Whakarāpopototia te tuhinga:  Kua whakahehia te tangata o nāianei mō te whakamate i ngā Neanderthal mā te whakataetae atu ki a rātau, mā te whakatipu tahi me rātau, mā te kohuru noa iho i a rātau. Engari e ai ki ngā rangahau hōu, tērā pea nā ngā mate urutā i kawea mai e ō tātou tīpuna o nāianei i a rātou e heke atu ana i Āwherika i whakamate ai rātou. E kī ana ngā kaipūtaiao e ako ana i ngā taunakitanga iranga hou, i ngā kohanga me ngā taunakitanga o mua, he maha ngā mate i pāngia e ngā Neanderthal e pāngia ana e tātou i tēnei rā. Panuku ki raro mō te ataata. Ko ngā Neanderthals, pēnei i te hanganga i runga ake nei e whakaatuhia ana i te Natural History Museum i Rānana, i hinga pea ki ngā mate urutomo i kawea ki Uropi e ngā tāngata o nāianei i a rātou e heke atu ana i Āwherika. Kua kitea e rātau he taunakitanga e tohu ana ka pāngia ō tātou whanaunga o mua ki ngā mate pēnei i te mate pukupuku, te pēpi, te kōkōkōkō, te mate roro me te makariri noa iho. Engari e mea ana nga tohunga tikanga tangata o te Whare Wānanga o Cambridge me te Whare Wānanga o Oxford Brookes, ko nga mate hou i kawea mai e nga tangata o nāianei pea te take i hinga ai nga Neanderthal. Tata ki te 30,000 tau te roa mai i te wā i whakangaromia ai e ngā tīpuna o ngā tāngata o nāianei ngā Neanderthal o neherā. Engari tērā pea kei te rapu utu te momo kua ngaro nei i a tātou mai i tua atu o te urupa mā te ārai i a tātou ki ngā mate whakamate pēnei i te mate pukupuku me te mate huka. E whakaarotia ana ko ngā Neanderthal me ngā tāngata o nāianei i noho tahi mō ngā mano tau, ā, i whakawhitiwhitinga, arā, e rua ōrau noa iho te DNA Neanderthal kei ngā Pākehā ināianei. Kua honoa ēnei ira 'whare' ki tētahi mōrea nui ake o te mate pukupuku me te mate huka e ngā akoranga hou e titiro ana ki tō tātou hītori whanaketanga. Heoi, ko ētahi ira i riro mai i a tātou, tērā pea i whakapai ake i tō tātou ārai mate ki ētahi atu mate. Kua kitea e ngā kaipūtaiao tērā wāhanga o tō tātou pūnaha HLA, e āwhina ana i ngā pūtau toto mā ki te tautuhi me te whakangaro i ngā mea kē i roto i te tinana, tērā pea i ahu mai i ngā Neanderthal. Ko ētahi atu kairangahau e whakaaro ana ko te tangata i waho o Awherika e kaha ake ana ki te mate huka Momo 2 na te mea i whakanuia e ratou ki nga Neanderthals....
E kī ana ngā kairangahau he maha ngā mate o nāianei i pāngia e ngā Neanderthal. Kua whakaaturia e te tātari DNA he ārai ārai mate ki ngā mate noa iho. Engari e whakapono ana rātau i kawea mai e te tangata o nāianei he paturopi hou pēnei i te Heliocbacter pylori i a rātau i Āwherika, ā, i pangia e rātau ngā Neanderthal. E tohu ana tēnei he nui ake te pakeke o ngā mate urutā i te mea i whakaarohia i mua.