Wénten makudang-kudang piranti sané dados anggén srana
sajeroning ngawigunayang paribasa Baliné gumanti limbak kaanggé olih i krama
Bali tiosan ring wahana ring ajeng. Srana inucap sajeroning jalur pendidikan
manawi saking TK para siswa sampun kacaluhang makarya sasolahan sané nganggé
reragragan mangda madaging silih-sinunggil unsur paribasa. Sajeroning media
elektronik taler mangda wénten sasolahan sané prasida nganggé paribasa,
minakadinnyané acara-acara masatua, macecimpedan, mapidarta taler mangda
prasida katayangan ring tipiné. Sasolahané inucap nénten ja mawates sané madué
wangun tradisional manten taler ring wangun modern sakadi drama satu babak
(opera) mabasa Bali.
1.
Paribasa Sajeroning Basa Bali
Sakadi sampun
kaunggahang ring ajeng paribasa Bali madué kawigunan anggén panglengut basa.
Makéh pisan piranti panglengut basané punika sané nénten ja wénten ring basa
Bali manten. Basa-basa ring nusantara sakadi basa Jawa, Sunda, Madura, Bugis,
Minang, lan sané lianan taler madué panglengut basa.
Paribasa
sajeroning basa Indonesia pateh sakadi peribahasa. Paribasa manut Kamus
Umum Bahasa Indonesia pakaryan W.J.S. Poerwadarminta (1987: 738)
ngunggahang, paribasa punika, marupa lengkara utawi pupulan kruna sané
susunannyané tetep lan lumrahnyané ngimbayang pariindikan pikarsan sané sampun
janten (ingkupan sajeroning paribasa minakadi raos ngémpélin (ungkapan), sloka
(bidal), lan sesawangan (perumpamaan). Abdul Rozak Zaidan, dkk., (2000: 153)
sajeroning Kamus Istilah Sastra ngartosin paribasané punika pinaka
ungkapan sané ringkes, padet, sané madaging kasayuaktian sané nyata, tetuek
kauripan (prinsip hidup), utawi tata-titi parilaksana; sesonggan (pepatah).
Minakadinnya: wénten gendis wénten semut, lek matakén paling ring margi. Panuti
Sudjiman, ed. (1986: 58) maosang paribasa (peribahasa) punika ungkapan
sané ringkes, padet, madaging kasayuaktian sané ketah (wajar), tetuek
kauripan (prinsip hidup), utawi tata-titi parilaksana. Paribasa madué
tetujon pateh sakadi sesonggan (pepatah).
Manut Panuti Sudjiman, sesonggan (pepatah) punika wantah lengkara péndek
madaging imba indik kahanan utawi parilaksana, nyihnayang pikayunan sané
mawiguna utawi kasayuaktian sané ketah (wajar). Kocap, sesonggan (pepatah)
kakaryanin pinaka srana munggelang baos sang sané kairing mabebaosan. Manut
Manut
panampén para sujana ring ajeng, wénten makudang-kudang artos paribasané.
Yadiastun kadi punika, untengnyané pateh inggian punika basa sané madrebé
wangun péndek tur padet ngunggahang sahananing parilaksanan i manusa sané
kaimbayang sakadi laksanan i buron utawi kahanan barang, sané prasida ngwetuang
pikayunané seneng, jengah, tur éling.
Wénten
makudang-kudang parinama sané kaanggén sajeroning nyihnayang paribasa Bali
punika. I Ketut Ginarsa lan I Nengah Tinggen nganggén parinama Paribasa Bali;
I Wayan Simpen, AB. Nganggén parinama Basita Paribasa; I Wayan Budha
Gautama nganggé parinama Pralambang Basa Bali.
2.
Pérangan Paribasa Bali
Manut
para sujana Bali ring ajeng, paribasa Bali kapérang dados makudang-kudang
wangun. Ketut Ginarsa (1984) mupulang paribasa Bali dados dasa macem, inggih
punika; (1) wewangsalan, (2) peparikan, (3) sesonggan, (4) sesenggakan, (5)
sesawangan, (6) bladbadan, (7) seloka, (8) sesapan, (9) raos ngémpélin, lan
(10) cecimpedan. Ngurah Bagus, dkk. (1979/1980) mupulang paribasa Bali dados
nem macem, minakadi (1) sesonggan, (2) sesenggakan, (3) sesawangan, (4)
wewangsalan, (5) sloka, lan (6) bladbadab. Wayan Simpen AB. (2004) mupulang
paribasa Bali dados nembelas soroh, minakadi (1) sesonggan (pepatah),
sesenggakan (ibarat), (3) wewangsalan (tamsil), (4) sloka (bidal),
(5) bebladbadan (metafora), (6) peparikan (pantun/madah), (7)
papindan (perumpamaan), (8) sesawangan (perumpamaan), (9)
cecimpedan (teka-teki), (10) cecangkriman (syair teka-teki), (11)
cecangkitan (olok-olok), (12) raos ngémpélin (pelawak), (13)
sesimbing (sindiran), (14) sesemon (sindiran halus), (15) sipta (alamat),
dan sesapan (doa). Nengah Tinggen (1988) mérang paribasa Bali dados dasa
widang, luiripun (1) sesonggan, (2) sesenggakan, (3) sesawangan, (4)
wewangsalan, (5) peparikan, (6) bebladbadan, (7) sloka, (8) raos ngémpélin, (9)
cecimpedan, lan (10) sesapan. Wayan Budha Gautama (2004) mérang paribasa Baliné
dados kutus wilangan, minakadi (1) sesonggan (pepatah), (2) sesawangan (perumpamaan),
(3) sesenggakan (ibarat), (4) beblabagan (metafora), (5)
wewangsalan (tamsil), (6) cecangkitan (olok-olokan), (7) rawos
ngémpélin (lelucon), lan (8) cecimpedan (teka-teki).
Saking
pah-pahan parajana ring ajeng, raris Tim Penyusun saking Dinas
Kebudayaan Provinsi Bali sareng angga Tim Badan Pembina Bahasa, Aksara,
Dan Sastra Bali Provinsi Bali warsa 2006 prasida ngamedalang cakepan sane
mérang paribasa Bali dados nembelas pupulan. Pah-pahané punika sakadi; (1)
sesonggan, (2) sesenggakan, (3) sesawangan, (4) papindan, (5) sesemon, (6)
sloka, (7) sesimbing, (8) wewangsalan, (9) peparikan, (10) cecangkitan, (11)
raos ngémpélin, (12) cecimpedan, (13) cecangkriman, (14) bebladbadan, (15)
sesapan, lan (16) tetingkesan.
Manut
artos paribasa ring ajeng, ri tepengan kadi mangkin, titiang ngwewehin malih
pah-pahan sané kamedalang olih Tim Penyusun saking Dinas Kebudayaan
Provinsi Bali sareng angga Tim Badan Pembina Bahasa, Aksara, Dan Sastra
Bali Provinsi Bali warsa 2006 malih kalih widang. Pah-pahané punika : (17) basa
gigihan lan (18) basa jumbuh.
1. Sesonggan
(Papatah)
Sesonggan,
malarapan antuk tetujon miwah dagingnyané, sumaih pisan ring sesenggakan, miwah
ring sloka, inggih punika sering kanggén nyindir, sakéwanten wangun sesonggan
wénten sané kamedalang jangkep, madaging katerangannyané. Taler, wénten sané
nénten jangkep, santukan katerangannyané sampun kauningin. Wangun sesonggan
nénten nganggén kruna buka sakadi ketah ring sesenggakan, miwah nénten
nganggén kruna buka slokané sakadi wangun slokané.
Pinaka imba, kadi ring sor puniki:
- Ada kacang ninggal
tungguana, suksemanipun : nenten wenten
anak alit wiadin sisia, jaga ngutang sesolahan bapa wiadin guru
- Ada mas slakane tan paguna,
suksemanipun : skadi anake sane polih barang sane anyar, raris barange
sane let (yang lama) tan karunguang
- Angkabin barong somi,
suksemanipun : matakut timpal (anak) antuk sane aeng-aeng, kewanten
sejatin ipun nenten wenten punapa punapi
- Anyar-anyaran gerang
bangkuk, suksemanipun : sakadi anake sane
ngwangun saluiring wawangunan, ring pangawitne kewanten ipun gati
(anteng), wawu asasih kewanten sampun macet (tan kalinguang)
- Awak baduda nagih madanin
garuda, suksemanipun : sakadi anake sane
tiws wiadin mamacul, mamanah ipun mamadanin (nandingin) anake sane sugih
wiadin anake sane mapangkat tegeh.
- Abias pasih,suksman ipun
nenten keni antuk ngawilanginkatahipun.
- Ada andus ada api,
suksmanipun: yening wentenorti ala wiadin ayu, sinah wenten sane jati
(pasaja) diastun akidik.
- Aduk sera aji keteng,
suksmanipun: umpami ring desa wenten krama Desanipun adiri malaksana kaon
(mamaling), raris maka Desa kaucap kaon seneng mamaling.
- Asing nyongkok kadene meju,
suksmanipun: asing-asing wentyen anak ngraos paragon, kasengguh ngraosang
dewekipun/wenten anak mamargi wengi nyalah masa kasengguh (kadena )
maling.
- Awak bebduda nagih madain
garuda, suksmanipun: sakadi anake tiwas utawi mamacul, mamanah ipun
mamadain anak sane sugihutawi anak sane mapangkat tegeh.
- Bangkung kapitikan,
suksemanipun : sakadi anake sering marikosa anak, ring arep anake akeh,
ipun ngliep mapi tan uning, yening rikala suung ipun parikosa nyagrep
- Bapane macan panakne samong,
suksemanipun : upami bapaneipune duweg dados balian, sinah pianakipune
taler dueg ngusadanin
- Bikase mabuyung sampi,
suksemanipun : sakadi anake sane mapi-mapi kasih tur wawuh, kewanten
sujatinipun tan pegat ngamahin
- Be nantangin talenan,
suksemanipun : sakadi anake sane sampun kaon maprakara, raris ipun
nangtangin anake sane menang; wiadin sakadi anake sane sampun janten iwang
nangtangin sane patut
- Bedeg gegantungan,
suksemanipun : sakadi anake sane ngambel pakaryan utawi dados pagawe
pamrintah, wiakti nenten jenek, yening iwang antuka raris pagawe punika
kakisidang wiadin kasuudang.
- Bedug pangorengan
suksmanipun: kaucapang majeng anak sane kalintang pengkung tur sigug,
nenten dados pakelingin utawi ajahin.
- Blakas mangan di pisaga
suksmanipun: Sakadi anake nue piaak lanang siteng tur anteng raris ipun magenah
ring pisaga.
- Berag-beragan jaran sumba,
ikutne masih kenjir suksmanipun: Satuaran-tuaran anak pecak sugih,
tangkepipun taler kanten begag utawi matangkep suka.
- Bobabe nilun kuping,
suksmanipun: kaucapang majeng anak sane kalintang bogbog, nenten satia
ring samaya/janji.
- Botor majeet, wiadin sera
makihkih, suksmanipun: kaucapang ring anake sane kalintang demit tur
pripit.
- Buta tumben kedat,
suksmanipun: Sakadi anak sane pecak tiwas, kasuen raris ipun sugih,
pramangkin ipun sombong ngagu tur jerbu ring timpal miwah nyama braya.
- Calep calung, suksmanipun:
kaucapang ring anake sane sering ngidih ajengan ring pisaga.
- Caruk bayu miwah aut kelor,
suksmanipun: sakadi anake sane patut macukit, agung alit tua bajang wenang
macukit.
- Cacotek sambungin layur,
suksmanipun: sakadi anak sane ngorta ring timpalipun, raris ipun malih
ngorti ring anak lianan.
- Cenik-cenikan punyan sotong,
ngalsne pasti, suksman ipun: Sakadi pakatenan anake madewek alit tur
berag, kewanten kereng tur sasa ngambil pakaryan.
- Dana tan kapariangkenan,
suksmanipun: sakadi anake matatulung kalih mapawehweh ring timpal,
kewanten sang katulungin wiadin kawehin nenten nyuksmayang.
- Dawa pahpahne liu slepanne,
suksmanipun: Yening anake sue maurip, sinah akeh sane karasayang suka
miwah dukane.
- Dayane manggul gampang,
suksmanipun: sakadi anake sane ngrereh pakaryan ngekalihin mawetu bimbang
manahipun.
- Degag delem, suksmanipun:
kaucap ring anake sane degag, ring genah suwung ipun ngapak-apak ngaku
wanen, kewanten yening sampun wenten musuh ipun jerih, makiles mlaib.
- Dija kadene langite endep,
suksmanipun: Sakadi anake mamilih genah utawi pakaryan, sane kasengguh
becik pacing ngwehin kasukan,
sajatinipun ring dija ugi genahe pateh.
- Duk masanding api, suksmanipun: sakadi anake mamusuh musuhan raris
genahipun matampekan, iwang akidik janten dados rebat.
- Gede kayune gede papane, suksmanipun: Ageng pakaryan wiadin pangkat
anke, jaten ageng taler pikolihipun.
- Gede ombak gede angine, suksmanipun: ageng pikolihne, jaten ageng
taler panelasipun.
- Gede gede bantang gedang, ditengahne muh, suksmanipun: pakantenan anke
gede ganggas, sujatinipun gemba (lumah) nenten mampuh makarya.
- Girang gejorang, suksmanipun: yening wenten anak adiri makarya
layangan, raris premangkin timpalne katah nuutang, (milu-milu tuwung).
- Goloh di tendas kelet di ikut, suksmanipun: sakdi anake paucap anake
lega pacang ngwehin, sakewanten sampuun riinan ulaha.
- Joh apine teken gulinge, suksmanipun: diastun genahne madohan,, yening
sampun cumpu, kasuen suen pati pacang matemu.
- Kladi onye bangkung bangka, suksmanipun: sakadi anake pocol madagang,
barang barangipun telas ilang, kalih pianak somah ipun gelem sanget.
- Kamus majalan, suksmanipun: kaucap ring anake pradnyan tur sampun wruh
ring makudang-kudang basa.
- Katangkeb langit, suksmanipun: kaucap ring anake sane kalintang ajerih
ring timpalipune.
- Kekeh tuju gotol, sukamanipun: sakadi anake ngrereh pakaryan polih
sakaya abidang telas, polih akalih taler telas, jantos nenten madruwe
jinah, antuk telas dados daar.
- Kene latih enduk, suksmanipun: anke sane kabelog belog malarapan antuk
munyi manis.
- Kidang di alase gaenang basa, suksmanipun: Nyegerang barang barang
wiadin pikolih sane durung janten pacang kekeniang.
- Ketog semprong, krik tingkih, suksmanipun: sakadi anake sane adesa
ninggal desa, rarud makasami cerik kelih tua bajang.
- Kudiang nekepin andus, suksmanipun: yening amunapi ngengkebang
kecorahane, kasuen suen sinah ketara.
- Kunang-kunang anarung sasih, suksmanipun: sakadi anake sane bodo/tiwas
mamanah mandungin anak bagus/sugih.
- Kuping ngliwatin tanduk, suksmanipun: sakadi ipianak nglangkungin
paitungan anak tua.
- Kutil kutil ikut celeng, suksmanipun: pakantenanipun ganjih
kewanten yening kedeng ipun katos.
- Kutang sayang gemel madui, suksmanipun: sakadi anake nue pianak kaon,
yan tundung pelih.
- Kropak majalan, suksmanipun: kaucap ring anak sane kalintang pradnyan,
wikan ring sajeroning tutur utawi kakawin.
- Lalipi ngalih gagitik,suksmanipun: Sakadi nuturang dewek ipun mamaling
ring arep polisi, sinah ipun katangkep raris ipun kahukum.
- Nyingnying singal, suksmanipun: sakadi anak alit yening sayangang
antuk jinah kalih panganggo ipun dados mamunggal.
- Paksi bin paksa, suksmanipun: sios janma, janten sios budinipun.
- Pala dadua makadadua negen, suksmanipun: sakadi anak adiri nanggung
pakaryan sane akeh.
- Pancoran matatakan batu, suksmanipun: sakadi anak tiwas nampekin anak
sugih sane dane tur goroh, ring akidik kidike taler polih leledanipun.
- Payuk prumpung misi berem, suksmanipun: pakantenan umahipune
brengbeng, kewanten sajeroning umahipun makeh barang-barang sane becik.
- Pilih-pilih bekul bakat buah bangiang, suksmanipun: sakadi anake
klangkung mipit mamilih barang, pamuputne sane kaon keniang ipun.
- Pitik mlali di ketungane, suksmanipun: sakadi anake sane dados buruh,
raris polih genah ring gemuhe.
- Pegat batu tusing dadi tutupang, suksmanipun: sakadi anake sane belas
makurenan, nenten malih pacang atep.
-
Pitik mabela
gajah, suksmanipun: sakadi ring desa wenten anak adiri sane iwang, raris
anake adesa ngemasin.
2. Sesenggakan (Ibarat).
Wangun
lengkara sesenggakan setata kariinin antuk kruna buka, taler nganggén
wangun sampiran tur kalanturang antuk wangun katerangannyané sané kaanggén
paimbangan, ping untat wau suksmannyané. Ring asapunapiné, yéning gumanti
suksmannyané sampun sinah pisan, nénten malih madaging suksmannyané.
Ring sor puniki wantah makudang-kudang conto sasenggakan.
- Buka bantene, masoirohan,
suksmanipun: sakdi anak sane nue perusahan, wantah ngutanyang
pasemetonanipune kewanten makarya irika.
- Buka bangken gajahe,joh-joh
mabo, suksmanipun: sekadi anaka sane nue pangkat sugih wiadin sugih yening
katiben sengkala, ortanipunrauh
maideh-idehan.
- Buka batu buluane, nglintik
tuah abesik, suksmanipun: kaucap sakadi anake sane nenten madue nyama
wiadin timpal, wantah ipun padidiana.
- Buka benange, kadung suba
maceleban, suksmanipun: sakadi anake sane kadung ngambil pakaryan,
nyalah-nyalah yening ipun makaryanenten jantos puput.
- Buka bukite ejohin, katon
rawit, suksmanipun: sakadi anake pakatenan ipun saking doh jegeg utawi
bagus, kewanten wau tampek tlektekang ipun bodo, muanipune burik.
- Buka cicinge ngongkong,
tuara pingenan nyegut, suksmanipun: sakadi jadmane sane degag ngaku wanen,
kewanten jatinipun getap.
- Buka dadlune, kapid baan
nyilih, suksmanipun: sakadi anake sane mapanganggo bungah becik-becik,
kewanten jatinipun panganggene antuk nyelang.
- Buka dangap-dangape,
gede-gede kayune ogara, suksmanipun: sakadi anake gemba katunan bayu miwah
gelar (arta), nagih ngambil pakaryan sane ageng kalih akeh pacing nelasang
prabiya.
- Buka entikan onge ngulah
pesu, suksmanipun: sakadi anake ngomong awag-awag, sane nenten madasar
antuk pamineh.
- Buka goake, ngadanin ibanne,
suksmanipun: sakadi anake coroh raris nuturang maling.
- Buka jagunge, gedenan ati,
suksmanipun: kaucap sekadi anake sane sombong tur degag, ngaku wanen tur
sugih.
- Buka jangkrike, galak di
bungut, suksmanipun: sakadi anake sane galak ati di omong, kewanten nenten
purun nglaksanayang.
- Buka katake matindik, salah
genah: suksmanipun: sakadi anake sane nenten uning nganutang payas dewek
wiadin panganggopakantenanipun tani asin.
- Buka kasumba jawane,
ngamahin, suksmanipun: sakadi anake sane kereng madaar kewanten mayus,
ndenten demen makarya.
- Buka lindunge uyahin,
blangsah, suksmanipun: sakadi anake uyang paling nenten nongos-nongos.
- Buka macane utawi meonge,
ngengkebang kuku,suksmanipun: sakadi anake sane wikan utawi pradnyan,
ngengkebang kawikanannyane utawi kapradnyanane.
- Buka macan, nakutin lawat,
suksmanipun: sakadi anake sane mrasa teken dewekne iwang wiadin coroh,
stata ipun marasa congah wiadin takut tur kabilbil.
- Buka mlali apine, mara
ngasen kebus, suksmanipun: sakadi anake ngambil pakaryan sane sukeh tur
madurgama ri sampune ipun sengkala wau ipun marasa.
- Buka naar bene matah,
nglawan-lawanin, suksmanipun: sakadi nake kapaksa ngambil pkaryan, sane
nenten damenina wiadin nenten uningina, punika mapuara nenten becik.
- Buka naar krupuke, gedenan
kroakan, suksmanipun: sakadi anake sane ngaku wanen kalih jagi muputang
karya, sakewanten nenten wenten buktinipun nglaksanayang.
- Buka medil kepecite, gedenan
bia, suksmanipun: sakadi anake
ngambil karya ageng katah nelasang prabia, kewanten pikenoh kalih
pikolihipun akidik.
- Buka nakep balange dadua,
makadadua tuara bakat, suksmanipun: sakadi anake makeh nglamar pakaryan
utaawi ngambil pakaryan, pamuputne sami nenten kekeniang.
- Buka negakin gedebonge,
ngrasa ken jit belus, suksmanipun: sakadi anake sane ngrasa ken sikian
iwang wiadin corah, dados ipun kimud utawi kabilbil.
- Buka ngae bajune sikutang ka
raga, suksmanipun: saluiring polah basal an laksana marep anak siosan
patut dumun imbangang ring raga becik miwah kaonne.
- Buka ngalih bedigale, ngadu
sebeng, suksmanipun: mangda uning iraga nyindra semu kalih laksana timpal
wiadin anak sane darma wiadin krinyi utawi egar wiadin sebet.
- Buka ngenjekin ikut cicing,
mabalik nyaplok, suksmanipun: sakadi anak nundunin anak polos tur ipun
polih sengkala.
- Buka patapaan rokone,
nguredang dogen, suksmanipun: sakadi anak sane sugih, kasuen-suen
nguredang kasugihanne duaning iwang antuk makta kasugihanne.
- Buka payane disisi maukir,
di tengahne ngasumba, suksmanipun: ring sisi becik pamedal raosipune,
kewanten ring manahipune jagi nyelekang wiadin ngamademang.
- Buka pasihe ngaduk ibana,
suksmanipun: sakadi nake makardi kaon ring paumahan wiadin ring
panyamaanipun, taler ipun jagi sareng keni kaone.
- Buka babakan
pulene,pakidihang ada anggon tuara
ada, suksmanipun: sakadi anake kalangkung bares nenten majangka-jangka
makidihang, jantois nenten wenten anggen ipun newek.
Kaketus saking :
* Buku Basitha Paribasa Bali
3. Sesawangan
Sesawangan, lingganipun "sawang",
artinipun : mirib, polih pangiring "an", dados sesawangan,
raris kadwipurwayang dados "sesawangan", tegesipun :
punapa-punapi ugi sane katon (kacingak), raris kalawatang (karasayang) ring
kahiun, mirib sakadi solah kalih kahanan janma (mapawongan), upami : kedapan
bunga nagasarine maelogan tempuh angin, kasawangan sakadi tangan anak istri ayu
ngulapin.
Sawangan = iribang buka..........; masawang kuning =
mirib sada kuning agigis. Sesawangan puniki ketahipun ngangge kruna : buka,
kadi, tan pendah kadi, waluya kadi, luir, alah, amunan. Sesawangan puniki
ring Bahasa Indonesia pateh sekadi perumpamaan. Ring Geguritan Megantaka wénten
mungguh :
Pupuh Pangkur
- Pamarginé malonlonan,
nolih kori rakane jua kaesti,
rasanya teka manutug,
nyaup nyangkol ngarasaras,
angin alon mamuat bon bungane arum,
enjunge nyukur katinggalan,
masawang bale kaaksi.
- Maabah-abah sarwa endah,
malalangse ombake nene titir,
lumute kasampeh liu,
masawang tikeh makebat,
tur makasur bulung-bulunge ne anyud,
kaange ne pacurenggah,
masawang togog di samping.
"Tegesipun : rasanya = manutug; enjunge, masawang :
bale; ombake titir, masawang : abah-abah muah langse; bulung-bulunge, masawang
: kasur; kaangge pacurenggah, kasawangan : togog."
Ring sor puniki wantah conto-conto sesawangan, luire :
- Buka bulane
kalemahan,
suksmanipun : kembang lemlenm.
- Kadi tunjung
tan pawarih,
suksmanipun : layu dudus.
- Luir nyuh
gading kembar,
suksmanipun : susune sane nyangkil putih gading.
- Kaya taru
ragas tinibeng wresti; taru ragas = kayu ligir, tinibeng wresti = tepen ujan; suksmanipun :
sakadi anake kendel polih kasadian.
- Kadi sulur
tempuh angin; sulur
= entikan bun; sesawangan bangkiang sane lemuh magelohan.
Kaketus saking :
* Buku Basitha Paribasa Bali
4. Papindan
Wangun
papindan sumaih ring sesawangan, miwah sesemon, sakéwanten papindan nganggén
anusuara. Papindan, tegesipun: gegambaran buka, yéning imbangang pateh sakadi:
mirib tekén........, upami: papindan kedis, tegesnyané: wangun gambaré mirib
kedis. Mapinda sedih, tegesnyané mirip buka anaké sedih. Sané dados papindan
kruna aran sané polih anusuara.
Conto:
- lambéné barak ngatirah
- gegaéné mamukal
- kukuné mapah biu
- liatné natit
- isitné ngembang rijasa
- isitné ngisit kebo
- pipiné nyujén
- pamuluné nyandat gading
- untu nyalang ngatibangbung
- betekan batisné meling padi.
5. Sesemon
Sesemon
pateh sakadi sesimbing, sakéwanten basa pangwedarnyané alus nudut kayun. Makéh
kaanggén malelemesan utawi pangrumrum anak istri, tur sering kasurat nganggé
pupuh.
Conto:
Sané Lanang: “Béh, napi kadén melah pisan sekar cempakané
punika, yéning titiang polih ngalap tur nyumpangang ambat ya legan
manah titiangé.”
Sané Istri: “Napi
gunané ngalap sekar kadi puniki, sané tan paguna, napi malih kasuén-suén pastika
pacang layu.
Pupuh Ginada:
(1)
Tiang mriki ngrereh ‘bunga’, kocap wénten ‘campaka putih’, i riki genahnya
reko, kocap luih warnanipun, Nawang Tranggana ngandika, “Inggih wiakti,
‘nanging déréng masannya alap’”.
(2)
Sesendoné kadi sipta, “Dumadak ya ulung jani, delima wastané ento, akatih
tengahing dalu, titiang masesangi nyangga, baan kacing, titiang suka matoh jiwa.”
(3)
Radén galuh weruh sipta, kenyung raris nyaurin, “Lamun painganan reko,
madia latriné ya ulung, di pekené ya tibéninnya, soring bingin, manakti apang
pasaja.”
6. Sloka
Wangun
sloka, lengkarannyané nganggén kruna frasa buka slokané utawi kadi
slokané.
Ring sor puniki makudang-kudang conto sloka :
- Buka slokane, cara bluwang ngulahang basang mentil, depang bulune
regreg; suksmanipun : anake sane ngutamayang dadaarang kemanten, ipun
nenten ngitungan pangangge, jantos panganggen ipun brengbeng atebih.
- Buka slokane, dija ada batu belah tepen ujan; suksmanipun : anake sane
loba tur bengkung, yadin amunapi antuk ngajahin wiadin ngorahin, taler
nenten pacang mesalin laksananipun.
- Buka slokane, dija ada Galungan buung; suksmanipun : nenten wenten
anak jaga wangde ngrereh pangupajiwa.
- Buka slokane, engkig-engkigan dongkang, makeplug masih basange ia;
suksmanipun : sakadi anake sane miyegan galak tur nengkik, nenten dados
palasang, pamuput ipun sengkala jagurina.
- Buka slokane, genite bakatgasgas; suksmanipun : sakadi anake sane
keweh makarya, saget rauh timpalipun nulungin.
- Buka slokane, kasur ceburin dui langkahin; suksmanipun : sakancan
pakaryan sane mapikolih becik patut marginin (karyanin), yening pakaryane
sane mapikolih kaon patut impasin.
- Buka slokane, kudiang ngalih dinane ibi; suksmanupn : sakancang
laksana sane iwang sane sampun lintang, sukehantuk mecikang malih.
- Buka slokane, macelep di kuping tengawan, pesu di kupingkebot;
suksmanipun : anake sane nenten uning ngelingan peplajahan wiadin pitutur,
gelis ipun lali.
- Buka slokane, makaca sumingkin lamur; suksmanipun : sakadi anake sane
bingung ngresepang pitutur wiadin pituduh.
- Buka slokane, musuh wenang ampus; suksmanipun : satrune sane pacang
nyengkalen ragane, dados linyokin, magda ragane rahayu.
- Buka slokane, ortane ento orten-ortenan; suksmanipun : ortane punika
dados awi, sampunang banget ngega, sadurunge janten panggih wenten
buktinipun.
- Buka slokane, tabah-tabahin ketipat, tingkaga masih ia; suksmanipun :
sakadi anake sane ngambil pakaryan tan pawiweka, pamuput pacang manggihin
pakewuh wiadin sengkala.
- Buka slokane, taru tan luputing angin; suksmanipun : sakancaning
maurip tan luput pacang manggihin sakit.
- Buka slokane, tusing ade lemete elung; suksmanipun : anake sane dharma
tur uning ngalah, sinah pacang manggihin rahajeng.
- Buka slokane, tusing ada uma sane tusing misi lelintah, suksmanipun :
nenten wenten desa wiadin banjar, sane nenten madaging jadma sane mamaling
utawi maparilaksana corah.
7. Sesimbing
Sesimbing
pinaka ucapan pralambang sané banget pedes ngawinang sang kasesimbingin jengah
miwah sebet, santukan marasa ring kasesimbingin.
Conto:
(1)
Kadang tan tinolihan, tegesnyané anak sané ngutamayang padéwékan kémanten,
nénten ngrunguang nyama utawi anak tiosan.
(2)
Bé di pangoréngané baang ngeléb, tegesnyané, sakadi anak ngambil anak istri
bajang, sampun kakeniang sakéwanten ipun lénga, kantos anak bajang punika
malaib.
(3)
Bas tegeh baan negak dilabuhé baongé elung, tegesnyané, sakadi anaké polih
pangkat tegeh/becik bas lebian kendelnyané, iwang antuka makarya agulikan,
kantos ngemasin maukum/nemu sengkala.
(4)
Semuné nyukcuk langit, tegesnyané kaucapang ring anaké sané jumbuh.
Ring asapunapiné, sesimbing taler wénten nganggén kruna
sané tegesnyané nungkalik, sakadi:
(5)
Anak kiul sakéwanten kabaos anteng;
(6)
Anak dekil sakéwanten kabaos kedas;
(7)
Anak belog sakéwanten kabaos dueg;
(8)
Anak degag sakéwanten kabaos rapah.
8. Wewangsalan
Wewangsalan
kawangun antuk lengkara kalih baris, lengkara sané riinan dados bantang/sampiran,
lengkara sané pungkuran teges sujatinnyané, miwah nganggén purwakanti.
Ring
sor puniki conto-conto wewangsalan sane siosan :
- Prakpak balok anggon sundih
= awak belog ngaku ririh
- Punyan dagdag lusuh-lusuh
= awak degag ngelah musuh
- Rempeyek kacang ijo
= yadin jelek masih kanggo
- Senggauk agrobag
= mauk biun bobab
- Sintok masui batu
= asing getok magedi malu
- Sintat-sintut balebet di punapi = nyen ane ngentut embet lantas mati
- Suba bawang buin tanbusin
= suba tawang buin tandruhin
- Suba kau buin seluhin = suba tau buin tandruhin
- Suba klungah buin manduri = suba pongah buin juari
- Soksokan misi klukuh = awak bocok ngalih angkuh
- Timpas puntul pengiris pungak = mimpas nguntuk mairib nyak
- Tai belek tai blenget = suba jelek mara inget
- Tiing tamblang apit gumbleng = mua nyambang apit subeng
- Bebee padang gambuh = magae ngandang nganjuh
- Be bebek be guling
= busan kedek jani ngeling
Kaketus saking :
* Buku Basitha Paribasa
9. Peparikan
Peparikan
masaih ring wewangsalan, sakéwanten kawangun antuk petang baris, sakadi conto:
(1)
bé curik mabasa manis,
bungkung pendok sedeng di tujuh,
bajang cerik kenyungné manis,
selat témbok makita nyujuh.
(2)
meli gabus duang kranjang,
lamen bodag sing ngenyakin,
yadin bagus mata kranjang,
enyén kodag mangenyakin.
(3) balang minyak balang memedi,
balang kajoh
mawadah lumur,
lamun nyak
jalan magedi,
tusing joh
teked di Sanur.
10. Cecangkitan
Cecangkitan
kanggén ri kala magegonjakan, ring asapunapiné taler wénten kanggén nguluk-uluk
timpal. Mungguing wangun cecangkitan nganggén lengkara sané ngintar.
Conto:
(1)
Tain cicing déngdéng goréng jaen pisan.
Tegesnyané: yéning déngdéngé goréng janten jaen,
sakéwanten yéning tain cicingé goréng nénten dados.
(2)
Awak suba bajang enu manyonyo.
Tegesnyané: anak bajang sami madué nyonyo, sakéwanten
yéning anak sané sampun bajang nénten lumrah kantun nyepsep nyonyo utawi
manyonyo.
(3)
Di Buléléng, Cinané makejang bah.
Tegesnyané: yéning di Buléléng tusing ada Cinané makejang
bah, sakéwanten Cinané di Buléléng mula kaukina “Bah”.
11. Raos Ngémpélin
Raos
ngémpélin wangun krunannyané démpét, tegesnyané wénten krunannyané sané mateges
kakalih utawi démpét.
Conto:
(1)
Yan makohkohan apané sakit?; makohkohan, tegesnyané cekéhan, miwah
taler mateges ngohkoh tanah.
(2)
Yan ngaé sekaa arja, tiang nyak ngaluhin;
ngaluhin, tegesnya dadi galuh, taler mateges tusing nyak dadi apa-apa (ngoyong)
utawi aluh.
(3)
Kayang otonan I Madé, tiang nyéléngin; nyéléngin, tegesnyané lakar
ngemaang céléng, miwah taler dados mateges ninggalin sambilanga nyéléngin.
(4)
Di Kintamani, raab umah anaké séng; séng, tegesnyané raab séng,
miwah taler dados mateges miring.
(5)
Tiang mula misan Cokorda; misan, tegesnyané mingsiki, miwah taler
dados mateges sisan-sisan (mis-misan).
12. Cecimpedan
Cecimpedan
wangunnyané kacihnayang antuk nganggén kruna pitakén apa ké?
Conto:
1.
Apake anak cerik matapel?
2.
Anak satak maka satak matlusuk?
3.
Anak satak makasatak maudeng putih?
4.
Apa anak cerik maid cacing?
5.
Apa anak cerik maid enceh?
6.
Apa anak bongkok kereng nyuun?
7.
Anak cerik pantigang ngurek gumi?
8.
Ane kajeps idup, ane nyepes mati?
9.
Ane negen nongos, Ane kategen majalan?
10. Ane
tegeh dugdugin, ane endep juangin?
11. Apa
cekuk kajengitin?
12. Apa
cekuk baong godot basangne pesu gending?
13.
Apa bale gede matampul abesik?
14.
Base alukun ulung seka bidang?
15.
Apa don ne amun pedang, buahne amun guungan?
16. Apa
don ne srining-srining buahne amun gong?
17.
Apa don ne amun tutup, buahne amun sirah?
18. Apa
don ne utusan, buahne aturan?
19.
Apa don ne amun tlapak lima, buahne amun sigi?
20.
Apa di cerikne mapusung, di kelihne magambahan?
13. Cecangkriman
Cecangkriman
maka sujatinnyané pateh ring cecimpedan, sakéwanten mawangun pupuh, ketahnyané
pupuh pucung. Conto:
Cecangkriman :
- Bapa
Pucung,
Indeng-indeng di alas gunung,
Panake koryak-koryak,
Di kayune ya padingkrik,
Basang pelung,
Tendase majajambulan.
- Berag
landung,
Ngelah panak cenik liu,
Memene slelegang,
Panak ne jekjek enjekin,
Menek tuun,
Mememne gelut gisiang.
- Jalan
buntu,
Tan masepak nolor terus,
Nyen makeneh mentas,
Apang elahang agigis,
Musti blenggu,
Majalan ditu magaang.
- Ia
majujuk,
Katumbak enu majujuk,
Ane numbak ebah,
Laut ngandang ngulintik,
Bes kadurus,
Pangencele mametelang.
- Kaki
Pucung,
Awak bunter maretungtung,
Basange anginan,
Sing paek ye ninjakin,
Uber kepung,
I kaki incang-incangang.
14. Bebladbadan
Bebladbadan
kawangun antuk lengkara tigang palet, inggih punika lengkara sané kapertama
pinaka giing (bantang lengkara salanturnyané); lengkara sané kaping kalih
pinaka teges sujatinnyané; miwah lengkara sané kaping tiga teges
paribasannyané.
Conto:
- Mabunga layu = mayang, arti paribasane = sayang
- Blulang maukir
= wayang, arti paribasane = sayang
- Maberuk tanah = caratan, arti paribasane = nyaratang
- Mabawang putih = kesuna, arti paribasane = pisuna
- Mabunga buah = bangsah, arti paribasane = mlangsah
- Macarang nyuh = papah, arti paribasane = ngepah
- Maceleng lua = bangkung , ati paribasane = bengkung
- Madanyuh biu = kraras, arti paribasane = raras dogen
- Madasar nasi = entip, arti paribasane = ngintip
- Madamar langit = bulan, arti paribasane = bulanan
- Madamar bangke = angenan, arti paribasane = mapangenan
- Madamar di carik = kunang-kunang, arti paribasane = tunangan
- Madon jaka = ron,
arti paribasane = makaronan
- Madakin kuping = tilu, arti paribasane = uling liu
- Maadin kuud = klungah, arti paribasane = jengah
- Ental magulung = subeng, arti paribasane = nyebeng
- Golok jembrana = sadu, arti paribasane = masadu
- Gonda di gunung = anti, arti paribasane = nganti
- Goak mamata barak = tuhu-tuhu, arti paribasane = tuhu (sejati)
- Gedebong tuh = kupas, arti paribasane = upas
15. Sesapan
Sesapan,
tegesnyané nyapatin, sané matetujon nglungsur karahajengan mangda nénten keni
bencana. Kawéntenan sesapan manut tetujonnyané, minakadi:
- Sesapan ngebah taru
-
“Ratu Betara Sangkara, titiang nglungsur taru duéné, mangda titiang nénten
tulah.”
- Sesapan ngentasin genah tenget
-
“Jero sané nuénang genahé/marginé, tiang nyelang genahé, icén tiang
karahajengan!”
- Sesapan angin baret
-
“Ratu Betara Bayu, mamargi I Ratu becik-becik sampunang kantos ngrusak
wewidangan titiang, mangda titiang sami rahajeng!”
- Sesapan ri kala sungkan, wénten dongkang mamunyi
-
“Ih, dongkang, apa not iba, yéning ada anak makeneh rahayu baang mai,
sakéwala yén ia mapaidepan corah, cotot matané apang kanti buta!”
16. Tetingkesan
Tetingkesan
punika kruna basa ngandap kasor, tegesnyané bebaos sané kanggén ri kala
ngandapang raga.
Conto:
(1)
“Durusang malinggih Pak, kanggéang nénten wénten genah malinggih!”
Kawéntenannyané, genah sané wénten becik, kursi empuk saha resik.
(2)
“Sameton sami, duaning sampun galah, ngiring ka perantenan, kanggéang
ulamnyané tasik-tasik manten!”
Kawéntenannyané, ajengané madaging reramon makéh pisan.
(3)
“Durus unggahang, kanggéang toyané tabah!”
Yakti-yakti nénten wénten gohnyané, duaning genah warung
sané ngadol sanganan doh.
17. Gigihan
Gigihan, kruna basa sané medal saking sang sané gelu
utawi tangkejut sangkaning cokornyané maserit, di asapunapiné sang sané maserit
punika tambis-tambis runtuh.
Conto:
-
“Éé, caluk cang ulung”.
-
“Ada dah, batis cang maserit”.
Manut abah sang sané gigihan, wénten taler sané nganggé
kruna basa jaruh, sakadi:
-
“Imih ratu, barang cang ulang”. Barang i riki biasané sering
kaucapang nganggén kruna silih sinunggil srana masanggama.
18. Basa Jumbuh
Basa
jumbuh, kruna basa sané sering kanggén olih sang sané madué abah jumbuh utawi
nguni jun. Cecirénnyané marupa kruna madak, sakadi:
- “Mémé jani mara ya sukat I Madé malayar ngrénéb umahné.”
- “Madak ja tiang pang énggal sugih!”
- “Pianak tiangé belog, okan ragané wau ja dueg san ring sekolahan.”
- “Madak, pianak tiangé lulus ngrereh
universitas!”
Pustaka
Acuan
Alwi, Hasan dkk. 1993. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Departemen Pendidikan
dan Kebudayaan.
Anom, I Gusti Ketut. 1983. Tata Bahasa Bali. Denpasar: Pemerintah Daerah Provinsi Daerah
Tingkat I Bali
Bawa, I Wayan lan I Wayan Jendra. 1981. Struktur Bahasa Bali. Jakarta: Pusat
Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Cook S.J, Walter A. 1971. Introduction to Tagmemic
Analysis. London-New York-Sydney-Toronto; Holt, Rinehart & Wiston.
Elson, Benjamin & Velma Pickett. 1969. An
Introduction to Morphology and Syntax. Santa Ana, California: Summer
Institute of Linguistics.
Ramlan, M. 1976. “Penyusunan Tata Bahasa Sruktural Bahasa
Indonesia” (dalam Pedoman Penulisan Tata Bahasa Indonesia, ed. Yus
Rusyana dan Samsuri). Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen
Pendidikan dan Kebudayaan.
Sulaga, I Nyoman dkk. 1996. Tata Bahasa Baku Bahasa Bali. Denpasar: Pemerintah Provinsi Daerah
Tingkat I Bali.
Tim Penyusun. 2006. Tata
Basa Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali, Badan Pembina Bahasa,
Aksara, dan Sastra Bali Provinsi Bali.
Tinggen, I Nengah. 1984. Tata Basa Bali Ringkes. Singaraja: Rhika.
Bagus, I
Gusti Ngurah, dkk. 1979/1980. Peribahasa dalam Bahasa Bali. Singaraja:
FKIP Universitas Udayana.
Gautama,
Budha, Wayan. 2004. Pralambang Basa Bali. Denpasar: CV. Kayumas Agung.
Ginarsa,
Ketut. 1984. Paribasa Bali. Balai Penelitian Bahasa Singaraja, Bali.
Poerwadarminta,
W.J.S. 1987. Kamus Umum Bahasa Indonesi. Diolah kembali oleh Pusat
Pembinaan dan Pengembangan Bahasa
Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Jakarta: Balai Pustaka.
Rozak Zaidan, Abdul, dkk., 2000. Kamus Istilah Sastra.
Jakarta: Balai Pustaka
Simpen, W. AB., 2004. Basita Paribasa. Denpasar:
Upada Sastra.
Sudjiman, Panuti, Ed.1986. Kamus Istilah Sastra.
Jakarta: Penerbit PT Gramedia.
Tinggen, I Nengah.
1988. Aneka Rupa Paribasa Bali. Singaraja: Percetakan Rhika Dewata.
Tim
Penyusun. 2005. Kasusastran Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi
Bali.
Tim
Penyusun. 2006. Paribasa Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali,
Badan Pembina Bahasa, Aksara, dan Sastra Bali Provinsi Bali.
Warna, I
Wayan. 1993. Kamus Bali-Indonesia. Denpasar: Dinas Pengajaran Daerah
Tingkat I Bali.
|
|
MODUL PALAJAHAN BASA DAERAH BALI
KAPUPULANG
OLIH
I MADE JULIADI
SUPADI,S.Pd
ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn tso_Latn luo_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn ace_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn dyu_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ssw_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn slv_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn taq_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn jav_Latn bug_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn bem_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk bug_Latn ban_Latn ssw_Latn zsm_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ssw_Latn ban_Latn ban_Latn fin_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn som_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ace_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ssw_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tsn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tsn_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn tsn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ssw_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn bjn_Latn jav_Latn sun_Latn ban_Latn ron_Latn ban_Latn ban_Latn mri_Latn fij_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn hau_Latn ban_Latn ban_Latn lua_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn jav_Latn afr_Latn cjk_Latn tgl_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn bug_Latn ban_Latn bem_Latn bem_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn unk sun_Latn kon_Latn jav_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn unk ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn kac_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tgl_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn dzo_Tibt pap_Latn min_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ind_Latn kac_Latn ban_Latn bjn_Latn ewe_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn jav_Latn ban_Latn luo_Latn ban_Latn ace_Latn kab_Latn sun_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ewe_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn unk ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn unk ban_Latn unk ind_Latn unk ban_Latn unk jav_Latn unk ban_Latn unk jav_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn sna_Latn ban_Latn jav_Latn bjn_Latn jav_Latn ban_Latn unk ban_Latn unk ban_Latn unk bjn_Latn jav_Latn ban_Latn unk bjn_Latn jav_Latn min_Latn unk bjn_Latn unk ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn sun_Latn vie_Latn sun_Latn szl_Latn nso_Latn ban_Latn kmb_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tsn_Latn als_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn run_Latn zsm_Latn sag_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn kmb_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn pap_Latn jav_Latn min_Latn vie_Latn ban_Latn ceb_Latn ast_Latn zho_Hans zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn jav_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ind_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn min_Latn tgl_Latn tgl_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ind_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn min_Latn min_Latn ban_Latn sun_Latn sun_Latn unk ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn unk ban_Latn unk bjn_Latn ban_Latn ban_Latn unk jav_Latn ban_Latn jav_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn ace_Latn bjn_Latn min_Latn zsm_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn zsm_Latn eng_Latn eng_Latn zho_Hans eng_Latn zho_Hans bjn_Latn min_Latn ind_Latn zsm_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn hau_Latn ban_Latn ind_Latn bjn_Latn zsm_Latn min_Latn min_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn min_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn kmr_Latn jav_Latn ban_Latn kmr_Latn ban_Latn ban_Latn bug_Latn ban_Latn ban_Latn unk unk ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn