SARGA I
DASAR
ANGRIPTA
- Latar
Belakang
Yening jamane sekadi mangkin, sampun kocap jaman
globalisasi. Sami warisan budaya miwah agama sayan ngidikang anake nelebin,
minekadi warisan base bali sane dahat jatma baline tresnain, mangkin sampun
kocap nguredang. Samian punika santukan jatmane mangkin nenten seneng mlajahin
indik warisan ipun. Semalihe mangkin jatmane lebih seneng malajahin dunia maya
sane boya-boya. Budaya base ring bali nenten ja punah yening iraga sareng sami
pade-pade nelebin lan nguningin napi sane wenten ring wewidangan base bali
punika. Base bali yening katelebin irika sujatine dahat ngawenang manah liang,
mawinan dados kocap menghibur ring tengahan nyane, minekadi base-base sane
sampun lumrah kabaos ring wewidangan
jatmane, ring tengahan base baline wenten
wagian nyane sane ngabuat irage seneng malajain base punika, minekadi
cacimpedan, bladbadan, cacangkriman, miwah taler kruna-krunan nyane makehan,
minekadi kruna-kruna sane sampun lumrah kabaos minekadi kruna dwi lingga, dwi satma
, miwah kruna-kruna sane lianan. Lianan punika kruna punika pinaka dasar iraga
ngawentuk base, mawinan base mawit saking kruna. Wenten kruna sane ngawentuk
lengkare sane mawit saking unsure sane pateh, lan wenten taler kruna sane
unsure nyane mirip akidik, punika sane kabaos base bali punika unik lan prasida
ngabuat iraga seneng malajahin utawi nelebin base miwah kruna sane wenten ring
bali puniki, minekadi ring pembahasan sane mangkin pacang kabaosang inggih
punika, sekadi ring sor puniki.
1.2. Cutetan Pikobet
Majalaran antuk latar belakang sane sampun katelatarang ring pangawit makalah. Rumusan masalah sane pacang ka
telatarang, minakadi :
Napi artos kruna dwi lingga lan kruna
satma punika ?
Napi artos, soroh-soroh, lan imba ring
kruna dwi lingga lan kruna satma punika?
1.3. Tatujon Pikobet
Tatujon ring makalah puniki inggih punika
:
1. Mangda iraga uning artos ring kruna
dwi lingga lan kruna satma.
2. Mangda iraga uning napi artos, soroh,
lan imba ring kruna dwi lingga lan kruna
satma punika.
SARGA
II
PEMBAHASAN
2.1 Artos Kruna Dwi Lingga
Kruna dwi lingga utawi kata ulang
inggih punika kruna sane ka kaping
kalihang utawi sane kaucap ping kalih.
2.1.1
Wagian Kruna Dwi Lingga lan imbanyane :
1.
Kruna Dwi Sama Lingga
Inggih punika kruna sane
linggannyane ka kapingkalihang
Imba: Selem-selem,jegeg-jegeg,gadang-gadang,barak-barak,
berag-berag.
2.
Kruna Dwi Samatra Lingga
Inggih punika kruna sane linggannyane
ka kapingkalihang, sakewanten aksara ipun
maubah asiki.
Imba: Tunggang-tungging, gelar gelur,
kecag-kecog, kejat-kejit.
Wangun
kruna dwi samatra lingga punika wenten maubah nganutin wewangunan (model) ring
sor.
3. Kruna Dwi Maya Lingga
Inggih punika kruna sane ka
kapingkalihang wau madue arti, mawinan linggannyane nenten madue arti.
Imba: Katang-katang, Kupu-kupu , kapu-kapu ,
kunang-kunang lan omang-omang, pici-pici, ari-ari, geti-geti, ali-ali,
awig-awig, iga-iga, biah-biah, dawang-dawang, dayang-dayang.
4. Kruna Dwi Purwa
Inggih punika kruna sane wandane ring
arep ka kapingkalihang. Wanda sane ka kapingkalihang punika katulis nganutin
pasang sastra, teges ipun akasaranipune mapepet.
Imba: Sesari, sesate, sesajen, sesuluh, kekomoh, bebotoh, dedari, lelawar,
reraon, gegaen, cecapil, dedalu, bebanten, jejeruk, bebangkit, lan cecaron.
5. Kruna Dwi Wesana
Inggih punika kruna sane wandane ring
ungkur ka kapingkalihang.
Imba :Pakecos-cos, paketel-tel,
pakebyos-byos, pacebur-bur, pakeber-ber, pakenyitnyit, pakenyotnyot,
pakebiorbior, pakeblesbles, pakeserser.
Kruna
dwi lingga punika wenten sane polih pawewehan (pangater, seselan pangiring),
sakadi ring sor puniki.
Conto:
majeljel-jeljel, carik-kacarik, atur-katur, sadohdoh, sambung-sinambung,
guyu-gumuyu, punyan-punyanan, entung-entunganga, majejaguran, pangilen-ilen,
kabudang-badingang.
2.2 Artos Kruna Satma
Kruna Satma (kruna mangkep, kruna
dwi bina lingga eka sruti) utawi kata majemuk (BI) inggih ipun gabungan
kruna-kruna sane madue arti asiki. Kruna satma inggih punika kruna sane madue
arti soang-soang, nanging yen kagabungang pacang madue arti wantah asiki. Ring
kruna satma puniki wenten cihnanyane minakadi genah aksara punika tusing dadi
silurang, ten dados kaselagin antuk kruna-kruna sane tiosan miwah kruna sane
kakalih madue arti asiki.
Upama: kruna sapu angkepang sareng kruna tangan
pacang marupa saputangan. Artin sapu miwah tangan ring saputangan sampun
matiosan, awinan sampun mateges asiki.
2.1.2
Wagian Kruna Satma lan Imbanyane :
1. Kruna Satma Pepadan (setara)
Inggih punika kruna satma sane malinggih
pateh.
Imba : Kangin-kauh , kaja-kelod ,
menek-tuun lan meme-bapa
Kruna satma wenten 2 inggih punika:
a.
Kruna satma matungkasan (matungkalikan).
Gede cenik, selem putih, tua bajang
miwah sane lianan.
b.
Kruna satma ngerasang arti.
Mas manik, kuning gading, berag
tegreg, miwah sane lianan.
2. Kruna Satma tan Sepadan (tidak setara)
Inggih
punika kruna satma sane sinalih tunggil nerangang kruna-kruna lianan.
Imba : Kacang tanah , bok lantang lan biu kayu,
tiing buluh, galang kangin, jaja abug, blimbing besi, kacang komak, miwah sane lianan.
3. Kruna Satma sane ngangen kruna tawah
Inggih punika kruna satma sane sinalih tunggil kruna-kruna punika prasida ngwangun arti yaning sampun kajangkepan ring
kruna.
Imba : Peteng dedet , putih sentak, tegeh ngalik, putih ngemplak, selem
ngotngot miwah sane lianan.
Binan
kruna satma mas manik sareng selem ngotngot.
Kruna
manik negesang arti mas, taler ngotngot negesang arti selem.
Mas
manik :
Kruna satma punika marupa kruna
satma sepadan sane kruna I sareng II pada madue arti sane pateh. Kruna mas
pateh artinne tekening manik (soroh soca-socaan). Kruna satma mas manik
ngerasang arti.
Selem
ngotngot :
Kruna
satma punika marupa kruna satma tawah (unsur unik, BI (kata majemuk)). Kruna
ngotngot wantah madue arti, yening sampun kagabungang (angkepang) ring kruna
selem, awinan ngotngot punika tan madue arti.
Punika
taler kruna sane tawah sakadi :
a.
Denges wantah ring kruna selem denges
b.
Malekag wantah ring kruna bengu malekag
c.
Oger wantah ring kruna seger oger
d.
Ngalik wantah ring kruna tegeh ngalik
e.
Ngalub wantah ring kruna miik ngalub
f.
Ngekak wantah ring kruna barak ngekak
SRAGA
III
PENUTUP
3.1 KESIMPULAN
1. Kruna dwi lingga utawi kata ulang inggih punika kruna
sane ka kaping kalihang utawi sane
kaucap ping kalih. Kruna dwi lingga taler madue wagian-wagian minekadi, kruna dwi samatra, maya , sama miwah dwi
purwa lingga. Selanturnyane Kruna Satma Inggih punika kruna sane kawangun antuk
kalih lingga, tur madue paiketan sane
prasida ngwetuang tetuek utawi arti asiki lan taler madue wewidangan minekadi,
Satma Papadan, Mapadan lan kruna satma sane nganggen kruna tawah.
3.2 Saran
Pemahaman indik kruna sane ring ajeng pinih becik majeng ring jatma baline nyalanin kauripan
ngenenin indik base bali. Lan Wentuk Kruna ring ajeng dahat mawiguna pisan
anggen paplajahan sumangdene iraga sareng sami uning napi punika kruna sama lan
kruna satma punika, lan imba-imbannyane.
KAPUSTAKAAN
Anom,
Drs. I Gusti (dkk). 1983. Tata Bahasa Bali. Denpasar.
Bawa,
Drs. Wayan (dkk). 1977. Sintaksis Bahasa Bali. Denpasar.
Budha
Gautama, wayan. 1985. Buku Kerta Basa Bali. Denpasar : PGAH Negeri.
Denes,
Drs. Made. 1985. Geografi Dialek Bahasa Bali. Jakarta : Pusat Bahasa.
Ginarsa,
Ketut. Th-. Sepintas tentang Sejarah Aksara Bali. Singaraja (ketikan)
Jendra,
Drs. I Wayan. 1976. Fonologi Bahasa Bali. Jakarta : Pusat Bahasa.
Simpen,
AB. I wayan. 1973. Pasang Aksara Bali. Denpasar.
Suparman
Herusantosa, Drs. 1978. Sintaksis. I/II. Singaraja :FKIP Unud.
Tinggen,
I Nengah.1986. Sor Singgih Basa Bali. Singaraja : SPGNegeri.
nno_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn uzn_Latn fin_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn sun_Latn ban_Latn mos_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn luo_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ilo_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn mos_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn pap_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sot_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ilo_Latn ban_Latn mos_Latn ban_Latn vec_Latn ban_Latn kab_Latn ban_Latn smo_Latn ban_Latn fao_Latn ban_Latn kin_Latn fin_Latn zsm_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn twi_Latn ban_Latn hau_Latn ban_Latn ace_Latn ban_Latn pag_Latn ban_Latn hau_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn