MAKALAH
KESUSASTRAAN BALI
(Kesusastraan
Bali Anyar & Kuna)
Olih : I Gede
Ariawan
NIM :
0114020103
FAKULTAS
KEGURUAN DAN ILMU PENDIDIKAN
UNIVERSITAS
DWIJENDRA
DENPASAR
2012
PAMAHBAH KALIH
PANGAKSAMA
Om Swastiastu
Sembah panuun titiang ring Ida
Sang Hyang Widhi Waca kaang maprabawa Sang Hyang Aji Saraswati, riantuk
sangkaning waranugrahanida wastu mrasidayang ngakit sesuratan cakepan puniki
sane mawasta “Kasusastraan Bali”
Riantuk jimbar kawentenan kasusastraan bali punika, mawinan wantah
sari-sarinnyane kawenten sane umggahan titiang gumanti mangda sida karesep olih
para pangwacen sareng sami.
Sampun janten katah kakirang
langkungan daging cakepan puniki, manawi dereng prasida kadagingin manut kadi
pangacepkayun ida dane sareng sami. Punika mawinan sarat ngelungsur gung
pengampura ring para pamaos pamekasnyane sujana sami sang wus pragiwaka
(wibuhing basa aksara ), mangda ledang mapaica piteket lan pidabdab sane patut
kaangggen maripurnayang cakepan puniki.
Maka untatin atur titiang, mogi-mogi cakepan puniki wenten pikenohipun,
sida kaanggen gegambelan olih para pangwacen sinamian.
Om santhi santhi santhi Om.
Panglukun,
SARGA I
PURWAKA
1.
DADALAN
Kasusastraan
Bali sampun kaloktah ring dura Negara krana kaluwihan lan madaging piteket –
piteket sane ngeranayang pikayunanne becik .
Kasusastraan
Bali puniki kaperangang dados kalih inggih puniki :
·
KESUSASTRAAN BALI PURWA
·
KESUSASTRAAN BALI ANYAR ( MODERN )
Ring
makalah puniki jaga kawedarang indik kasusastraan Bali Purwa miwah Bali Anyar .
2. RUMUSAN
MASALAH
a) Napi sane kanikaang ring
kasusastraan Bali ?.
b) Napi punika kasusastraan Bali Purwa
miwah perangan ipun ?
c) Napi punika kasusastraan Bali Anyar
miwah perangan ipun ?
3. TETUJON
MAKALAH
a)
Salah sinunggil tugas sane kaicen olih ibuk guru Bahasa
Daerah Bali.
b)
Semangdane para pemilet utawi sane ngwacen makalah puniki
uning ring indik kawentenan kasusastraan bali lan uning daging – daging
kamahatmian budaya bali druene winaka sarana , ngwerdiang tur ngelimbakang
budaya inucap.
c)
Anggen ngelestariamg kasusastraan bali sane sampun sue
nenten kaplajahin olih alit - alit sareng sami.
d) Mangda iraga sareng sami uning
daging susastra punika prasida anggen tetimbang tur sesuluh midabdabin gegodan
idup.
SARGA II
DAGIN
A.
PENGERTIAN
Parinama
kesusaatraan bali puniki kesusun antuk kruna SU
( luih
, becik ) , SASTRA ( ajaran , piteket , wewarah ,
kaweruhan ), tur polih pengater + pengiring ka - an.
Kasusatraan
bali inggih ipun soroh sarwa kaweruhan ane lintang luwih , becik sane medal
saking budi utawi herdaya manusa miwah katulis ngangegn basa bali . tulisan
basa bali puniki wenten sane nganggen aksara bali miwah aksara latin . Antuk
punika wenten aksar bali sane kasurat nganggen sastra bali aksara bali , utawi
sastra bali aksara latin .
B. TETUJON
MLAJAHIN SASTRA BALI
Tetujon
mlajahin utawi ngwacen sekancan sastra bali inggih ipun :
1) Anggen ngamanahang , ngidepang
napi sane kauungguhang.
2) Anggen paplajahan mangda madrue
konsep budaya bali.
3) Anggen ngrereh gambaran indik
budaya bali.
4) Anggen dasar rasa banggi ring
dewek awinan uning ring soroh susastra bali.
5) Anggen nglanturang pewarisan
budaya bali.
6) Anggen nyelimurang ati.
C . SASTRA BALI GAMBARAN MASYARAKAT BALI
Yening
iraga mangkin seneng ngwacen soroh sekancan sarwa sastra bali sinah iraga
pacang uning ring kaweruhan indik parindik jagat miwh masyarakat bali. Awinan
pidagingan sastra bali punika dados marupa gambaran masyarakat bali .
Upami
yening ngwacen utawi nembangang geguritan tembang ginada sane majudul Eda
Ngaden Awak Bisa sane kaketus saking geguritan basur sakadi :
Eda ngaden
awak bisa
Depang
anake ngadanin
Geginane
buka nyampat
Anak sai
tumbuh luu
Ilang luu
ebuk katah
Yadin
ririh
Liu enu
paplajahan
Daging
tembange punika sampun manyinahang I raga tusing dadi nyombongang awak,yadiapin I raga ririh pesan .krana
jele pesan yan ada anak demen nyombongang awak.
D.
WEWIDANGAN SASTRA BALI
Sastra
bali dados kasorohang antuk :
Sastra Bali Manut Jaman , Masa , Aab Gumi
·
Sasrta Bali
Purwa
·
Sastra Bali
Anyar Utawi Moderen
a.
Sasrta Bali
Purwa
Sastra
Bali purwa inggih ipun sastra sane sampun wenten duk ilu tur pidagingane
ngunguhang pitutur sane luwih .
Kasusastran
Bali Purwa wenten sane mawangun gancaran
wenten sane mawangun puisi.
Gancaran inggih punika kekawian utawi karangan sane bebas sane nenten kaiket
antuk uger-uger. Kasusastran Bali Purwa sane mawangun gancaran minakadi :
- Satua-satua Bali sane
kapupulang ring "Kembang Rampe Kasusastran Bali Purwa" sane
kapupulang olih I Gusti Ngurah Bagus sareng I Ketut Ginarsa.
- Mahabharata olih Bhagawan
Byasa.
- Satua Ni Diah Tantri Olih I
Made Pasek.
- Tunjung Mekar olih I Ketut
Sukrata.
- Miwah sane lianan.
Puisi
ring sajeroning Ksusuastran Bali Purwa kabaos Tembang. Pepalihan tembang manut pepalihan I Gusti Ketut Ranuh
minakadi :
- Sekar
Rare (Gegendingan)
(a) Gending
Rare
upami : juru pencar, jenggot uban, made cenik, mati delod pasih, miwah sane
lianan.
(b) Gending Jejangeran upami : putri ayu, siap sangkur,
majejangeran, miwah sane lianan.
(c) Gending
Sangiang
upami : puspa panganjali, kukus arum, suaran kembang, miwah sane lianan.
- Sekar
Alit (Tembang Macapat,, tembang alit, utawi tembang sinom pangkur).Sekar Alit
kawangun tur kaiket antuk uger – uger pada lingsa. Padalingsa inggih
punika kecap wanda miwah wangun suara ring panguntat sajeroning acarik lan
akeh carik sajeroning apada . uger – uger punika minakadi
a) Guru
Wilangan : uger
– uger wanda sajeroning acarik
b) Guru
Dingdong : Uger
– uger wangun suara ring panguntat sajeroning acarik
c) Guru Gatra
: Uger –
Uger katah carik sajeroning apada
Tembang
macapat akehnyane wenten 12 soroh makadi :
SUASANA
Padalingsa
Tembang
macapat punika sajeroning kasusastra prasida kaanggen ngwangun geguritan. Geguritan inggih punika kakawian
utawi karangan sane kawangun antuk tembang macapat. Upami :
a) Geguritan
Sampik Ingtai,
ngangen tembang macapat campuran, olih Ida Ketut Sari.
b) Geguritan
Jaya Prana,
ngangen tembang macapat ginada kewanten, olih I Ketut Putra.
c) Geguritan
Basur,
ngangen tembang ginada kemanten, olih Ki Dalang Tangsub.
d) Geguritan
Sucita miwah Subudi,
ngangen tembang macapat campuran, olih Ida Bagus Ketut Jelantik.
e) Geguritan
Tamtam,
ngangen tembang macapat campuran, olih I Ketut Sangging.
- Sekar
Madya (Kidung
utawi Tembang Tengahan), punika taler marupa kakawian
utawi karangan sane kawangun antuk sekar madia makadi kidung Tantri,
kidung Sri Tanjung, miwah sane lianan. Kidung punika yening tetesin malih
wenten sane marupa:
Kidung sane ngangge tembang macapat. Basa sane kaanggen
marupa basa tengahan sakewanten kawangun antuk tembang macapat makadi :
- Kidung
Ranggalawe.
- Kidung
Sri Tanjung.
- Kidung
Pamancangah Dalem.
- Kidung
Amad Muhamad.
- Kidung
Kaki Tua,
miwah sane lianan.
Kidung sane nganggen kidung sujati makadi :
- Malat.
- Wargasari.
- Alis-alis
Ijo.
- Tantri, miwah sane lianan.
- Sekar
Agung (Kekawin,
Tembang Gede utawi Wirama) inggih punika kakawian
utawi karangan sane kawangun antuk wirama makadi:
- Kekawin
Ramayana
olih Empu Yogi Swara.
- Kekawin
Bharata Yudha
olih Empu Sedah miwah Empu Panuluh.
- Kekawin
Arjuna Wiwaha
olih Empu Kanwa.
- Kekawin
Sutasoma
olih Empu Tantular.
- Kekawin
Siwaratri
Kalpa olih Empu Tanakung.
- Kekawin
Semarandhana
olih Empu Darmaja.
- Kekawin
Gatotkaca Sraya olih Empu Panuluh.
- Kekawin
Writtasancaya
olih Empu Tanakung.
- Kekawin
Negarakethagama olih Empu Prapanca.
- Kekawin
Kresnayana
olih Empu Triguna, miwah sane lianan.
Sekar Agung kabanda antuk uger – uger :
1. Guru mateges
suara abot ,suara panjang ,ngilet utawi kecap wanda ane katembangang panjang
wilet
Guru Haswa ( G. Bawak)
Guru Dirgha ( G. Panjang )
Guru Pluta ( G. Panjang tur ngileg )
2. Laghu
inggih punika suara ingan , suara bawak utawi kecap wanda sane katembangang
bawak .
3. Wretta
inggih punika kecap wanda / gabogan wanda sajeroning acarik
4. Matra
inggih punika kawangun guru lagu sajeroning acarik
5. Gaoa
inggih punika pasang jajar guru lagu sane kapasangang tiga – tiga
b.
Sastra Bali
Anyar Utawi Kuna
Kesusatraan
bali anyar nganutimn pamargin panglimbakang kesusastraan Indonesia baru .
nanging kawentenan tan sawibuh kasusastraan Indonesia .yadyastun asapunika
,macihna kasusastraan baline kantun maurip ,urip gridip –gridip ,ngacan sue
dumadak mlih nglimbak ,ngansan seger .
Sakadi
sampun kateraangang ring sjeng kasusastraan bali anyar kakawitin antuk tahun
1931 , maciri antuk novel “ Nemu Karma “ olih I Wayan Gobyah .
kasusastraan
bali anyar kawangun antuk :
·
Novel ( roman )
·
Cerpen Bali Anyar
·
Puisi Bali Anyar
·
Drama Bali Anyar
Novel Bali
Anyar minakadi
- Novel
Nemu Karma
( 1931 ) olih I Wayan Gobiah.
- Malancara
Ka Sasak
( 1935 – 1939 )olih I Gede Srawana ring majalah Djatajoe
- Katemu
Ring Tampaksiring olih Made Sangra.
- Sayong
(
1999 ) olih I Nyoman Manda
- A
Wengi Ring Hotel Sentral (2004) olih I G. P. Bawa Samar Gantang
Puisi Bali Anyar minakadi
- Sasih
Karo Ring Bali
olih I Made Taro.
- Galang
Bulan
olih K. Putra.
- Mati
Nguda
olih Putu Sedana.
- Idup
Lan Mati
olih Made Sanggra.
- Bali olih Ngurah Yupa.
- Pura
Agung Jagat Natha olih Wayan Rugeg Nataran.
- Margarana olih I Wayan Rugeg Nataran.
- Pangubaktian
Tan Payasa
olih I Gusti Putu Antara.
- Denpasar
Sane Mangkin
olih Made Sanggra.
Cerpen Bali Anyar minakadi:
1. Ketemu
Ring Tampak Siring
olih I Made Sangra
2. Leak Lemahan olih Djelantik Santa
3. Godeg olih Komang Adnyana
4. Sipta Durmanggala olih I G. P Bawa SamarGantang
Drama Bali
Anyar minakadi
5. Kirana ( Drama Anak – Anak Th. 2005 ) olih I
Nyoman Wanda ( Pondok Temu Wutu Br. Treges Gianyar )
6. Gusti Ayu Klantir (1999) olih A Wijat S. Ardi
ring buku ” Gending Girang Sisi Pakerisan “
SARGA IV
CONTOH CERPEN BALI ANYAR
Wayan
Sentana alon-alon nytandar motorné di samping balé dauhé apang tusing pirenga
tekén reramanné ané sedeng iteha ngorta padaduanan di ampiké sambil ngopi.
“Om
Swastyastu,” sapanné Wayan Sentana alon sada masalin munyi.
“Om
Swastyastu,” pasaut bapannē matolihan. “Béh, cai Yan, kadén bapa nyén ané teka,
tumbén nganjali? Biasanné jeg nylonong,” pasaut bapanné matadah tengkejut.
“Nggih Pa,
Mé. Gumanti ja tiang meled nyugjugin, napi salam krama Baliné nyak nyambung
marakyat nganti teked ka désa-désa. Ané biasanné koh ngomong?”
“Nah,
ajanian suba sayan ada perubahan. Nanging mara di sangkepan, di upacara lan
acara adat né matadah resmi. Cara mapepadikan, nrima tamiu dines muah ané
lénan.”
“Sing
kénkén Pa, mula sukil ngawitin ngaé ané melah. Tiang masih jani malajah ngomong
basa Bali ané madan beneh, sawiréh jani basa Baliné suba sayan nglimbak.”
“Nah
mungpung Wayan ngoraang basa Baliné sayan limbak, mémé masih ajak bapan ceningé
mara sedeng ngortaang basa Bali ané dadi pajogjag dané Gusti Mangku Ngurah
ngajak okan-okanné di jeronné ibi sanja,” raos méménné nyelag maketur.
“To kénkén
ané dadi bantang pajogjagé? Kadén Gusti Mangku dané mula wikan?”
“Baané
saking wikanné, dané marasa tusing ngerti tekén tata caran anaké ngajahin anak
cerik ngomong cara janiné. Cara cening uli cerik mara ngedat suba urukang mémé
ngomong mabasa Bali. Apa jani cening marasa kéweh mabasa Bali?” patakon
méménné.
“Yén tiang
tusing kéweh ngomongang basa padidi.Yén basa Inggris, basa Jerman mara kéweh.
Patuh cara anak cerik Amérika, Australi ngomong Inggris sing marasa kéweh. Yén
ia ajak mabasa Indonésia, Bali, mara kéweh. I raga masih yén malajah mawirama
mara kéweh, sawiréh i raga mara majumu malajahin sasubané i raga gedé,”
pianakné negesang.
“Ento suba
ané nikaanga tekén Gusti Mangku i tuni semengan. Raganné masadu marasa nyelsel
ngelah oka dadua pada wikan nyastra lan mabasa Bali, Kawi, nanging tusing
nyidang ngurukang oka padidi mabasa Bali. Taén putunné ané di Dēnpasar mantuk
ngiring ajinné. Pekakné nakonin baan basa Bali, nanging sautina baan basa
Indonésia. Mara takonina okanné, Gusti Putu Raka pasaurné ngandang, ngampar.
”Béh aji bas kuna, pénter mabasa Bali ten nekaang napi. Samaliha ngomong basa
Bali sulitan tekén basa Inggris. Misi anggah-uingguh, ten ja abesik cara basa
Indonésia lan basa Inggris utawi Jerman. Nika mawinan tiang ngurukang basa
Indonésia lan basa Inggris dumun mangda nénten kuciwa ring timpal-timpalné di
sekolahan. Malah sampun kurukang basa Jepang.”
I poan
okanné ané dadi pegawé bank di Jawa, Gusti Madé Rai mantuk, masih ngajak
putunné ané maanjar ajak putunné ané di Dénpasar. Masih takonina baan basa Bali
alus utawi sagét kasar. Makejang sautina baan basa Bali alus tekén putunné.
Lantas okanné takonina kénkén dadi bisa mabinaan piuningné mabasa Bali. Pasaur
okanné lan mantunné tuah yén di jero raganné setata ngurukang okanné ngraos
baan basa ibu, mabasa Bali.
Kocap
yadiapin raganné malinggih di Lombok, ané wewidanganné ngomong Sasak, di Jawa
ané ngomong Jawa lan basa Indonésia, nanging di jeronné raganné tetep mabasa
Bali. Dadi patuh cara prisip bapané, ngurukang raré patut nganggon basa ibu,
basa Bali. Basa ané lénan pastika lakar kabakatang di sekolahan utawi makursus.
Yén basa Bali dija ngalih kursus, yén sing di asrama utawi di umahé padidi? Yén
kanti i pianak tusing bisa mabasa Bali, ané pelih boya ja i pianak, nanging i
rerama ané ngutang basa ibuné padidi, sok géngsi nguber bukité ejohin. Kadirasa
anaké uli Belanda nguber malajah basa Bali.
“Saja ento
Bapa, Mé, tiang masih dugasé tundéna survey tekén doséné di Buléléng ané
tepukin di masyarakaté mula tuah buka kéto. Liunan para janané ngurukang
pianakné baan basa Indonésia, malah mabading mara malajah basa Bali di
sekolahan. Sinah sukil tan bina cara malajahin basa Inggris. Ento ngranayang
basa Balin anaké jani kaku, sawiréh nyalin uli basa Indonesia ka basa Bali.
Conto: “Sapi saya akan saya sembelih” kabasabaliang dadi “Sampi tiang
lakar tiang gorok.” Patutné “Sampin tiangé lakar gorok tiang.”
“Sajaba
ento yén titénin basa Baliné gumanti ngelah anggah ungguh basa, sawiréh ngelah
basa kasar, madia lan alus. Ada masih alus sor, alus mider, satmaka ngurukang
para janané apang bisa ngalap asor ané numbuhang budi suci adiluhung mawit
ulian basa. Hormat tekén sang catur guru. Tekén rerama, guru pangajian, guru
wisésa, muang guru swadyaya saking mabasa alus. Apang tusing alpaka guru. Bani
nyagur rerama, guru, misuh pemimpin. Ulian basa, bani ma-kamu, macai,
maicang tekén sang guru cara basa Inggris lan Indonésiané pragat you…, kamu,
engkau, aku yadian tekén Hyang Widi Wasa.”
“Saja Pa,
anaké uli dura negara masih ngomongang kéto. Basa Baliné sujatinné ba sarasa,
basa budaya ané numbuhang sopan santun. Kruna-krunanné masih komplit. Cuma
yén di Buléléng, tiang kayang jani kari majogjag indik kaja lan kelodé. Cara
Buléléng kaja artinné arah ke gunung dadinné ka selatan. Kelod
artinné arah ke laut dadinné ka utara. Yén cara i raga ané ketah
kaja, kelod, kangin, kauh ento tuah mata angin, utawi pangider buana, patuh
tekén bahasa Indonésiané: utara, selatan, timur, dan barat. Boya ja arah
kaja lan kelodé ané maarti ka gunung lan ka laut ané dadi gentinin aji kruna ka
ulu lan ka tebén.
Kayang
kamus Bali-Indonésiané masih rancu, basa Baliné ten ngelah mata angin, padahal
nawang
pangider buana komplit kayang déwa nawasanga, warna, lan uripnné yén macaru.
Miribang saking mula salah kaprah,” raosné Wayan Sentana ngacuh, mimbuh bingung.
“Dadi
masih orahang kéto. Yén selehin miribang uli pangawit malajah ngomong raréné di
Buléléng orahina gunungé kaja lan pasihé kelod, pinaka basa ibu. Tuara ngitung
mata angin cara janiné. Apa buin ada kompas, ada kar utawi peta anggon
uger mata angin. Éééh, nguda dadi mingungang kaja kelod suba nawang ulu tebén?”
raos bapanné teges.
“Saja Pa,
Mémé. Tekan tiangé mulih sujatinné lakar morahan yén kayang lulusé ené tiang
payu ngantén ajak gélan tiangé Setyowati. Nanging ia sing nyak magama Hindu.
Yén dadi cara Jawa, tiang ajakina milu gaman raganné. Yén sing kéto melahan
pada tetep ngaba agamané soang-soang. Ibu lan bapakné setuju kéto. Cara janiné
beneh masih kéto. Nanging tiang kari ngantiang pituduh lan papineh mémé lan
bapané. Kénkén Bapa, Mé
“Badah…,
né ja cai sajaan tusing nawang kaja kelod. Tusing ada wét buka kéto. Cai jumah
muani padidi, yadiapin pada tetep tekén agamané padidi. Lantas kénkén tata
upacara pawiwahané? Kénkén nerapang bebanten ardanaréswari ngajak anak ané
tusing magama Hindu? Undang-undang RI No. 1 Tahun 1974 masih tusing matutang
buka kéto. Apa buin yén kanti cai paid bangkung. Yén dadi melahan kelidin,”
pasaut bapanné sengit.
“Nguda
kéto Pa, tiang tusing lakar ngalahin sentanané jumah dini. Yadin kurenan tiangé
malénan agama, kadén Tuhané ané kasembah masih patuh?” raosné Yan Sentana.
“Ooh,
yén saja ia nganggap Tuhané patuh, nguda ia tusing nyak milu tekén cai? Yén
cara i raga mara kéto. Ékam Évam Adwityam Brahman. Mawinan anaké luh ngantén
nutug anaké muani, nganutin adat ka purusa. Apang sajaan masaanggama sekala lan
niskala. Yén cara anaké malayar apang dadi aperahu nuju pulo harapan,”
pitutur bapannē
“Mimiiih
Wayan… Yan. Precuma cai masekolah tegeh-tegeh. Kadén mémé ja lakar sayan
ngerti. Nyatané cai mula tusing nawang kaja kelod, apa buin kangin kauh,”
kénten raos méménné nyelag. Wayan Sentana bengong, tumbén majogjag ngajak
reramanné.
Olih : Djelantik santha
CONTOH PUISI BALI ANYAR
Paid Tiang
Paid tiang tindakan batisé
Ngalahin ukudan sasihé
Ngipekin kalah
Sisan-sisan kenehé suba kacamputang
Pakpak katelahang
Apanga tusing taén buin
Ngurimik ipit ngumbar kita
Paid tiang makejang
Ngejohin sasih
Ané tusing taén bakatang
Paid tiang makejang
Nguberin sasih
Ané tusing taén gelahang
Camput mapaid
Telah-telahang kauluh.
olih : I Wayan Paing
NGANTOSANG
Di betén muncuk lalangé lanying
Nyungéngét ngantosang ulungan ia i capung
Ané paling tusing nepukin sunutan mulih
Kletik-kletik suaran detik
Pamargin Ida Betara Kala tatar alon
Nyaksiang patongosan tiangé dini
Bengong mapaliat samah
Pakukékkak kéék-kéék
Munyiné i katak mapag sasih
Buin nepukin tiang dini
Yapin atiban suba liwat patemoné malu
Dini, padidi
Tiang ngantosang
Layuné ya i lalang
Ngulungang kulesan capungé né aptiang
olih : I Wayan Pain
CONTOH NOVEL BALI ANYAR
MLANCARAN KA SASAK
Kacarita sareng tiga I Dayu Priya, I
Made Serati, muwah I Sari sampun tiba ring Sasak, marerepan ring pasanggrahan
Suranadi).
Sampun
setengah solas.
I Made
negak ring natah kamare ring tikehe, ngambiar sareng I Sari. I Dayu ring
ranjange, sampun nganggen piyama. I Made tengkejut, tan nahanan pisan ngeton
Ida yan pacing sirep;
“Bik, cara
kadituane sajan-sajan Ida. Buin cara Janine saja-sajaan.
I Dayu
ngeh ring pliat I Madene.
“Ngon
Made, oho, ngon? Yan tuman suba kene, timpal Yange ane ajak akamar di Bandung
ngaenang Yang piyama di Bandung, jani nu masih titip-titipine.”
“Sira ?
Corry Aldres?”
”Oho, ia suba. Aruh, Yang onyah orahange, tawang! Bani sing nganggon kamen
pules…., Bee I Made pantalonne silaanga, sing usak,oo?”
“Banggayang
benjang titiang masalin.”
“Sing
ngaba piyama, keto de?”
“Makta
kalih setel, banggayang sampun ja titiang sapuniki..meh ten pules napi titiang…
jelmane nika usak pesan dabdabanne!”
“Tawange
sing ada anak muani bareng dini, sangkal ia bagbag-begbeg uli tuni, tawang, De.
Buine ada sing buin tamu lenan!”
“aruh,
gedege!” Madohosan I Made.
…………
Malih ajahane I Dayu ica.
“Mara
keto I Made alah panjak Yange masila tiding beten, mai ja dini bareng dini
negak, mai De!”
“Banggayang
deriki Tu, aruh, pantes titiang nyanding ratu irika?”
“Jele
asane timpal beten. Yang nyegir pedidi.”
“Tan
pantes kenten Ratu nyegir? Ayu, malih mawang….”
“Makenken
buin, dong, da ja Made ngitungan keto-keto! Kaden sing ada keneh mipitang ane
keto-keto! Kaden Made suba nawang Ajin Yange. Yang tahen mipit keto? Nang
orahang!”
“Mangkin
ratu, ten uning ngalap rawes guyu….naaa, maaan mulihang….”
“Nah
De, utas suba utang Madene. Kereng pesane I Made muntil-muntil rawes.”
“Sapunika
sampun ratu. Wenten sameton Ratu minang, Ratu ten kayun , jani anak suba nagih
ajak masanding deriki, pang tulah titiang,” I Dayu ica, I Sari sareng makebris.
“Panggus
Beli Made… tulah!”
“Sing
nulahin apa Yang. Betara keto Yang…. Aruh api nyama, lamun sing cumpu Yang!
Mangsikina jangklekang Ida, kaling Yang batak mingkalih, mamindon teken Ida…meh
tuah maketelun sing tolih ida suba.”
Dados
Ida kadeange…..kemanten, sira sih paarab idane?”
“Ida
Made Warmadewa…..”
“Bih,
luwung parabidane mangkin sampun akuda Ida madue rabi?”
“Beeee,
Made…..ento suba pamucuk unduke keneh Yange tawang….akuda nah, tegarang De
akuda,?”
“…….Tawang,
anake di Gria madue rabi……patpat?”
“Beee,
lebihan teken patpat.”
“Meh
Nyen. Saja Luh?”
“Lebihan
sajaan ba, Beli Made!”
“Bik,
lebihan teken patpat “
“Sing!
Nah buin te, De bade buin !”
“Aruh,
akuda madue rabi Ida? Akutus? Meh nyen!”
“Paak
suba, de nah bin acepok nah!”
“
Adasa?”
“Sing!
Lebihan jani baan Made,Made.”
“Asia,
be!”
“Mimih
bes asiane, ratuuu, kenkenang Ida kone?”Asapunika I Made ngon.
“Aruh,
data takonang Made, paturu bajang data raosang.”
Ida
kemad pisan tur karang ulune( galenge) sane abinida arasida, mangda ten sinah
kamadidane.
“To
suba makrane Yang sing nyak ngiring kayun Ida…. Mimi, yen nyak Yang….”
“…..ten
dados nomer daso ratu?” asapunika I Made nugtugang rawos I Dayune.
“Aruh
Made nyak sing Yang dadi nomer. Bes dadi nomer. Sing cara ange jelma nyen Yang
dadi nomor dogen, nomer sepuluh. Api Yang luh masih je Yang apang cara ange
jelma. Ngengken Yang kanti ileh-ileh ka Jawa masekolah mara teked di Gria masih
kantetin anak yang. Len ojoge. Pin je Yang daa tua”
“Meh
nyen anake marupa sekadi ratu ngantos daha tua!”
“
Nah keto umpama.”
“Yakti,pedalem
masih ratu bes dadi nomer dasa nyen enggih; yening batak patpat, lelima ida
madue rabi, titiang tan pacing pariboya. Anak madue, pantes caro iragane
iriki.”
“apa
kaorang, de ibane ten pari boya…..”
“Bee,
jabag pesane ida ngansan.”
“Men
Made juari je ya nyabagin.”
“Titiang
nyang jabag ring Ida, dados?”
“be,
kadenaragane ngesai matata ngerawes. Dadi! Made dogen dadi nyabagin Yang. Bes
Yang meutang urip, to, yen sing Made nyaup Yang meh dadi jaje, pekas Yang lilig
motor.”
“Inggiiiiih!
Punika mekrane ratu dados jabagin titiang?”
“Men
apa ? idepang yang mayah utang teken ma…..?”
“Sing
nampi, !”
“Ica
I Dayu. Imade taler kedek sami.
“Buin
ja mekito ngelipetin raose ibusan Made adi buka anake cumpu, yen ada anak
ngelah rabi, kurenan, batak patpat, lelima, adi keto Made.
“
Nah tegarang ja! Yang sing nyak apa dadi noomeeer, dadi panunggun karang masih
sing nyak apang patuh-patuh.” Apang paturu malawar gerang anake peturu dadi
cager dikenkene ya satia yen ane luh luas da je mara, madamar langit,bulan,
kadung kone bulanan” onol-ongol cina malakar kedele”
Apang
anake luh dogen” masare cara ratu”? anake muani apang dadi masok gedenan,
ngodag-ngodag.
I
Made kedek miragi raris ida mapajar” to ja ratu ngamuk masuang basing”
mabladbladan .
Idayu
ica nrikkik, I Sari ngelkel ipun kedek.
“
aRuh, kalahange dogen teken I made……”
Kaketus Saking Novel
“ Mlancaran Kasasak”
olih Gede Sarwana
SARGA V
PAMUPUT
PAMICUTET
Kasusastraan
Bali punika becik pisan tur ngulangunin , punika mawinan sepatutne kalestariang
tur kaplajahin semangdane I raga sareng sinamian uning ring daging miwah
pikenoh melajahin kasusastraan Bali punika .
Ngantos
asapuniki wau kawedar antuk kasusastraan Bali semangdane wenten gunan ring para
sametojn sane polih ngewacen . Makalah punika doh pesan saking paripurna
titiang nunasang para semeton sane polih ngewacen makalah puniki sareng –
sareng ngamecikang semangdane dadi paripurna .
ace_Latn ace_Latn ace_Latn ban_Latn ban_Latn bug_Latn twi_Latn unk min_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn tgl_Latn afr_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn sun_Latn nno_Latn sun_Latn unk ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ace_Latn jav_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ace_Latn ilo_Latn ban_Latn ban_Latn mos_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn vec_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn fao_Latn ilo_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn fij_Latn sun_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ceb_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn kab_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ewe_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ilo_Latn ewe_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn eng_Latn ban_Latn bos_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn nno_Latn ban_Latn eng_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sna_Latn ban_Latn ban_Latn sna_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn zsm_Latn tgl_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ace_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn knc_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn taq_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn bjn_Latn quy_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn fij_Latn ban_Latn jav_Latn kmr_Latn ban_Latn jav_Latn jav_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn jav_Latn azj_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn jav_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn kmr_Latn ban_Latn zsm_Latn sun_Latn gle_Latn ban_Latn ban_Latn nno_Latn jav_Latn twi_Latn ban_Latn smo_Latn ban_Latn mos_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn unk min_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ceb_Latn unk ban_Latn ilo_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn pag_Latn ind_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn afr_Latn ban_Latn afr_Latn sun_Latn ban_Latn bem_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn eng_Latn ban_Latn twi_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn tpi_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn vie_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn eng_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn war_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn eus_Latn ban_Latn ban_Latn ceb_Latn yor_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tso_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn fij_Latn ban_Latn ind_Latn eng_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn tpi_Latn ban_Latn ace_Latn ban_Latn sun_Latn bam_Latn isl_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn jav_Latn xho_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn eng_Latn unk ban_Latn swh_Latn ban_Latn oci_Latn tgl_Latn ban_Latn tum_Latn ban_Latn pag_Latn ban_Latn nld_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn eng_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ind_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn knc_Latn bos_Latn ban_Latn bam_Latn ban_Latn nya_Latn sun_Latn ban_Latn eng_Latn ban_Latn lim_Latn sag_Latn zsm_Latn zsm_Latn dik_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn dik_Latn bjn_Latn unk ban_Latn jav_Latn ban_Latn ace_Latn ewe_Latn sun_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn kmr_Latn eng_Latn ban_Latn kea_Latn ban_Latn bjn_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn lim_Latn ban_Latn unk sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn fuv_Latn ban_Latn hat_Latn swh_Latn ban_Latn ban_Latn ewe_Latn ban_Latn jav_Latn glg_Latn ban_Latn ban_Latn hat_Latn ind_Latn jav_Latn ban_Latn bem_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk jav_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn kea_Latn tpi_Latn ban_Latn uzn_Latn taq_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn uzn_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn