human
Can you write me a poem about ednyfed fychan and john david rhys?
assistant
Sure, here's a poem about ednyfed fychan and john david rhys:
  Translated into English,
"Vos quoque, qui fortes animas belloque peremptas
Laudibus in longum, Vates, dimittitis aevum,
Plurima securi fudistis carmina Bardi."
--"Si quid mea carmina possunt
Aonio statuam sublimes vertice Bardos,
Bardos Pieridum cultores atque canentis
Phoebi delicias, quibus est data cura perennis
Dicere nobilium clarissima facta virorum,
Aureaque excelsam famam super astra locare."
LELANDUS in Assertione Arturii.
Your obliged
intelligible, which is by no means our case.
confusion, when he had occasion to consult them.
_according to the modern division_.
Like the bursting of a hurricane upon the smooth sea . . . in the
Fill thou the horn; for it is my delight, in the place where the
Fourth's time, was the utter destruction of that sort of men; and
irrecuperably torn and mangled.
"'Llyfrau Cymru au llofrudd
Ir twr Gwyn aethant ar gudd
Ysceler oedd Yscolan
Fwrw'r twrr lyfrau ir tan.'
"Sir John Griffydd Llwyd, knight, the son of Rhys ap Griffydd ap
Ednyfed Fychan, was a valiant gentleman, but unfortunate, 'magnae
Mortimer, lord of Chirk, and justice of North Wales, towards his
oppression of the land of the Angles. {46c}  Years of sorrow have
unrelenting enemy; and what avails a bloody and brave contest for
Britannicae defensio.  "Taliesinus quidem in odula, quam de suis
"'Mi a ddaethum yma at Weddillion Troia;'
A minnau Daliesin o lann Llyn Geirionnydd.
Dr. John David Rhys quotes it at length in his Linguae Cymraecae
Si quid mea carmina possunt,
Aonio statuam sublimeis vertice Bardos;
Bardos Pieridum cultores, atque canentis
Phoebi delicias, quibus est data cura perennis
Dicere nobilium clarissima facta virorum,
Aureaque excelsam famam super astra locare.
Unde Bardi nomen sunt sortiti, nondum mihi constat; ANNII enim
VAUGHANO, NENNIO antiquior esse videtur, qui eum "vetustum
_Trwy iaith_ TALHAIARN,
_Bedydd bi ddydd farn_.
"EX TALHAIARNI sententia
Expiato erit per baptisum in die supremo."
Uti et CIANI in eodem poemate.
CIAN _pan ddarfu_
_Lliaws gyfolu_.
"Quando CIANUS multos carmine celebratet."
_Un maban y Gian o faen Gwyngwn_.
"Unicus CIANI filius ex valido _Gwyngwm_ ortus."
Sed quum eorum opera aboleverit aetas, nihil ultra de iis dicere
CAEAWG CYNHORAWG myn ydd elai,
Diphun ym mlaen bun medd a dalai,
Twll tal i rodawr yn i clywai awr,
Ni roddai nawd maint dilynai,
Ni chilia o gamawn, yn i ferai
Waed mal brwyn, gomynei wyr nid elai,
Nis adrawdd Gododin ar llawr MORDAI,
Rhag pebyll MADOG pan atcorei
Namyn un gwr o gant yn y ddelai.
"CAEAWG CYNHORAWG ubicunque ivit,
- - - hydro meli dedit,
Scutum ejus fuit perforatum, ubicunque audivit
Clamorem, hostibus non pepercit, et eos insecutus est:
Nec prius a bello destitit, quam sanguis effuse fluxerit,
Et eos qui non discedebant securi percussit;
Adeo ut non possit Gododin celebrare facta in aula _Mordai_
Ex _Madoci_ castris quum domum profectus est
Unus tantum ex centum rediit."
_Caeawg Cynhorawg_ arfawg yngawr,
_Cyno_ diwygwr gwrdd yngwyawr,
Cynran yn rhagwan rhag byddinawr,
Cwyddai bum pumwnt rhag eu llafnawr,
O wyr _Deifr_ a _Bryneich_ dychrawr,
Ugeincant eu difant yn unawr,
Cynt i gig i fleidd nog yt i neithiawr,
Cynt e fydd i fran, nog yt i elawr,
Cyn noe argyfrein e waed i lawr,
Gwerth medd ynghyntedd gan _Liweddawr_,
_Hyfeidd Hir_ ermygir tra fo Cerddawr.
"_Caeawg Cynhorawg_ vir in bello armatus,
Et _Cyno_ qui se strenuum gessit in dimicando,
Ceciderunt numerus ingens eorum hastis transfixi.
Prius lupo parabatur caro, quam nuptiali convivio;
Et corvo prius commodum fuit, quam Libitinae.
Prius quam humi fluebat ejus sanguis
In aula _Lliweddawr_ mulsum bibit;
Et _Hyfeidd Hir_ celebrabitur, donec erit Cantor."
Gwyr a aeth _Gattraeth_ feddfaeth feddwn,
Ffurf ffrwythlawn, oedd cam nas cymhwyllwn,
I am lafnawr coch, gorfawr, gwrmwn,
Dwys dyngyn ydd ymleddyn aergwn,
Ar deulu _Bryneich_ be ich barnaswn,
Diluw, dyn yn fyw nis gadawswn,
Cyfeillt a gollais, difflais oeddwn,
Rhugl yn ymwrthryn, rhyn rhiadwn.
Ni mynnws gwrawl gwaddawl chwegrwn,
Maban y _Gian_ o faen _Gwyngwn_.
"Viri festinabant _Cattraeth_, quibus mulsum erat potus,
Forma eximii, quibus ingratus essem, si non meminerim.
Hastis armati turmatim rubris, magnis et incurvatis,
Pugnabant impetuosi bellatores.
Si mihi liceret {66} sententiam de _Deirorum_ populo ferre,
AEque ac diluvium omnes una strage prostrarem;
Amicum enim amisi incautus,
Qui in resistendo firmus erat - - -
Non petiit magnanimus dotem a socero,
Filius _Ciani_ ex strenuo _Cwyngwn_ ortus."
Yfeis i o win a medd y _Mordai_,
Mawr maint i wewyr,
Ynghyfarfod gwyr,
Bwyd i eryr erysmygai.
Pan gryssiei _Gydywal_ cyfddwyreai
Awr, gan wyrdd wawr cyn i dodai,
Aessawr ddellt am bellt a adawai,
Parrau ryn rwygiad, dygymmynai
Ynghat blaen bragat briwai.
"Ego bibi ex vino et Mulso MORDAI,
Cujus hasta fuit immanis magnitudinis.
In belli congressu,
Victum aquilis paravit.
Quando CYDYWAL festinavit, exortus est clamor
Ante croceam auroram, cum signum dedit,
Scutum in asseres comminutos fregit,
Et hastis lacerantibus percussit,
Et in bello eos qui primam stationem sunt nacti vulneravit."
Gwyr a aeth _Gattraeth_ buant enwawd;
Gwin a medd o aur fu eu gwirawd,
Blwyddyn yn erbyn wrdyn ddefawd,
Trywyr a thriugaint a thrichant eurdorchawd,
O'r sawl yt gryssiassant uch gormant wirawd,
Ni ddiengis namyn tri o wrhydri ffossawd,
Dau gatci _Aeron_, a CHYNON DAEARAWD
A minnau o'm gwaedffreu gwerth fy ngwenwawd.
"Viri ibant ad CATTRAETH, et fuere insignes,
Vinum et mulsum ex auries poculis erat eorum potus,
Trecenti et sexaginta tres auries torquibus insigniti erant,
Ex iis autem qui nimio potu madidi ad bellum properabant,
Non evasere nisi tres, qui sibi gladiis viam muniebant,
Sc. bellator de _Aeron_ et CONANVS DAEARAWD,
Et egomet ipse (sc. Bardus Aneurinus) sanguine rubens,
Aliter ad hoc carmen compingendum non superstes fuissem.'
Pan gryssiei GARADAWG i gad,
Mab baedd coed, trychwn, trychiad,
Tarw byddin yn nhrin gymmyniad,
Ef llithiai wydd gwn oi angad,
Ys fy nhyst EWEIN fab EULAD,
O _Gattraeth_ o gymmynad,
O _Fryn Hydwn_ cyn caffad,
Gwedi medd gloyw ar angad,
Ni weles WRIEN ei dad.
"Quando ad bellum properabat CARADOCUS,
Filius apri sylvestris qui truncando mutilavit hostes,
Taurus aciei in pugnae conflictu,
Is lignum (i.e. hastam) ex manu contorsit,
Cujus rei sunt testes EWEIN filius EULAD.
Ex _Cattraeth_ et congressu ibi,
Ex _Bryn Hydwn_ ubi prius habitavit, oriundus,
Postquam mulsum lucidum in manu tenuerat,
Non vidit patrem suum GWRIENUS."
Cyfwyrein cetwyr cyfarfuant,
Ynghyt, yn unfryt yt gyrchassant,
Byrr eu hoedl, hir eu hoed ar eu carant,
Seith gymmaint o Loegrwys a laddassant,
O gyfryssedd gwragedd gwych a wnaethant,
Llawer mam a'i deigr ar ei hamrant.
"Laudo bellatores qui congressi sunt omnes,
Et uno animo hostes adorti sunt,
Fuit eorum vita brevis, et longum amicis desiderium reliquerunt,
Occiderunt tamen ex Saxonibus plus scepties
Ex {68} aemulatione mulierum egregie egerunt.
Et plurima mater lacrymas pofudit."
Arddyledawc canu, cymman o fri,
Twrf tan, a tharan, a rhyferthi,
Gwryd ardderchawg marchawg mysgi,
RHUDD FEDEL rhyfel a eidduni,
Gwr gwnedd, difuddiawg, digymmyni ynghat,
O'r meint gwlad yt glywi.
"Debitus est tibi cantus, qui honorem assecutus es maximum,
Qui eras instar ignis, tonitrui et tempestatis,
Viribus eximie, eques bellicose
RHUDD FEDEL, bellum meditaris.
Licet vir strenuus adoriatur, eum superabis in bello
Ex quacunque regione eum advenisse audieris."
Arddyledawc canu claer orchorddion,
A gwedi dyrraith dyleinw afon,
Dimcones loflen ben eryron llwyd,
Ef gorau bwyd i ysglyfion.
Or a aeth _Gattraeth_ o aurdorchogion,
Ar neges MYNYDDAWG mynawg Maon,
Ni ddoeth yn ddiwarth o barth Frython,
_Ododin_ wr bell well no CHYNON.
"Carmine debent celebrari nobiles proceres,
Qui post conflictum amnes ripas superare fecerunt. {69}
Ejus manus satiavit aquilarum fuscarum gulas,
Is et optime cibum paravit avibus rapacibus,
Ex omnibus enim eis qui ibant ad _Cattraeth_ aureis torquibus
insigniti,
Qui partem MYNYDDAWG in bello defendebant clari satellites,
Nullus ex Britonibus melius suum egit munus
In _Gododin_, (ex iis qui ex longinquo venerunt) quam CONANUS."
Truan yw gennyf i gwedi lludded
Goddef gloes angau trwy anghyffred
Ag eil trwm truan gennyf fi, gweled
Dygwyddaw an gwyr ni pen o draed
Ac uchenaid hir ac eilywed
Yn ol gwyr pybyr tymyr tudwed
Gwyr gorsaf gwriaf gwrdd ynghaled
Ys deupo eu henaid hwy wedi trined
Cynnwys yngwlad nef addef afreued
"Me maxime dolet post laborem amicos nostros
Subire mortis angorem more inassueto;
Et iterum me maxime dolet quod ipse vidi
Viros nostros in bello gradatim cadentes.
Gemitus est longus et opprobrium
Post homines alacres patriae decus,
Ascendant eorum animae post pugnam
In regnum coelorum ubi habitatio est sine ullo desiderio."
Haec de ANEURINO sufficiant.
Afellen beren bren y sydd fad
Nid bychan dy lwyth sydd ffrwyth arnad
A minnau wyf ofnawg amgelawg am danad
Rhag dyfod y coedwyr coed gymmynad
I gladdu dy wraidd a llygru dy had
Fal na thyfo byth afal arnad
A minnau wyf gwyllt gerthrychiad
Im cathrid cythrudd nim cudd dillad
Neum rhoddes GWENDDOLAU tlysau yn rhad
Ac yntau heddyw fal na buad.
"O arbos pomifera, dulcis et bona,
Non parvum fers onus fructuum;
Ego tui causa anxius et solicitus sum
Ne lignatores arbores ad caedendas veniant,
Et effodiant tuam radicem, et semen corrumpant,
Ita ut nunquam postea pomum feras:
Ego sum ferus, hominibus spectaculum,
Me occupat horor, et vestes me non amiciunt.
GWENDDOLAU dedit mihi gratis jocularia,
Et ipse est hodie non uti olim fuit."
observavit LUCANUS.
Vos quoque, qui fortes animas belloque peremptas
Laudibus in longum vates dimittis aevum,
Plurima securi fudistis carmina BARDI.  Lib.
Haec de antiquissimis quae nunc extant Bardis Britannicis dicere
sufficiat, ad illos nunc accedo qui durante Principum Cambriae
Yfeis gan deyrn o gyrn eurawg
Arfod faedd feiddiad angad weiniawg
Yn llys _Aberffraw_ er ffaw ffodiawg
Bum o du Gwledig yn lleithawg
Eilwaith ydd eithum yn negessawg
O leufer lliw camawn iawn dywyssawg
Bu fedd aur gylchwy yn fodrwyawg
Torresid gormes yn llynghessawg
Gwedi tonnau gwyrdd gorewynnawg
Dyphuthynt eu seirch meirch rhygyngawg.
"Dedit mihi potum ex cornu deaurato princeps,
Cujus impetus erat instar apri ferocis in bello, cujus
Manus erat liberalis
In aula _Aberffraw_, quod mihi decus et felicitas fuit.
Ex domini mei parte miles fui,
Et iterum legationem obii.
Quum a bello cruento discederet princeps egregius.
Mulsum ex poculo aureo bibebatur in circulo,
Hostium enim invasionem navalem repulimus,
Et post refluxum undarum viridium perspumosarum
Portabant phaleras in littore sicco equi gestientes."
-- Populus quos despicit arctos
Felices errore suo, quos ille timorum
Maximus haud urget leti metus, inde ruendi
In ferrum mens prona viris, animaeque capaces
Mortis, et ignavum rediturae parcere vitae.
Poema in hunc modum incipit.
Mochddwyreawg Huan haf dyffestin
Maws llafar adar, mygr, hyar hin.
Mi ydwyf eurddeddf ddiofn yn nhrin
Mi wyf llew rhag llu; lluch fy ngorddin
Gorwyliais nos yn achadw ffin
Gorloes rydau dwfr _Dygen Freiddin_ {77}
Gorlas gwellt didryf, dwfr neud jessin
Gwyrlain yn gware ar wely lliant
Lleithrion eu pluawr, pleidiau eddrin.
"O sol aestive, cito oriens propera,
Suavis est cantus avium, et caelum sudum et serenum est.
Ego sum bona indole praeditus, et in bello intrepidus,
Ubi sunt vada translucida juxta _Dygen Freiddin_
Quorum plumae fulgent, et ipsi inter se certant."
Gwersyll torfoedd tew llew lladdai,
Gorsaf tarf, taerfalch fal GWALCHMAI,
Gorfaran GWRFAN gorfyddai,
Gwr yn aer yn aros gwaedd fai,
Bryd EROF gryd, arf greu a ddodai,
Brwydr eurgrwydr, eurgrawn ni guddiai,
Bradog waith gwynniaith gwynnygai,
Brys briwgad, brig bragad briwiai,
Brwysc lafneu ynghreu yngrhai celanedd,
Cymminedd cymmynai,
Gwyrdd heli _Teivi_ tewychai,
Gwaedlan gwyr, a llyr ai llanwai,
Gwyrach rudd gorfudd goralwai,
Ar donniar gwyar gonofiai,
Gwyddfeirch tonn torrynt yn ertrai,
Gwythur naws fal traws au treifiai,
Gwyddfid _Eingl_ ynghladd au trychai,
Gwyddgwn coed colled au porthai,
Gwyddwal dyfneual dyfnasai fy modd,
Fy meddiant a gaffaei.
Colleis Arglwydd call nim collai,
Corf eurdorf, eurdal am rhoddai,
Cof cadflawdd am cawdd, a'm carai,
Car cerddawr, cerddau ai cyrchai,
Gryd wascar, llachar, a'm llochai,
Grym dilludd DILLUS fab ERFAI,
Glew ddefawd glyw oesdrawd aesdrai,
Ystre hynt, wastad, westrei gwinfydig
Gwyn ei fyd bieufei.
Gwyth escor tra mor, tra _Menai_,
Gwlydd elfydd elwais o honai,
Tra fu OWAIN mawr ai meddai,
Medd a gwin a gwirawd fyddai,
_Gwynedd_ wen Gwyndyd len ledpai,
Gwedi gwawr, cad fawr ai cadwai,
Pa wladwr, arwr arwyndai,
Pa wledig a wledych arnai?
"Densas turmas in conflictu occidit leo
Qui fuit instar GWALCHMAI acris ad fugandum hostes,
Superavit magnas copias GWRVANNI.
Fuit in bello vir qui tubam expectabat,
Similis EROF bellicoso, qui telum cruentum duxit.
Hastae in bello furiosae erant in cadaveribus occisorum
Et acies (gladiorum) se invicem contriverunt.
Viridis aqua _Teivii_ pinguis facta fuit.
Fluxus virorum sanguinis et maris eum ripas superare fecit,
Et rubra {79} avis aquatilis, pro nagno hebebat emolumento,
Et per fluvios cruoris natabat,
Et alti marini equi (i.e. fluctus) plangebant in littore.
Magnanimus ille princeps eos instar tyranni oppressit,
Et Anglorum cumulos in fossa truncavit.
Sylvestres canes amiserunt opsonatorem,
Perdidi dominum prudentem, qui me non neglexit,
Cujus corpus erat auro amictum, quique mihi aurum dedit
Cujus memoria (mortui) me laedit: qui me dilexit:
Amicus enim erat Bardo, et eum apetebant carmina
Ille qui homines in bello dissipare fecit, et cujus impetus erat
violentus me fovit,
Cujus robur erat ineluctabile instar DILLUS filii ERFAI,
Et cujus ingenium erat simile GREIDWYR, CYWYR et CAI
Herois instar hastam gessit comminutam
Ille victorias reportavit violentus trans sestuarium _Menai_
Ubi terra est benigna, ex qua beneficium sum nactus:
Donec extitit OWENUS magnus qui _Monam_ possesit,
Mulsum, vinum et _gwirawd_ {80} bibimus.
O _Venedotia_ olim beata, Venedotorum tutatem asperum,
Post Heroem bellicosum qui te defendet!
Quis ex nostratibus heros in aedibus vivens magnificis,
Quis princeps te gubernare aequo ac ille valebit?"
Llawer llef druan, fal pan fu _Gamlan_,
Llawer deigr dros rann gwedi gronniaw,
O leas gwanas gwanar eurllaw,
O laith LLEWELYN cof dyn nim daw,
Oerfelog calon, dan fron o fraw,
Rhewydd, fal crinwydd y sy'n crinaw,
Poni welwch chwi hynt y gwynt ar glaw?
Poni welwch chwi'r deri yn ymdaraw?
Poni welwch chwi'r mor yn merwino'r tir?
Poni welwch chwi'r gwir yn ymg'weiriaw?
Poni welwch chwi'r haul yn hwylio'r awyr?
Poni welwch chwi syr wedi syrthiaw?
Poni chredwch i Dduw ddyniadon ynfyd
Poni welwch chwi'r byd wedi bydiaw?
Och hyd attat di Dduw na ddaw mor tros dir
Pa beth in gedir i ohiriaw?
Nid oes le i cyrcher rhag carchar braw
Nid oes le i triger och! o'r trigaw,
Nid oes na chyngor, na chlo nag agor,
Na ffordd i esgor brwyn gyngor braw!
"Frequens est vox lugubris, veluti olim in _Camlan_,
Multae lacrymae in genis accumulantur,
Cor frigidum est sub pectore ob horrorem,
Et is qui prius hilaris erat, jam marcescit.
Nonne videtis venti et imbris cursum?
Nonne videtis quercus in se invicem ruentes?
Nonne videtis mare terram vastans?
Nonne videtis solem ex cursu aerio deflectentem?
Nonne videtis astra ex orbibus corruisse?
Cur Deo non creditis homines, vesani?
Nonne videtis mundi finem adesse?
Exclamabo usque ad te, o Deus, cur terram non absorbet mare,
Et cur diutius relinquimur in angore languere?
Nullus est locus, quem petamus aegri,
Nullus locus, in quo habitemus miseri,
Nullum restat consilium, nullum effugium,
Nulla via, qua evitemus fatum luctuosum."
Non abs re fore judicavi hic monumentum vetus inserere; quod in
Er mwyn dangos ansawdd ein Prydyddiaeth i wyr cywraint, dysgedig,
THEOCRITUS Idyll, xvi.
Eich Gwasanaethwr rhwymedig, gostyngeiddiaf,
Pan welais fod un o _Ysgodogion Ucheldir Alban_, ac hefyd _Sais_
canmoladwy, a haelioni yr hen _Frython_ gynt.
Eich gostyngedig wasanaethwr, a'ch ewyllysiwr da,
_Owain Cyfeiliog e hun ai cant_.
Gwawr pan ddwyre gawr a ddoded,
Galon yn anfon anfudd dynged,
Geleurudd ein gwyr gwedi lludded trwm,
Tremit gofwy mur _Maelawr Drefred_.
Deon a yrrais dygyhyssed,
Diarswyd a'r frwydr arfau goched,
A rygoddwy glew gogeled rhagddaw,
Gnawd yw oi ddygnaw ddefnydd codded!
Dywallaw di fenestr gan foddhaed,
Y corn yn llaw _Rhys_ yn llys llyw ced,
Llys _Owain_ ar braidd yt ryborthed erioed,
Porth mil a glywi pyrth egored.
Menestr am gorthaw, nam adawed
Estyn y corn er cyd yfed,
Hiraethlawn am llyw lliw ton nawfed,
Hirlas i arwydd aur i dudded:
A dyddwg o fragawd wirawd orgred,
Ar llaw Wgan draws dros i weithred,
Canawon Goronwy, gwrdd gynnired gwyth,
Canawon hydwyth, hydr eu gweithred:
Gwyr a obryn tal ymhob caled,
Gwyr yngawr gwerthfawr gwrdd ymwared,
Bugelydd Hafren balch eu clywed,
Bugunat cyrn medd mawr a wna neued.
Dywallaw di'r corn argynfelyn,
Anrhydeddus, feddw, o fedd gorewyn,
Ac o'r mynni hoedl hyd un blwyddyn,
Na ddidawl i barch, can nid perthyn,
A dyddwc i Ruffydd waewruddelyn,
Gwin a gwydr goleu yn ei gylchyn,
Dragon Arwystli, arwystl terfyn,
Dragon Owain hael o hil Cynfyn,
Dragon iw dechreu, ac niw dychryn cat,
Cyflafan argrat cymwy erlyn.
Cetwyr idd aethant er clod obryn:
Cyfeddon, arfawc, arfau Edwyn,
Talassant i medd mal gwyr Belyn gynt,
Teg i hydrefynt tra bo undyn.
Dywallaw di'r corn, canys amcan cennyf,
Ydd ymgyrryw glyw gloyw ymddiddan,
Ar llaw ddehau ein llyw gyflafan,
Lluch y dan ysgwyd ysgawn lydan,
Ar llaw Ednyfet llawr diogan lew,
Ergyrwayw trylew, trei i darian.
Terfysc ddyffysc ddeu ddiofn anian,
Torrynt torredwynt uch teg adfan,
Teleirw yngbyngrein ynghyfran brwydr,
Tal ysgwyd eurgrwydr torrynt yn fuan:
Tryliw eu pelydr gwedi penwan,
Trylwyn yn amwyn amwiw Garthan.
Cigleu ym Maelawr gawr fawr fuan,
A garw ddisgyrr gwyr, a gwyth erwan,
Ac ymgynnull am drull am dramwyan,
Fal i bu ym Mangor am ongyr dan:
Pan wnaeth dau deyrn uch cyrn cyfrdan.
Pan fu gyfeddach Forach Forfran.
Dywallaw di'r corn, canys myfyr gennyf,
Men ydd amygant medd a'n tymmyr,
_Selif_ diarswyt orsaf _Gwygyr_,
Gogelet ai cawdd calon eryr!
Ac unmab _Madawc_, enwawg _Dudur_ hael,
Hawl bleiddiad, lleiddiad, lluch ar ysgyr,
Deu arwreidd, deu lew, yn eu cyngyr,
Deu arial dywal dau fab _Ynyr_,
Dau rydd yn nydd cad eu cyfergyr,
Cyfargor diachor camp diachyr,
Arfod llewod gwrdd, gwrddwan cadwyr,
Aer gunieid, lunieid, coch eu hongyr,
Treis erwyr yn ffwyr ffaw ehegyr,
Trei eu dwy aesawr dan un ystyr,
Gorfu gwynt gwaeddfan uch glan glasfyr,
Gorddwy clau tonnau _Talgarth_ ystyr.
Dywallaw di fenestr na fyn angau,
Corn can anrhydedd ynghyfeddau,
Hirlas buelin, breint uchel hen ariant,
Ai gortho nid gorthenau:
A dyddwg i _Dudur_, eryr aerau,
Gwirawd gyssefin o'r gwin gwinau,
Oni ddaw i mewn o'r medd gorau oll,
Gwirawd o ban, dy ben faddau,
Ar llaw _Foreiddig_, llochiad cerddau,
Cerddyn hyn i glod cyn oer adnau,
Dieithr frodyr fryd ucheldau,
Diarchar arial a dan dalau,
Cedwyr am gorug gwasanaethau,
Nid ym hyn dihyll nam hen deheu
Cynnifieid, gyrthieid, fleinieid, fleiddiau,
Cynfaran creulawn creulyd ferau,
Glew glyw _Mochnannwys_ o _Bowys_ beu:
O glew gwnedd arnaddunt deu,
Achubieit pob rheid, rhudd eu harfeu:
Echedwynt rhag terfysc eu terfynau,
Moliant yw eu rhann y rhei gwynnau;
Marwnad fu neud mi newid y ddau!
O chan Grist mor drist wyf o'r anaeleu!
O goll _Moreiddig_ mawr ei eissieu.
Dywallaw di'r corn can nim puchant,
Hirlas yn llawen yn llaw _Forgant_,
Gwr a ddyly gwawd gwahan foliant,
Gwenwyn y addwyn, gwan edrywant,
Areglydd defnydd dioddefiant llafn,
Llyfn i deutu llym ei hamgant.
Dywallaw di fenestr o lestr ariant,
Celennyg edmyg, can urdduniant,
Ar llawr _Gwestun_ fawr gwelais irdant,
Ardwy _Goronwy_ oedd gweith i gant,
Cedwyr cyfarfaeth ydd ymwnaethant,
Cad ymerbynieid, eneid dichwant,
Cyfarfu ysgwn ac ysgarant aer,
Llas aer, llosget maer ger mor lliant:
Mwynfawr o garcharawr a gyrchassant,
_Meurig fab Gruffydd_ grym ddarogant,
Neud oedd gochwys pawb pan atgorsant,
Neud oedd lawn o heul hirfryn a phant.
Dywallaw di'r corn ir cynnifieid,
Canawon _Owain_, cyngrein, cydneid,
Wynt a ddyrllyddant yn lle honneid,
Glud men ydd ant gloyw heyrn ar neid:
_Madawc_ a _Meilir_ gwyr gorddyfneid treis,
Tros gyferwyr gyferbynieid:
Tariannogion torf, terfysc ddysgeid,
Trinheion faon, traws ardwyeid.
Ciglau am dal medd myned dreig _Cattraeth_,
Cywir eu harfaeth, arfau lliweid,
Gosgordd Fynyddawc am eu cysgeid,
Cawssant y hadrawdd cas flawdd flaenieid;
Ni wnaeth a wnaeth fynghedwyr ynghalet _Faelor_,
Dillwng carcharor dullest foleid.
Dywallaw di fenestr fedd hidlaid, melus,
Ergyrwayw gwrys gochwys yn rheid,
O gyrn buelin balch oreuraid,
Yr gobryn gobrwyau henaid;
O'r gynnifer anhun a borth cynnieid
Nis gwyr namyn Duw ac ai dywaid.
Gwr ni dal ni dwng, ni bydd wrth wir,
_Daniel_ dreig cannerth, mor ferth hewir,
Menestr mawr a gweith yd ioleithir
Gwyr ni oleith lleith, oni llochir,
Menestr medd ancwyn a'n cydroddir,
Gwrdd-dan gloyw, goleu, gwrddloyw babir
Menestr gwelud dy gwyth yn Llidwm dir
Y gwyr a barchaf wynt a berchir.
Menestr gwelud dy galchdoed Cyngrein,
Ynghylchyn _Owain_ gylchwy enwir,
Pan breiddwyd Cawres, taerwres trwy dir,
Preidd ostwng orflwng a orfolir,
Menestr nam didawl, nim didolir,
Boed ym mharadwys in cynhwysir,
Can pen teyrnedd, poed hir eu trwydded,
Yn i mae gweled gwaranred gwir.  AMEN.
Neud wyf ddihunwyf, hoen Creirwy hoywdeg,
Am hudodd mal Garwy,
O fan or byd rwymgwyd rwy,
O fynor gaer Fyfanwy.
Trymmaf yw cariad tramwy, hoen eurnef,
Hyn arnaf dy faccwy,
Dy far feinwar Fyfanwy,
Ar ath gar ni fu far fwy.
Gofyn ni allawdd namyn gofwy cur,
Dyn mewn cariad fwy fwy,
Fynawg eirian Fyfanwy,
Fuchudd ael fun hael fyw'n hwy.
Eurais wawd ddidlawd, ddadl rwy adneuboen,
Poen ath gar afar ofwy,
Poen brwyn ei ryddwyn i ddwy.
Gorwydd, cyrch ebrwydd, ceirch ebran addas,
Dwg dristwas, dig Drystan,
Llwrw buost, farch llary buan,
Lle arlloes fre eurllys Fran.
Gwn beunydd herwydd herw amcan, ddilyd
Ddelw berw Caswennan:
Golwg, deddf amlwg diddan,
Gwelw, freich fras brenhinblas Bran.
Gyrrais a llidiais farch bronn llydan, hoyw,
Er hoen blodau sirian:
Gyrrawd ofal yr Alban,
Garrhir braisc ucheldir Bran.
Lluniais wawd, ddefawd ddifan, traul ofer,
Nid trwy lafur bychan:
Lliw eiry cynnar pen Aran,
Lloer bryd, lwys fryd o lys Fran.
Mireinwawr Drefawr dra fo brad im dwyn,
Gwarando fy nghwyn, frwyn freuddwydiad,
Mau glwyf a mowrnwyf murniad, huno heb
Gwrtheb teg atteb tuac attad
Mi dy fardd digardd, dygn gystuddiad Rhun,
Gyfun laes wannllun ith lys winllad.
Mynnu ddwyf draethu heb druthiad na gwyd
Wrthyd haul gymmryd, gamre wasdad.
Mynnud hoyw fun loyw oleuad gwledydd,
Glodrydd, gain gynnydd, nid gan gennad,
Maint anhun haelfun hwylfad, em cyfoeth
Ddoeth, fain oleugoeth, fy nau lygad,
Medron boen goroen nid digarad was,
Heb ras, mau drachas om edrychiad.
Magwyr murwydr hydr, hydreiddiad lwysle,
Mygrwedd haul fore eurne arnad.
Megis llwyr gludais llawer gwlad, yn ddwys,
Dy glod lwys, cynnwys pob datceiniad,
Mal hy oedd ymmy, am wyl gariad graen,
Myfanwy hoen blaen eiry gaen gawad.
Meddwl serchawl, hawl, lliw ton hwyliad welw,
Arddelw dygynnelw heb dy gynheiliad.
Modd trist im gwnaeth Crist croesdog neirthiad llwyr,
Wanwyr oi synwyr drwy lud senniad.
Murn boen a mi om anynad hawl,
Serchawl eneidiawl un fynediad.
Mul i bwriais, trais tros ddirnad Duw gwyn,
Tremyn ar ddillyn porphor ddillad.
Megis ti ferch rhi, rhoddiad gymmyrredd,
Mwyfwy anrhydedd, wledd wledychiad.
Marw na byw, nwyf glyw gloyw luniad cyngaws,
Hoednaws nid anaws im am danad.
Meddwl ofeiliaint braint braidd im gad llesmair,
I gael yr eilgair wrth offeiriad.
Masw imi brofi, brif draethiad a wnawn,
Lle nim rhoddi iawn, ne gwawn, na gwad.
Mesur cawdd anawdd i ynad eglur,
Adrawdd fy nolur ddwysgur ddysgiad.
Modd nad gwiw, lliw lleuad rhianedd,
Nam gwedd hud garedd, nam hoed girad.
Meinir nith borthir, gwn borthiad poenau,
Yn nenn hoen blodau blawd yspyddad.
Medraist, aur delaist adeilad gwawd,
Im nychdawd ddifrawd ddyfrys golliad.
Meddylia oth ra ath rad, ith brydydd
Talu y carydd Duw dofydd dad.
Prydydd wyf, tros glwyf, trais glud, poen gwaneg,
Iaith laesdeg ith lwysdud:
Fynawg riain fain funud:
Fun arlludd hun eirllwydd hud.
Im neud glud, dy hud hydr, riain wanlleddf,
O'r wenllys ger Dinbrain:
Aml yw gwawd gynnefawd gain,
Om araith ith dwf mirain.
_I Lewelyn fab Iorwerth_.  _Dafydd Benfras ai cant_.
Gwr a wnaeth llewych o'r gorllewin,
Haul a lloer addoer, addef iessin,
Am gwnel, radd uchel, rwyf cyfychwin,
Cyflawn awen, awydd _Fyrddin_,
I ganu moliant mal _Aneurin_ gynt,
Dydd i cant _Ododin_.
I foli gwyndawd _Gwyndyd_ werin,
_Gwynedd_ bendefig, ffynnedig ffin,
Gwanas deyrnas, deg cywrennin,
Gwreidd, teyrneidd, taer ymrwydrin,
Gwrawl ei fflamdo am fro Freiddin.
Er pan orau Duw dyn gyssefin,
Ni wnaeth ei gystal traws arial trin.
Gorug _Llewelyn_, orllin teyrnedd,
Ar y brenhinedd braw a gorddin
Pan fu yn ymbrofi a brenin _Lloegyr_,
Yn llygru swydd _Erbin_.
Oedd breisc, weisc ei fyddin,
Oedd brwysc rwysc rhag y godorin,
Oedd balch gwalch, golchiad ei lain,
Oedd beilch gweilch, gweled ei werin,
Oedd clywed cleddyfau finfin,
Oedd clybod clwyf ymhob elin,
Oedd briw rhiw yn nhrabludd odrin,
Oedd braw saw _Saeson_ clawdd y _Cnwecin_,
Oedd bwlch llafn yn llaw gynnefin,
Oedd gwaedlyd pennau, gwedi gwaedlin rhwy,
Yn rhedeg am ddeulin.
_Llewelyn_, ein llyw cyffredin,
Llywiawdr berth hyd _Borth Ysgewin_,
Ni ryfu gystal _Gwstennin_ ag ef,
I gyfair pob gorllin.
Mi im byw be byddwn ddewin,
Ym marddair, ym mawrddawn gyssefin,
Adrawdd ei ddaed aerdrin ni allwn,
Ni allai _Daliesin_.
Cyn adaw y byd gyd gyfrin,
Gan hoedyl hir ar dir daierin,
Cyn dyfnfedd escyrnwedd yscrin,
Cyn daear dyfnlas, arlessin,
Gwr a wnaeth o'r dwfr y gwin,
Gan fodd Duw a diwedd gwirin,
Nog a wnaethpwyd trais anwyd trin,
Ymhrefent ymhrysur orllin:
Ni warthaer hael am werthefin nos,
A nawdd saint boed cyfrin.
_I Lewelyn fab Iorwerth_.  _Einiawn fab Gwgawn ai cant_.
Cyfarchaf o'm naf, am nefawl Arglwydd,
Crist Celi culwydd, cwl i ddidawl,
Celfydd leferydd o le gweddawl,
Celfyddydau mau ni fo marwawl:
I brofi pob peth o bregeth _Bawl_,
I foli fy rhi, rhwyf angerddawl,
Rhyfel ddiochel, ddiochwyth hawl,
_Llewelyn_ heilyn, hwylfeirdd waddawl,
Llawenydd i ddydd, i ddeddf ai mawl,
Llewychedig llafn yn llaw reddfawl,
Yn lladd, dy wrthladd iwrth lys _Rheidiawl_,
Gweleis a gerais ni gar mantawl,
Gwelygordd _Lleission_ llyssoedd gweddawl,
Lluoedd arwoloedd ar weilw didawl,
Llawrwyr am eryr yn ymeiriawl,
_Llewelyn_ lleyn, llyw ardderchawl,
Lluriglas, gwanas, gwanau a hawl,
Gwenwyn yn amwyn am dir breiniawl _Powys_,
Ae diffiwys, ae glwys a glyw ei hawl,
Ef dynniad ynghad; _Eingl_ frad freuawl,
Ef dandde rhuddle _Rhuddlan_ is gwawl,
Gweleis _Lewelyn_, eurddyn urddawl,
Yn urddas dreigwas dragywyddawl,
Eil gweleis i dreis dros ganol _Dyfrdwy_,
Yn y trei tramwy llanw rhwy, rhwydd hawl
Gweleis aer am gaer oedd engiriawl,
Talu pwyth dydd gwyth, canyseawl,
Ni ryweleis neb na bo canmawl,
O'r ddau y gorau a fo gwrawl.
Mi ath arwyre, ath arwyrein myfyr,
Eryr yn rhywyr, prifwyr _Prydein_.
Prydfawr _Lewelyn_ pryd dyn dadiein,
Prydus, diescus, escar ddilein.
Ysgymmod gorfod, gorfalch am brein,
Ysgymmyn gwerlyn, gwerlid gofiein,
Ysgymydd clodrydd, _Kulwydd_ a _Llwyfein_,
Lluddedig edmyg, meirch mawrthig mein;
A lluoedd yngwiscoedd yn ymoscrein,
Ar llinyn ar dynn ar du celein,
A llinon rhag Bron rhag bro _Eurgein_,
Tyrfa _Clawdd Offa_ clod yn hoffiein,
A thorfoedd _Gwynedd_ a gwyr _Llundein_,
Cyfran tonn a glan, glafdir gwylein,
Golud mowr ystrud, ysgryd _Norddmein_,
_Llewelyn_ terwyn, torf anghyngein,
Biau'r gwyr gorau, bachau bychein,
Priodawr mwynglawr _Mon_ glod yscein,
Areul golud pentud, _Pentir Gwychein_.
Gwawr _Dehau_ gorau, gwyr yn dyrein,
Gwenwyn a gwanar y ddau gar gein,
Ae lyw cyferyw, cyfwyrein a thrin,
A thrychieid gwerin _Caer Fyrddin_ fein,
Ni sefis na thwr, na bwr, bu crein,
Nag argoed, na choed, na chadlys drein,
A rhag pyrth bu syrth _Saeson_ ynghrein.
Oedd trist maer, oedd claer cleddyf heb wein,
A chan llu pannu, pen ar ddigrein,
A chan llaw lludwaw _Llan Huadein_,
_Cil Geran_ achlan, a chlod goelfein,
A chlwyr ar dyhedd, mawredd mirein,
Yn _Aber Teifi_ tew oedd frein uch benn,
Yn yd oedd perchen parchus gyfrein.
Oedd tew peleidr creu, creuynt gigfrein,
Calanedd gorwedd gorddyfnassein,
_Llewelyn_ boed hyn boed hwy ddichwein,
No _Llywarch_ hybarch, hybar gigwein.
Nid celadwy dreig, dragon gyngein,
Nid calan cyman gwr y gymein,
Hydwf yngnif ai lif o lein,
Hyd ydd el yn rhyfel hyd yn _Rhufein_,
Ai raglod ai rod o riw Feddgein,
Hyd i dwyre haul hyd y dwyrein.
Ys imi rwydd Arglwydd, argleidrad,
Argledr tir, a gwir a gwenwlad,
Ys imi or cyngor cyngwasdad,
Cywesti peri peleidrad,
Ys imi ri ryfel ddiffreiddiad,
Diffryd gwyr, eryr ardwyad,
Ys imi rwydd Arglwydd, erglywiad
A glywir o'r tir gar _Tanad_,
Ys imi glew, a llew a lleiddiad
Yn rhyfel a rhon orddyfniad,
Ys imi wr a wared i rad,
I reidus, galarus, geilwad.
Ys imi ner yn arwyn ddillad,
Yn arwein ysgin ysgarlad,
Ys imi _Nudd_, hael fudd, Hueil feiddiad,
Ar Lloegr ryllygrwys heb wad.
Ys imi _Rydderch_, roddiad aur melyn,
Molitor ymhob gwlad.
A mawrdud olud olygad,
A _Mordaf_ am alaf eiliad,
Ys imi _Run_ gatcun gytcam rad,
Cydgaffael, a hael, a hwyliad
Ef imi y meddwl difrad,
Mi iddaw yn llaw yn llygad,
Ni henyw o afryw afrad,
Mi hanwy o henwyr ei dad,
Llachar far, aerfar, erfynniad,
Llachar fron o frydau _Gwriad_.
Lluchieint gweilch am walch gynnifiad,
Fal lluchynt estrawn wynt _Ystrad_.
Hunydd nen perchen parchus fad,
Parch arfawr, _Arfon_ angoriad.
_Llewelyn_ dreis, erlyn drwssiad,
Dros dehau angau oth angad,
Angor mor y mawr gymynad,
Angawr llawr llurig Duw am danad.
Rhy chyngein _Prydein_ yn ddibryder,
I Briodawr llawr yn llawn nifer.
_Llewelyn_ gelyn yn i galwer
I gelwir am dir am dud tymer.
Llawenydd lluoedd llew ymhryder,
Llywiawdr ymmerawdr mor a lleufer,
I ddylif cynnif cynhebyccer
I ddylann am lann, am leissiaid ffer.
Terfysc tonn ddilysc ddyleinw aber:
Dylad anwasdad ni osteccer.
Terwynt twrf rhywynt yn rhyw amser,
A rhialluoedd lluoedd llawer.
Torfoedd ynghyoedd ynghyflawnder
Tariannau golau mal i gweler:
Ry folant anant, anaw cymer,
Ry molir i wir i orober,
I wryd yn rhyd yn rheid nifer,
I orofn gwraf yn ydd eler,
I orfod gorfod glod a glywer,
I wyr am eryr ni amharer,
I warae orau pan waraer,
I wayw a orau yn ddau hanner,
Dinidir yn nydd brwydr yn yd brofer,
Dinoding perging, pargoch hydrfer,
Dinas, dreig urddas, eurddawn haelder
Dinag o fynag pan ofynner,
Dyn yw _Llewelyn_ llywiawdr tyner,
Doeth coeth cywrennin, gwin a gwener,
A'r gwr ai rhoddes ni ran o'r pader,
Ai rhoddo ef gwenfro gwynfryn uch ser.
_Owain Gwynedd_.  _Gwalchmai ai cant_.
Arddwyreaf hael o hil _Rodri_,
Ardwyad gorwlad, gwerlin teithi,
Teithiawg _Prydain_, twyth arfdwyth _Owain_,
Teyrnain ni grain, ni grawn rei.
Teir lleng i daethant, liant lestri,
Teir praff prif lynges wy bres brofi,
Un o'r _Iwerddon_, arall arfogion
Or _Llychlynigion_, llwrw hirion lli.
Ar drydedd dros for o _Norddmandi_,
Ar drafferth anferth, anfad iddi.
A dreig _Mon_ mor ddrud i eissillyd yn aer,
A bu terfysc taer i haer holi,
A rhagddaw rhewys dwys dyfysci,
A rhewin a thrin a thranc Cymri,
A'r gad gad greudde, a'r gryd gryd graendde,
Ac am dal _Moelfre_ mil fannieri,
A'r ladd ladd lachar, ar bar beri,
A ffwyr ffwyr ffyrfgawdd ar fawdd foddi,
A _Menai_ heb drai o drallanw gwaedryar,
A lliw gwyar gwyr yn heli:
A llurygawr glas, a gloes trychni,
A thrychion yn nhud rhag rheiddrudd ri,
A dygyfor _Lloegr_, a dygyfranc a hi,
Ag ei dygyfwrw yn astrusi,
A dygyfod clod cleddyf difri,
Yn saith ugain iaith wy faith foli.
_I Nest ferch Hywel_.  _Einiawn fab Gwalchmai ai cant_.
Amser Mai maith ddydd, neud rhydd rhoddi,
Neud coed nad ceithiw, ceinlliw celli,
Neud llafar adar, neu gwar gweilgi,
Neud gwaeddgreg gwaneg, gwynt yn edwi,
Neud arfeu doniau, goddau gwedi,
Neud argel dawel nid meu dewi,
Endeweis i wenyg o Wynnofi dir,
I am derfyn mawr meibion _Beli_,
Oedd hydreidd wychr llyr yn llenwi,
Oedd hydr am ddylan gwynfan genddi,
Hyll nid oedd ei deddf hi hwyreddf holi,
Hallt oedd i dagrau, digrawn heli,
Ar helw bun araf uch bannieri ton,
Tynhegl a gerddais i gorddwfr _Teifi_,
Ceintum gerdd i _Nest_ cyn noi threngi,
Cant cant i moliant mal _Elifri_,
Canaf gan feddwl awrddwl erddi,
Caniad i marwnad, mawr drueni!
Canwyll _Cadfan_ lan o lenn bali.
Canneid i synnieid gar _Dysynni_,
Gwan, wargan, wyrygall, ddeall ddogni,
Gwreig nid oedd un frad gariad genthi,
Gweryd rhudd ai cudd gwedi tewi,
Gwael neuedd maenwedd mynwent iddi,
Golo _Nest_ goleu ddireidi.
Golwg gwalch dwythfalch o brif deithi,
Gwenned gwawn ai dawn oi daioni,
_Gwynedd_ anrhydedd, oedd rhaid wrthi,
Nid oedd ffawd rhy gnawd rhin y genthi,
Gnawd oedd dal eur mal er i moli,
Ni ryfu dognach er i dogni poen,
Penyd a fo mwy no'r meu hebddi,
Neum gorau angau anghyfnerthi,
Nid ymglyw dyn byw o'r byd fal mi,
Ni chyfeirch angen iawlwen ioli,
Er neb rhy barther i rhyborthi,
_Nest_ yn ei haddawd, wenwawd weini,
Ydd wyf pryderus fal pryderi.
Pryderwawd ceudawd, cyfnerthi ni wnn,
Nid parabl yw hwn ni fo peri.
Llen argel issel y sy'm poeni,
Lludd _Gwen_ lliw arien ar _Eryri_.
Archaf im Arglwydd culwydd celi,
Nid ef a archaf arch egregi,
Arch, ydd wyf un arch yn i erchi,
Am archfein riein, reid y meini,
Trwy ddiwyd eiriawl deddfawl _Dewi_.
A deg cymmeint seint senedd _Frefi_,
Am fun a undydd i hammodi,
A'r gystlwn pryffwn y prophwydi,
Ar gyfoeth Duw doeth i detholi,
Ar anghyweir _Meir_ a'r merthyri,
Ag yn i goddau gweddi a ddodaf,
Am dodeis nwyf im addoedi.
Ni bu ddyn mor gu gennyf a hi
Ni bo poen oddef, _Pedr_ wy noddi,
Ni bydd da gan Dduw i diddoli,
Ni bo diddawl _Nest_, nef boed eiddi.
_I Lewelyn fab Iorwerth_.  _Llywarch Brydydd y Moch ai cant_.
Crist Greawdr, llywiawdr llu daear a nef
Am noddwy rhag afar,
Crist celi, bwyf celfydd a gwar,
Cyn diwedd gyfyngwedd gyfar.
Crist fab Duw am rhydd arllafar,
I foli fy rhwyf rhwysg o ddyar,
Crist fab Mair am pair o'r pedwar defnydd,
Dofn awen ddiarchar.
_Llewelyn_ llyw _Prydain_ ai phar,
Llew a glew a glyw gyfarwar,
_Fab Iorwerth_ ein cannerth an car,
_Fab Owain_ ffrawddiein, ffrwyth cynnar,
Ef dyfu dreig llu yn llasar dillat,
Yn ddillyn cyfarpar,
Yn erfid, yn arfod abar,
Yn arfau bu cenau cynnar,
Yn ddengmlwydd hylwydd hylafar,
Yn ddidranc ei gyfranc ai gar,
Yn _Aber Conwy_, cyn daffar fy llyw,
_Llewelyn_ athrugar,
A _Dafydd_, defawd _Ul Caissar_,
Difai ddraig, ddragon adwyar,
Difwlch udd difalch i esgar,
Difwng blwng blaen ufel trwy far,
Dybryd in feirdd byd bod daear arnaw,
Ac arnam i alar.
Ef yn lly w cyn llid gyfysgar,
Ysglyfion ysglyfiynt llwrw bar,
Oedd rynn rudd ebyr or gwyr gwar,
Oedd ran feirw fwyaf o'r drydar,
Oedd amliw tonnau, twnn amhar eu neid,
Neud oeddynt dilafar.
Ton heli ehelaeth i bar,
Ton arall guall, goch gwyar.
_Porth Aethwy_ pan aetham ni ar feirch mordwy,
Uch mowrdwrf tonniar,
Oedd ongyr, oedd engir ei bar,
Oedd angudd godrudd gwaedryar,
Oedd enghyrth ein hynt, oedd angar,
Oedd ing, oedd angau anghymar,
Oedd ammau ir byd bod abar o honam,
O henaint lleithiar.
Mawr gadau, anghau anghlaear,
Meirw sengi, mal seri sathar,
Cyn plygu _Rodri_, rwydd esgar, ym _Mon_
Mynwennoedd bu braenar,
Pan orfu pen llu llachar,
_Llewelyn_ llyw _Alun_ athafar,
Myrdd bu lladd, llith brein gorddyar,
O'r milwyr, a mil yngharchar.
_Llewelyn_ cyd lladdwy trwy far,
Cyd llosgwy, nid llesg ufeliar,
Llary deyrn, uch cyrn cyfarwar
Llwrw cydfod ir clod is claiar,
Ry llofies rwyf treis tros fanniar i feirdd,
Oedd fawrllwyth ir ddaear,
Gwisci aur ag ariant nis oar.
Gwascwynfeirch gosseirch, gosathar,
Ysginfawr gorfawr, gorwymp par,
Yscarlad lliw ffleimiad, fflamiar,
Meirch Mawrthig, ffrwythig, ffraeth, anwar,
Ffrawddus, a phreiddiau ewiar.
Mwth i rhydd, arwydd yngwascar,
Mal _Arthur_ cein fodur cibddar,
Cann a chann; a chein wyllt a gwar,
Cant a chant a chynt nog adar
_Adar_ weinidawg, caeawg Cynran drud,
Dreig _Prydein_ pedryddan,
Addod Lloegr, lluossawg am bann,
Addaf hir in herwydd calan,
Adwedd teyrnedd tir nis rhan,
A dan ser ys sef i amcan,
Adnes i franhes i frein bann,
Dychre dychrein gwyr yngrheulan,
Gwrdd i gwnaeth uch Deudraeth _Dryfan_,
Gwr hydwf, gwrhydri _Ogyrfan_
Dygwydd gwyr heb lafar heb lan,
Dygoch llawr dwygad fawr faran,
Un am fro _Alun_, elfydd can,
A _Ffrainc_ yn ffrawddus mal _Camlan_;
Ar eil yn _Arfon_ ar forfan,
Yn undydd an un Duw in a ran,
A dwy dreig ffeleig, ffaw gymman
Mal deulew ein dylochassan,
Ag un traws gatcun, treis faran,
Fal gwr yn gorfod ymhobman,
_Llewelyn_ llafn-eur anghyfan,
Lloegr ddiwreidd, llu rhuddfleidd _Rhuddlan_,
Llu rhagddaw a llaw ar llumman,
Llwybr yn wybr yn ebrwydd allan,
Llwrw ddawn _Cadwallawn fab Cadfan_.
I mae am _Brydain_ yn gyfan,
Llary ni ddel ei law ettaw attan,
Llyried tra myned tramor dylan,
Rhag llaith anolaith anolo llan,
A llafnawr lledrudd uch grudd a gran,
Ninnau Feirdd _Prydein_, prydus eirian berth,
Gwyr a byrth fy rhwyf ymhob calan,
Er digabl barabl gan bawb oi fan,
Digrifwch elwch elyf egwan,
Oi ariant gormant gorym ni drudran,
O'i alaf ai aur ai ariant can.
Gan i ddwyn dychryn a ddechreuo bleid,
Uch blaenwel yn oed llo,
Gnaws achaws yn ych cyn adfo,
Gnawd i ladd ni lwydd i abo.
_Caer Lleon_ llyw _Mon_ mwyn _Pabo_ ath dug,
Ef ath dwg ynghodo,
_Llewelyn_ ef llosges dy fro,
Llas dy wyr dra llyr, dra llwyfo,
Llwyr dug y _Wyddgrug_, nid ffug ffo,
_Lloegrwys i_ llugfryd i synnio,
Llewdir teyrn lluddiwyd yn agro,
Llas i glas, i glwystei neud glo,
Llys _Elsmer_, bu ffer, bu ffwyrngno,
Llwyr llosged i thudwed ai tho,
Llwrw gwelwch neud heddwch heno
Gan fy rhwyf, nid rhyfedd cyd bo,
Hyd i del i dorf ar dyno a bryn,
Udd breiniawg bieufo,
Llew ai dug, ai dwg pan fynno,
Ir _Trallwng_ trillu anwosgo,
Llys efnys, afneued tra fo.
Lles i fyrdd o feirdd ai cyrcho.
Addug y _Wyddgrug_ ai dycco,
Gwyliwch gwylyddwr, pwy ai lluddio,
Llwrw _Fochnant_ edrywant ar dro,
Llwytcwn llwyth llithiwyd am honno,
Lletcynt _Argoedwys_, gwys greudo,
Llys a dwy neud einym ni heno.
Brenin breisg werin, brwysg agdo,
Ai gwellygio pwyll rhydwyllo:
Ai gwell _Ffranc_ no ffrawddus _Gymro_.
Llyw y sy ym, synniwch cyd tawo,
Lloegr gychwyn, a fynn a fynno,
Llwyr i dyd i fryd ar fro _Gadwallawn_
_Fab Cadfan_, _fab Iago_,
Llary yspar ys penyd iblo,
Llwrw espyd yspeid anolo,
Llew prydfawr llyw _Prydain_ ai chlo,
_Llewelyn_ lliaws ei fran fro,
Llary deyrn cedyrn, cad wosgo; ynghur
Ys fy nghar a orffo.
Gorfydd Udd dremrudd, dramor lliant,
Ym _Mon Mam Gymru_ bedryddant,
Gorllwybr llu llenwis ewyngant,
Gwarthaf bryn a phenrhyn a phant,
Gorllanw gwaed am draed a ymdrychant,
Amdrychion pan ymdrechassant,
Cad y _Coed Anau_, Cadr anant borthi,
Burthiaist wyr yn nifant.
Ail gad trom i tremynasant,
Udd addien uch _Dygen Ddyfnant_,
Eil miloedd mal gwyr dybuant,
Eil yrth gyrth in gwrthfynnassant,
Eil agwrdd ymwrdd am hardd amgant bre
_Bron yr Erw_ i galwant,
Cynwan llu fal llew yth welsant,
Cadr eryr ith wyr yn warant,
Can hynny cynhennu ni wnant,
Can wyllon _Celyddon_ cerddant,
Dugost y _Wyddgrug_, a dygant i dreis
Adryssedd cyfnofant,
A _Rhuddlan_ yn rhuddliw amgant,
_Rhun_ can clawdd adrawdd edrywant
A _Dinbych_ wrthrych gorthorrant ar fil,
A _chaer yn Arfon_, a charant yngnif,
Yngnaws coll am peiriant,
A _Dinas Emreis_ a ymrygant,
Amrygyr ni wneir na wnant
Neur orfydd dy orofyn nad ant
Ith erbyn ith erbarch feddiant
Neu'r orfuwyd yn orenw Morgant
Ar filwyr _Prydain_ pedryddant
Dy gynnygn ni gennyw cwddant,
Ni gaiff hoen na hun ar amrant,
Mad ymddugost waed, mad yth want,
Arall yn arfoll ysgarant,
A chleddyf, a chlodfawr yth wnant,
Ag ysgwyd ar ysgwydd anchwant,
Mad tywyssaisd dy lu, Lloegr irdant,
Ar derfyn _Mechain_ a _Mochnant_,
Mad yth ymddug dy fam, wyd doeth,
Wyd dinam, wyd didawl o bob chwant,
O borffor o bryffwn fliant,
O bali ag aur ag ariant,
O emys gochwys gochanant dy feirdd,
Yn fyrddoedd i caffant.
Minnau om rhadau rhymfuant,
Yn rhuddaur yn rhwydd ardduniant,
O bob rhif im Rhwyf im doniant,
O bob rhyw im rhodded yn gant
Cyd archwyf im llyw y lloergant yn rhodd,
Ef am rhydd yn geugant.
_Lliwelydd_ lledawdd dy foliant,
_Llewelyn_, a _Llywarch_ rwy cant.
Munerawd ym marw fy mwyniant fal yn byw
_Lleissiawn_ ryw _Run_ blant.
Nyd gormod fy ngair it gormant!
Teyrn wyd tebyg _Eliphant_,
Can orfod pob rhod yn rhamant,
Can folawd a thafawd a thant.
Cein deyrn, cyn bych yngreifiant,
Can difwyn o ysgwn esgarant,
Can Dduw ren yn ran westifiant
Can ddiwedd pob buchedd, bych sant.
_I Lewelyn fab Gruffydd_.  _Llygad Gwr ai cant_.
Cyfarchaf i Dduw, ddawn orfoledd,
Cynnechreu doniau, dinam fawredd,
Cynnyddu, canu, can nid rhyfedd dreth,
O draethawd gyfannedd,
I foli fy Rhi rhwyf _Arllechwedd_,
Rhuddfaawg freiniawg o frenhinedd,
Rhyfyg udd _Caissar_, treis far trossedd,
Rhuthrlym, grym _Gruffydd_ etifedd,
Rhwysg frwysg, freisg, o freint a dewredd,
Rhudd barau o beri cochwedd,
Rhyw iddaw diriaw eraill diredd,
Rhwydd galon, golofn teyrnedd.
Nid wyf wr gwaglaw wrth y gogledd,
O Arglwydd gwladlwydd, glod edryssedd,
Nid newidiaf naf un awrwedd a neb,
Anebrwydd dangnefedd.
Llyw y sy ym ys aml anrhydedd,
Lloegr ddifa o ddifefl fonedd,
_Llewelyn_ gelyn, galon dachwedd,
Llary wledig gwynfydig _Gwynedd_,
Llofrudd brwydr, _Brydein_ gywryssedd,
Llawhir falch, gwreiddfalch gorsedd,
Llary, hylwydd, hael Arglwydd eurgledd,
Llew _Cemmais_, llym dreis drachywedd,
Lle bo cad fragad, friwgoch ryssedd,
Llwyr orborth hyborth heb gymwedd,
Gnaws mawrdraws am ardal dyhedd,
Gnawd iddaw dreiddiaw drwyddi berfedd,
Am i wir bydd dir or diwedd,
Amgylch _Dyganwy_ mwyfwy i medd,
A chiliaw rhagddaw a chalanedd creu,
Ag odduch gwadneu gwaed ar ddarwedd.
Dreig _Arfon_ arfod wythlonedd
Dragon diheufeirch heirddfeirch harddedd,
Ni chaiff _Sais_ i drais y droedfedd oi fro,
Cymmrodedd fy llyw lluoedd beri,
Nid oes rwyf eirioes, aer dyfysgu,
_Cymro_ yw haelryw o hil _Beli_ hir,
Yn herwydd i brofi.
Eurfudd ni oludd, olud roddi,
Aerfleidd arwreidd o _Eryri_,
Eryr ar geinwyr gamwri dinam,
Neud einym i foli.
Eurgorf torf tyroedd olosci,
Argae gryd, Greidiawl wrhydri,
Arwr bar, taerfar, yn torri cadau,
Cadarnfrwydr ystofi.
Aer dalmithyr, hylithr haelioni,
Arf lluoedd eurwisgoedd wisgi
Arwymp Ner, hyder, hyd _Teifi_ feddiant,
Ni faidd neb i gospi.
_Llewelyn Lloegrwys_ feistroli,
Llyw breiniawl, brenhinedd teithi,
Llary deyrn cedyrn, yn cadw gwesti cyrdd
Cerddorion gyflochi.
Coelfein brein _Bryneich_ gyfogi,
Celennig branes, berthles borthi,
Ciliaw ni orug er caledi gawr,
Gwr eofn ynghyni.
Parawd fydd meddiant medd Beirdd im Rhi,
Pob cymman darogan derfi,
O _Bwlffordd_ osgordd ysgwyd gochi hydr,
Hyd eithaf _Cydweli_.
Can gaffael yn dda dra heb drengi,
Gan fab Duw didwyll gymmodi,
Ys bo i ddiwedd ddawn berchi ar nef,
Ar neilliaw Crist Geli.
Llyw y sy'n synhwyrfawr riydd,
Lliwgoch i lafnawr, aesawr uswydd,
Lliw deifniawg, llidiawg, lledled fydd ei blas,
Llwyr waeth yw ei gas noi garennydd.
_Llewelyn_ gelyn, galofydd,
Llwyrgyrch darogan cymman celfydd,
Ni thyccia rhybudd hael rebydd rhagddaw,
Llaw drallaw drin wychydd.
Y gwr ai rhoddes yn rhwyf dedwydd,
Ar _Wynedd_ arwynawl drefydd,
Ai cadarnhao, ced hylwydd yn hir,
I amddeffyn tir rhag torf oswydd.
Nid aniw, nid anhoff gynnydd,
Neud enwawg farchawg, feirch gorewydd,
I fod yn hynod hynefydd _Gymro_,
A'r _Gymry_ a'u helfydd.
Ef difeiaf Naf rhy wnaeth Dofydd,
Yn y byd o bedwar defnydd,
Ef goreu riau reg ofydd a wnn,
Eryr _Snawtwn_ aer gyfludwydd.
Cad a wnaeth, cadarn ymgerydd,
Am gyfoeth, am Gefn Gelorwydd,
Ni bu gad, hwyliad hefelydd gyfred,
Er pan fu weithred waith _Arderydd_.
Breisclew _Mon_, mwynfawr _Wyndodydd_,
Bryn _Derwyn_ clo byddin clodrydd,
Ni bu edifar y dydd i cyrchawdd,
Cyrch ehofn essillydd.
Gwelais wawr ar wyr lluosydd,
Fal gwr yn gwrthladd cywilydd,
A welei _Lewelyn_, lawenydd dragon,
Nid oedd hawdd llew aerflawdd lluydd,
I dreissiaw gar Drws Daufynydd,
Nis plygodd Mab Dyn bu doniawg ffydd,
Nis plycco Mab Duw yn dragywydd.
Terfysc taerllew glew, glod ganhymdaith,
Twrf torredwynt mawr uch mor diffaith,
Taleithiawg deifniawg dyfniaith _Aberffraw_,
Terwyn anrheithiaw, rhuthar onolaith.
Tylwyth, ffrwyth, ffraethlym eu mawrwaith,
Teilwng blwng, blaengar fal goddaith,
Taleithawg arfawg aerbeir _Dinefwr_,
Teilu hysgwr, ysgwfl anrhaith.
Telediw gad gywiw gyfiaith,
_Toledo_ balch a bylchlafn eurwaith,
Taleithawg _Mathrafal_, maith yw dy derfyn,
Arglwydd _Lewelyn_, lyw pedeiriaith,
Sefis yn rhyfel, dymgel daith,
Rhag estrawn genedl, gwyn anghyfiaith,
Sefid Brenin nef, breiniawl gyfraith,
Gan eurwawr aerbeir y teir taleith.
Cyfarchaf i Dduw o ddechrau moliant,
Mal i gallwyf orau,
Clodfori o'r gwyr a geiriau
I'm pen, y penaf a giglau,
Cynnwrf tan, lluch faran llechau,
Cyfnewid newydd las ferau,
Cyfarf wyf a rhwyf, rhudd lafnau yngnif,
Cyfoethawg gynnif cynflaen cadau.
_Llewelyn_ nid llesg ddefodau,
Llwybr ehang, ehofn fydd mau,
Llyw yw hyd _Gernyw_ aed garnedd i feirch,
Lliaws ai cyfeirch, cyfaill nid gau,
Llew _Gwynedd_ gwynfeith ardalau,
Llywiawdr pobl, _Powys_ ar _Dehau_,
Llwyrwys caer, yn aer, yn arfau,
_Lloegr_ breiddiaw am brudd anrheithiau,
Yn rhyfel, ffrwythlawn, dawn diammau,
Yn lladd yn llosci yn torri tyrau,
Yn _Rhos_ a _Phenfro_, yn rhysfaau _Ffrainc_,
Llwyddedig i ainc yn lluyddau.
Hil _Gruffydd_, grymmus gynneddfau,
Hael gyngor, gyngyd wrth gerddau,
Hylathr i ysgwyd, escud barau gwrdd,
Hylym yn cyhwrdd cyhoedd waedffrau.
Hylwrw fwrw far, gymmell trethau,
Hawlwr gwlad arall gwledig riau,
Harddedd o fonedd, faen gaerau dreisddwyn,
Hirbell fal _Fflamddwyn_ i fflamgyrchau.
Hwylfawr ddreig, ddragon cyfeddau,
Heirdd i feirdd ynghylch ei fyrddau,
Hylithr i gweleis ddydd golau i fudd,
Ai feddgyrn wirodau.
Iddaw i gynnal cleddyfal clau,
Mal _Arthur_ wayw dur i derfynau,
Gwir frenin _Cymru_ cymmreisc ddoniau,
Gwrawl hawl boed hwyl o ddehau.
Neud cyn nechrau Mai mau anrhydedd,
Neud aeth ysgwaeth a maeth a medd,
Neud cynhebyg, ddig, ddygn adrossedd drist,
Er pan ddelid Crist, weddw athrist wedd!
Neud cur a lafur im wylofedd,
Neud cerydd Dofydd, nad rhydd rhuddgledd.
Neud cof sy ynnof, ys anwedd ei faint,
Neud cywala haint, hynt diryfedd.
Neud caeth im dilyd llid llaweredd,
Neud caith Beirdd cyfiaith am eu cyfedd.
Neud caethiwed ced, nad rhydd cydwedd _Nudd_,
Cadrwalch _Ruffydd_, brudd, breiddin tachwedd,
Neud cwyn Beirdd trylwyn, meddw ancwyn medd,
Neud cawdd im anawdd, menestr canwledd,
Neud carchar anwar enwiredd Eingl-dud,
Aerddraig _Llan Rhystud_ funud fonedd.
Neud nim dyhudd budd, bum arygledd,
Neud nam dilyd llid, lliaws blynedd.
Neud nam dawr, Duw mawr, maranedd, Nef glyw,
Neud nad rhydd fy llyw, llew _Trefgarnedd_,
Neud trwm oi eisiau dau digyfedd.
Neu'r wyr Beirdd canwlad, nad rhad rheufedd,
Neud ef arwydd gwir, neud oferedd gwyr,
Wrth weled f' eryr yn ei fowredd;
Neud truan i'm gwan gwayw lledfrydedd,
Neud trwydded galed im amgeledd.
Neud trymfryd _Gwynedd_, gwander dyedd braw:
Neud hwy eu treisiaw am eu trossedd.
Neud trahir gohir gloyw babir gledd,
Oedd trablwng echwng _Achel_ ddewredd.
Neud trai cwbl or Mai, mawredd allwynin,
Neud mis Mehefin weddw orllin wedd.
Neud mis Mehefin, mau hefyd gystudd,
Neud nam rhydd _Gruffydd_ wayw rhudd yn rhyd.
Neum rhywan im gwan gwayw cryd engiriawl,
Neud am Ddraig urddawl didawl im dyd.
Neum erwyr om gwyr im gweryd Crist Ner,
Neud arfer ofer, Beirdd nifer byd.
Neud arwydd nam llwydd lledfryd im calon,
Neud eres nad tonn honn ar ei hyd.
Mau ynnof mowrgof am ergyd gofal,
Am attal arial _Urien_ yngryd.
Mal cofain cywrain _Cywryd_, fardd _Dunawd_,
Meu im Dreig priawd gwawd ni bo gwyd.
Mau gwawdgan _Afan_, ufuddfryd ffrwythlawn,
O gof _Gadwallawn_, brenhinddawn bryd.
Ni wn waith gwaywdwn, gwawd ddihewyd clod,
A thi heb ddyfod pa dda bod byd?
Neud wyr pawb yn llwyr, lleyrfryd gynnat,
Nad hylithr aur mal mal oddiwrthyd.
Nid oes nerth madferth ym myd, oth eisiau,
Gwleddau na byrddau na Beirdd ynghlyd.
Nid oes lys ysbys, esbyd neud dibeirch,
Nad oes meirch na seirch na serch hyfryd.
Nad oes wedd na moes, masw ynyd yw'n gwlad,
Nad oes mad eithr gwad a gwyd.
Neud gwagedd trossedd, traws gadernid _Mon_,
Neud gweigion _Arfon_ is _Reon_ ryd.
Neud gwann _Wynedd_ fann, fen ydd ergyd cur,
Neud gwael am fodur eglur oglyd.
Neud blwyddyn i ddyn ddiofryd a gar,
Neud blaengar carchar, grym aerbar gryd.
_Taliesin ai dywawd_.
Elphin deg taw ath wylo
Na chabled neb yr eiddo
Ni wna les drwg-obeithio
Ni wyl dyn ddim ai portho
Ni fydd goeg gweddi _Cynllo_
Ni thyrr Duw ar addawo:
Ni chad yngored _Wyddno_,
Erioed cystal a heno.
_Elphin_ deg sych dy ddeurudd
Ni weryd bod yn rhy brudd
Cyt tybiaist na chefaist fudd
Nith wna da gormod cystudd
Nag ammau wrthiau Dofydd
Cyt bwyf bychan wyf gelfydd,
O foroedd ac o fynydd
Ag o eigion afonydd
I daw Duw a da i ddedwydd.
_Elphin_ gynneddfau diddan
Anfilwraidd yw d' amcan
Nid rhaid yt ddirfawr gwynfan
Gwell Duw na drwg ddarogan
Cyd bwyf eiddil a bychan
Ar fin gorferw mor dylan
Mi a wnaf yn nydd cyfrdan
Yt well no thrychan maran.
_Elphin_ gynneddfau hynod
Na sorr ar dy gyffaelod
Cyt bwyf gwan ar lawr fy nghod
Mae rhinwedd ar fy nhafod
Tra fwyf fi yth gyfragod
Nid rhaid yt ddirfawr ofnod
Drwy goffau enwau'r Drindod
Ni ddichon neb dy orfod.
"By the QUEEN,
"Elizabeth, by the Grace of GOD, of England, France, and Ireland,
Esqrs. and to every of them Greeting.
necessary: And knowing you to be Men of both Wisdom and upright
Dealing, and also of Experience and good Knowledg in the Scyence,
Purpose: And forasmuch as our said Council, of late travailing in
Assembly_ within our Counties of Aglere, Carnarvon, Meryonydd,
_Rythmers_, or _Bards_, within the Talaith of Aberffraw,
accordingly; ascertaining you that the said William Mostyn hath
promised to see Furniture and Things necessary provided for that
Assembly, at the Place aforesaid.
Her Highness's Counsail
Of the preceding Work.
On Snowdon's haughty brow I stood,
And view'd afar old Menai's flood;
Carnarvon Castle, eagle crowned
And all the beauteous prospect round;
But soon each gay idea fled,
For Snowdon's favourite bard was dead.
Poor bard accept one genuine tear,
And read thy true eulogium here;
Here in my heart, that rues the day,
Which stole Eryri's pride away.
But, lo, where seen by Fancy's eye
His visionary form glides by,
Pale, ghastly pale, that hollow cheek,
That frantic look does more than speak,
And tells a tale so full of woe,
My bosom swells, my eyes o'erflow.
On Snowdon's rocks, unhomed, unfed,
The tempest howling round his head;
Far from the haunts of men, alone,
Unheard, unpitied, and unknown,
To want and to despair a prey,
He pined and sighed his soul away.
Ungrateful countrymen, your pride,
Your glory, wanted bread, and died!
Whilst ignorance and vice are fed,
Shall wit and genius droop their head?
Shall fawning sycophants be paid,
For flattering fools? while thou art laid
On thy sick bed, the mountain heath,
Waiting the slow approach of death,
Beneath inhospitable skies,
Without a friend to close thine eyes.
Thus shall the chief of bards expire,
The master of the British lyre;
And shall thy hapless reliques rot,
Unwept, unhallowed, and forgot?
No! while one grateful muse remains,
And Pity dwells on Cambria's plains,
Thy mournful story shall be told,
And wept, till time itself grows old.
Sad near the willowy Thames we stood,
And curs'd the inhospitable flood;
Tears such as patients weep, 'gan flow,
The silent eloquence of woe,
When Cambria rushed into our mind,
And pity with just vengeance joined;
Vengeance to injured Cambria due,
And pity, O ye Bards, to you.
Silent, neglected, and unstrung,
Our harps upon the willows hung,
That, softly sweet in Cambrian measures,
Used to sooth our souls to pleasures,
When, lo, the insulting foe appears,
And bid us dry our useless tears.
"Resume your harps," the Saxons cry,
"And change your grief to songs of joy;
Such strains as old Taliesin sang,
What time your native mountains rang
With his wild notes, and all around
Seas, rivers, woods return'd the sound."
What!--shall the Saxons hear us sing,
Or their dull vales with Cambrian music ring?
No--let old Conway cease to flow,
Back to her source Sabrina go:
Let huge Plinlimmon hide his head,
Or let the tyrant strike me dead,
If I attempt to raise a song
Unmindful of my country's wrong.
What!--shall a haughty king command
Cambrians' free strain on Saxon land?
May this right arm first wither'd be,
Ere I may touch one string to thee,
Proud monarch; nay, may instant death
Arrest my tongue and stop my breath,
If I attempt to weave a song,
Regardless of my country's wrong!
Thou God of vengeance, dost thou sleep,
When thy insulted Druids weep,
The Victor's jest the Saxon's scorn,
Unheard, unpitied, and forlorn?
Bare thy right arm, thou God of ire,
And set their vaunted towers on fire.
Remember our inhuman foes,
When the first Edward furious rose,
And, like a whirlwind's rapid sway,
Swept armies, cities, Bards away.
"High on a rock o'er Conway's flood"
The last surviving poet stood,
And curs'd the tyrant, as he pass'd
With cruel pomp and murderous haste.
What now avail our tuneful strains,
Midst savage taunts and galling chains?
Say, will the lark imprison'd sing
So sweet, as when, on towering wing,
He wakes the songsters of the sky,
And tunes his notes to liberty?
Ah no, the Cambrian lyre no more
Shall sweetly sound on Arvon's shore,
No more the silver harp be won,
Ye Muses, by your favourite son;
Or I, even I, by glory fir'd,
Had to the honour'd prize aspir'd.
No more shall Mona's oaks be spar'd
Or Druid circle be rever'd.
On Conway's banks, and Menai's streams
The solitary bittern screams;
And, where was erst Llewelyn's court,
Ill-omened birds and wolves resort.
There oft at midnight's silent hour,
Near yon ivy-mantled tower,
By the glow-worm's twinkling fire,
Tuning his romantic lyre,
Gray's pale spectre seems to sing,
"Ruin seize thee, ruthless King."
A pensive Shepherd, on a summer's day,
Unto a neighb'ring mountain bent his way,
And solitary mus'd, with thoughts profound,
Whilst ev'ry thing was silent all around;
The firmament was clear, the sky serene,
And not a cloud eclips'd the rural scene.
Not so the Shepherd, all was storm within,
He mourn'd his frailty, and bewail'd his sin;
His soul alone engross'd his utmost care,
Decoy'd by cursed Satan to his snare;
(Alas! with what success he tempts mankind,
And leads them to their ruin with the blind!)
Awhile he stood, as one in woeful pain;
At last, he broke in melancholy strain,
"O great Creator, ever good and wise,
I dare not lift to thee mine eyes--
Thy violated laws for vengeance call,
And on offenders heavy judgment fall;
Which hurl them flaming to eternal pains,
To suffer ever on infernal plains.
The terrors of thy justice make me fear,
For who can everlasting torment bear?
My soul with grief is rent, Oh! stop thy hand,
Shivering before thy Majesty I stand;
Long have I trod the 'luring path of vice,
And tire thy patience, and thy grace despise.
Before thy throne I bow with suppliant knee,
Grant gracious God, thy pardon unto me:
In solitude my follies I repent,
The life so long, so viciously, I spent,
O God! I wish undone my wicked deeds,
My contrite heart with inward sorrows bleeds.
Thou, O my God! art witness of my grief,
And thou alone canst grant me a relief.
I promise faithfully to sin no more,
(I sue for mercy, and thy grace implore,)
And spend my life, for ever, in thy fear,
Thy laws to keep, thy holy name revere."
Thus plain'd the pensive Shepherd, and his moan,
Christ, his Mediator, brought before the throne!
Him graciously answer'd God to Sire,
His face resplendent with a globe of fire:--
"My Son hath paid thy ransom, go in peace,
Eternal justice bids thee be at ease!"
He said, and all the choir of angels sung,
Harmonious melody, their harps they strung,
And heaven's Empyreum to their music rung,
Such is the joy when a poor sinner turns,
That with uncommon glow each seraph burns.
Thus I may compare small things with great,
The Prodigal his tender father met;
Such as the Gospel paints in tatter'd weed,
Willing with husks to satisfy his need:
And none would give them, though the hungry roam,
Till he returned unto his Father's home;
Who kill'd the fatted calf, and spread the feast,
Where wine and minstrelsy his joy exprest.
The Shepherd thus refresh'd with heavenly grace,
Return'd with joy eternal in his face;
The Saviour's wond'rous love to man he prais'd,
And thus his voice with gratitude he rais'd:--
"All glory to the gracious SON of GOD,
Who hast alone the grevious wine-press trod,
To satisfy his justice, and for me
Hast wrought endless salvation on the tree;
Who hast redeem'd us, and destroyed our foes,
That neither death nor grave can work our woes:
Hast overthrown the dragon, and no more
Hell, nor its gates have terrors left in store!"
Thus did the Shepherd testify his joy,
A theme that might an angel's tongue employ;
He praised Christ, who for mankind did die;
His praise let all resound, to all eternity.
_On seeing the Ruins of Ivor Hael's Palace_.
Amidst its alders IVOR'S palace lies,
In heaps of ruins to my wondering eyes;
Where greatness dwelt in pomp, now thistles reign,
And prickly thorns assert their wide domain.
No longer Bards inspired, thy tables grace.
Nor hospitable deeds adorn the place;
No more the generous owner gives his gold
To modest merit, as to Bards of old.
In plaintive verse his IVOR--GWILYM moans,
His Patron lost the pensive Poet groans;
What mighty loss, that IVOR'S lofty hall,
Should now with schreeching owls rehearse its fall!
Attend, ye great, and hear the solemn sound,
How short your greatness this proclaims around,
Strange that such pride should fill the human breast,
Yon mouldering walls the vanity attest.
A Letter from Mr. Thomas Carte to the Rev. Evan Evans.
"Treatises concerning the courts of wards and chancery."
illuminated of this author, in the monastery called Elizabeth, at
Your affectionate, and obedient servant,
Y forwyn gynt, fawr iawn gais,
Deg aruthr erioed a gerais.
"Y cythraul accw ruthrwas."
Deg wawr erioed a gerais,
may do as well, and sounds better.
A roist ofal i'm calon,
A brath o hiraeth i'm bron:
Ni wyr un ar a anwyd
A roist o gur, os teg wyd;
Enwa anhunedd yn henaint
A yr wyn fyth yr un faint.
Enwa'n hunedd yn henaint
E yr wyn fyth yr un faint.
Cyrchaf, ac ni fynnaf au,
I dir angov drwy angau.
O dir ing af drwy angau.
Lle bo dyfnaf yr afon,
Ar fy hynt yr af i hon,
Oni roi, Gwen eurog wedd,
Drwy gariad ryw drugaredd.
Oni roi, Gwen ir ei gwedd,
Yn gywrain, ryw drugaredd.
But I do not like _ir ei gwedd_.
Af i graig fwyaf o gred
Y mor, i gael ymwared,
Ag o'r graig fawr i'r eigion
Dygaf gyrch i dyrch y don--
An excellent expression--
Ag o'r don egr hyd annwfn
Af ar y dafl i for dwfn.
Lle mae'r morfil friwfil fron,
A'r enwog _forforwynian_,
To proceed:
A fynno Gwen ysplennydd
Yn ddiau o'm rhwymau 'n rhydd,
Ni chaf gur, ni chaf garu
Na phoen gwn, na hoffi 'n gu;
Ni roddaf gam i dramwy,
I gred i'th ymweled mwy:
Dyna'r modd dan wir i mi,
A dyr unwaith drueni.
Oni chaf heb warafun
Dy fodd fyth difeiwedd fun.
Yours sincerely,
The same to the same.
I am,
Yours sincerely,
The same to the same.
I am,
Your assured friend,
And servant,
The same to the same.
Dy lif y loywaf afon--
Your most humble Servant,
The same to the same.
Tymor tymhestyl
Tymhestyl dymor
Y beri rhestr rhac rhiallu.
I am,
Yours sincerely,
The same to the same.
I am glad your spitting of blood is over; take care, your life is
I am yours sincerely,
The same to the same.
Yours sincerely,
The same to the same.
Be sure to keep up your correspondence with that very curious and
I am yours sincerely,
Lliw eiry cynnar pen Aran--
Lloer bryd lwys fryd o lys Vran.
Yours affectionately,
Dr. Percy, late Bishop Dromore, to the Rev. Evan Evans.
I am Sir, though unknown,
Your very faithful obedient servant,
The same to the same.
occasionally endeavour'd to recover them, he has not been able to
Your nation and ours are now happily consolidated in one firm
Dear Sir, your very faithful and obedient servant,
The same to the same.
Dear Sir, your most faithful servant,
The same to the same.
I remain, Sir, your very faithful servant,
The same to the same.
The same to the same.
restrictions you please, would oblige, dear Sir,
Your very affectionate and faithful servant,
The same to the same.
Dear Sir, your very affectionate servant,
It is more than probable, that many of these pithy sentences and
Marchwiail bedw briglas,            Virgulta betulae viridis
A dyn fy nhroed o wanas;            Meum pedem e compede solvent;
reveles.
Marchwiail derw mewn llwyn,         Virgulta quercus de luco
A dyn fy nhroed o gadwyn:           Solvent pedem meum e catena:
Nac addef dy rin i forwyn.          Ne reveles secretum tuum
virgini.
Marchwiail derw deiliar,            Virgulta quercus frondosae
A dyn fy nhroed o garchar:          Pedem meum e carcere
Nac addef dy rin i lafar.           liberabunt:
Ne reveles secretum tuum
homini loquaci.
celebrated bard Taliesin, that, in subsequent times, they did not
Bid gogor gan iar,
Bid gan lew drydar,
Bid oval ar a'i car;
Bid ton calon gan alar.
These lines have been introduced into our Welsh proverbs; and the
There is also a certain degree of obscurity in the very words and
A wna hon dyhedd, a dyfysci;
Ac am derfyn Prydein, cain ei threfi.
Llewyrch ebyr myr, morfeydd dylan;
Pan lewych _huan_ ar fann fynydd.
Coruscatio portuum aquarum, et paludum marinarum;
Cum sol splendet ab excelso monte.
"Goluchav glew, hael, hilig Nav Ner,
Aded gynt, ettiynt, hyd yn _irfer_ hallt."
Exorabo potentem et liberalem Dominum Creatorem,
Iverunt ad madidam aquam salsam.
"_Llyma haf llwm i hoew-fardd_,
_A llyma fyd llwm i fardd_;" &c.
Lleucu Llwyd ydoedd rian rinweddol, nodedig am ei glendid a'i
Yr oedd yr anffodus Lewelyn Goch yn fardd penigamp yn ei ddydd; a
Llyma haf llwm i hoew-fardd,
A llyma fyd llwm i fardd!
Nid oes yng Ngwynedd heddiw,
Na lloer, na llewyrch, na lliw,
Er pan rodded--trwydded trwch--
Dan lawr dygn dyn loer degwch.
Y ferch wen o'r dderw brenol,
Arfaeth ddig yw'r fau o'th ol!
Cain ei llun, canwyll Wynedd,
Cyd bych o fewn caead bedd!
F' enaid! cyfod i fynu,
Agor y ddaiar-ddor ddu!
Gwrthod wely tyfod hir,
A gwrtheb f' wyneb, feinir!
Mae yma, hoewdra hydraul,
Uwch dy fedd, hoew annedd haul,
Wr llwm ei wyneb hebod,
Llewelyn Goch, gloch dy glod;
Yn cynnal, hyd tra canwyf,
Cariad amddifad ydd wyf;--
Ud-fardd yn rhodio adfyd
O Dduw gwyn! hyd hyn o hyd.
Myfi, fun fwyfwy fonedd,
Echdoe a fum uwch dy fedd,
Yn gollwng deigr lled eigr-braff
Ar hyd fy wyneb yn rhaff:
Tithau, harddlun y fun fud,
O'r tew-bwll ni'm hatebud!
Tawedawg ddwysawg ddiserch,
Ti addawsud, y fud ferch,
Fwyn dy sud fando sidan,
Fy aros, ddyn loew-dlos lan,
Oni ddelwn, gwn y gwir,
Er dy hud, o'r Deheudir,
Ni chigle, sythle saeth-lud,
Air na bai wir, feinir fud,
Iawn-dwf rhianaidd Indeg,
Onid hyn o'th eneu teg.
Trais mawr! ac ni'm tawr i ti!
Toraiat ammod, trist imi,
Tydi sydd yn y gwydd gwan
Ar y gwir, ddyn deg eirian!
Minnau sydd uthrydd athrist
Ar y celwydd--tramgwydd trist!
Celwyddawg iawn, cul weddi,
Celwydd lais a soniais i.
Mi af o Wynedd heddyw,
Ni'm dawr ba faenawr i fyw:
Fy myn foneddig ddigawn,
Duw'n fach, petid iach nid awn!
P'le caf, ni'm doraf dioer,
Dy weled, wendw' wiw-loer?
Ar fynydd--sathr Ofydd serch--
Olifer, yn oleu-ferch.
F' enaid yno a'n fynych,
O'th wela', ddyn wiwdda wych.
Lleucu deg waneg wiwnef!
Llwyr y dyhaeraist fy llef;
A genais, llygorn Gwynedd!
Eiriau gwawd i eiry 'i gwedd,
O'r geneu yn organawl,
A ganaf, tra fyddaf, fawl.
F' enaid hoen geirw afonydd!
Fy nghaniad dy farwnad fydd.
Lliw-galch rian oleugain,
Rhy gysgadur o'r mur main!
Rhiain fain, rhy anfynych
Y'th wela'; ddyn wiwdda wych.
Cyfod i orphen cyfedd,
I edrych a fynych fedd;
At dy fardd ni chwardd ychwaith,
Erot, dal euraid dalaith!
Dyred, ffion ei deurudd,
I fyny o'r pridd-dy prudd!
Anial yw f' ol, canmoleg,
Nid twym yw fy neudroed teg,
Yn bwhwman gan annwyd
Cylch drws dy dy, Lleucu Llwyd!
A genais, lygorn Gwynedd,
O eiriau gwawd i eiry 'i gwedd,
Llef dri-och, llaw fodrwy-aur,
Lleucu! llawenu lliw aur.
Cymhenaidd, groew, loew Leucu!
Ei chymmyn, f' anwyl-fun, fu
Ei henaid, grair gwlad Feiriawn,
I Dduw Dad--addewid iawn;
A'i mein-gorff, eiliw'r mangant,
Meinir, i gyssegr-dir sant:
Dyn pell-gwyn doniau peill-galch,
A da byd i'r gwr du balch;
A'r hiraeth, cywyddiaeth cawdd,
I minnau a'i cymmynawdd.
Lleddf ddeddf ddeuddaint ogyfuwch,
Lleucu Llwyd, lliw cawod lluwch!
Pridd a main, glain galar chwerw,
A gudd ei deurudd, a derw.
Gwae fi drymder y gweryd
A'r pridd ar feistres y pryd!
Gwae fi fod arch yn gwarchae,
A thy main rhof a thi mae!
Gwae fi, ferch wen o Bennal,
Brudded yw briddo dy dal!
Clo du derw--galar chwerw gael--
A daiar, deg ei dwyael!
A throm-goed ddor, a thrym-gae,
A llawer maes, rhof a'i lliw mae;
A chlyd fur, a chlo dur du,
A chlicied--yn iach, LEUCU!
population, and enjoyed all the rights of freemen, as these were
Each of the great Barons kept a Court, and indulged in a style of
administer justice to his vassals.  In short, every Barony was a
But as the boroughs increased, the towns multiplied, and commerce
The Church and the boroughs, in conjunction with the royal power,
--W. Jones, (a descendant of the author)
Bernard Quaritch, Esq., 15, Piccadilly, London, 12 copies.
John Jenkins, Esq., Llanidloes, 2 copies
Arthur James Johnes, Esq., Garthmill, Welshpool, 3 copies.
Lady Augusta E. Marshall, Ruabon, 2 copies
William Jones, (_Gwrgant_,) 20, King's Arms Yard, London.
John Jones, Esq., Dinorben, St George's, St Asaph.
_The first figures refer to the Translations_, _the second to the
A short account of Taliesin and Elphin
A Method how to retrieve the Ancient
A Curious Commission issued by Queen
A Biographical sketch of Ieuan Prydydd
An Elegy on his death by the Rev. R.
A Paraphrase of the 137th Psalm, by the
proposal to print them by Subscription
Verses on seeing the ruins of Ivor
Hael's Palace, by the Rev. E. Evans,
A Letter from Mr. Thomas, Carte, to the
A Letter from the Rev. W. Wynn to the
describes."--_The Monmouthshire Merlin_.
A List of Books Published or Sold by John Pryse, Bookseller, &c.,
A Melody for Cristmas or New Year's Eve, by R. Lowe, Price 1.5d.
Williams's Epitaphs for Grave-stones.  Price 9d.
The Mother's Gift, (Welsh or English,)  1d, or one hundred for 6s
Everybody's Friend; containing a valuable collection of Receipts,
The Vale of Taff, a Poem, by John Thomas, price 1s.; yr Arweinydd
A list of other Books gratis, and Post free.
{10a}  Arwystli, the name of one of the cantreds of Powys.
{11d}  The name of a place, but where situated, I know not.
{13a}  Gwestun, the name of a place somewhere in Powys.
{14a}  Llidwm, the name of a place somewhere in Maelor.
{14b}  I do not recollect what country this place is in.
{15e}  Garwy, one of king Arthur's knights.
{15f}  Trystan-ap-Tallwch, another of king Arthur's knights.
{16b}  Aran, the name of two high mountains in Merionethshire.
{17}  Dinbrain, the same as Dinas Bran.
{18c}  Craig Vreiddin, is a high hill in Montgomeryshire.
{18d}  I know not where this country is.
{18e}  Some lines are wanting in the original.
{19a}  Knocking, I suppose, is somewhere near Offa's ditch.
{19b}  Porth Ysgewin is near Chepstow, in Monmouthshire or
{20a}  Rheidol is the name of a large river in Cardiganshire, and
{22a}  Llan Huadain, the name of a place in Pembrokeshire.
{22f}  Huail was a brother of Gildas, the son of Caw, and a noted
{23c}  Gwriad is the name of a hero mentioned in the Gododin.
{25d}  Normans.  Moses Williams, in his notes on the AErae Cambro
"Normanni, qui in hoc loco Frainc appellantur, erant copiae quas
Henricus Secundus in Monam misit A.D. MCLVII. duce Madoco filio
orientali Monae plaga sunt, unde liquet locum Tal Moelvre dictum
alicubi in Mona esse, fortasse etiam haud procul ab ecclesiis
praedictis: omnes vero qui navibus egrediebantur a Monae incolis
interfecti sunt."  Vide Annales a Powelo editos, p. 206, 207.
{27a}  Who this lady was is not known at present.
{27b}  What country this is I cannot recollect.
{27c}  Teivi, the name of a large river in Cardiganshire.
{27e}  Cadvan is the saint of Towyn Meirionydd.
{27f}  Dysynni is the name of a river that runs by Towyn.
{30b}  Owain Gwynedd, prince of North Wales.
{33b}  Elsmere, the name of a town in Shropshire.
{33c}  Mochnant is a part of Powys.
{34c}  Bryn yr Erw, another place unknown.
{34g}  Gronant, the name of a fort or castle in Flintshire.
{34i}  Morgant, the name of one of Llewelyn's generals.
{35a}  Mechain, a part of Powys.
{35b}  Caer Liwelydd, Carlisle.
{36a}  Arllechwedd, a part of Carnarvonshire.
{37b}  Arfon, the country now called Carnarvonshire.
{37f}  Teivi, the name of a large river in Cardiganshire.
{38b}  It was the policy of the British princes to make the Bards
{40a}  Dinefwr, the name of the prince of South Wales's palace,
{46c}  The land of the Angles, i.e., England.
{48d}  Arfon, the country now called Carnarvonshire.
recollect any such river which bears that name at present.
{66}  Fortasse, "Vindictam in Deirorum populum," &c.
{68}  Quid sibi vult hic Bardus non mihi constat.
"Romanusque Lyra plaudat tibi, Barbarus Harpa,
Graecus Achilliaca, _Crotta Britanna_ canat."
{77}  _Dygen Freiddin_, hodie _Craig Freiddin_, est rupes alta et
{79}  Quaenam sit haec avis mihi non constat.
{80}  Potus genus apud veteres Britannos.