Telung minggu sampun majalan Weda lan Supri sampun dados siswa sane becik sane seleg malajah. Mangkin Weda, Supri, Luh Dini lan Luh Ayu sampun dados siswa sane nyalanang kewajiban ipune antuk malajah, mangkin ipun sampun siap ngadepin UN.
LACUR
Anakè tua anè matuuh nem dasa tiban
ento maadan Dadong Tua Riguh. Sesai Ia medagang canang di sisin rurungè. Uling
dagangannè ento Ia ngidang manyekolahang cucunnyanè anè maadan Luh Sunari, suba
matuuh limolas tiban, enu negak ring bangku kelas 3 SMP. Luh Sunari
sampun ka tinggalin mati olih bapannyanè tur ka tinggalin ngantèn olih mèmènnè.
Ento ngeranayang Luh Sunari ka rawat olih dadongnè. Yadiastun Luh Sunari ngelah
Mèk Ngah anè nongos di Badung nanging Ia tusing taen nyak yèning orahina nongos
ngajak Mèk Ngahnè di Badung, enu luungan nongos ngajak dadongnè katimbang
nongos ngajak Mèk Ngahnè konè.
Kangin kauh Dadong Tua Riguh ngalih
gaè mangda ngidang ngidupin cucunnyanè. Panes bateng, dinginnè peteng tusing taèn
ngaènang Ia nyerah nyalanang idupe anè lacur enè. Pedalem pisan nasib Dadong
Tua Riguhè, nanging aget Dadong Tua Riguh ngelah cucu cara Luh Sunari anè
setata nulungin Dadong Tua Riguh medagang.
Ri sedek Dadong Tua Riguhè medagang
teka Luh Sunari ngemel busung sambilanga megending-gending lagu pop Bali,
lantas kecapatin olih Dadong Tua Riguh, “Kenken luh, mael jani ajin busungè?”
Luh Sunari suud magending laut nyautin petakèn dadongnyanè, “Bih mael ajan
Dong. Telung dasa tali jani apesel. Miriban krana suba paek rahinan purnamanè.”
Makesyab dadongnè, “Aduh kènkènang jani ngadep canang lamun mael busunge.”
Lantas kesautin olih Luh Sunari, “Yèn mael busungè maelang masih ngadep canangè.
Ajin bunga masih menèk jani Dong, akilone petang dasa tali rupiah jani.”
Dadongnè kitak kituk.
“Yèn mael canangè tusing ada anakè
anè meli canang nyanan. Sebet atinè baana.” Kèto dadongnè nuturang kenehnè.
“Tenang dogèn Dong, pasti anakè anè
mablanja lakar ngerti yèning jani canangè ngemaelang.” Luh Sunari mesaut
banban.
Dadongnè mendep tur makenyem tusing
mesaut buin.
“Yèh saja. Engsap nguliang susuknè.
Nè susuk belin busungè dong.” Kèto Luh Sunari ngorahang sambilanga ngemaang
susuknè tekèn Dadong Tua Riguh.
“Mimih cucun dadongè enè, enu cenik
suba melajah korupsi.” Pesaut dadongnè nyandènin.
“Sing ja keto dong. Anakè tiang
engsap tuni.” Pesaut Luh Sunari sambil nahenang eleknè.
Dadongnè kedèk, kendel pisan ningalin cucunnè anè nahenang elek buka ka kèto.
Lantas dadongnè mesaut, “Nè susuknè cening dogèn nyuang, anggon bekel masuk bènjang.”
“Yèè… kèto nakè uling tuni dong. Suksma, dadong tiangè anè paling jegèg.”
Pesaut Luh Sunari. Demen pisan atinè. Dadongnè tuah kedèk.
“Selegang melajah nah Luh! Mangda ngidang dadi anak suksès. Mangda tusing
pragat dadi dagang canang buka dadong, mangda ngidang meli mobil cara anakè lèn.”
Kèto Dadongnè nuturang.
“Aduh dadong sampunang jejeh, tiang pastika lakar seleg melajah. Nyanan yèning
iraga suba ngelah mobil lakar ka ajak tiang dadong matirta yatra ka pura-pura
anè ada di Bali.”
“Yèh saja to luh?” Dadongnè nakonang.
“Saja dong.” Luh Sunari nyekenang dadongnè.
“Liang pisan atin dadong ngelah cucu anè becik, dueg tur jegeg buka cening.” Kèto
dadongnè nyautin sambilanga ngelut Luh Sunari laut make dadua saling makenyem.
Suryanè suba lingsir, sube minggek kauh, masan Luh Sunari lan dadongnyanè wusan
madagang. Ajaka dadua laut mulih, mulih ka umahnè anè cupet tur buuk pisan.
Umah anè tusing luung katongosin nanging liu olas asih ring tengahnyanè.
Ri sedek mejalan mulih Dadong Tua Riguh ngajak Luh Sunari simpang ka dagang
baju, lakar meliang Luh Sunari baju baru. Demen pisan atin Luh Sunariè belianga
baju baru teken dadongnyane.
“Anè encèn lakar ka beli Luh?” Dadong Tua Riguh matakèn tekèn cucunnyanè.
“Anè enè dogèn dong. Warnannè luung tur harganè masih tusing mael.” Pesaut Luh Sunari
sambil ngisiang baju anè mawarna pelung misi gambar bonèka, luung pisan.
Lantas dadongnè meliang Luh Sunari baju anè ka pilih olih Luh Sunari laut
majalan manjus ka tukadè malu. Di tukade Ia lan dadongnè manjus saling
kasiramin. Sasampunè suud manjus mara Luh Sunari lan dadongnyanè majalan mulih
ka umahnè.
Sasampunè teked jumah Luh Sunari lantas mebanten, laut melajah katimpalin olih
dadongnè. Dadongnè bengong ningalin Luh Sunari melajah. Makelo dadongnè bengong
kanti ngetèl yèh matannè.
“Pedalem pisan cening enu cenik sube kakalahin olih rerama. Lacur dadong ngelah
pianak buka bapan ceningè, tusing taèn inget tekèn somah kanti kakalahin ngantèn
tekèn somahnè, sesai ngamuk yèning tusing maan ngamah narkoba. Pamuputnè masih
payu Bapan ceningè mati ulian narkoba.” Kèto dadongnè Luh Sunari maseselan.
“Dadong sampunang manyesel buka ka kènè, tiang dogèn tusing taèn nyesel ngelah
rerama cara ka kèto.” Pesaut Luh Sunari sambilanga ngusapin yèh paningalan
dadongnè.
“Eda pesan cening dadi manusa cara reraman ceningè.” Kèto dadongnè mabesen tekèn
Luh Sunari.
“Dadong sampunang sumandangsaya tiang lakar inget tekèn pebesen dadong.” Luh Sunari
mesaut nyekenang dadongnè.
Dadongnè mendep tusing nyidang mesaut buin,laut bangun majalan ka tongos pasarèannè.
Yèh paningalanè tusing ngidang kaandeg. Suba kasadsadin nanging
tusing suud-suud ngetèl yèh paningalannè.
Bènjang pasemengannè Luh Sunari gelurina olih pisaganè, laut Luh Sunari bangun
uling pasarèannè. Tepukina dadongnè suba tusing ada di pasareannè.
Enggal-enggal Luh Sunari pesu uling umahne, saget tepukina suba liu anakè di
arepan umahnè. Iseng Ia nakonang anakè ngudiang ramè-ramè ento.
“Mek kenken to ngudiang ramè-ramè?” Kèto Luh Sunari matakèn tekèn pisaganè.
“Mai Luh Ka rumah sakit jani. Tuni I dadong ulung uling punyan jepunè
dugas ngalap bunga.” Kèto pisaganè ngorahang.
Makesyab Luh Sunari, tusing ngidang Ia ngandeg yèh peningalannè. Ia paling,
takut dadongne lakar punapi-punapi. Lantas Luh Sunari kagandèng olih pisaganè
ajaka ka rumah sakit.
Sasampunè teked di rumah sakit Luh Sunari lantas ka ruang UGD nanging dapetanga
Dadongnè suba tusing ada di UGD. Dokterè ngorahang Dadong Tua Riguh sampun
matilar utawi sampun padem jani mayatnè ada di ruang mayat. Makreteg
kenehnè Luh Sunari, laut Ia malaib ngalih ruang mayat. Tepukina ditu Mek Ngahnè
ngeling di arepan dadongnyanè. Luh Sunari nongos di arepan jelanan ruang mayatè,
tusing bani ningalin mayat dadongnyanè, Ia tusing percaya dadongnè suba
ngalahin mati. Telah ngetel yeh paningalan Luh Sunariè. Kenehnè bingung paling,
buyar buka gedahè pantigang, sedih kaliwat sedih ngenehang undukè lacur buka ka
kènè. Lantas Ia majalan maekin dadongnyanè. Tepukina kulit dadongnè suba kuning
gading, tangkahnè tusing ada angkihannè buin. Ditu lantas Luh Sunari ngeling
gerong-gerong.
Abulan suba sapetilar dadongnè mati ninggalin Luh Sunari nanging Luh Sunari
kondèn ngidang ngilangan keneh sedihnyanè. Jani Luh Sunari lakar ajaka ka
Badung tekèn Mek Ngahnè. Sebet pisan atinè yèning ninggalin umah anè sesai ajak
ngedum suka duka tekèn dadongnyanè. “Nasinè suba dadi bubuh, suba nasib tiangè
buka ka kene.”
Ajam sube liwat uling Klungkung ka Badung. Jani suba teked Luh Sunari di jumah
Mèk Ngahnè. Bengong Ia nepukin umah Mèk Ngahnè anè gedè pisan, luung pisan
nanging Mèk Ngahnè tusing taèn ngorahang tekèn I dadong. Mèk Ngahnè masih
tusing taèn nulungin I dadong. Pedih kerasa yèning nawang undukè buka ka kenè.
Lantas Luh Sunari ka kaukin olih Mek Ngahnè, katundèn enggal-enggal masuk ka
umahnè. Ditu Luh Sunari nepukin Pak Yannè, kurenan Mèk Ngahnè anè tusing taèn
nelokin I dadong kanti ngemasin mati masih tusing taèn delokina I dadong. Ditu
masih Ia nepukin misannyanè ane maadan Luh Manik, matuuh pitulas tiban, ane
tusing taèn nelokin I dadong masih. Ditu masih ada Mèk Tut Ningsih,
matuuh setiman tiban, anè dadi pembantu di umahnè ento. Makelo Luh Sunari
bengong kadi anak paling ningalin umah anè gede pisan ento, laut Ia ka ajak ka
kamarnè tekèn Mèk Tut Ningsih. Luh Sunari baanga kamar anè paling pojok, paling
cupet.
“Pedalem pisan Luh baanga kamar anè sebenarnè kadadiang kamar pembantu.” Kèto Mèk
Ningsih nuturang.
“Tan punapi Mèk, nè penting kamarnè enè becik katongosin.” Pesaut Luh Sunari.
“Lamun kèto kakalahin malu nah, Mèk Tut lakar mapunpun malu, Luh Istirahat dogèn
malu.”
“Nggih, suksma Mèk.”
Laut Mèk Tut Ningsih ka paon lakar mapunpun, tur Luh Sunari marebahan akejep. Konden
maan marebahan Luh Sunari suba tondèna nyampat lan ngepel olih Mek Ngahnè.
Disuudnè nyampat kadèn lakar maan marebahan nanging Luh Sunari tundèna mijetin
batis Mèk Ngahnè. Ditu, di umah Mèk Ngahnè Luh Sunari kasiksa, kadadiang
pembantu olih Mèk Ngahnè. Ento makejang kalaksanayang mangda Ia ngidang
ngelanjutin sekolahnè. Yening Ia tusing tinut tekèn parentah Mèk Ngahn, sinah
Ia lakar suudanga masekolah. Sebilang wai Ia setata kasiksa lan kasiksa, tusing
ada waktu anggen melajah apa buin ngaè tugas kerja kelompok di umah timpalnè.
Sedek dina anu ada guru anè iseng nakonang ngudiang Luh Sunari sesai ngaè PR di
sekolah. Guru ento wali kelas Luh Sunari anè maadan Ibu Rustianti.
“Luh Sunari, dadikeh Ibu nawang adi Iluh setata ngaè PR di sekolah? Di jumah
singkèh Iluh maan melajah?” Bu Rustianti metakon tekèn Luh Sunari.
“Ampurayang tiang bu, nanging tiang takut nyeritayang.” Pesaut Luh Sunari
kisi-kisi tekèn gurunyanè.
“Sampunang takut, Nyèn nawang Ibu ngidang nulungin.” Gurunè mesaut banban.
“Ti…Tiang tusing baanga melajah tekèn Mèk.. Mèk Ngah tiangè Bu. Yèning Tiang
ngelawan nyanan tiang lakar suudanga masekolah konè Bu.” Kèto Luh Sunari
nuturang.
“Nah, lamun keto Ibu anè lakar ngorahang tekèn Mek Ngah Luhè.” Kèto Bu
Rustianti masemaya.
Luh Sunari dot pisan nyautin munyin gurunè nanging tusing ngidang pesu munyinnè,
“Sampunang nika Bu tiang takut kena brangti Mek Ngah tiangè.” Tuah ngidang
kaucapang ring kenehnè munyinnè Luh Sunari ento, laut Luh Sunari katinggalin
olih gurunè, lantas Luh Sunari mejalan mulih.
Disubanè teked jumah Luh Sunari langsung kasiramin yèh banyu teken Mèk
Ngahnè lantas boknyanè anè lantang ketarik olih Mèk Ngahnè kanti telah aas.
Makejang baju lan bukunè belus, telah yèh peningalanè Luh Sunari ngetèl.
“Ento upah nyainè tusing ngidang luung ngaba bungut. Ngudiang nyai
nglapor-nglapor sesai kasiksa? Elek Cang ka tegur olih gurun nyainè nawang.” Kèto
Mèk Ngahnè mamunyi kaliwat gedeg tekèn Luh Sunari.
“Ampurang Tiang Mèk, tiang tusing taèn makeneh ngaènang Mèk Ngah elek. Tuni nak
gurunè nakonang, tusing ja tiang anè nglapor.” Pesaut Luh Sunari takut.
“Patuh dogèn ento masih nyai anè nglapor adanè nawang.” Pesaut Pak Yannè sambil
mecutin Luh Sunari.
“Matiang dogèn anakè ane cara ka kèto Mèk!” Luh Manik manes-manesin.
Luh Sunari tusing ngidang ngelawan, pragat ngeling dogèn Ia ngenehang undukè anèka
kenè. Di kamarnè Ia negak maseselan mangenahang idupnè ane lacur buka ka kenè.
Kasadsadin yeh peningalannè laut majalan pesu uling kamarnè nyemak sampat lakar
kaanggon mersihin umah Mèk Ngahnè ento. Mèk Tut Ningsih Tuah ngidang ngeling
ningalin nasib lacur Luh Sunari kasiksa buka ka kèto.
Kacrita jani Luh Sunari suba
tamat SMA, Ia lakar ngelanjutin kuliah di fakultas kebidanan, nanging Mèk Ngahnè
tusing ngemaang,tusing ngelah pis anggon ngebiayain konè. Kanti tamat SMA Luh Sunari
enu masih kasiksa olih Mèk Ngahnè. Ditu lantas Luh Sunari ical uling umah Mèk
Ngahnè ento, tusing kuat buin kasiksa nanging Mèk Ngahnè tusing peduli.
Mabekel pipis akidik Luh Sunari ngalih tongos sèwa umah utawi kos-kosan anè
mudah. Kangin kauh Ia ngalih tongos sewa umah ane mudah nanging pragat liu
anake ane tusing nyediaang tongos sewa umah ane mudah. Pamuput, Ia maan tongos
umah ane mudah nanging tongosne tusing luung, liu anake ane kena pergaulan
bebas ditu. Nanging ento tusing ngaenang Luh Sunari jejeh, sinah Ia tusing
lakar kena pergaulan bebas masih. Disubane ia maan nyewa umah Ia langsung
ngalih gae dadi parekan ring restauran apang ngidang mayah sewa umah lan
ngelanjutin sekolahnyane. Di tongos ngekosne Luh Sunari ngelah timpal maadan
Nyoman Rai ane baik tur bares pisan teken Luh Sunari, nanging tusing taen
katanggapin olih Luh Sunari krana Luh Sunari tusing nyak ngalih gegelan malu,
Ia lakar ngelanjutin sekolah mangda ngidang dadi anak sukses cara pabesen
dadongne.
Gelising cerita krana ka hasut olih timpalne ane maadan Geg Nira, Luh Sunari
jani keni pergaulan bebas. Sesai Ia ka diskotik, dugem kone Ia ditu. Sebilang
wai Luh Sunari ngantosin muani hidung belang ditu. Pepes pisan Nyoman Rai
ningalin Luh Sunari mulih peteng-peteng. Narkoba lan sex bebas jani dadi
timapalne Luh Sunari, sekolahne sube kaengsapang olih Luh Sunari.
Risedek petenge dugas Luh Sunari mulih uling dugem, bibihne mabo alkohol lan
pejalanne srandang srendeng, lantas katulungin olih Nyoman Rai.
“Luh, Luh gegaen pelihne Luh. Ngudiang Iluh ngalih gae kekene? Sesai bolos
kuliah. Tugas skripsi tusing taen kerunguang.” Keto Ia, Nyoman Rai nankonang
Luh Sunari.
“Aaahhhhh depang sube ento beli, ngudiang masesekolah tegeh-tegeh yening ade
gegae ane nekaang pis tusing misi syarat tamatan strata 1.” Luh Sunari mesaut
sambilanga makenyem bungah laut masuk ka tengah kamarne. Nyoman Rai tuah
kitak-kituk, mendep tusing mesaut buin. Sing ada gunane yen mapadu raos ngajak
anak punyah ane setata merasa dueg lan ngelahang gumi.
Jani mare Luh Sunari maan karmane, Ia keni penyakit ane maadan penyakit AIDS.
Dugase Ia maperiksa ka dokter, doktere ngorahang penyakitne tusing ade obatne.
Laut Luh Sunari mesadu teken Nyoman Rai.
“Beli kenken jani ne beli. Nista saja kaliwat nista tiang dadi manusa pidan
jani mare kerasaang karmane.” Keto Ia Luh Sunari sambilanga ngeling di arepan
Nyoman Rai.
“Kenkenne? Karma ape ane kamaksud Luh?” Nyoman Rai matakon penasaran.
“Ti… Tiang kena penyakit AIDS beli.” Nyangetang keras pangelingne Luh Sunari.
“Kenkenang buin Luh nasine sube dadi bubuh, mirib ene sube pejalan idup Iluhe.
Beli tuah ngidang nulungin ngemaang semangat idup dogen Luh. Jani
melah-melahang ngabe raga. Alih gegae ane berguna bagi Iluh lan anak lenan.
Lanjutang sekolah apang kanti tamat.”
“Nggih beli, suksma beli tuah beli ane baik teken tiang jani.”
Atiban sube liwat. Luh Sunari jani sube tamat kuliah. Sube makelo Ia tusing
taen mriksayang penyakitnyane. Makesyab Ia ningehang munyin doktere ane
ngorahang penyakit AIDS ento tusing ade buin ring ragan Luh Sunarie. Doktere
masih bingung, ngudiang bisa kakene.
Liang pisan atin Luh Sunari lantas
ngenggalang melaib pesu uling ruang dokter.
“Bli Nyomaaaaaan! Tiang tusing
ngelah penyakit AIDS buin.” Keto Luh Sunari ngorahang teken Nyoman Rai, bes
keliwat demen atine.
Suba joh Luh Sunari malaib mare doktere inget hasil pemeriksaan Luh Sunari tuni
matukar ngajak hasil pemeriksaan anak len.
ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn kmb_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn bam_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn dyu_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ibo_Latn ban_Latn ceb_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn dyu_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn mri_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ceb_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sot_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn lua_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn dyu_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn