Sunday, 2 December 2012
TETINGKES
17. Tetingkesan
Tetingkesan punika kruna basa ngandap kasor, tegesnyané bebaos sané kanggén ri kala ngandapang raga.
Conto:
(1) “Durusang malinggih Pak, kanggéang nénten wénten genah malinggih!” Kawéntenannyané, genah sané wénten becik, kursi empuk saha resik.
(2) “Sameton sami, duaning sampun galah, ngiring ka perantenan, kanggéang ulamnyané tasik-tasik manten!”
Kawéntenannyané, ajengané madaging reramon makéh pisan.
(3) “Durus unggahang, kanggéang toyané tabah!”
Yakti-yakti nénten wénten gohnyané, duaning genah warung sané ngadol sanganan doh.
SESAPAN
16. Sesapan
Sesapan tegesnyane nyapatin, sane matetujon nglungsur karahajengan, mangda nenten keni bencana. Kawentenan sesapan manut tetujonnyane, minakadi :
Sesapan ngebah taru :
"Ratu Betara Sangkara, titiang nglungsur taru druene, mangda titiang nenten tulah."
Sesapan suara kedis caak :
"Kakasang ngengsut di ambune."
Sesapan si jabang bayi :
"Ratu Paduka Betara Brahma, icenin raren titiange pasikepan mangda ipun setata rahayu."
Sesapan sabeh bales :
"Kaki-kaki bentuyung sampunang kasiabange titiang, tiang cucun kakine."
Sesapan ngentasin genah tenget :
"Jero sane nuenang genahe/margine, tiang nyelang genahe icen tiang karahajengan."
Sesapan ri kala sungkan, wenten dongkan mamunyi :
"Ih, apa not iba yening ada anak makeneh rahayu, mai, sakewala yening tusing rahayu bakal cotot matane apang kanti buta."
Sesapan ri kala mireng suaran paksi tuhu-tuhu :
"Buncul agung sepit semprong tuara bakatanga."
Sesapan mabebaosan, masuara cek-ceke :
"Sidi Saraswati."
Sesapan angin baret, angin nglinus :
"Ratu Betara Bayu sampunang nglintangi riki, santukan titiang akeh madue anak alit."
Sesapan ri kala ngadol ingon-ingon utawi wewalungan :
"Ratu Sang Hyang Rare Angon, ingon-ingon I Ratu adol titiang nglungsur karahajengan."
Sesapan ri kala molihang pantun duene :
Ratu Betara Sri, Titiang ngaturang yadnya, mangda titiang rahayu."
Sesapan ri kala Tumpek Uduh :
"Kaki-kaki dadong jumah?
Jumah.
Anak engken?
Anak Gelem.
Gelem Engken?
Gelem nged.. nged.. nged.. nged.."
PEPARIKAN
15. Peparikan.
Peparikan pateh sakadi Wewangsalan, kewanten binanipun weangsalan punika wantah kalih palet (carik), yening peparikan kawangun antuk petang palet dados apada (satu bait), taler mawirama miwah mapurwakanti. Peparikan puniki pateh sakadi "madah" ring kasusastran Indonesia. Yening sihang ipun minab sakadi "Pantun", antuk "ri", punika sering masilur dados "ntun", sakadi; sari, dados = santun. Peparikan, kruna lingganipun "parik", artinipun; awi (karang), polih pangiring "an" dados parikan, kadwipurwayang dados: peparikan, artinipun: awi-awian utwai reragragan.
Peparikan puniki taler sakadi sasimbing indik kahanan kalih polah janma, kawangun antuk lengkara petang carik dados apada (satu bait). Lengkarane sane riinan kalih carik dados "sampiran", lengkarane pungkuran sane kalih carik dados arti sejatine, saha mawirama purwakanti, (a-b, a-b). Purwakanti punika wenten tatiga, luiripun: Purwakanti sastra, Purwakanti basa, Purwakanti suara, sakadi:
1. Purwakanti sastra
Doyan liang ngandong kanji (a)
depang tiang ngaba pitu (b)
yan tiang ngelong janji (a)
apang tiang kena tantu. (b)
Aksara "ji" ring kruna "kanji", makanti ring "ji" ring kuna "janji".
Aksara "tu" ring kruna "pitu", makanti ring "tu" ring kruna "tantu".
2. Purwakanti basa
Meli gabus duang kranjang
lamben bodag sing ngenyakin
yadin bagus mata kranjang
enyen kodag mangenyakin.
Mata "kranjang" makanti ring kruna duang "kranjang".
kodag "ngenyakin" makan ti ring kruna sing "ngenyakin".
3. Purwakanti suara
Dengdenge kurma lua
jaene ditu plapahin
adeng-adeng magama tua
gaene malu plajahin.
Suara "a" ring kruna "tua", mapurwakanti ring "a" ring kruna "lua"
suara "in" ring kruna "plajahin", mapurwakanti ring "in" ring kruna "plajahin".
SIPTA
14. Sipta
3
Sipta puniki wangsit wiadin ciri-ciri sekala miwah niskala, becik wiadin kaon, sane wenten arti kalih suksmanipun. Sipta puniki kawedarang antuk barang sane wenten ring jagate, buron miwah pripen kalih polah. Ring asapunapine taler wenten saking bawan jagat alih ring pakahyunan, upami :
1. Yening wenten bintang kukus kanten ring langite kangin, punika kocap sipta (pertanda) kaon.
2. Yening wenten buron alasan makadi kidang, manjangan ngranjing ka desa, punika kicap sipta kaon.
3. Yening paksi culik-culik masuara kala wengi, nenten kasaurin olih i tuhu-tuhu, punika kocap sipta (praciri) kaon.
4. Yening wenten anak nganten, raris rauh pajati, makta damar kalih pacanangan (pabuan), punika taler sipta, makadi suksmanipun :
o Damar = galang apadang, saking rahayu nunas galang.
o Pamor = apuh, ampura, nunas ampura
o Base = sedah, serdah, seica, apang sueca
o Buah = pala, pikolih, apang mapikolih
o Temako = seseban, sebseb, teduh, nunas paneduh
o Gambir = jambe rateng, tembe (benjangan) mangda puput.
Pupuh Ginada
1. Beli Nyoman dewan titiang
matangi titiang mangipi
I Jayaprana lingnia alon
punapi ipian i ratu
Ni Layonsari angucap
titiang ngipi
"umahe anyudang blabar." (sipta kaon)
2. "Sadaging umahe telas"
ipiang titiang mangeraris
kaon kojarannya reko
eda beli luas kauh
tan urungan beli pejah
laut ngeling
Ni Layonsari sigsigan
SASEMON
13. Sasemon
Sasemon punika taler sakadi Sasimbing, sakewanten lebih alus lengut tur nudut kayun. Sasemon puniki wenten sane mawangun tembang, utawi gancaran, sakadi ring sor puniki :
Taruna : "Beh apa kaden melah bunga nagasarine ento, yan tiang
maan ngubuhin bungane ento, ap kaden liang atine".
Taruni : "Apa perlune ngubuhin kayu buka kene, ane tanpaguna, tulen
bena lakar tuyuh nyampatang luu sai-sai".
Wenten sasemon negngge Sekar macapat (Sekar alit) luir ipun :
Pupuh Ginada
1. Tiang mriki ngrereh "bunga"
kocap wenten "cempaka putih"
iriki genahnya reko
kocap luih warnanipun
nawang tranggana ngadika
inggih wiakti
"nanging dereng masamaya alap".
2. Sasendone kadi ring sipta
"dumadak ya ulung jani
delima wantane ento
akayih tengahin dalu
titiang masesangi nyangga
baan kacing
titiang suka metoh jiwa".
3. Raden Galuh weruh sipta
kenyung raris nyaurin
"lamun paingenan reko
madia latrine ya ulung
di pekene ya tibeninnya
soring bingi
manakti apang pasaja".
RAOS NGEMPELIN
12. Raos Ngempelin.
Raos ngempelin, punika kruna sane dempet, tegesipun: kruna sane asiki maarti kakalih, sane asiki maarti sejati, sane asiki artinipun ngintar. Raos ngempelin puniki pateh sekadi cecangkitan, binanipun wantah akidik, kewanten suksmanipun pateh, wantah mangge rikala magagonjakan kewanten. Puniki wenten makudang-kudang raos ngempelin:
1. Benang kamene, jaka di pangkunge, tegesipun: 1. Kamen antuk benang, jaka mentik di pangkunge, 2. Benang kamenen, ajaka di pangkunge.
2. Lamun payu motonan, beli nyelingin, tegesipun: 1. Nyelengin = lakar maan celeng, 2. Nyelengin = ningalin sambilang nyeleng.
3. Yang nguangun arja, tiang ngaluhin, tegesipun: 1. Dadi galuh, 2. Ngaluhin + juru aluh (nongos).
4. Damar bedauh, mati kanginan, tegesipun: 1. Kanginan = genah ipun medangin, 2. kanginan = tempuh angin.
5. Mamula kacang badaja, mentikne nglodlodang, tegesipun: 1. Nglodlodang = entikipun madlodlod, 2. Nglodlodang = sayan ngelodang.
6. Ring dija palungane mangkin?, tegesipun: 1. Palungane = jaga lunga, 2. Palungane = pangamahan bawi.
7. Napi kalih ditu?, tegesipun: 1. Kalih = dadua, 2. Kalih = ka alih.
8. Ia madagang kamulanne suba telah, tegesipun: 1. Kamulane telah = sanggah kamulane kedas, 2. Kamulane telah = pokok dagangene sampun telas (rugi).
9. Ida dimatuke simpang di pura, tegesipun: 1. Dimantuke = dawegne mantuk (budal), 2. Dimantuke = diman tuke.
10. Madaarsanan malu dini, tegesipun: 1. Daar sanan = pesan madaar dini, 2. daar sanan = naar sanan.
Subscribe to: Posts (Atom)
Entri Populer
-
Ampurayang Olih: I Wayan Mardiana Ampura meme, ampura bapa,,, Ampurayang titiang,,, Nenten prasida dados pianak sa...
-
PUPUH GINANTI Hukum Padalingsa 8u 8i 8a 8i 8a 8i 1. Ampahé makarana bingun...
-
Sor Singgih Basa Sekadi ketahe ring Bali, ritatkala i raga mawicara sareng anak tiosan, napi malih i raga durung uning sareng anake...
-
PIDARTA BASA BALI Yening kaaksi saking wirasan sastra, karya sastra punika masaih ring karya seni sane medaging keindahan. Pidarta ...
-
Hukum padalingsa Pupuh Sinom SINOM 8a 8i 8a 8i 8i 8u 8a 8i 4u 8a Pupuh...
-
Devinisi singkat Sekar Alit kelompok Sekar Alit, yang biasa disebut tembang macapat , gaguritan atau pupuh , terikat oleh hukum Pad...
-
2. Sesenggakan. Sasenggakan puniki pateh sakadi ibarat, ring bahasa Indonesia. Sasenggakan, linggaipun "Senggak", artinipun &...
-
UGER-UGER AKSARA BALI Aksara suara adalah: AKSARA WIANJANA Penggolongan a...
-
NYURAT AKSARA BALI v Sejarah Aksara Bali Aksara Baline mawit saking India,sane ngranjing ka indonesia ke Bali nyareng...
-
Puisi Bali Anyar Puisi Bali Anyar punika wantah sastra sane kaangge nartaang pabesen, ngangge basa sane bawak nanging dagingne ...
eng_Latn min_Latn min_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn tgl_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn kab_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn ban_Latn ilo_Latn jav_Latn jav_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ace_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn nno_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn eus_Latn ban_Latn lua_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn zsm_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn por_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn pag_Latn ban_Latn ban_Latn fij_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn grn_Latn ban_Latn zsm_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn kon_Latn ban_Latn wol_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn sun_Latn kon_Latn ind_Latn lug_Latn zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn eng_Latn kea_Latn unk ban_Latn unk mri_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk lij_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn