Olih:
I Madé Sudiana
Saluiring basa, basa Bali taler,
yadiastun madué uger-uger sajeroning mabasa (lisan wiadin tulisan) pastika
medué pikobet. Uger-uger basa, sakadi uger-uger basa Bali punika, maosang indik
bantang-bantang kémanten. Indik sané alit-alitnyané nénten kabaosang. Punika
mawinan lianan ring uger-uger sané umum, patut kakaryanin malih uger-uger sané
niri. Wénten uger-uger umum, wenten uger-uger niri.
Para wikané maosang basa punika
setata nglimbak nganutin panglimbak jagat, nganutin taler pamineh lan budaya
sang sané nganggé (panutur) basa punika. Indiké punika kabaos ngawinang pikobet
sajeroning basa punika. Pikobet sajeroning mabasa boya ja ngawinang kaon basa
punika, pikobet punika wantah prasida ngawinang basa punika sugih lan sayan
nyugihang.
Indik nganggé kruna lan lengkara
sajeroning mabasa Bali taler sering ngawinang pikobet. Yéning seleh-selehin
sacara sadarana, makudang pikobet punika prasida kaklompokang dados: (1)
pikobet éjaan (tata tulis); (2) pikobet wentuk kruna; lan (3) pikobet lengkara.
Makatiga pikobet sané unggahang titiang puniki mapaiketan ring basa tulis.
Ring basa tulis, tata tulis mabuat
pisan. Sané mabuat kauratiang inggih punika ngeninin panulisan aksara (Latin),
panulisan wentuk kruna, panulisan kruna sané kaselang saking basa tiosan, panulisan
singkatan lan akronim, miwah tanda (cecirén) wewacén.
Pikobet wentuk kruna maiketan ring
ngwentuk kruna sané anyar. Kruna-kruna anyar sampun akéh kaanggé ri kala
nyurat. Kruna-kruna anyar sané kaanggé ungkuran puniki akéh sané durung
kaunggahang ring kamus. Kruna-kruna punika akéhan kasurat nganutin sang sané
nyurat. Pikobet lengkara sané sering wantah lengkara sané untengnyané nénten
teges utawi nénten madué unteng.
Maosang indik tata tulis, wiakti
dangan-dangan méweh. Yéning baosang dangan, tata tulis wantah indik nyurat.
Sampun wénten uger-ugernyané. Nanging sapunika, akéh sané nénten urati ring
uger-uger ri kala nyurat. Yéning urati ring uger-uger, pastika i raga pacang
mawali ngayun-ngayunin malih ri kala nyurat. Ring sapunapiné uger-ugeré nénten ja
pastika. Punika taler sering ngawinang i raga iwang ri kala nyurat. Ring indik
tata tulis i raga prasida maosang iwang lan patut riantukan ring tata tulis
wénten uger-uger sané ngiwangang miwah matutang.
Pikobet anyar ring basa Bali
ngeninin tata tulis puniki makéh pisan. Akéhnyané kruna saking basa asing sané
kaselang lan kaanggé ring basa Bali ngawinang pikobet puniki akéh taler.
Sakadi photocopy (basa Inggris), kaselang lan kaanut-adungang
(kasesuaiang) ring basa Indonésia dados fotokopi, /ph/ dados /f/, /c/
dados /k/, lan /y/dados /i/. Raris yéning kasurat ring basa Bali
nganggé aksara Latin dados napi?
Sajeroning nyurat basa Bali nganggé
aksara Latin, basa Bali nénten madué /f/ utawi aksara /f/ nénten
kaanggé. Punika mawinan sané patut wantah potokopi. Yéning nyurat
sakadi punika (nyurat potokopi), minab i raga pacang marasa kimud. Takut
kandikayang nénten uning ring /f/ utawi nénten prasida ngucapang
[éf].
Ngeninin indik wangun kruna, akéh
kruna basa Bali sané taler saking kruna asing sané méweh antuk ngabungang
sareng pangater basa Bali. Kruna basa Inggris cancel sering kaanggé
ring basa lisan. Ungkuran taler kaanggé ring basa tulis. Sapatutnyané yéning
surat ring basa Bali dados kénsel, nénten malih kasurat cancel (macetak
miring, nyinahang kruna asing). Sapunapi yéning kruna punika kawewehin
antuk ke-ang?
Wénten sané nyurat ka-cancel-ang. Sané
patut wantah kakénselang. Surat kémanten sakadi cara pangucapannyané.
Maosang indik lengkara, ungkuran
piniki sajeroning sesuratan akéh lengkara basa Baliné sané nénten jangkep.
Puniki minab riantukan i raga biasa nganggé basa lisan. Sané pinih sering
wantah jejering (J) utawi subjék lengkarané nénten wénten.
Uratiang conto lengkara
puniki: Ring paruman punika ngeniang kalih kaputusan. Lengkara punika
nénten jangkep. Sira sané ngeniang kalih kaputusan? Lengkara punika nénten
jangkep riantukan nénten madué jejering lengkara. Lengkara punika yéning
kabecikang dados: Ring paruman punika (katerangan /K) kramané (J) ngeniang (linging/
prédikat/ L) kalih kaputusan (penandang /objék /P). Utawi
dados: Paruman punika (J) ngeniang (L) kalih kaputusan (P). Dados
taler wentuk lengkarannyané kaobah dados wentuk pasif: Ring paruman
punika (K) kakeniang (L) kalih kaputusan (J). Utawi
dados kasurat: Ring paruman punika (K) kalih kaputusan (J) kakeniang(L).
Wénten sané nguningang yéning
sampun kauningin, jejering lengkara dados nénten kasurat. Sayuwakti yéning
sampun tinglas indiknyané, jejering lengkara dados kaicalang utawi nénten
kasurat. Nanging sapunika, yéning lengkarané durung tinglas, jejering punika
patut wénten mangda nénten ngawinang iwang panampén.
Akéh malih pikobet sané lianan.
Pikobet anyar sané unggahang titiang punika patut kauratiang ri kala mabasa
tulis. Basa Bali mangkin sampun nglimbak. Panglimbaknyané taler sampun ka jagat
maya, jagat digital. Basa sané madué pikobet lan ngeniang pikobetnyané,
punika wantah muktiang basa punika nglimbak.
NB: Artikel sané mamurda “Pikobet Anyar ring
Basa Bali” puniki kaambil saking Blog
pangawiné
ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn