Ni Wayan Waluh
Ada koné tutur-tuturan satua, ida sang
Prabu Koripan madué putra dadua lanang istri, sané duuran lanang maparab Ida Sang
Prabu Singasari madué putra istri adiri, muah Ida Sang Prabu Daha madué putra
dadua lanang istri, ané lanang alitan.
Kacerita Ida Radén Mantri Koripan, dadi
tusing éling koné ida madué mingsiki istri di Daha, teka ka Singasari koné ida
mamadik anak istri, tur panglamar idané suba katampi olih Prabu Singasari.
Jani kacerita Ida Sang Prabu Mataum
seneng tekén Ida Radén Galuh Singasari, nangingké lakar anggon ida amengameng
dogén. Sai-sai koné Ida Sang Prabu Mataum lunga ka Singasari nglemesin Ida
Radén Galuh, tur tan mari ida maktaang Ida Radén Caluh gapgapan, ajeng-ajengan
wiadin panganggé soroh né luih-luih. Déning Ida Radén Galuh Singasari kuduan
tekén pabaan, kadagingin koné lantas kayun Ida Prabu Mataum.
Sawetara ada abulan Radén Galuh
Singasari kanggén ameng-ameng olih Ida Sang Prabu Mataum, Ida Radén Galuh
lantas ngrempini. Déning kéto, jani kéweh lantas kayun idané, wiréh pabuncingan
dané tekén Ida Radén Mantri Koripan suba paek. Tan mari koné ida ngrikrikang
daya, mangdené tan kauningan ban Ida Radén Mantri Koripan.
Kacerita jani buin puan pabuncinganne, Ida
Radén Galuh Singasari suba di paengkeban, kakemit ban I Nginté Ngemban, ngandika
Ida Radén Galuh, “Mémé Nginté Ngemban, kénkénang ban nira madaya jani, apang
tusing uningina nira kakéné tekén i beli Mantri Koripan? Yan ida uning pedas
wangdé ida ngambil nira.”
Matur I Nginté Ngemban, “Inggih Ratu Déwa
Ayu, lacur pisan cokor I Déwa madué panjak tua anaké sakadi titiang, tan pisan
titiang mrasidayang ngaturang daya, kénak cokor I Déwa mawosin, sapunapi ja
antuk cokor I Déwa titiang jaga ngiring.”
Matur I Nginté Ngemban, “inggih titiang
nyadia ngiring yadiapin titiang padem, lamun sampun ngiring cokor I Déwa lega
pisan manah titiang.”
“Nah lamun kéto ja mémé, nyanan petengé jalan
bareng nira luas ka Daha, mamaling I Galuh Daha.”
“Ba, dados cokor I Déwa mamaling Radén
Galuh Daha, jaga sapunapiang cokor I Déwa ida?”
Ngandika Ida Raden Galuh, “nah kéto dogén,
buin mani orahina men!”
Kacerita jani suba nyaluk peteng, Ida
Radén Galuh Singasari lantas nyilib lunga ka Daha kairing ban I Nginté Ngemban.
Disubané rauh di Daha, ditu lantas ida ngeninin saisin puriné sasirep. Di subané
pada sirep, Ida Radén Galuh Singasari sareng iringanné ngranjing ka purian
ngraris ka pamreman Ida Radén Galuh Daha. Disubanné kapanggih Ida Radén Galuh
Daha, lantas ida rampana tekén I Nginté Ngemban ajaka ka Singasari. Enteg koné
baan ngrampa ajaka dadua tur tusing kenyel-kenyel nganti nganteg ka Puri
Singasari tra rérénan.
“Inggih Ratu Déwa Ayu.”
Nah jani iasina koné Ida Radén Galuh
Daha tekén I Nginté Ngemban. Suba suud ngiasin, Ida Radén Galuh Singasari
lantas ngranjing ka tablané tur tablané lantas tekepina.
Kacerita jani rauh lantas patih mantriné
uli Koripan iringang panjak ngaba sarwa emas, gong muah joli mendakin Ida Radén
Galuh Singasari. Jani unggahanga lantas Ida Radén Galuh Daha ka joliné, tur lantas
mamargi ka Koripan. I Nginté Ngemban bareng ngiring muah tablané baan panjaké.
Tan kacerita di margi, nyanjaang rauh
koné lantas di Koripan, Ida Raden Galuh kalinggihang di pagaluhan. Dening Ida
Radén Galuh meneng dogén ajaka ngraos, matakon lantas Ida Radén Mantri Koripan
tekén I Nginté Ngemban, “Mémé Nginté Ngemban, kenapa gustin Méméné dadi meneng
dogén ajak ngraos?”
“Ratu Radén Mantri, anak ida bendu ring
titiang, santukan iwang antuk titiang ngiasin I tuni.” Kéto aturné I Nginté
Ngemban, teka jog ngega koné Ida Radén Galuhé kéto tekén I Nginté Ngemban, ada
dogén koné baan ngaturang awananné ida meneng.
Kacerita jani suba peteng, tur
pula-palin pabuncingané suba koné pragat, Ida Radén Mantri kalih Ida Radén Galuh
lantas ngranjing ka pamereman. Ditu lantas Ida Radén Galuh lantas kambil olih Ida
Radén Mantri, mawanan Ida Radén Galuh kantu. Makelo pesan ida kantu masih
tusing éling-éling, matur lantas I Nginté Ngemban, “inggih Ratu Radén Mantri,
gelisang cokor Ratu éling ring raga. Asapunika panudanné, nanging tan kéngin
anak siosan sané nepak, mangda cokor Ratu ugi!” Kéto atur I Nginté Ngemban. Ida
Radén Galuh Daha maklesok di laapan waluhé.
Kacerita Ida Radén Mantri suba usan nepak
pajenangan, lantas ida ka purian, panggihina rainé mlinggih tur suba bisa
ngandika. Angob pesan Ida Raden Mantri déning warnan rainé masalin, sagét
mudoan bandingan tekén i tuni. Nangingké ida sing ja ngraos, déning katarka
panyingakan idané lamur.
Kacerita jani suba semengan, kacerita i
panunggun taman, Mén Bekung ukana ngalih muncuk waluh, nget nepukin anak luh
bajang tur jegég pesan negak matedoh betén laapan waluhé. Katakonin lantas Ida
Radén Galuh Daha ban Mén Bekung, “jero anak istri, nguda jeroné dados semengan
pesan jeroné suba dini? Ngéngkén jeroné ngalih waluh?” Meneng koné Ida Radén Galuh,
déning ida tondén uning ngraos, pang kuda kadén Mén Bekung matakon, masih Ida
Radén Galuh tusing masaur-saur, begbeg klingas-klingus dogén ida.
Déning kéto padalema ida tekén Mén
Bekung. Ida Radén Galuh lantas ajaka ka pondokné di taman. Neked di pondokné, Ida
Radén Galuh lantas siramanga, suud siramanga laut odakina. Suud kéto ida uning
ngandika.
Matakon Mén Bekung, “jero anak istri,
indayang nikaang ring titiang, sira jeroné?”
Masaur Radén Galuh, “nah Mémé, da Mémé
nguyut-uyutang nah Mémé! Nira putraning Daha, sangkal nira nongos betén lapaan
waluhé i tuni, nira ibi sanja entunganga uli purian tekén panyeroan I Galuh
Singasariné.” Nglantas koné ida nuturang, saindik-indik idané makejang uli
sekat malinga tekén Radén Galuh Singasari, Mén Bekung séngeh-séngeh dogén,
kapiolasan madingehang pangandikan Ida Radén Galuh Daha.
Matur Mén Bekung, “inggih Ratu Déwa Ayu,
sané mangkin sapunapi kayun cokor I Déwa, jaga mantuk?”
“Inggih Ratu Ayu, yéning asapunika,
iriki sampun cokor I Déwa nganggén titiang panjak belog.”
“Nah buat totonan da suba dawananga,
nanging kema Mémé, yan di aepan anak da Mémé mratu tekén nira, akuin nira
pianak kaukin Ni Wayan Waluh, apang nira tusing uningina tekén i Beli Mantri
makadi tekén I Galuh Singasari!”
“Inggih Ratu Déwa Ayu.”
Sasukat Mén Bekung ngajak Radén Galuh
Daha, teka énggal koné ia matingtingan, asing angkuhanga gagaénné tuara ada tra
mapikolih. Ida Radén Galuh karyan idané mabnang-bnangan, nyongkét, ngendek,
muah ané lén-lénan, tur pakaryan idané melah-melah.
Kacerita jani Radén Galuh Singasari,
karyan idané masih mabnang-banangan, nangingké pakaryan idané tuara ada maleek,
joh tandingané tekén pakaryan Radén Galuh Dahané. Sedek dina anu panyeroan Radén
Galuh Singasari meli koné sabuk cecirupan di peken. Sasubané ia suud mablanja,
lantas ia ka puri, cingakina lantas ia ngaba sabuk tekén Radén Mantri, lantas
ida matakén, “mémé panyeroan, dija maan sabuk cecirupan?”
“Antuk titiang numbas Ratu Radén Mantri.”
“Indayang balihin! Aéng ja luungné nyén
ngelah pagaéné?” Aturina lantas Ida Radén Mantri. “Manut pajar sané ngadolin
titiang, kocap pakaryan pianak panunggun taman cokor I Déwa, Mén Bekung.”
“Yé, Mén Bekung ngelah panak ia?”
“Madué Ratu Radén Mantri.”
Ngandika Ida Radén Mantri tekén rain
idané, “adi, adi Galuh, mai ja! Tingalin sabuk pagaén pianak Mén Bekungé!
Luungan tekén pagaén adiné.” Nyagjag lantas Radén Galuh tur lantas nyingakin
sabuké.
“Beli Mantri pagaén yangé anak tondén
mabecikan nika tegarang ja nika sampun mabecikan, ten kaonanga napi ring niki,”
kéto atur arin idané, meneng koné Ida Radén Mantri.
Kacerita sampun wénten dauh telu, Ida
Radén Mantri lantas lunga ka taman makayun uning tekén pianak Mén Bekungé. Disubané
rauh di taman, ngulkul koné pireng ida munyin prorogané sig umah Mén Bekungé? Dadi
Mén Bekung kagét suba ngelah pianak bajang, dija sa bakatanga pianak? Angob
pesan ja baana gelah ngenot kajegégan anaké nunun ento. Yén ambulné ja jegég
kurenan gelahé, kénkén ja demené?” Kéto koné pakayun idané lantas ida
ngranjing. Sarauh idané ditu, pasrorot koné luh-luhé tuun sabetek né ngiter Ni
Wayan Waluh nunun di ampik Mén Bekungé. Ni Wayan Waluh tuun uli patuunan tur
lantas mulihan. Mén Bekung muah luh-luhé tamiun Ni Wayan Waluhé, ajaka makejang
mamitang lugra nyapa Ida Radén Mantri. Ida Radén Mantri lantas ngandika,
nyaru-nyaru nakénang siap tekén Mén Bekung.
“Mémé Bekung.”
“Titiang Ratu Radén Mantri.”
“Mémé ngajinang siap nirané mai? Mara seluk
ukana kabongbong laut ngeléb. Anak mai dogén ja lakuna i tunian.”
“Titiang matur sisip Ratu Radén Mantri,
tan pisan titiang ngantenang ayam duén cokor I Déwa mriki,” kéto atur Mén
Bekungé, ngandika buin Ida Radén Mantri, “Mémé Bekung, to nyén né nunun i
tunian dini?”
“Titiang madué pianak Ratu Radén Mantri.”
“Dadi Mémé nget suba ngelah pianak
bajang teka dija Mémé maan pianak?”
“Matur sisip Ratu Radén Mantri, antuk
titiang ngidih Ratu ring titiang madué nyama, jumah kangin.”
“Nyén adanné panak Méméné?”
“Ni Wayah Waluh, Ratu Radén Mantri.”
Pragat ambul to patakon Ida Radén mantri, lantas ida mantuk.
Ceritanné sai-sai koné ia ka taman kumah
Mén Bekungé, Ida Radén Galuh Daha suba anggon ida ameng-ameng, tur lantas Ni
Wayan Waluh mobot.
Kasuén-suén, kacerita Ida Radén Galuh
Singasari suba madué oka istri. Ya matigang sasian okan Ida Radén Galuh
Singasari, ya embas koné okan Ida Radén Galuh Daha, lanang.
Kacerita odalan okan Ida Radén Galuh
Singasari, okan Ida Radén Galuh Daha matigang sasian, tur prabéan nigang
sasihin makejang kamedalang olih Ida Radén Mantri. Okan ida di puri tra
runguang ida, teka okan idané di taman koné upahanga ida gong muah igel-igelan.
Kacerita jani arin Ida Radén Galuh Daha,
Radén Mantri Madé, nyilib ida lunga ngrereh rakané. Sapakaon Ida Radén Mantri
Madé, mawuwuh-wuwuh koné sungsut Ida Sang Prabu kalih pramésuari Daha, kantos
ida tuara ngrayun-ngrayunin, nangis dogén koné di pamreman.
Tan cerita Ida Sang Parbu kalih pramésuari,
kacerita pamargin Radén Mantri Madé rauh di jabaan tamané di Koripan dugas
tigang sasih rakan idané. Déning di taman ada pabalih-balihan, lantas ida kema.
Sarauh idané ditu, lantas cingakina tekén
rakan idané, lantas ida kajagjagin.
“Yé, i adi bagus, né nyén ngiringang
mai?”
“Titiang néwék nika embok Ayu.”
“Ngéngkén adi mai?”
“Inggih embok Ayu tiang ngelap ngalih
embok?” Mara kéto nangis koné lantas Ida Radén Galuh, éling ida tekén
kasengsaraan idané, tur kangen tekén tresnan ariné masameton, jantos ngumbara
ngrereh ragan idané. Ida Radén Mantri Madé lantas dandan ida kajak kampik umah
Mén Bekungé.
Ida Radén Mantri Koripan, angob pesan
koné ida nyingak indik Ni Wayan Waluhé buka kéto.
“Nyén sih ento dandana tekén Ni Wayan
Waluh. Buina asanné dadi maadi bagus, embok-ayu, tong tara Ni Wayan Waluh anak
ménak tur ia manyama.” Kéto koné pakayun idané Radén Mantri Koripan. Pirenganga
dogén koné bebaosan Ida Radén Galuh Dahané sareng arin idané.
Radén Galuh Daha mabebaosan saling
tangisin sareng ariné, pada nuturang indik kasengsaran ragané. Mara Ida Radén
Mantri Koripan mireng pangandikan Ida Radén Galuh Daha nuturang indiké kamaling
olih Radén Galuh Singasari kanti madué oka buka jani, lantas ida nampekin tur
ngelut Ida Radén Galuh, “adi Galuh, adi Galuh, kaliangané misan beliné ke adi,
tuara tawang beli. Buina adi maan anggona silur tekén I Galuh Singasari di
pabuncingan, masih beli tuara tau. Nah buat ento, da adi nyebetang, apang adi
suka masih nganggon kabelogan beliné.”
Matur Ida Radén Galuh, “inggih Beli
Mantri, buat nika tiang nénten ja nyebetang, yéning titiang sebet méh tiang nénten
driki napi nongos.” Suba kéto, ngaksama lantas Ida Radén Mantri Koripan tekén Ida
Radén Mantri Madé, buat idané tandruh tan nyapa ida.
Kacerita jani di purian, Ida Sang Prabu
ngati-ati Ida Radén Mantri, dadi merang pesan koné kayun idané tekén okané. “Né
kénkén sih nyetné i nanak bagus, dadi pianaké mamitra tekén pianak Mén Bekungé,
laut pianakné kencanina upahanga magenep-genepan, né pianak gelahné sajaan dadi
tra ringunanga?” Kéto kayun idané, lantas ida ka taman kairing baan patih
ngrereh okan idané.
Sarauh idané di taman, kapanggihin okan
idané kari mreraosan sareng tetiga, ngraosang buat Radén Galuh Singasariné suba
mobot satondén kambil olih Radén Mantri Koripan.
Ngandika Ida Sang Prabu, “nanak Bagus,
uli semengan aji ngati-ati cening di puri, kadén buin kejepné teka, tusing,
kadén buin kejepné teka, masih tusing. Dadipi anak Ni Wayan Waluhé dogén sih
kencanin nanak? To pianak ceningé kadén jani odalanné?”
Matur lantas Radén Mantri Koripan, “inggih
Ratu Aji, mawinan asapuniki manah titiangé, santukan anaké alit di puri nénten
pakaryan titiang.” Lantas koné aturanga indik-indik Radén Galuh Singasariné uli
dugas tondén ambil ida nganti suud mabuncing, manut atur Ida Raden Galuh Daha.
Mara kéto ilang lantas bendun Ida Sang Prabu tekén okané, lantas ida ngaksama
tekén Ida Radén Galuh Daha kalih Ida Radén Mantri Madé, buat idané tuara uning
tekén unduké buka kéto.
Suba jena kéto, Ida Sang Prabu makayun
buin mabuncingan okan idané sareng Radén Galuh Daha, tur okan idané makekalih
sairing, lantas ida ngutus i patih mendakin ida pramésuari ka puri lan apang i
patih ngaturang pidabdab idané di taman. I patih lantas mamarga ngapuriang, disubané
rauh di puri, dané tekén ida pramésuari, nguningang pidabdab ring taman, tur
ida katurin apang lunga ka taman. Ida pramésuari lantas lunga ka taman kairing
ban panyeroan idané. Panjaké luh muani nyemak banten abana ka taman.
Ida Radén Galuh Singasari bengong
ngantenang indik panjaké magarapan. I Nginté Ngemban laut matur, “Ratu Déwa Ayu,
sinah sampun mangkin cokor I Déwa pacang mamanggih kaon, réh titiang miragi
gatra, putran cokor I Déwa mangkin tan kangkenin putra antuk rakan cokor I Déwa,
tur mangkin ida pacang mabuncingan ring Ida Radén Galuh Daha ring taman. Sinah
Radén Galuh Daha sané ngaturang laksanan cokor I Déwa sané riin. Inggih sané
mangkin becik cokor I Déwa nunas sinampura ring rakan cokor I Déwa miwah Ida
Radén Galuh Daha, mangda kari kéwanten cokor I Déwa iriki!”
Ngandika Ida Radén Galuh Singasari, “Mémé
Nginté Ngemban, nira sing ja nunas pangampura apa. Yan pada nira tundunga,
mulih ja.”
“Inggih sapunika ja pakayun cokor I Déwa,
sakéwanten lédangang kéwanten pakayunané!”
Kacerita jani di taman, di subané pragat
ngupakara anaké alit, lantas Ida Radén Mantri Koripan buin mabuncingan sareng Ida
Radén Galuh Daha, ento agiana banten odalan okan Radén Galuh Singasariné koné
tabtab ida.
Kacerita buin maninné, mara Ida Radén
Mantri ngajakin rain idané mantuk ka puri, ida tusing kayun, ban Radén Galuh
Singasari nu di puri. Yan tan kasédaang wiadin kakaonang Ida Raden Galuh
Singasari. Ida Radén Galuh Daha tusing kayun mantuk. Ento awanan Ida Radén Galuh
Singasari lantas kasédaang, layon idané kacahcah kapenpen ka tablané. Okan idané
né nyeneng kabarengan koné kapenpen di tablané, tur kapangandikaang lantas
panjaké ngaturang ka Singasari.
Di subané tablané ento katur tekén Ida
Sang Prabu di Singasari, matur koné arin idané, “Beli Agung, dadi lipetanga
nika tablané, Beli Agung?”
“Kénkén kadén, indayang nika ungkabang
tekepné, napi sih isinné?” Mara ungkabanga ida tekepné, tengkejut pesan Ida
Sang Prabu kalih pramésuari, déning misi layon okan idané tur macahcah tekén
anak alit. Mawanan patih mantrin idané nedunang panjak lakar ngebug jagat Koripan.
Kacerita kumpul koné suba panjaké tur
sregep ngaba senjata, lantas Ida Sang Prabu mamargi ngungsi jagat Koripan
kairing ban patih mantri muah panjaké makejang. Kacerita rauh koné suba di tepi
siring Koripan. Déning Ida Sang Prabu muah panjak Koripané suba tragia lakar
nanggal tekan musuhé uli Singasari, dadi énggal macampuh yudané.
Gelising satua, pamuput kasor Ida Sang Prabu
Singasari, lantas Ida Sang Prabu, patih, mantri muah panjaké sisan padem, nunas
urip tekén Ida Sang Prabu Koripan. Ida Prabu Koripan lédang. Ida Prabu
Singasari lantas mantuk kairing ban patih mantrin ida muah panjaké.
Kaketus saking cakepan Kembang Rampé
Kasusastraan Bali Purwa sané kapupulang antuk I Gusti Ngurah Bagus sareng I
Ketut Ginarsa tur kamedalang antuk Balai Bahasa Bali warsa 2013
ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn lij_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn war_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ind_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn min_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn tuk_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn bjn_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn jav_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn smo_Latn ban_Latn ace_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn sun_Latn ban_Latn fin_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn ban_Latn