IDONISIA
Au Via Tekivu Eke!
E sega ni dabe dei o Alexander MacGillivray, na ivakatawa ni tabana e Ositerelia. E dua na leqa e curuoso toka kina nona vakasama me vica na siga, sa qai kunea na kena iwali. E via lai veitalanoa sara ga kei Frank Rice.
E se qai mai vakamacawa toka ga ena valenivolavola ni tabana o Frank, dua na painia e yabaki 28. A vulica na ka dina ni se itabagone, oti e painia sara. E tini vakacaca na yabaki nona vunau voli ena levu na vanua e Ositerelia. E dau vodo ose, basikeli, motopai, e dua tale ga na nona lori vakavale. E mai tiko ga vakalekaleka e Peceli ni bera ni gole ina nona ilesilesi tarava.
E kacivi Frank ina nona ofisi o Brother MacGillivray, qai dusia vua ena mape na veiyanuyanu ena vualiku kei Ositerelia. E taro sara: “Frank, o na via lai tauyavutaka na cakacaka vakavunau eke? E se sega ni dua na tacida e tiko ena veiyanuyanu qo!”
E vakaraica o Frank na veiyanuyanu era taliva toka me vaka na daimani ena Wasawasa vakaIdia. A se yaca ni vanua ena gauna ya o Netherlands East Indies, ia nikua sa kilai me o Idonisia. * Era tiko ena veiyanuyanu qori e vica vata na milioni era se sega ni rogoca na itukutuku vinaka ni Matanitu ni Kalou. E dusia o Frank na koroturaga o Batavia (sa kilai nikua me o Jakarta), qai kaya “Au via tekivu eke!”
Vunau e Java
E gole ena 1931 o Frank Rice i Jakarta, na korolevu ena yanuyanu o Java. E lai rede ena dua na vale ena korolevu, qai kurabuitaka o itaukeinivale na levu ni kateni ivola vakaivolatabu e kauta tu yani.
E nanuma lesu o Frank: “E vou vei au na ituvaki ni vanua niu se qai yaco yani, au dau vakanananu tale ga. E duidui vakalevu na nodra isulusulu na lewenivanua ni vakatauvatani kei na neimami isulusulu mai Ositerelia. Au sega ni kila na vosa vakaNecaladi se vosa vakaIdonisia. Au mani masuta na veidusimaki i Jiova, au sa qai vakasamataka de dua era na tiko eso ena vanua ni bisinisi era kila na vosa vakavalagi. Qori sara ga na vanua au tekivu vunau kina. Kila na cava! E vuavuaivinaka dina!”
E levu e Jakarta era vosa vakaNecaladi, e mani saga o Frank me vulica na vosa qori qai vunau sara e veivale. E saga tale ga me vulica na vosa vakaIdonisia. E kaya o Frank:“E leqa ga ni sega vei au na ivola vakaIdonisia. Sa qai vagolei au o Jiova vua e dua na turaga ni Idonisia e qasenivuli. E taleitaka na ka dina, e vakadonuya sara me vakadewataka na ivola Where Are the Dead? E levu tale na ivola e vakadewataki, ra qai tataleitaki e levu na lewenivanua e Idonisia.”
Erau yaco yani e Jakarta ena Noveba 1931 e rua tale na painia mai Ositerelia, o Clem Deschamp e yabaki 25, kei Bill Hunter e yabaki 19. Erau kauta mai e dua na lori vakavale, dua vei ira na imatai ni lori va qori me laurai e Idonisia. Erau vulica rawa eso na vosa vakaNecaladi, rau sa qai lai vunau ena veikoro lelevu e Java.
E muria na mawedrau o Clem kei Bill, o Charles Harris e dua tale na painia mai Ositerelia. A tekivu vunau e Java o Charles ena 1935, e vakayagataka na lori vakavale kei na basikeli. E veisoliyaka na ivola ena lima na vosa: vakaArapea, vakaJaina, vakaNecaladi, vakavalagi, vakaIdonisia tale ga. E veisoliyaka e rauta ni 17,000 na ivola ena so na yabaki.
Na levu ni ivola e solia o Charles e vakavu kauai vei ira e levu. Kena ivakaraitaki, e tarogi Clem Deschamp e dua na vakailesilesi e Jakarta: “Le vica oni cakacaka vata tiko e East Java?”
“Dua ga,” e kaya o Brother Deschamp.
“O nanuma meu vakabauta tu qori?” e taroga vakacudrucudru na vakailesilesi. “Ni laurai na levu ni ivola sa veisoliyaki ena veiyasana, de dua era cakacaka tiko mai kea e dua na ilala levu!”
Dua na ka nodra gugumatua na painia era lai tauyavutaka na cakacaka me rawa nira rogoca e levu na itukutuku vinaka. E kaya o Bill Hunter: “Keitou tara na yanuyanu taucoko, ia tu tu yadua me keitou vosa vakarua vua e dua.” E vuavuaivinaka na sore ni ka dina eratou kaburaka ni marautaki kina e levu na veivakalougatataki vakayalo.
Cakacaka Vakavunau e Sumatra
Ena 1936, eratou veivosakitaka na painia e Java na sala me vakatetei kina na itukutuku vinaka e Sumatra, na ikaono ni yanuyanu levu duadua e vuravura. Na yanuyanu qo e takosova sara tu ga na iyalayala ni veimama kei vuravura, e sukusukura na kena veidelana, e tu tale ga kina na koro lelevu, iteitei, vanua lolobo, kei na veikauloa.
Eratou duavata na painia me sa lako i Sumatra o Frank Rice, ratou mani solia na ivovo ni ilavo e tu vei ratou me nona ivodovodo. Ena nona ilakolako o Frank i Medan, e North Sumatra, e kauta tiko e rua na kato ni vunau, 40 na kateni ivola, kei na dua na ilavo lailai ga. Dua na ka na dei ni vakabauta i Frank. Ni yaco ga i Sumatra, sa tekivu vunau sara. E nuidei ni na vakarautaka o Jiova na ka e vinakati me vakayacora kina na nona ilesilesi.
E sotava o Frank e dua na turaga ni Necaladi ena iotioti ni macawa ni nona vunau e Medan, e sureti koya sara me rau lai gunu kofi. E tukuna o Frank ni vinakata e dua na motoka me vunau kina ena yanuyanu taucoko. E dusia na turaga ni Necaladi e dua na motoka ca ena nona lomanibai qai kaya, “Ke o rawa ni ripeataka, au na solia vei iko me 100 na guilder (ilavo ni Necaladi).” *
E kaya o Frank: “E sega ni tu vei au e 100 na guilder.”
E raici Frank na turaga ni Necaladi qai taroga: “O via vunau dina ena yanuyanu taucoko o Sumatra?”
“Io,” e sauma o Frank.
“Sa donu, kauta na motoka ke o rawa ni ripeataka,” e kaya na turaga ni Necaladi. “O rawa ni qai solia vakamalua na kena isau.”
E ripeataka o Frank na motoka, oti sa vakayagataka sara. E kaya ena dua na gauna e muri: “Au lako sara tu ga ena vakabauta ena noqu lai vunau e Sumatra. E tawa vinaka ga na benisini ni noqu motoka, vakavodoki na ivola, au sa biubiu sara.”
A tara na yanuyanu taucoko o Frank qai lesu i Jakarta ena yabaki tarava. E volitaka na motoka ena 100 na guilder, vakauta sara na ilavo vua na turaga ni Necaladi mai Medan.
Oti e vica na macawa, a taura e dua na ivola mai Ositerelia o Frank, e volai tiko yani kina na nona ilesilesi vou. Sa vakasosolo sara me lako. I vei? Me lai tauyavutaka na cakacaka e Indochina (sa kilai nikua me o Cambodia, Laos, kei Vietnam).
^ para. 4 A dau kilai tale tu ga me o Dutch East Indies. Era yaco yani eso mai Necaladi ena rauta na 300 na yabaki yani e liu, era lai veiliutaki sara ena vanua qori ena vuku ni kena maketetaki na isaluaki. Ena vo ni ivolatukutuku me baleti Idonisia, sa na vakayagataki ga na yaca ni vanua ena gauna qo.
^ para. 3 Qori e tautauvata kei na $1,100 (na ilavo ni Merika) ena gauna qo.
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn