YAVUTU NI VEISAU, BULA SAUTU KEI NA TOSO KI LIU (PEOPLE’S CHARTER) - NA YAVU NI DUIDUI, SEGA NI DUAVATA (An Instrument of Division, not Unity)
26-Aug-2008
Sa vakadonuya na Yavutu ni Toso ki Liu (People’s Charter) na matabose ni National Council for Building a Better Fiji (NCBBF). Sa vakarau me veisoliyaki nai vola oqo vei keda na lewenivanua me da vakatulewa kina – eda vakadonuya se sega. Sa tukuni vei keda ni na vakadeitaki na noda duavata kei na Charter ni da sainitaka na kena i vola ka na vakarautaki ena veibose kece me baleta na Charter.
Na gaunisala walega e rawa ni vakalawataki kina na Charter, ko ya, me vakadonui ena Palimedi ka ra digitaka na lewenivanua, se ena noda digidigi raraba (referendum) ka vakayacori ena kena gaunisala dodonu ka savasava. Na gaunisala tale e muri ena taudaku ni gaunisala e rua oqo ena sega na kena kaukauwa vakalawa.
Na People’s Charter ena wasea na noda vanua ka na sega ni vakaduavatataki keda na lewenivanua. E na vakarabailevutaka na duidui ena kedrau maliwa na kawa tamata lelevu ni noda vanua, Taukei kei na Idia; ena tawasea na “vanua” mai na matanitu; ka na rawa ni vakavuna na duidui ni veimatalotu, ka rawa ni vakadredretaka na noda i lakolako ki na bula sautu.
Kevaka e vakayacori na vakatutu ena Charter ni bera ni vakayacori na veidigidigi levu, sa na voroka na noda dodonu me da vakatulewa ena veika bibi eso me vaka e vakatututaki tu ena Charter. Vei keda nai Taukei sa na voroka na noda dodonu me da vakatulewa ena veika e baleta na noda qele (land reforms), kei na noda dodonu me duatani nai vakarau ni noda veiliutaki (Fijian Administration).
Eso na vakatutu sa na veisaqasaqa kei na noda Yavu ni Vakavulewa (Constitution).
E vuqa na ka e cala ena vakarautaki ni People’s Charter, ka vica vei ira oqo:
• E sega na veivakadonui mai vei keda na lewenivanua me vakarautaki e dua nai tuvatuva ena Charter;
• Eda sega ni matataki vakavinaka na lewenivanua ena NCBBF. E levu ga era lewe ni Fiji Labour Party, New Alliance Party, na matanitu tu vakawawa, vata kei ira era tokona na vuaviri ni 2006;
• Nai naki ni NCBBF me veisautaki nai vakarau ni veidigidigi ni bera ni vakayacori na veidigidigi, ena veisaqasaqa kei na Yavu ni Vakavulewa;
• Nai naki ni matanitu tu vakawawa me na vauci ira na veimatanitu digitaki mai muri na People’s Charter ena sega ni dodonu, ka na veisaqasaqa kei nai vakarau ni veiliutaki vakalewenivanua.
Sa vakamacalataki vakaleleka era na vakatutu kei na veika eso ena People’s Charter. Ena vakayagataki na veiulutaga bibi eso ka lewe ni Charter.
Kena I Kau (Preamble):
Nai tekivu ni i kau (Preamble) ni Charter e kaya ni noda “Yavu ni Vakavulewa e lawa cecere duadua ni noda vanua, ka virikotora na yavu ni cakacaka ni matanitu kei keda na lewena”. Ia, e kaya na Paraiminisita ni matanitu tu vakawawa, Commodore Voreqe Bainimarama, ni vakarau ni veidigidigi vou ka vakatututaki ena Charter sa na ciqomi ka vakadonui taumada ni bera ni vakayacori na veidigidigi levu. Oqo sa na veisaqasaqa kei na lawa ni veidigidigi ka virikotori tu ena Yavu ni Vakavulewa.
E kaya talega na Charter ni ko ira na vei liuliu eso me ra “tokona na People’s Charter me vaka ni vakaraitaka na noda gagadre na lewenivanua”. Nai tukutuku oqo e nanuma ni Charter eda na vakadonuya na lewenivanua. Na noda nanuma na lewenivanua e rawa walega ni vakataudeitaki ena lewa ni Palimedi, se ena dua na “referendum” me da digidigi kina na lewenivanua. Kevaka e sega ni muri e dua vei rau na gaunisala oqo, sa macala ni na vakasaurarataki vei keda na lewenivanua na Charter.
E veivakacalai na kena tukuni ni noda vanua e “Dua na Matanitu, Dua na Matatamata”. E levu na veimatatamata era lewe i Viti. Na noda vanua era lewena e vuqa na kawa tamata duidui, ka sega ni dodonu me biu vakatikitiki na tikina oqo. E dodonu cake me da kaya ni noda vanua e “Duidui kawa tamata, Dua na Matanitu”. Oqo ena vakaraitaka na duidui ni noda i tovo kei nai vakarau, ka vakasaututaka na noda vanua kei na noda veivakatorocaketaki.
E dua na vakasama ka tusanaki ena Charter, ko ya, na noda “tautauvata na lewenivanua taucoko ena veivuke ni veivakatorocaketaki ni matanitu, ka me vakatau ki na noda rawata na veika e lavaki”. Na vakasama oqo ena veisaqasaqa kei na dodonu ni nodra vukei na sega ni rawa ka (affirmative action) vakalevu mai vei ira na noda lewenivanua. Ena vakavuna na nodra bera sara vakalevu ko ira na dravudravua ka sega ni rawa ka.
E dua na tikina bibi ka lutu mai na People’s Charter, ko ya na nodra dodonu nai Taukei ni vanua (Indigenous Rights). Na dodonu ni Taukei edua na tiki ni dodonu ni tamata yadua (human rights), ia e rau duidui. Sa vakadonuya ko Viti na “United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples”. E dodonu me curu na dodonu oqo ena People’s Charter.
E dodonu talega me na vakalawataki na tikina bibi oqo ni sa dua tale na noda Palimedi.
Duru 1 :
Vakadeitaka na Matanitu ni Lewenivanua kei na Veiuliutaki Vinaka (Ensuring Sustainable Democracy and Good and Just Government).
Na veisau levu ka vinakati ena Duru 1, ko ya, na veisau ni lawa kei nai vakarau ni veidigidigi levu ki na Bose Lawa. Sa vakatututaki tiko nai vakarau ni veidigidigi ka vakatokai na “Open List Proportional Representative Electoral and Voting System”. Oqo na veisau eso ka na kauta mai:
• Sa na sega nai dabedabe vakawatamata (communal seats);
• Sa na sega nai dabedabe ka wasei vakayasana me vaka ni sa sega nai dabedabe vakawatamata;
• Sa na taurivaki na veidigidigi, dua na tamata dua na digidigi (one man, one vote), ka sega ni vakaduiduitaki kina na veimatatamata;
• E tautauvata na kaukauwa ni noda digidigi yadua;
• E sega ni vakataudeitaka nai vakarau vou ni veidigidigi oqo ni na veiliutaki tikoga nai Taukei ena nona vanua;
• Ena rawarawa na nodra sega ni matataki ki na Bose Lawa ko ira na veimatatamata lewe lailai.
• Ena rawarawa na kena vakayacori na veidigidigi levu ena gauna e dau vinakati kina.
Na tikina bibi meda kauwaitaka, ko ya, na veisau ni vakarau ni veidigidigi ka vakaturi tiko oqo, ena vinakati kina na veisau ni Yavu ni Vakavulewa (Constitution) kei na lawa ni veidigidigi (Electoral Act). Ena rawa walega ni veisau ruarua oqo kevaka e vakadonuya na Palimedi. Kevaka e vakayacori na veisau ena lewa e duatani, sa na cala vakalawa ka sega na kena kaukauwa.
E dua tale na veisau ena Duru 1 ka dodonu me da kauwaitaka ko ya, na vakatutu me vakarabailevutaki nai tavi ni mataivalu (RFMF). Nai tavi ni mataivalu, e matata tu ena Yavu ni Vakavulewa. Nai tavi ni mataivalu me dau veitaqomaki. Ia, era na vakaitavi walega kevaka e kerea na veivuke na Tabacakacaka ni Ovisa. Na mataivalu e vakarorogo ki na matanitu digitaki vata kei na Palimedi ni noda vanua. E sega nai tavi ni mataivalu ena cicivaki ni matanitu kei na bula vakapolitiki ni noda vanua.
Na vakatutu ena People’s Charter, ko ya, me vakarabailevutaki nai tavi ni mataivalu. E vinakati me vakaitavi na mataivalu ena veivakatorocaketaki ka ra qarava na veitabacakacaka eso; ena “National Youth Service”; kei na veiqaravi tale eso ka dau qarava na matanitu. Oqo sa na rairai vinakati kina na vakalevutaki ni lewe ni mataivalu; na wasei vakalevu ni lavo; vata kei na voli tale ni yaragi eso. Me vaka ni a vakaitavi na mataivalu ena vuaviri taucoko sa yaco oti, na vakarabailevutaki ni tavi ni mataivalu sa na rawa ni vakavuna na nuiqawaqawa ni vuaviri ena veigauna sa bera mai.
Duru 2 :
Me dua na Yaca raraba me kilai kina na lewe i Viti taucoko kei na bula veimaliwai duavata (Developing a National Common Identity and Building Social Cohesion)
Ena dua na vakatutu ena Duru 2, ko ya, me yacada raraba na lewe i Viti na “Fijian”.
Tekivu mai na gauna a vakayagataki kina na “Fijian”, na yaca oqo e baleti keda vakatabakidua nai Taukei kei na veika e baleti keda. Sa oti oqo e 100 vakacaca na yabaki. Sa tiki ni noda vakasama na “Fijian”, sa tiki ni noda bula, ka tiki ni yagoda.
Kevaka e vakayagataki na “Fijian” ena dua tale na kena i balebale, ia sa dodonu ga me ra vakatulewa kina nai Taukei.
Sa tiko rawa na yacada raraba e Viti, na “Fiji Islander”. Na yaca oqo sa vakadeitaki tu ena noda Yavu ni Vakavulewa. Ko ira na kai
Na “Fijian” sa rauti keda ga nai Taukei.
E dua tale na vakatutu ena Duru 2 e kauwaitaki vakalevu, ko ya, “me yaco na veivosaki vakamatalotu duidui, ka meda veiwasei ena bula vakayalo”. E rawa ni kauta mai na duidui na vakatutu oqo, ka rawa talega ni vakavuna na veisei vakamatalotu. Na lotu Vakarisito, eda vakabauta na noda Kalou ko JIOVA, na Kalou nei Eparama, Aisake, Jekope. Ko Jiova e nodra Kalou na Isireli kei na tamata kecega. E sega tale ni dua na Kalou, ko Jiova duadua ga.
E duatani na nodra Kalou na lotu Musulomani, na lotu “Hindu”, kei na vakabauta tale eso ka ra tu e Viti ena gauna oqo. Sa dredre sara ki na lotu Vakarisito me qarava e dua na kaloutani, kevaka e yaco na veiwasei ni bula vakayalo me vaka e vakatututaki tiko. Nai valavala ca levu vua edua na lotu Vakarisito kevaka e vakaitavi ena qaravi ni dua na kaloutani.
E vinaka me soli ga na galala ki na veimatalotu me ra qarava ga na nodra dui vakabauta. Ena rawa ni vakavuna na veisei kevaka era vakasaurarataki me ra veiwasei ena bula vakayalo.
Edua na vakatutu e rarawataki, ko ya, na kena vinakati me “Bokoci vakadua na maroroi vakamatatamata ni i vola kei na rejisita vakamatanitu”. E okati beka eke nai “Vola ni Kawa Bula” (VKB)? Kevaka e vaka kina e dodonu, me da saqata vakaukauwa nai Taukei. E vakaevei nai Vola ni Sucu, nai Vola ni Mate, nai Vola ni Vakamau? Nai vola kece oqo e wasei tani kina nai Taukei me vaka ni volai kina na noda koro, yavusa, mataqali, etc. Oqo nai tukutuku ka dau lavetaki ki na VKB.
Sa na bokoci beka na noda i Vola ni Kawa Bula? Sa na qai vakacava na noda taukeni qele? Na noda i tutu vakavanua?
Duru 3 :
Vakadeitaka na Veiliutaki Vinaka (Ensuring Effective, Enlightened and Accountable Leadership).
Duru 4 :
Vakavinakataka na Veiqaravi ni Matanitu kei na veitabana ni matanitu (Enhancing Public Sector Efficiency, Performance Effectiveness, and Service Delivery.
Duru 5 :
Rawata na kaukauwa ni bula vakailavo, ka me tudei (Achieving High Economic Growth While Ensuring Sustainability.
Na vakatutu ena Duru 3, 4, 5 e sega ni solia vei keda e dua na ka vou. Na vakatutu ena Duru 3, 4 e vakaraitaka na veika eso era a dau vakayacora tiko mai na matanitu sa veiqaravi oti ena noda vanua.
Na vakatutu ena Duru 5 e rarawataki, baleta ni veika kecega era sa vakayacora mai na matanitu era sa veiqaravi oti ena noda vanua. A dau vakalewa na NCBBF na malumalumu ni bula vakailavo ni noda vanua. Ia, e sega ni dua na ka e vakatura na Charter me rawa ni da vakanuinui kina ni na vakaukauwataka na noda bula vakailavo ena veigauna sa bera mai. Na kenai balebale oqo ni na levu tikoga na sega ni cakacaka; lailai nai lavo ni veivuvale; na levu ni dravudravua kei na dredre tale eso.
Kevaka walega a dikeva na NCBBF na “5-year Strategic Development Plan: 2007 – 2011” vata kei na “National Export Strategy” ni 2007, ke a rawa ni ra vulica kina na veika eso e rawa ni vakayacora na matanitu. Nai tuvatuva ruarua oqo a vakadonui ena “National Economic Summit” ni 2006, ka vaka kina ena Palimedi. A vakarautaka nai tuvatuva ruarua oqo na “Multi-Party Cabinet” a veiliutaki kina na SDL.
Duru 6:
Me vakarautaki e levu tale na qele me ia kina na veivakatorocaketaki (Making More Land Available for Productive and Social Purposes).
E vica na vakatutu ena Charter ena
• Na “Land Use Advisory Board;
• Na “Native Land Register”.
• Na “Land Use Development Plan”.
Na vakatutu oqo e nanumi ni matavulo ni i naki ni
E dodonu me da kila vinaka ni Native Land Trust Act (NLTA) e lawa ka vauca na qele ni taukei. Ia, na Agricultural Landlord and Tenant Act (ALTA) e dua na lawa, ka kauta tani na kaukauwa eso ka tiko ena NLTA. Oqo e kauta tani kina na kaukauwa ni Matabose ni Qele Maroroi (NLTB) ka sa tokitaki ki na ALTA. Na ALTA e sega ni vakatulewa kina nai taukei ni qele me vaka na NLTB. Kevaka e tauyavutaki edua na LUC, sa rawa ni kauta tani tale eso na kaukauwa ka koto ena NLTA vata kei na NLTB.
Na ALTA edua na lawa ca vei ira nai taukei ni qele, baleta ni sa rui lailai na rede ni qele e virikotori kina (up to 6% of UCV). Vei ira na lisitaki qele e 30 walega na yabaki na balavu ni dua na lisi. Mai na yabaki 1976 ka vakalawataki kina na ALTA era a dau taura tiko mai nai taukei ni qele e dua nai lavo lailai sara me rede ni nodra qele ena veiyabaki.
E rua na ka e vinaka me ra sasagataka nai taukei ni qele ni teitei. Kenai matai, me tokitaki tale ki na NLTA na kaukauwa vakalawa ka koto oqo ena ALTA. Kenai karua, me toso cake na rede ni qele ki na 10% se sivia. Me ra rawata taumada ni bera ni veivosakitaki na vakayagataki ni qele. Na kenai kuri, na veika kece e baleta na qele ni taukei me koto ga ena NLTA na kena lawa, ka kakua tale ni dua na lawa e vauca.
Duru 7 :
Tauyavutaki ni dua na gacagaca ni veivakatorocaketaki ena vei Yasana (Establishing an Integrated Development Structure at the Provincial Level).
Na vakatutu me tauyavutaki na matabose ni veivakatorocaketaki ena vei Yasana, me rau cokovata kina na Bose ni Yasana vata kei na “Advisory Council”, ena rawa ni vakadewataki ni sai matai ni kalawa me bokoci kina na Matanitu i Taukei. Enai vakatekivu ni vakamacala ni Duru 7, e vakalolovirataka kina na NCBBF na yaga ni Matanitu i Taukei. E tukuna na NCBBF ni leqa vakalevu na Matanitu i Taukei ena cakacaka ni veivakatorocaketaki ena vei Yasana. E sega ni dina nai tukutuku oqo, ka vakaraitaka na lecaika ni NCBBF ena veivakatorocaketaki e vakayacori tiko ena vei Yasana. Na Matanitu i Taukei sa vakaitavi mai vakalevu ena cakacaka ni veivakatorocaketaki ena veikoro ena veitabana kece sara me vaka na vuli, na tiko bulabula, na taqomaki ni lawa, kei na veivakatorocaketaki eso ena veikoro. E vuqa na cakacaka oqo era vakailavotaka ga na lewenivanua, ena veivakauqeti kei na veitokoni ni Matanitu i Taukei.
Na cokovata ni Bose ni Yasana vata kei na “Advisory Council” ena vakamalumalutaka na Bose ni Yasana. Sa na rawa ni tekitekivu ni kena biu vakatikitiki na Matanitu i Taukei, kei na kena bokoci vakadua. Na vakasama oqo me da qarauna vinaka na i Taukei.
Duru 8 :
Na vakalailaitaki ni Dravudravua ki na dua na i vakatagedegede sara era ena 2015. (Reducing Poverty to a Negligible Level by 2015). Na vakatutu me lutu na dradravua ki na dua nai vakatagedegede e ra sara ena 2015, sa dua na gagadre vinaka, ia ena dredre me rawa. Ena 2006 e rauta ni 34% ni lewenivanua era bula dravudravua. Ena rawa beka me lutu nai wiliwili oqo ena 1% se 2% dua na yabaki; kevaka e vagolei kina vakalevu nai lavo ni matanitu.
Na vakatutu me dua nai yalayala era ni sau ni tamata cakacaka e ka vinaka, ia ena dredre na kena vakayacori. Na vuna ni duidui na veitabana ni cakacaka, ka duidui vata kei na nodra rawa i lavo. Ena rairai rawarawa cake me virikotori nai yalayala era ni sau ni cakacaka yadua, ka kakua ni dua nai sau me baleta na veicakacaka taucoko.
Duru 9 :
Ko Viti me dua na vanua yavutaki ena vuli kei na kila ka (Making Fiji a Knowledge – based society)
Duru 10 :
Na tiko Bulabula kei na Veiqaravi vinaka (Increasing Health Service Delivery).
Duru 11 :
Vakavinakataki ni veimaliwai kei na veivanua tani (Enhancing Global Integration and International Relations)
Na vakatutu ena Duru 9, 10, kei na 11 sa dau vakayacori ena veigauna, ka sega ni dua na ka vou e vakaraitaki kina.
Kena I Tinitini (Conclusion):
E vica na vakatutu bibi ena Charter ka na
• Na veisau ni vakarau ni veidigidigi sa na kauta tani nai dabedabe ni Taukei ena Bose Lawa; ena kauta tani na dabedabe vakayasana; ka sa na sega na veidigidigi vakawatamata;
• Na vakayagataki ni “Fijian” me yaca raraba ni lewenivanua taucoko e Viti;
• Na vakatutu me baleta na duavata ni veimatalotu, kei na veiwasei ni bula vakayalo;
• Na veisau e vinakati ena vakayagataki ni qele ni Taukei;
• Na veisau ni veivakatorocaketaki ena veiyasana, ka na tara na Matanitu i Taukei;
• Na vakatutu me bokoci vakadua nai vola se rejisita ni Matanitu, ka vakaduiduitaki kina na kawa tamata, me vaka nai Vola ni Kawa Bula (VKB).
Au vakadeitaka tale ni dodonu ga me veivosakitaki na vakatutu kece oqo ena loma ni Palimedi ka ra digitaka na lewenivanua. Na gaunisala cava tale ena muri ena sega na kena kaukauwa vakalawa.
Me da kakua ni vakadonuya na People’s Charter.
http://www.fijidailypost.com/na_i_volasiga.php?section=1&fijidailynews=387
fij_Latn ltg_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn fij_Latn nno_Latn nld_Latn nld_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn pap_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn wol_Latn