Basita Paribasa inggih punika basa rerasmen wiadin panglengut basa. Kanggen panglengut basa sajeroning mabebaosan kalih magegonjakan, sajeroning basa pakraman wiadin basa pasawitrayan.
Seosan ring punika, Sang Kawi sane sampun wibuhing Basa Basitha, tan mari ngunggahang Basitha Paribasa puniki, sakadi Uperenga miwah Pralambang, sane makardi lengut kakawian punika.
Baca Juga : 100+ Kumpulan Contoh Bebanyolan Bali dan Artinya
Kumpulan Basita Paribasa
Sane ngranjing Basita Paribasa minakadi :
- Sesonggan
- Sesenggakan
- Wewangsalan
- Sloka
- Bebladbadan
- Pepindan
- Sesawangan
- Cecimpedan
- Cecangkriman
- Sesimbing
- Cecangkitan
- Raos Ngempelin
- sasemon
- Sipta
- Peparika
- Sesapan
- Tetingkesan
1. Sesonggan
Sesonggan wit ipun saking kruna ‘ungguh’, sane mateges linggih, genah, wiadin nongos.
Kruna ungguh polih paweweh merupa pangiring (akhiran) “an”, dados ungguhan sane mateges akad utawi pati. Kruna ungguhan kasandiang (mengalami perubhan sandi bunyi) dados unggwan.
Sajeroning pangucapan kruna unggwan puniki dados unggan.
Selantuir ipun kruna unggan puniki polih pangater (awalan) “sa” dados saunggan, taler kasandiang malih dados songgan. Kruna songgan puniki kadwipurwayang dados sesonggan.
Sesonggan puniki sakadi pelambang kahanan kalih polah jadma, sane kaimbangang ring kahanan kalih polah barang wiadin buron.
Umpami : “bedug pengorengan”.
Pengorengan punika wantah wangun utawi kawentenan ipun sakadi punika bedug, meweh antuk ngelegang mangda asah (lurus / datar).
Dados ipun suksmannyane : kaucapang ring anak sane kalintang bengkung tur sigug, nenten dados ajahin.
Ring sor puniki wenten conto sesonggan, luir ipun :
- Taluh apit batu. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane magenah ring genahe sane sukil/keweh, singsal agulikan pacang nemu baya.
- Abias pasih. Suksmannyane : nenten keni utawi nenten sida antuk ngawilangin katahipun biase ring pasih.
- Blakas mangan di pisaga. Suksmannyane : sakadi anake maduwe painak muani siteng tur anteng, sakewanten ipun magenah ring pisaga.
- Ngentungan uyah ke pasih. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane mapi-mapi ngicenin barang utawi artha ring anak sane sampun sugih.
- Kuluk ngongkong tuara ngutgut. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane sida mawicara manten (ngomong saja), nanging nenten wenten pakaryanne utawi tindakanne.
- Ngajahin angsa ngelangi. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane mapi-mapi ngajahin anak sane sampun wikan utawi duweg.
- Ngrebutin balung tan paisi. Suksmannyane : ngrebutin brang nenten wenten isine utawi barang sane nenten malih maguna.
- Buka gowake ngadanin ibane. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane angkuh, nyapa kadi aku.
- Liep-liep lipi gadang. Suksmannyane : kaucapang ring anake sane ring pangarepne jemet pisan, sakewanten sujatinne ipun anak sane nenten becik/jahat.
- Kutal-kutil ikut celeng. Suksmannyane : kaucapang ring pakaryan sane rasane aluh, sakewanten sujatine nak meweh yen kalaksanayang.
2. Sesenggakan.
Sasenggakan puniki pateh sakadi mirip, ring bahasa Indonesia. Sasenggakan, linggaipun “Senggak”, artinipun “Singguk” utawi “Sentil” antuk raos.
Senggak polih pangiring “an” dados senggakan, kadwipurwayang dados “Sasenggakan” ngintar basa (kata ungkapan), tegesipun “Babinjulan” makardi ica sang miragi utawi mireng, semalih makardi jengah tur sebet sang kaanggen sasenggakan, antuk keni kasentil manahipun.
Sasenggakan puniki sakadi palambang utawi sasimbing indik kahanan kalih polah janma sane kaimbangan ring kahanan kalih polah buron utawi barang, upami :
Wenten anak mawasta I Balag. Sabilang sangkep ring banjar ipun kiap, nguyuk-uyuk ngengkis raris pules. Indik I Balag puniki raris anggena sasenggakan ring banjaripune.
Yen wenten murid kiap nguyuk ring sekolahan, raris kaucapang antuk timpalipune sakadi I Balag.
Yening murid punika kalih I Balag miragi dewekipune kaanggen sasenggakan, janten ipun jengah wiadin sebet kabinjulin.
Sasenggakan puniki taler sakadi sesonggan, kewanten binanipun sasenggakan puniki satata kariinin antuk kruna “Buka”, tur wenten sane sakadi sampiran ipun.
Lengkarane sane riinan dados giing (sampiran), sane apalet pungkuran dados katerangan polah wiadin kahanan, raris kalanturang antuk suksemanipun. Ring asapunipune nenten perlu malih dagingin suksemanipun, antuk sampun jelas artinipun.
Puniki wenten makudang-kudang imba utawi conto sasenggakan luiripun :
- Buka bantene, masorohan; suksemanipun : sakadi anake sane madue perusahaan, wantah ngutamayang panyamaanipune kewanten makarya irika.
- Buka bangken gajahe, joh-joh mabo; suksemanipu : sakadi anake sane mapangkat ageng utawi anak sane sugih, yening katiben antuk sengkala, ortinipune maideh-idehan rauh ka jaba kuta.
- Buka batun buluane, nglintik tuah abesik; suksemanipun : kaucapang ring anake sane nenten madue nyama wiadin timpal, wantah ipun padidian.
- Buka be banone, dawanan bungut; suksemanipun : sakadi anake sane demen nuturang wiadin ngraosang omong timpal ring anak lian.
- Buka benange, terlanjur suba macelebang; suksemanipun : sakadi anake sane kadung ngambil pakaryan, nyalah-nyalah yening ipun makarya nenten jantos puput.
Ring sor puniki wantah makudang-kudang conto sasenggakan.
- 1. Buka besine teken sangihane, pada apesne; suksemanipun : sakadi anake sane mapakarya, sang nalih miwah sang sane kadalih, janten sami katahipun nelasang prabeya.
- Buka bikule, ngutgut sambilang ngupinin; suksemanipun : sakadi anake sane madaya kaon wiadin corah, seka kidik ngambil barang-barang timpalipune, kewanten ipun mapi-mapi nulungin.
- Buka becicane ujanan, nguci; suksemanipun : sakadi anake sane ngucekcak ngomong nenten karwan tuktuk bongkolipun.
- Buka bikule pisuhin, sumingkin bejit; suksemanipune : sakadi anake alit-alit kual, yening ajahin wiadin glemekin ipun sumangkin kual.
- Buka bukite ejohin, katon ngrawit; suksemanipun : sakadi anake pakantenan ipun saking doh jegeg utawi manis, kewanten wawu tampek tlektekang ipun bodo, muanipune burik.
- Buka cicinge ngongkong, tuara pingenan nyegut; suksemanipun : sakadi jadmane sane degag ngaku wanen, kewanten jatinpune getap.
- Buka dedalune, kampid baan nyilih; suksemanipun : sakadi anake sane ngango bungah becik-becik, kewanten jatinipun pangangge punika makasami antuka nyelang.
- Buka dangap-dangape, gede-gede kayune ogara; suksemanipun : sakadi anake sane gemba katunan bayu miwah gelar (arta), nagih ngambil pakaryan sane ageng kalih akeh pacang nelasang prabeya.
- Buka entikan oonge, ngulah pesu; suksemanipun : sakadi anake sane ngomong ngawag-ngawag, sane nenten madasar antuk papineh.
- Buka goake, ngadanin ibane; suksemanipun: sakadi anake sane corah raris nuturang maling (maling teriak maling).
- Buka jagunge, gedenan ati; suksemanipun : kaucapang ring anake sane arogan tur degag, ngaku wanen utawi sugih.
- Buka jangkrike, galak di bungut; suksemanipun : sakadi anake sane galak (gati) di omong, kewanten nenten purun ngalaksanayang.
- Buka kamben madare, liunan bikas; suksemanipun : sakadi anake sane belog ajum parisolahipun tan anut ring tata krama.
- Buka kamene uwek jaitin, munjuk benang tuna aji; suksemanipun : sakadi anake sane maduwe umah tuduh, raris engsubina antuk upih tuduhipune ical kewanten pakantenan ipun kaon.
- Buka kambinge ngamah gendola, macueh-cueh; suksemanipun : sakadi anake sane ngajengan sedah wiadin maanci, jantos marues-rues bibih ipune barak.
- Buka katake matindik, salah genah, suksmaipun : Sakadi anake sane nenten uning nganutang payas dewek wiadin panganggo pakantenanipun tani asin.
- Buka kasumba Jawane, ngamahin, suksmanipun : Sakadi anake sane kereng madaar kewanten mayus, nenten demen makarya.
- Buka lindunge uyahin, blangsah, suksmanipun : Sakadi anake sane uyang paling nenten uning-uning nongos.
- Buka macane (mionge), ngengkebang kuku, suksmanipun : Sakadi anake sane pradnyan (wikan), ngengkebang kepradnyanan (kawikanan).
- Buka macane, nakutin lawat, suksmanipun : Sakadi anake sane marasa ring dewekipune iwang wiadin corah, setata ipun mrasa congah wiadin takut tur kabilbil.
- Buka mlali api, mara ngasen kebus, suksmanipun : Sakadi anake sane ngambil pakaryan sane sukeh tur madurgama, risampune ipun sengkala wawu ipun mrasa.
- Buka makpak tebune, ampsne kutang, suksmanipun : Sakadi anake sane makurenan, ring kantun pangantenan, kalih sasuenne kantun bajang kasayangang tur kajungjung, risampune renta tan mampuh kakutang.
- Buka naar be ne matah, nglawan-nglawanin, suksmanipun : Sakadi anake sane kapaksa kakenken ngambil pakaryan sane nenten demenin wiadin nenten uningin ipun, punika mapuara nenten becik.
- Buka naar krupuke, gedenan kroakan, suksmanipun : Sakadi anake sane ngaku wanen kalih jaga muputuang karya, sakewanten nenten wenten buktinipun nglaksanayang.
- Buka medil kapecite, gedenan bea, suksmanipun : Sakadi anake sane ngambil pakaryan ageng kalih katah nelasang prabea, kewanten pikenoh kalih pikolihipun akidik.
- Buka nakep balange dadua, maka dadua tuara bakat, suksmanipun : Sakadi anak sane mamanah bingbang akeh mangambil pakaryan wiadin nglamar pakaryan, pamuput makasami nenten keni.
- Buka negakin gadebonge, ngasa teken jit belus, suksmanipun : Sakadi anake sane ngrasa ring sikian iwang wiadin corah, dados ipun kimud utawi kabilbil (congah).
- Buka ngae bajune, sikutang ka raga, suksmanipun : Saluiring polah laksana kalih raos, marep ring timpal utawi anak lianan, pantas dumun imbanganng ring raga becik miwah kaonipun.
- Buka ngalih bedigale, ngadu sebeng, suksmanipun : Mangda uning i raga nyidra semu kalih laksana timpal wiadin anak sane darma wiadin krinyi utawi egar wiadin sebet.
- Buka ngenjekin ikut cicinge, mabalik nyaplok, suksmanipun : Sakadi i bapa ngenken i pianak ngrereh napi-napi, raris i pianak mabalik ngenken bapanipune ngerereh punika.
- Buka ngetakang joane di batan umah, likad maideh, suksmanipun : Sakadi anake sane kapingsalah ngamargiang kapatutan ring nyama wiadin panyaman sane sampun terperinci ipun iwang.
- Buka nyilsil kadelene, liunan pakpak kuangan gelekang, suskmanipun : Agengan pakaryan ring pikolihipun.
- Buka nyitsit tiinge, amis kecerikan, suksmanipun : Yadin amunapi kapatutan anake sane alitan wiadin sane soran, yening sane agengan kalih kuasa jaga nyisipang, janten ipun pasang sisip.
- Buka padine misi nguntul, ane puyung nyeleg (sunggar), suksmanipun : Anake sane pradnyan (wikan) alep tur meneng-meneng, kewanten anake sane belog punggung tur angkuh ngucekcak.
- Buka paete, nagih getok, suskmanipun : Sakadi anake sane belog tur nagih perintah kewanten mangda ipun makarya.
3. Wewangsalan.
Wewangsalan puniki pateh sakadi tamsil ring Bahasa Indonesia. Wewangsalan kruna lingganipun “wangsal” sane artinipun “lampah”, polih pangiring “an” dados “wangsalan”, kaduipurwayang dados “wewangsalan”, artinipun lelampahan saparipolah kalih kahanan janma, sakadi sasimbing sane sada pedas suksmanipun.
Wewangsalan puniki kawangun antuk lengkara kalih palet utawi carik. Lengkara sane riinan sakadi “sampiran”, indik daging kahiun sang ngucap, kewanten kantun makubda (ilid) suksmanipun.
Lengkarane sane pungkuran punika daging sajati, sane nerangan suksmanipun tur mawirama kalih mapurwakanti (bersajak). Wenten taler sane nenten ngucapang lengkarane pungkuran, antuk kasengguh sami anake sampun ngerti ring suksmanipun. Ring asapunapine kawangun antuk lelampahan ring pawayangan.
Ki Dalang ngawi satua bawak babaudan, nyimbingin sinalih tunggil sang nonton sane saud (iwang) laksananipun. Wenten taler sane mawangun gambar (karikatur).
Baca Juga : 100+ Bahasa Alus Bali Lengkap dengan Artinya
Ring sor puniki wenten makudang-kudang wewangsalan luiripun :
- Asep menyan majagau, suksmanipun = nakep lenggar aji kamu
- Ada tengeh masui kaput, suksmanipun = ada keneh mamunyi takut
- Bakat kocok misi isen, suksmanipun = awak bocok tuara ngasen
- Bangbang dadua ken ceburin, suksmanipun = bajang dadua ken anggurin
- Be lele mawadah kamu, suksmanipun = suba jele mara tau
- Bedeg majemuh bangsing di banjar, suksmanipun = jegeg buin lemuh langsing lanjar
- Baju gadang serpihan gantut, suksmanipun = tuyuh magadang tuara maan entut
- Buah sabo mawadah klukuh, suksmanipun = awak bodo buin besar kepala
- Cekcek poleng temisi bengil, suksmanipun = desek ngereng gisi nengil
- Clebingkah beten biu, suksmanipun = gumi linggah ajak liu
- Dagdag candung selem samah, suksmanipun = berag landung kereng ngamah
- Delemk sangut merdah tualen, suksmanipun = medem bangkit ngamah dogen
- Dija kacang ditu komak, suksmanipun = dija pejang ditu jemak
- Eber-eber ilih, suksmanipun = bebeger baan nyilih
- Gamongan kladi jae, suksmanipun = omongan dadi gae
- Gedenan padange teken gondane, suksmanipun = gedenan tandange teken gobane
- Gonda godeg bakat kukur, suksmanipun = goba jegeg baan pupur
- Idup kedele mati kacang, suksmanipun = idup jele mati sayang
- Jempiit batan biu, suksmanipun = ngajengit ajaka liu
4. Sloka
Sloka yening ring Bahasa Indonesia pateh sekadi “Bidal”. Sloka puniki masaih ring sesonggan, kantun ilid artinipun. Kewanten binanipun, sloka puniki ngengge lengkara; Buka slokane gumine,…….
Kadi slokan jagate, upami :
- “Buka slokane, adeng buin sepita, suksmanipun : kaucapang ring anake sane kalintang plapan (tangar) ngraos lan melaksana.
- “Buka slokan gumine, nundunin harimau turu, suksmanipun : sakadi anake sane nantangin musuh sane sampun nengil.
- “Skadi slokan jagate, sukeh anake ngebatang banjar, suksmanipun : wiakti sukeh pisan anake dados klian jaga ngladenin anak akeh (rakyat).
Puniki malih sloka rin sor :
- Buka slokane, aji keteng gampang, aji dadua mael, suksmanipun : kaucapang ring anake sane neten uning ngajinin pitresnan kalih paweweh anak lianan (timpal).
- Buka sloka, ajum-ajuman puuh, sangkure masih beliau, suksmanipune : sakadi anake sane beog ajum, pamuput ipun pacang pocol wiadin sengkala.
- Buka slokane, apa ane pamula, keto ane kapupu, suksmanipun : napi sane kakaryanin, sapunika taelr pikolehipun; yening melaksana kaon, sinah sengkala sane jagi kapanggih.
- Buka sloka, bani mabak jepun, eda takut kena getahne, suksmanipun : yening purun ngambil pakaryan sane ageng tur abot, sampunang ajerih pacang manggihin pakeweh utawi kabean ageng.
- Buka slokane, bantang wangi badingang, apa tuara misi, suksmanipun : kiwangane san elintang, yening mangkin malih medalang wiadin raosang, janten ngakehang kanten kaiwangan ipun.
5. Bladbadan.
Bladbadan kruna lingganipun “babad” artinipun tutur jati sane sampun kalampahan riin. Babad taler maarti abas wiadin basang kebo, banteng, utawi kambing.
Sasampun polih seselan “el”, pangiring “an” lan kaduipurwayang dados bebladbadan sane mateges kruna bebasan, kaanggen papiringan, saha madue purwakanti (bersajak).
Bebladbadan puniki kawangun antuk lengkara utawi kruna tigang palet. Krunane sane pinih riin apalet dados “giing” utawi “bantang”, krunane sane kaping kalih apalet, “arti sujati (bebasanipun)”, sakadi sampiran, sane ngawangun purwakanti (sajak), krunane sane kaping tiga “arti paribasa”, wiadin suksmanipun, makadi :
- Giing (bantang) : majempong bebek,
- Arti sujati (bebasanipun) : jambul,
- Arti paribasa : ngambul.
Dadosne kecap “mbul” ring kruna “jambul”, mapurwakanti ring kecap “mbul” ring kruna “ngambul”.
Bebladbadan puniki masaih ring “wewangsalan”, sakadi papiring indik kahanan kalih laksanan janma, ring asapunapine sada pedas suksmanipun.
Kewanten yening anake mabladbadan, artinipun sane sujati nenten kaucapang, antuk kasengguh sami sampun uning ring artinipun.
Ring sor puniki wenten makudang-kudang conto bebladbadan , luiripine :
- Ketimun pait = paya, arti paribasane = semaya
- Wayang gadang = Kresna, arti paribasane = tresna
- Macarang Uga = sambilan, arti paribasane = masambilan
- Matabeng gelang = tutub, arti paribasane = tutugang
- Makunyit di bantalan = temu, arti paribasane = katemu
- Mabuaya di tegal = alu, arti paribasane = nglalu, kalu
- Mataluh nyuh = tombong, ati paribasane = angkuh
- Jukut gedebong = ares, arti paribasane = ngeres-eresin
- Matiuk Jawa = belati, arti paribasane = ngulati
- Mabatis belibis = gempel, arti paribasane = ngempelin
- Base wayah = kakap, arti paribasane = gapgapan
- Mabuah jaka = beluluk, arti paribasane = nguluk-nguluk
- Mabuah wayah = jebug, arti paribasane = gedebug
- Mabuah kelor = klentang, arti paribasane = klentangin
- Mabubuh kladi = kulek, arti paribasane = elek
- Jaja uli magula = abug, arti paribasane = jebug
- Maboreh tangkah = buat, arti paribasane = besar lengan berkuasa
- Mablakas peleng = timpas, arti paribasane = mimpas
- Mabaju tanpa lima = kutang, arti paribasane = kutang
- Beruk magantung = kakocor, arti paribasane = bocol
- Maabian Jawa = kebon, arti paribasane = ngebon
6. Pepindan
Papindan punika pateh sakadi Sesawangan, kewanten binanipun papindan kruna punika polih “anu
bunyi”, yening sesawangan karahini antuk kruna: buka, kadi, luir, waluya kadi, upami:
- Papindan: Alise medon intara.
- Sesawangan: Alise buka (kadi, luir) don intaran.
Papindan tegesipun: gegambaran buka, wiadin yan bandingan pateh mirib teken…., upami: papindan kedis, tegesipun: wangun gambaran mirib kedis. Mapinda murung, tegesipun: mirib buka anake sedih. Sane dados pepindan, punika kruna aran sane polih anusuara, luir ipun:
- Boke membotan blayag, tegesipun: rambutne maombak-ombakan.
- Betekan batise meling padi, tegesipun: sekadi kaca padi.
- Cokore mudak sinungsang, tegesipun: sakadi bungan pudake sungsang.
- Cecapingane nyaling kdang, tegesipun: mirib caling kidang.
- Cecingakane natit, tegesipun: sledat-sledet cantik.
- Gigine matun sumangka, tegesipun: mirib batun sumangka.
- Jrijine musuh bakung, tegesipun: rurus ngancan mirib pusuh bakung.
- Kupinge nyanggar sekar, tegasipun: karnane becik sumpangin sekar.
- Kukune memapah biu, tegesipun: kukune seperti papah biu, sada lengkung.
- Lambene barak ngatirah, tegesipun: lambene seperti buah katirah barak.
7. Sesawangan (Perumpamaan).
Sesawangan, lingganipun “sawang”, artinipun : mirib, polih pangiring “an”, dados sesawangan, raris kadwipurwayang dados “sesawangan”, tegesipun : punapa-punapi ugi sane katon (kacingak), raris kalawatang (karasayang) ring kahiun, mirib sakadi solah kalih kahanan janma (mapawongan), upami : kedapan bunga nagasarine maelogan tempuh angin, kasawangan sakadi tangan anak istri ayu ngulapin.
Sawangan = iribang buka……….; masawang kuning = mirib sada kuning agigis.
Sesawangan puniki ketahipun ngangge kruna : buka, kadi, tan pendah kadi, waluya kadi, luir, alah, amunan.
Sesawangan puniki ring Bahasa Indonesia pateh sekadi istilah. Ring Geguritan Megantaka wenten mungguh :
Pupuh Pangkur
1. Pamargine malonlonan,
nolih kori rakane jua kaesti,
rasanya teka manutug,
nyaup nyangkol ngarasaras,
angin alon mamuat bon bungane arum,
enjunge nyukur katinggalan,
masawang bale kaaksi.
2. Maabah-abah sarwa endah,
malalangse ombake nene titir,
lumute kasampeh liu,
masawang tikeh makebat,
tur makasur bulung-bulunge ne anyud,
kaange ne pacurenggah,
masawang togog di samping.
“Tegesipun : rasanya = manutug; enjunge, masawang : bale; ombake titir, masawang : abah-abah muah langse; bulung-bulunge, masawang : kasur; kaangge pacurenggah, kasawangan : togog.”
Ring sor puniki wantah conto-conto sesawangan, luire :
- Buka bulane kalemahan, suksmanipun : kembang lemlenm.
- Kadi tunjung tan pawarih, suksmanipun : layu dudus.
- Luir nyuh gading kembar, suksmanipun : susune sane nyangkil putih gading.
- Kaya taru ragas tinibeng wresti; taru ragas = kayu ligir, tinibeng wresti = tepen ujan; suksmanipun : sakadi anake kendel polih kasadian.
- Kadi sulur tempuh angin; sulur = entikan bun; sesawangan bangkiang sane lemuh magelohan.
8. Cecimpedan.
Cacimpedan ring Bahasa Indonesia nika pateh sekadi “Teka-Teki”.
Cacimpedan puniki anggen pangulir kecerdikan, rikala magagonjakan utawi macanda.
Linggaipun: “cimped”, artinipun: bade (takeh), polih pangiring “an”, dados: cimpedan, raris kaduipurwayang, dados: “cacimpedan”, artinipun: bade-badean.
Cacimpedan puniki sampun ketah utawi lumrah, kariinin antuk lengkara pitaken: Apake……?
Ring sor puniki wantah imba utawi conto-conto cacimpedan. Minab wenten sameton sane tau utawi uning ring jawabanne?
Apake…
- Apake anak cerik matapel?
- Anak satak maka satak matlusuk?
- Anak satak makasatak maudeng putih?
- Apa anak cerik maid cacing?
- Apa anak cerik maid enceh?
- Apa anak bongkok kereng nyuun?
- Anak cerik pantigang ngurek gumi?
- Ane kajeps idup, ane nyepes mati?
- Ane negen nongos, Ane kategen majalan?
- Ane tegeh dugdugin, ane endep juangin?
- Apa cekuk kajengitin?
- Apa cekuk baong godot basangne pesu gending?
- Apa bale gede matampul abesik?
- Base alukun ulung seka bidang?
- Apa don ne amun pedang, buahne amun guungan?
- Apa don ne amun tutup, buahne amun sirah?
- Apa don ne delegasi, buahne hukum?
- Apa don ne amun tlapak lima, buahne amun sigi?
- Apa di cerikne mapusung, di kelihne magambahan?
Pasaur / arti:
- Blauk
- Iga-iga
- Bungan ambengan
- Jaum misi benang
- Caratn
- Sendi
- Gangsing
- Pagehan
- Pancoran
- Neraca
- Caratan
- Rebab
- Pajeng
- Pusuh biu
- Punyan ental
- Punyan jempinis
- Waluh
- Punyan ental
- Base
- Padi
9. Cecangkriman.
Cecangkriman inggih punika cacimpedan sane mabentuk lagu utawi tembang, biasane ngangge tembang madya utawi pupuh.
Umumne ngangge Pupuh Pucung. Minab wenten sametin sane durung polih ngwacen indik cacimpedan, dados driki malih wacen ring postingan tiang indik Cacimpedan.
Kenten taler yang durung polih ngwacen indik Pupuh, niki link ne postingan indik Geguritan Utawi Tembang Pupuh. Inggih ring sor niki wantah conto-conto utawi imba Cecangkriman :
Cecangkriman :
1. Bapa Pucung,
Indeng-indeng di alas gunung,
Panake koryak-koryak,
Di kayune ya padingkrik,
Basang pelung,
Tendase majajambulan.
2. Berag landung,
Ngelah panak cenik liu,
Memene slelegang,
Panak ne jekjek enjekin,
Menek tuun,
Mememne gelut gisiang.
3. Jalan buntu,
Tan masepak nolor terus,
Nyen makeneh mentas,
Apang elahang agigis,
Musti blenggu,
Majalan ditu magaang.
4. Ia majujuk,
Katumbak enu majujuk,
Ane numbak ebah,
Laut ngandang ngulintik,
Bes kadurus,
Pangencele mametelang.
5. Kaki Pucung,
Awak bunter maretungtung,
Basange anginan,
Sing paek ye ninjakin,
Uber kepung,
I kaki incang-incangang.
10. Sesimbing
Sasimbing puniki kruna (ucapan) papiringan sane pedes suksmanipun, makardi sang kasimbing jengah wiadin sebet, riantuk ngrasa ring dewek katiban sasimbing punika.
Sasimbing puniki sering kaucapang ring ajeng sang kasimbingin, ngangge kruna paimbangan sane sada silib artinipun, indik kalh polah janma, barang kalih buron.
Ri asapunine sasimbing puniki ngangge kruna nungkalik, upami : belog kaucapang ririh, lekig utawi kiul kaucapang anteng.
Wenten makudang-kudang sasimbing sane mawangun gancaran miwah tembang upami : “Kadang tan tinolihin”, tegesipun : Anake sane ngutamayang dewek ipune kewanten, nenten nglinguang nyama braya.
Ring sor puniki wantah conto-conto sasimbing :
- Be di pongerangan baang ngeleb; tegesipun : Sakadi anake ngambil anak istri bajang, sampun kakeniang, rikala ipun lenge, anak istri punika malaib.
- Bas tegeh baan negak, dilabuhe baonge elung; tegesipun :Sakadi anake polih pangkat tegeh, raris nyeled pipis utawi korupsi, ipun katara raris kausanayang makarya tur ipun salah maukum.
- Yadin amunapi tegeh pakeber badudane, diulungne masih ka taine; tegesipun : Yadin amunapi ageng anake polih kabagian, yening sampun ganti surud kasadianipun, taler ipun mawali tiwas sakadi kuna.
- Semunne nyukcuk langit; tegsipun : Kaucapang ring anake sane arogan.
- Sadueg-dued semale makecos, pasti taen ulung; tegesipune : Asapunapi je ririh anake, pasti ipun taen iwang utawi salah.
Conto sasimbing sane mawangun tembang (Geguritan Sampik Ingtay):
- Aduh beli to kenkenang, uh ban ento ene danda juang beli, sang ja nganggeh nyang adauh, ya I Babah nampi danda, ya I Nyonyah masasimbing saking saru, “Cangkeme tempuh timbungan, sikep galak desek pitik”.
- Dadi beler tong nyak ngamah, jeneng jelma betek malu layah duri, amonto ya raris pesu, ka kantor padidian, bane keweh makita pacang mabanyu, yan majujuk meh katara, yan nyongkok awake pelih.
- Yan beli kadi ring ayam, kalu bojog mati tegil, mua wanci tembuyukan, ikute regreg carungcung, pantes tongosang di teba, rebut muring, matane bengul pilaran.
11. Cecangkitan.
Cecangkitan puniki lengkara sane nginter artinipun. Katahipun cecangkitan puniki, kaucapang rikala magegonjakan. Ring asapunapine wenten taler anggena melog-melog timpal. Puniki cecangkitan luiripun:
1. Tain cicing dengdeng goreng jaen
tegesipun:
- Yening dengdenge gorreng sinah jaen
- Yening tain cicinge sinah nenten dados goreng.
2. Padange tusing dadi arit
tegesipun:
- 1. Padange sinah nenten sida dados arit
- 2. Yening padange abas antuk arit janten dados.
3. Anake negen tumbak tusing dadi
tegesipun:
- 1. Yening anake rikala negen napi-napi raris tumbak, janten nenten dados
- 2. Kewanten yening anak makta tumbak tegena punika dados.
4. Rumus hitungane makejang sukeh, nanging jalanne makejang tawang
tegesipun:
- Yening rumus hitungane wiakti susah (tan kauningin), kewanten jalanne (rurunge) sami kauningin, yening jalan hitungane nenten kauningin.
5. Kapal melabuh madelod, ngenah badajanne
tegesipun:
- Yening cingakin kapale saking kaler, sinah sisin kapale balerne sane kanten.
6. Ia gelem antudne tusing dadai jalananga
tegesipun:
- Yening entude sinah nenten dados jalanang, sane kajalanang batis, boya ja entud
7. Tiang suba lepas uli sekolah
tegesipun:
- Ipun nglepasin sekolah artine nenten masekolah.
8. Kompek matali gandek
tegesipun:
- Yening kompeke sane matali nika mawasta gandek.
9. Beh, kakolongane tusing dadi gelekang
tegesipun:
- Kakolongane sinah nenten dados gelekang, kewanten yening ajeng-ajengan janten dados gelekang.
10. Awak suba bajang enu masih manyonyo
tegesipun:
- Makasami anake madue nyonyo, boya ja nyeseo nyonyo sakadi anak rare.
12. Raos Ngempelin.
Raos ngempelin, punika kruna sane dempet, tegesipun: kruna sane asiki maarti kakalih, sane asiki maarti sejati, sane asiki artinipun ngintar.
Raos ngempelin puniki pateh sekadi cecangkitan, binanipun wantah akidik, kewanten suksmanipun pateh, wantah mangge rikala magagonjakan kewanten.
Puniki wenten makudang-kudang raos ngempelin:
1. Benang kamene, jaka di pangkunge
tegesipun:
- Kamen antuk benang, jaka mentik di pangkunge
- Benang kamenen, ajaka di pangkunge.
2. Lamun payu motonan, beli nyelingin
tegesipun:
- Nyelengin = lakar maan celeng
- Nyelengin = ningalin sambilang nyeleng.
3. Yang nguangun arja, tiang ngaluhin
tegesipun:
- Dadi galuh
- Ngaluhin + juru aluh (nongos).
4. Damar bedauh, mati kanginan
tegesipun:
- Kanginan = genah ipun medangin
- kanginan = tempuh angin.
5. Mamula kacang badaja, mentikne nglodlodang
tegesipun:
- Nglodlodang = entikipun madlodlod
- Nglodlodang = sayan ngelodang
6. Ring dija palungane mangkin?
tegesipun:
- Palungane = jaga lunga
- Palungane = pangamahan bawi.
7. Napi kalih ditu?
tegesipun:
- Kalih = dadua
- Kalih = ka alih
8. Ia madagang kamulanne suba sudah
tegesipun:
- Kamulane sudah = sanggah kamulane kedas
- Kamulane sudah = pokok dagangene sampun telas (rugi).
9. Ida dimatuke simpang di pura
tegesipun:
- Dimantuke = dawegne mantuk (budal)
- Dimantuke = diman tuke
10. Madaarsanan aib dini
tegesipun:
- Daar sanan = pesan madaar dini
- Daar sanan = naar sanan
13. Sasemon
Sasemon punika taler sakadi Sasimbing, sakewanten lebih alus lengut tur nudut kayun.
Sasemon puniki wenten sane mawangun tembang, utawi gancaran, sakadi ring sor puniki :
Taruna : “Beh apa kaden melah bunga nagasarine ento, yan tiang
maan ngubuhin bungane ento, ap kaden liang atine”.
Taruni : “Apa perlune ngubuhin kayu buka kene, ane tanpaguna, tulen
bena lakar tuyuh nyampatang luu sai-sai”.
Wenten sasemon negngge Sekar macapat (Sekar alit) luir ipun :
Pupuh Ginada
1. Tiang mriki ngrereh “bunga”
kocap wenten “cempaka putih”
iriki genahnya reko
kocap luih warnanipun
nawang tranggana ngadika
inggih wiakti
“nanging dereng masamaya alap”.
2. Sasendone kadi ring sipta
“dumadak ya ulung jani
delima wantane ento
akayih tengahin dalu
titiang masesangi nyangga
baan kacing
titiang suka metoh jiwa”.
3. Raden Galuh weruh sipta
kenyung raris nyaurin
“lamun paingenan reko
madia latrine ya ulung
di pekene ya tibeninnya
soring bingi
manakti apang pasaja”.
14. Sipta
Sipta puniki wangsit wiadin ciri-ciri sekala miwah niskala, becik wiadin kaon, sane wenten arti kalih suksmanipun
Sipta puniki kawedarang antuk barang sane wenten ring jagate, buron miwah pripen kalih polah
Ring asapunapine taler wenten saking bawan jagat alih ring pakahyunan, upami :
- Yening wenten bintang kukus kanten ring langite kangin, punika kocap sipta (menunjukan) kaon.
- Yening wenten buron argumentasi makadi kidang, manjangan ngranjing ka desa, punika kicap sipta kaon.
- Yening paksi culik-culik masuara abad wengi, nenten kasaurin olih i tuhu-tuhu, punika kocap sipta (praciri) kaon.
- Yening wenten anak nganten, raris rauh pajati, makta damar kalih pacanangan (pabuan), punika taler sipta, makadi suksmanipun :
- Damar = galang apadang, saking rahayu nunas galang.
- Pamor = apuh, ampura, nunas ampura
- Base = sedah, serdah, seica, apang sueca
- Buah = pala, pikolih, apang mapikolih
- Temako = seseban, sebseb, teduh, nunas paneduh
- Gambir = jambe rateng, tembe (benjangan) mangda puput.
Pupuh Ginada
1. Beli Nyoman dewan titiang
matangi titiang mangipi
I Jayaprana lingnia alon
punapi ipian i ratu
Ni Layonsari angucap
titiang ngipi
“umahe anyudang blabar.” (sipta kaon)
2. “Sadaging umahe telas”
ipiang titiang mangeraris
kaon kojarannya reko
eda beli luas kauh
tan urungan beli pejah
laut ngeling
Ni Layonsari sigsigan.
15. Peparikan
Peparikan pateh sakadi Wewangsalan, kewanten binanipun weangsalan punika wantah kalih palet (carik), yening peparikan kawangun antuk petang palet dados apada (satu bait), taler mawirama miwah mapurwakanti
Peparikan puniki pateh sakadi “madah” ring kasusastran Indonesia.
Yening sihang ipun minab sakadi “Pantun”, antuk “ri”, punika sering masilur dados “ntun”, sakadi; sari, dados = santun. Peparikan, kruna lingganipun “parik”, artinipun; awi (karang), polih pangiring “an” dados parikan, kadwipurwayang dados: peparikan, artinipun: awi-awian utwai reragragan.
Peparikan puniki taler sakadi sasimbing indik kahanan kalih polah janma, kawangun antuk lengkara petang carik dados apada (satu bait).
Lengkarane sane riinan kalih carik dados “sampiran”, lengkarane pungkuran sane kalih carik dados arti sejatine, saha mawirama purwakanti, (a-b, a-b). Purwakanti punika wenten tatiga, luiripun: Purwakanti sastra, Purwakanti basa, Purwakanti suara, sakadi:
1. Purwakanti sastra
Doyan liang ngandong kanji (a)
depang tiang ngaba pitu (b)
yan tiang ngelong akad (a)
apang tiang kena tantu. (b)
Aksara “ji” ring kruna “kanji”, makanti ring “ji” ring kuna “akad”.
Aksara “tu” ring kruna “pitu”, makanti ring “tu” ring kruna “tantu”.
2. Purwakanti basa
Meli gabus duang kranjang
lamben bodag sing ngenyakin
yadin anggun mata kranjang
enyen kodag mangenyakin.
Mata “kranjang” makanti ring kruna duang “kranjang”.
kodag “ngenyakin” makan ti ring kruna sing “ngenyakin”.
3. Purwakanti bunyi
Dengdenge kurma lua
jaene ditu plapahin
adeng-adeng magama tua
gaene malu plajahin.
Suara “a” ring kruna “tua”, mapurwakanti ring “a” ring kruna “lua”
bunyi “in” ring kruna “plajahin”, mapurwakanti ring “in” ring kruna “plajahin”.
16. Sesapan
Sesapan tegesnyane nyapatin, sane matetujon nglungsur karahajengan, mangda nenten keni tragedi. Kawentenan sesapan manut tetujonnyane, minakadi :
Sesapan ngebah taru :
“Ratu Betara Sangkara, titiang nglungsur taru druene, mangda titiang nenten tulah.”
Sesapan bunyi kedis caak :
“Kakasang ngengsut di ambune.”
Sesapan si jabang bayi :
“Ratu Paduka Betara Brahma, icenin raren titiange pasikepan mangda ipun setata rahayu.”
Sesapan sabeh bales :
“Kaki-kaki bentuyung sampunang kasiabange titiang, tiang cucun kakine.”
Sesapan ngentasin genah tenget :
“Jero sane nuenang genahe/margine, tiang nyelang genahe icen tiang karahajengan.”
Sesapan ri masa sungkan, wenten dongkan mamunyi :
“Ih, apa not iba yening ada anak makeneh rahayu, mai, sakewala yening tusing rahayu bakal cotot matane apang kanti buta.”
Sesapan ri abad mireng suaran paksi tuhu-tuhu :
“Buncul agung sepit semprong tuara bakatanga.”
Sesapan mabebaosan, masuara cek-ceke :
“Sidi Saraswati.”
Sesapan angin baret, angin nglinus :
“Ratu Betara Bayu sampunang nglintangi riki, santukan titiang akeh madue anak alit.”
Sesapan ri era ngadol ingon-ingon utawi wewalungan :
“Ratu Sang Hyang Rare Angon, ingon-ingon I Ratu adol titiang nglungsur karahajengan.”
Sesapan ri era molihang pantun duene :
Ratu Betara Sri, Titiang ngaturang yadnya, mangda titiang rahayu.”
Sesapan ri abad Tumpek Uduh :
“Kaki-kaki dadong jumah?
Jumah.
Anak engken?
Anak Gelem.
Gelem Engken?
Gelem nged.. nged.. nged.. nged..”
17. Tetingkesan
Tetingkesan punika kruna basa ngandap kasor, tegesnyané bebaos sané kanggén ri abad ngandapang raga.
Conto:
(1) “Durusang malinggih Pak, kanggéang nénten wénten genah malinggih!” Kawéntenannyané, genah sané wénten becik, dingklik empuk saha resik.
(2) “Sameton sami, duaning sampun galah, ngiring ka perantenan, kanggéang ulamnyané tasik-tasik manten!”
Kawéntenannyané, ajengané madaging reramon makéh pisan.
(3) “Durus unggahang, kanggéang toyané tabah!”
Yakti-yakti nénten wénten gohnyané, duaning genah warung sané ngadol sanganan doh.
ban_Latn ban_Latn ind_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn lus_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn dyu_Latn tgl_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn knc_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn som_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn jav_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ind_Latn bug_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn lus_Latn ban_Latn ban_Latn luo_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn bjn_Latn jav_Latn sun_Latn ban_Latn ron_Latn ban_Latn ban_Latn mri_Latn fij_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn bjn_Latn min_Latn bjn_Latn ind_Latn lit_Latn isl_Latn taq_Latn ban_Latn ban_Latn lij_Latn fuv_Latn tpi_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn taq_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn por_Latn lua_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn sun_Latn szl_Latn nso_Latn ban_Latn kmb_Latn ban_Latn ban_Latn tsn_Latn als_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn zsm_Latn sag_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn pap_Latn jav_Latn min_Latn ban_Latn ceb_Latn ast_Latn zho_Hans zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn sun_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn jav_Latn ban_Latn sun_Latn sun_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn jav_Latn ban_Latn jav_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn sun_Latn jav_Latn min_Latn jav_Latn ban_Latn pag_Latn swh_Latn jav_Latn ind_Latn nld_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn kon_Latn ban_Latn wol_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn sun_Latn kon_Latn ind_Latn lug_Latn zsm_Latn zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn pag_Latn ban_Latn ban_Latn fij_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn grn_Latn ban_Latn zsm_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn nno_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn min_Latn eus_Latn ban_Latn lua_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn kab_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn ban_Latn ilo_Latn jav_Latn jav_Latn jav_Latn min_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn