E VOLAI na i talanoa oqo ena 8 Epereli, 1965, ena Nai Lalakai ni siga oya.
Sa i koya oqo nai vakamacala taumada nei Dr Samuela Baravilala, me yavu ni nona i talanoa oqo.
A cavuta kina na kena a dau qitotaki e dua na mataqali veikove polo mai Peritania ni a sa bera ni sucu na Karisito.
E qai dewa mai na nona i vakamacala oqo ki na veivanua lelevu me yaco sara mai ki Viti. Sa i koya oqo:
A kena volai na i vola oqo era nanumi vakabibi kina na gone tagane ena veikoronivuli e Viti kei ira na cauravou era qito tiko ena mataveicaqe lalai ( juniors) e na Veiyasana.
Me vaka ni qai kena i matai oqo ni i vola tukutuku ni veicaqe na rakavi, au nanuma kina ni dodonu me tauyavutaki ena dua na i talanoa makawa ka a tekivutaki kina mai Peritania me rawa ni vakarabailevutaka na noda kila, ni sa bera ni da ladeva yani na kena dewa mai ki na noda vanua oqo ko Viti.
Ena i tukutuku makawa kei peritania, ko ni wilika kina na gonevuli na nodra a tawana na vanua ko ya ko ira na sotia ni Roma ni a sa bera ni sucu na Karisito.
Era a tawana ka vakatikotiko ena koro ko Chester, ka ra dau qitotaka kina e dua na mataqali veicaqe ka vakatokai na Harpastim- se Apasitimu. Ia na vosa oqo e vosa Vakirisi, ka kena i balebale na kovea.
E rairai ni ra a vakavulici ira na kai Peritania ko ira na sotia ni Roma, se ra vulica beka ga ena nodra dau sarava toka ena veigauna ni qito.
Na i vakarau ni nodra veicaqe oya e vaka oqo:
Era wase rua na lewe ni qito. Ena dua mada na gauna era a dau lewe ya 500 dua na i to.
E qai volai e dua na laini ena ucu ni rara yadua; ia e sega ga ni dua na matamata me vaka ka caka tu ena gauna oqo.
Era qai veikovetaka na polo na i to ruarua, ka ra dui saga vakaukauwa me ra cici kosova na laini ka koto mai na mua ni rara kadua.
Ni dua ga e tara se sivia rawa na laini ko ya, sa wili sara me dua na kai ( poidi).
O koya gona oqo era vakatoka kina na veicaqe oya me Harpastim, se veikove.
E viavia vakatoka na qito makawa Vakaviti ka yacana na Veibici.
Ena gauna era vakasuka kina mai Peritania na kai Roma, era sa tekivu veicaqetaka tiko na qito oqo ko ira mai na koro ko Chester. Ia, me vaka ni a sa gauna ni veivaluvaluti na gauna ko ya, era a vesuka kina ka vakamatea sara e dua na kai Denimaki ka ra qai musuka na uluna me nodra polo ni veikove ko Denimaki e dua na matanitu mai Iurope.
Ena dua na gauna mai ki muri, era sa qai volia na i matai ni nodra polo ni veicaqe, e tolu na silini, va na peni na kena i sau.
Oqo e dua na i lavo levu sara ena gauna makawa oya.
Oti ga e vica na gauna sa kilai na veicaqe oqo mai Peritania raraba. Ena kena taleitaki ka saravi vakalevu na harpastim, sa mani vakatabui kina vakamatanitu ena so na gauna, ka ni dau vakaleqa eso na cakacaka ni valu ka dau yaga raraba vei ira na lewenivanua.
Na Tui Bolatagane, ko Rijiate na i Karua, ko Anare na i Kava, Anare na i Kawalu, kei na Ranadi ko Elisapeci na i Matai, e ratou dau vakatabuya na veicaqe oqo, ni dau vakamate tamata sara ga ena kena kaukauwa, ka dau vakatubu vala kei na veisei vei ira na sarasara.
Ia e sega soti ga ni tudei sara na i vakaro ko ya, ka ni rui qito taleitaki mai vei ira na lewenivanua.
Me vaka ga na i vakarau ni veika kece, ni sa dau malumu sobu ga sa dau tubu cake tale vakamalua na kena veidre se veiqedravu.
E dau yaco na vala ni ra dau sotasota vakoro, ka tini botoilevu tu e vuqa na qito, ena kaukauwa gona ni nodra dui valataka na yaca ni nodra yavusa.
Na tikina oqo au nanuma ni sega sara ni duidui mai vei keda e Viti ena vica na gauna sa oti.
Ena yabaki 1823, a qai vukici ka tauyavutaki vakavinaka kina na qito ko ya, na Veikove Moli, mai na dua na koro ko Rugby mai Peritania talega.
Na kena i vakatekivu era lele ya 50 dua na i to.
Oti e vica na yabaki sa lutu sobu mai me sa ya 20.
Ia, ena yabaki 1876, esa qai vukici tale kina na kena lawa, ka wasei vakavinaka na i to ruarua me sa ya 15 na i to, me yaco sara mai na siga e daidai.
Ena nodra vukica na vakavoutaka ba veikove moli ko ira na kai Rugby, era sa mani vakayacana vou kina na veicaqe oqo, me yacana na RUGBY, ka sa i divi tu ni nodra koro ena veigauna.
E dua na i vosavosa ko ni dau rogoca na gone vuli e vaka koto oqo: Na tete ni kuila Vakaperitania ki na nona veivanua qali e rabailevu vaka talega kina na vulici ni qito ena kedra veimataqali.
Ena gauna e daidai sa qitotaki na rakavi ena veiyasa i vuravura kecega- matanitu Vakaperitania kei na veimatanitu tani. Sa vakayagataki me Qito ni Valataki Vanua ena veimatanitu e kilai kina.
Na rakavi era a qitotaka na mataivalu ni Peritania ena Yasayasa Vakara mai Idia.
Era veicaqetaka talega na dau vakatawa bulumakau ( cowboys) mai na matanitu ko Argentine mai Sauca Amerika.
Ena veiyabaki era dau qito Vaka yasana kina mai Idia kei Siloni.
Ena yabaki 1938 ea laki qito ki na vanua e rua oqori e dua na mataveicaqe ni Ositerelia.
Ko Japani esa matau sara ena qito oqo, na rakavi.
E dua na mataveicaqe ni koronivuli mai Niu Siladi a laki qito kina ena 1935 kei na 1936.
Ena vica na yabaki sa oti a baci lako tale kina e dua na mataveicaqe kaukauwa cake, ka ra kaya ni sa toro cake sara na nodra kila na rakavi o ira na kai Japani. Na kena toso tiko na gauna kei na kena veisau tiko vakamalua na velawa e so e taurivaki e sa yaco sara me dua na vurevure ni cakacaka vei ira na qitotaka ka yaco me ra rawa ka vakalevu kina.
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn