Wase 19. Tubu na valataki matanitu, vu ni duikaikai
A gauna erau sa tekivu kina me matanitu o Verata kei Rewa, oya na 1750. Ia mai na gauna ni oti na waluvu, ka yacova na Sucu i Karisito, sa yabaki 2472. Oqo na gauna ni nodra veilakoyaki e delai vuravura na veikawa tamata, me vaka sa tuberi ira oti na Kalou levu, ka dui vakatikori ira ena vanua sa lewa me nodra ivotavota. Me vaka na kaukaua sa vinakata me solia vei ira na nona kawa tamata yadua.
O ira noda qase na itaukei e Viti, na nodra biuta na nodra yavutu mai Turake mai Esia, ka tiko mai Cepi, Ijipita, ka toki i Taganiika ena Colo Aferika, kena dede e 300 na yabaki. Mai Aferika i Viti ka tiko mai Nakauvadra, kena dede e 122 na yabaki.
Ia sa macala sara ena itukutuku oqo nira tiko e Viti noda qase ka yabaki 122; ka tiko mai Taganiika ka yabaki 178, sai koya na gauna sa sucu kina na Karisito. Ka sa qai macala kina nira sa lako tani mai noda qase ka yabaki 300 qai sucu o Jisu.
Ni sa sucu oti o Jisu Karisito ka yabaki 1450 oqo na gauna era tiko kina mai Nakauvadra noda qase na itaukei e Viti. Ni oti tale e 300 era sa biuti Nakauvadra kina ni sa rusa, ka ra veilakoyaki ka veitokiyaki voli e Vitilevu, ka yacova na wase itutu ni vanua matanitu kei na vanua, kei na iSavusavu ni vanua, kei na nodra itutu vakavanua na lewenivanua, a caka mai Drevekai. Oya e 300 + 1450 = 1750 A.D.
Ena 1750, erau sa tekivu kina o Verata kei Rewa me matanitu ni sa oti na wase itutu ni vanua, me vaka au sa vola toka e cake. Oqo na gauna era sa dui tiko kina na Veiyavusa ena nodra dui votavota ni vanua sa vota vei ira o Rokomautu. Ni sa mate oti o Rokomautu ka yabaki 300 me vaka au sa vola toka e cake, sa qai 1750. Erau sa qai tekivu sara ena yabaki oqo o Verata kei Rewa me matanitu, ka rau sa lewa tiko e Viti ena gauna oya.
Ni sa oti e 10 na yabaki sa qai yabaki 1760, sa lewa mai Bau o Ratu Nailatikau na iI, ka mani vakasevi ira kina na itaukei makawa mai Bau (kai Delaikorolevu kei na Ulunivuaka).
Ia ni sa oti e 10 na yabaki sa qai bale, qai sosomitaki koya o Ratu Banuve ena 1770. Ena gauna sa cauravou kina sa tagiivalu mai Bau e dua na turaga ni Nadroga, o Makutu, sa qai liutaki ira kina na mataivalu ni Yatu Mabua me kabai Nadroga, ra mani vakavua kina nodra koro ra mani gole kina i Rewa.
Sa lewa mai Bau o Ratu Banuve ka yabaki 30, sa qai 1800; sa qai tubu mai na valataki matanitu. Oqo na gauna yavala sara, sa vala kina na kai Nasau mai Waimaro kei Verata, mani yaco kina mera se na koro turaga o Verata. Oqo na imatai ni valu a kabai kina o Verata.
A GAUNA YAVALA SARA. A ikarua ni valunitu a kabai tale kina o Verata. Ena 1805 sa kabai Verata tale kina o Bau. A liutaka na ivalu oqo o Ratu Naulivou Radomodomo Matanikutu (Drau Vakadrau nona vere).
Ni sa bale o Ratu Banuve ena 1805, sa vaka me dua na yavala levu sara ena loma ni koroturaga o Bau. Sa vakayavalataki ira nodra veisugusugutaka na itutu vakavunivalu liu e Bau. Sa vala kina o Ratu Naulivou mai na mataqali Vunivalu Tuikaba, kei ira na luvei Ratu Savou era lewe 30, mai na mataqali Saunokonoko. Ia na veivala oqo, sa vakamalumalumutaki ira kina na luvei Ratu Savou era lewe 30 o Ratu Naulivou Radomodomo ka yaco kina me Vunivalu liu e Bau, ra mani buli koya kina me Tui Bau.
Ni sa lewa tiko na matanitu o Bau o Ratu Naulivou, sa kabai tale vakarua o Verata. Sa lomana me tauri tabua ina mataivalu na Yatumabua. Na mataivalu oqo era a vakamalumalumutaki Verata ena kena kabai vakarua ena 1805, me vaka au vola toka e cake ena wase sa oti.
A VALATAKI MATANITU; A IKATOLU NI VALU A KABAI TALE KINA O VERATA
Sa lewa tiko na matanitu o Bau o Ratu Naulivou ka yabaki 24 sa qai bale. Sa bale ena 1829, ka sa sosomitaki koya o Ratu Tanoa Visawaqa ena 1830. Ia ena 1832 era sa qai vakasevi koya kina na turaga ni Bau. Ni sa veilakoyaki i Cakaudrove (Somosomo) kei Rewa, ka yabaki dua se rua. Sa qai yavala na lomai Ratu Seru na luvena me sa tovolea tale me vala kei ira na turaga ni Bau. Sa qai kacivi ira na turaga na koro o Dr me me sa nodrai tavi na vatia na banivalu, kei na kena diva me tei e loma ni koro o Bau. Sa kacivi ira na turaga mai na koro o La me nodra itavi ena bogi loku mera tea kina na diva ni ba, ka tevuraka na banivalu. Sa qai kacivi ira talega lewe 30 na qaqa ena koro o Ma me nodra itavi na vakatavi koya, mera tabea talega na nona itiniyara, ni vakarau kaba na koroturaga. Ka sa kaya, "Me kua sara ni dua vei kemudou me tara na ulu ni dua na turaga, me tou vakatalai ira walega i wai, ni voleka ni kida na mataka." Ra sa vakayacora me vaka na lewa ni turaga.
Ni sa vakarau kida na mataka, sa cabe i Delanikoro o Ratu Seru kei ira na lewe e 30 vakatawai koya. Era vakabuluwaqa, ra kaila, ka kacabote na buka ena veivale e Bau, sa ka ena gasauvidi sa vanataki, o Misa Sapeti kei ira na turaga ni Lasakau.
Ni sa oti na vala oqo, sa qai vakaikuri tale kina na yaca ni turaga, me sa yacana o Ratu Cakobau. Oti sa qai lomadra talega na turaga ena gauna oya, me sa lakovi o Ratu Visawaqa ni sa tiko mai Rewa, mera sa laki kauti koya mai o ira na turaga ena veikoro e tikina o Dr. ka ra qai laki kauti koya sara o ira na turaga mai na koro o La. i na nona vatavata sa tara tiko mai Caka, era tara na turaga ni Kaba. Ni sa oti na gauna oqo, sa lako o Ratu Tanoa ena koro turaga o Bau, ka sa qai yaco tale kina me buli vakarua. Ka sa dau cavuti tale kina me i Ratu Visawaqa Buli Vakarua. Dede vakalailai, ra yalovata mai na turaga ni Bau, nira sa vakamatei kece na turaga era vakasevi koya me vaka nona lewa. Sa qai lomana ena gauna oya me sa kabai tale na matanitu o Verata.
Ena ikatolu ni kena kabai o Verata, sa liutaka na ivalu oqo o Ratu Seru R Cakobau. Sa lewa oti e liu o Ratu Naulivou mera sa vakarorogo sara mai i Bau o ira kece na vanua vakaVerata me vo tu ga yani o Verata. Ia ena ikatolu ni vala oqo, sa vakaoqo na lewa: mera sa biu ivalu na turaga ni Bau, kei na turaga ni Lasakau kei Soso ena veiwaqa. Ni sa wili na waqa mera biu kina na ivalu ka sa 29 na iuduudu waqa, oqo ena waqa era biu kina na ivalu.
O ira na veimataivalu i Ratu Cakobau, sa tauri vei ira na tabua mera sa laki kaba na matanitu o Verata. (1) O ira na turaga ni Bau, Lasakau kei Soso. (2) O ira na Yatu M. (3) Sa lewa talega na turaga me yavica mai ena veimataivalu sa vo tu ena matanitu ko. O ira ga oqo era sa lesi me lako me kaba na koro.
Ena gauna ga oya era sa liu sobu kina i Waimaro na turaga ni Lasakau kei Soso, me kauta kina na tabua ni valu o mata i Waimaro, nodra itavi mai na qarava na yasana ka gole vei. Ni ra tarogi ira o ira na turaga ni Verata, era qai kaya; "Keitou laki sili Dritabua mai cakau." Oqo na vuna era sa qai dau cavuti kina na mataivalu ni Waimaro, me yacadra Dritabua.
Ia ni yaco na bogi sa loku me kabai kina na matanitu o Verata, ka ra sa uruuru yani na waqaivalu, ka ra sobu i vanua ka buku na druadrua me kaba na koro. Ka ia na vala, sa vua na koro turaga o Verata, ka ra kaba sara na Yatu Mabua na Buli ni Burelevu o Sobas ka rau sa luvata sara na Buli o Denicagi, ka kauta sobu i ra, ka ra sa laki vota sara na ni Burekalou. Sai koya sa mai buli sara tu ni nodra veivale ni lotu ena nodra veikoro na Mabua, ena gauna ni lotu ka yacova na gauna era sa vale ni lotu kau kina.
Ni sa oti na ikatolu ni valu sa kabai kina o Verata, sa qai lewa o Ratu Tanoa na valu, kei Ratu Cakobau; me sa qai vakarorogo vakadua sara mai i Bau o Verata, kei na vanua vakaVerata ka yacova na gauna oqo.
Oti na gauna oqo, sa qai tagi ivalu tale mai i Bau o ira na turaga mai Somosomo, me sa laki kabai o Vuna ena yabaki 1840; oya ni sa qai oti e 5 na yabaki ni Lotu Wesele. Ka sa vukei ira kina mai Somosomo na ivalu i Ratu Cakobau, ka mani rawai kina o Vuna.
ena 1845 sa tagi ivalu tale mai kina na turaga ni Rewa i Bau, ni ra sa veisei vakai ira. Ia na ito i Rokotui Dreketi sa vukei ira na ivalu i Ratu Cakobau, oqo ga na gauna sa tekivu kina me malumalumu tiko mai na matanitu o Rewa, ni ra sa vukei tiko mai na matanitu o Bau.
ena yabaki e 1846 era sa tagi i valu tale mai kina i Bau o ira na turaga ni Somosomo, me laki kabai o Natewa. Ka sa veivuke talega kina na ivalu i Ratu Cakobau vei ira mai Somosomo, ka mani rawai kina o Natewa.
ena yabaki 1852 sa bale kina o Ratu Tanoa R. Visawaqa, ka sa sosomitaki koya kina o Ratu Seru R. Cakobau ena yabaki sa tarava, ka sa turaga vuku, ka yalololoma, ka lewa vinaka o Ratu Cakobau. Ka sa uasivi duadua, ka lagilagi ena vuku, kei na itovo vakaturaga, vei ira kece na turaga e Bau era sa bula eliu vua.
ena yabaki e 1855 sa vala tale kina o Bau kei Rewa, oya na gauna sa vuki kina o Ratu Cakobau me Lotu Wesele. Ia na ivalu oqo sa malumalumu kina o Rewa, sai koya ga sa vuna nona lutu sobu me wiliki kina me i karua ni matanitu e Viti. Ka sa liu kina vei iratou o Bau, ka mani soli Viti rawa kina i Piritania vua na Marama O Kuini Vikatoria me vakarurugi.
Ai valu ga ni lotu ka kabai kina o Rewa ena yabaki 1855. Era basuka kina na buli ni Burekalou na ivalu me nodra i Toki. Eso tale na ivalu sa yaco oti eliu, ka muri na ivalu au sa vola oti toka mai cake.
A ivalu i Ratu Banuve, sa kacivi ira kina na mataivalu i Nakorotubu, na yacadra na Gone Sau, me laki kabai o Kedekede na koro makawa mai delai Lakeba, Lau. Ia na ivalu oqo e vu vei ira na turaga ni Korolevu, kai Levuka mai Lakeba, ni ra tagi i valu mai i Bau vei Ratu Banuve. Ia na ivalu oqo sa vua kina o Kedekede, ka mani soli mai kina e 2 na marama me i soro. O Rokovia sa lako mai i Bau me wati Ratu Banuve; ai karua sa lako i na Korotubu me watina nodra turaga na Gone Sau.
A ivakananumi ni vosa i Ratu Banuve ena ivalu i Nadroga au sa vola oti. Rogoca nira yaco i Rewa o Ratu Banuve kei ira nona mataivalu. Sa rai tu mai Narusa o Rokolewasau ka raici Ratu Banuve ni kumu loaloa sere toka, qai kaya "Sabu! na loaloa sere i Lekau ka toka sa duatani edai na wena." Qai kaya o Ratu Banuve, "Io! koya na marama, niu sa qai lako au sa loaloa damu, ia niu sa lesu mai na ivalu i Nadroga, au sa loaloa kubou." Oqo na vuna sa tiko kina mai Bau na yaca oqo, Adi Loaloa Kubou.
Ena 1813 a kabai Wailea kina mai Navakasiga Bua, e dua na ivalu ni Bau era laki taroga kina na dra kei Misa Sapeti era vakacacana mai kea. Ia na ivalu oqo sa suka vakaca ni sa qaqa sara na bainivalu mai Wailea.
Ni voleka na 1814, sa dua kina na ivalu i Ratu Naulivou me vala kina o Bau kei ira na wekana mai Rewa. Ka sai to kina i Ratu Naulivou me vala kina o Bau kei ira na wekana mai Rewa. Ka sai to kina i Ratu Naulivou o Misa Sapeti kai to i Roko Tui Dreketi o Misa Kona. A ivalu oqo sa veisei kina o Rewa ka ra muri Ratu Naulivou mai na vei turaga eso ni vanua vaka Rewa, ka ra mai tu kina e Bau nikua. Oqo na vuna sa malumalumu kina o Rewa ena nodra veisei vakai ira.
E dua tale na ivalu i Ratu Naulivou, sa kacivi ira kina na wekana na mataivalu ni Korolevu mai Serua, yacadra na Tausara, me laki kabai o Sawaieke. Ni rogo i Sawaieke na ivalu oqo, era sa kaya na turaga mai kea, "Kua na viri banivalu, tou ba qeteqete," ni ra nuitaka nodra lewe vuqa. Ni yaco yani o ira na Tausara me kabai Sawaieke, sa mani vua kina nodra koro.
E dua tale na ivalu i Ratu Naulivou era kacivi kina na Tausara me kabai o Nakelo, yaca ni valu oqo na Qiriqalita. Ni ra kaba mai na veikoro vakanakelo, ka yaco sara mai i na veikoro ni tikina o Dravo, era mani mai moku kina na Tausara.
Ena gauna talega i Ratu Naulivou, sa veretaki ira kina na mataivalu na yacadra Nagonesau. E kaya mera mai basuka na buli ni Burekalou ena veikoro ni vanua vakaBau, ke rawa, mera qai yadua na marama me watidra. Na basu buli oqo sa laki tekivu mai Kiuva, ia sa nakiti me yaco sara i Namata se i Namara. Ni ra vakaotia mai na buli ni burekalou ena nodra veikoro na mataivalu sa yacadra na Yatu Nai, ra yaco mai na nodra veikoro na Yatu Mabua. Ia mai kea era sa basuka rawa kina eso na buli, ia era laki tovolea me kabata na buli ni Burekalou o Vunitavola. Ia sa koto mai na bure oya na tabua i Ratu Naulivou mera moku kina na Gonesau, ni ra sa luvata na buli ra curu sara mai tuba na ivalu era sogo toka e loma ni bure, a yaviti ira kece na Gonesau, ra mani sega ni yaco sara kina i Namata, ni ra sa moku mai kea.
E dua tale na ivalu i Ratu Cakobau sa kabai kina o Tokatoka ena yabaki 1843. Ia na ivalu oqo era sa mani gole mai kina i Bau na turaga ni Tokatoka. Ena yabaki talega oya a kabai kina o Dreketi mai Rewa.
E rua na ka bibi a vakavuna tiko ena lomai Ratu Cakobau na ivalu a cakava tiko ena gauna ni lotu: (1) Ni sa nakita, ka vinakata mera vakaisulu ni lotu na turaga kece kei Viti, (2) ni sa vinakata mera sa veisaututaki na vanua kece kei Viti, me yaco na tiko vinaka, me mudu na ivalu.
A ivakadinadina ni lomana na turaga me yaco na tiko vinaka e Viti. O koya sa kerea na mataivalu i koya na Tui Toga me mai vukei koya. Sa bai ni mua kina o Kaba, ka kabai Kaba kina na ivalu ni Toga, ka vakavua sara na koro. Ka yaco kina mera sulu ena isulu ni lotu na turaga eso, ia o ira sa bese ni sulu, sa kaba tale nodra matanitu.
Ni sa kabai Dreketi mai Rewa oti na ivalu ni Bau, sa qai samu o Lokia, ka lewe vica sa dro bula kina. Kabai o Telau, ka ra veiseyaki sara na lewena ka ra tu mai Verata eso, Namena, mai Tavia mai Levuka, mai Batiki. Kabai o Nakelo, sa ka levu na veidre ni veiwekani ena ivalu oqo, mera gole ga i Bau. Kabai o Suva me gole i Bau; kabai o Natutuniba vua kina na koro. Kabai o Vusuya (Kuku) vua kina na koro kei Naleweira talega, Botebai mai Vuse.
Vala tale o Bau kei Rewa, vanua ni vala o Vucimaca, bai o Toga. Sa ra veigoleyaki turaga ni veivanua ena ivalu oqo. A ivalu ni Naitasiri kabai o Viria me gole kina i Naitasiri i Bau. Kabai o Vugalei, vua na koro o Korovou; kabai Ba na ivalu ni Lasakau kina o Bau. Kabai o Macuata, a ivalu ni Waimaro a liutaka o Ratu Mara (Kavaiwai) kina veikoro eso mai Macuata, ka dei tu eso.
Tagi ivalu o Nakelo i Dravo me kabai o Buretu. Ni sa kabai Buretu na ivalu ni Mabua, sa vua kina na koro, a ravu kina o Koroi Mataika kei Tawakei Ralovo.
E dua tale na ivalu ni Bau a kabai kina o Solevu kei Wainunu, sa basuraki kina na matamata ni nodrau dui koronivalu, vakavuai na koro, vakarewa kina na kuila ibe. Kabai o Dravo; e sega ni valu i Ratu Cakobau, a nodra ivalu na turaga ni Bau kei . Era vakatawai Dravo na turaga ni Maumi, ia na ivalu oqo era suka vakaca, mani sega koro, soli kina e dua na marama ni Dravo me kedra ivoci. Kabai o Maumi, sega ni valu i Cakobau, a nodra ivalu ga na turaga ni Bau, kei Taikobau kei Nawainovo. Era vakatawa koro o Maumi na turaga ni Dravo kei Mokani, kei Cakova Naisogovau. A ivalu qo e sega curu rawa ina koro. Era kabai Maumi talega na turaga ni Namata, a nodra ivalu na turaga Bau, era vakatawa koro na mataivalu ni Yatu Mabua, era sa veimateyaki ena ivalu oqo na kani, ia ka sega ni rawa na koro. Ena ikatolu ni vala sa kabai kina na koro oqo; sa caka lala tu na koro ena sigalevu, era tiko mai vanua a dui caka nodra iteitei ra curu mai laba na ivalu ni Namata. A vere mai lomai Bau ra vakamatei kina eso na gone lalai ni drau mei sau ni lewe 40 sa mate vei ira ena ivalu e liu.
E dua tale na ivalu ni Bau sa kabai kina o Mokani era kube sovunimoto kina na Mabua, na ivalu oqo e sega ni curu rawa i na koro, a suka vakaca. E dua tale na ilomai Bau kei Namata, Maumi, Taikobau, me kabai o Namara, era vuki tale na koro o me totaki Namara, mani sega ni yaco kina na ivalu oqo a suka vakaca. Soli kina na marama ni Namara, me kedrai covi mai Maumi.
E dua tale na ivalu ni Bau me kabai o Viwa, ia na ivalu oqo sa totaki Viwa kima o Naibosa Naqeledamu, ka mani bula kina o Viwa, ka ra yalataka kina na kau vuata me mai kana kina vakaveitalia Naibosa.
A ivalu ni Lovoni e kabai kina o Levuka kei na kena veikoro, kei na tikina vakaBau. Tagi ivalu kina o Tui Levuka vei Ratu Cakobau me vukei koya. Lesi kina na koro o mera laki vukei Levuka, ka yaviti Ravouvou kina na qaqa ni Lovoni o Waqalevu na Maumi, mani mudu kina na ivalu oqo.
E dua tale na ivalu a kabai kina o Kumi, a vakavuai kina na koro ra moku eso na lewena. E dua tale na ivalu i Cakobau e kabai kina o Vugalei, era lako na ivalu oqo o ira mai Sawaieke, so tale mai Lomaiviti kei ira na Yatu Mabua. Ka ratou kina enai valu oqo o Tui Natowaika, kei rau na veitacini mai Vugalei, o Semira kei ka rau yaviti ratou o Radobui kei Naligabasaga.
E dua na ivalu makawa i Rokotui Dreketi mai Rewa e kabai kina o Kadavu. Era kabai Kadavu kina na Vusanamu, sa liutaka na ivalu oqo o Gata na Vusanamu. Sai oya nodra veigoleyaki na turaga ni Kadavu.
E dua tale na ivalu ni lotu i Ratu Cakobau mera laki kabai Navosa kina na turaga ni Bau, Rewa, Yatu Mabua, Namata, Namara, Tokatoka ka so tale na vanua, me taroga na dra kei Misa Peka. Ia na ivalu ni lotu oqo sa soli ira kina na turaga i na ligadra na meca mai Vosa na Kalou. Ni rairai e vu talega mai Bau kei Naitasiri, na vere me laki moku kina i Navosa na iTalatala, ka ra moku kina e lewe 160 ka vakacaca vei ira na turaga ni Bau kei Rewa.
A itinitini ni valu ni lotu i Ratu Cakobau, sa kabai kina o Lovoni kei Nasorovakawalu; o rau na vanua e rua oqo e rau a bese tiko ni lotu. Ni sa kabai o Nasorovakawalu ka sa vua na koro, ka ra kau mai Nai Se mera mai tiko ena veikoro vaka Bau. Sa kabai talega o Lovoni ka sa dredre ni da lako tiko i Delaikorolevu, ka sa qai cabeta cake o Misa Lagama, ka nona i yaragi ga kina na iVola Tabu. Ka laki vunau vei ira, ka mani soro kina o Lovoni, ka ra kau mai Nai Se ka ra tiko mai Bau ka ra kau e muri i Taveuni me tei vauvau kina me nodra i totogi. Ia o rau na vanua e rua oqo, era sa tiko vakai Se ena dui vanua era tiko vakavesu kina; ka mani yacovi ira kina na Misila (matetaka levu) ka levu vei ira era mate kina.
Ia na vo ni valu ni lotu, sa qai vakaotia na Matanitu sa kabai Nakorowaiwai kina, mai na yasana o Ra, o ira na sotia; a vakavua ara tauri vakabobula mai kina eso ka ra tiko mai Bau. Sa qai kabai o Sabeto kei Namosi, ni sa lewa o Ratu Cakobau me solia i na Matanitu; ni lomana tiko mera gole kece mai na turaga ni Viti i na Lotu.
Au sa tukuna oti na iValu ni Tu (ivalu kilai levu). E tu talega na ivalu ni dui vanua. Mai Lau, Cakaudrove, Macuata, Bua, Ra, Ba, Nadi, Nadroga, Korolevu i wai, Korolevu i vanua, Namosi, Colo Isiti, Colo Noca, Kadavu, Rewa, Bau, Lomaiviti. Era dui kila ga na kena itukutuku na turaga era tiko kina. O ira sa qaqa kina, o ira ga na nodra kawa era sa taura tiko nikua eso na itutu liu, ka so sa dei tu ga ena nona itutu makawa.
Sai ira na turaga au sa cavuti ira toka e cake, era sa taura na itutu liu ena qaqa. Era sa cavuti tiko nikua na kena kawa, me kawa ni Ratu, Tui, Vunivalu ka yacova na gauna oqo. Sa qai oti na itukutuku ni valu valataka na itutu liu kei na lotu.
Wase 20. A Lawa ni Valu
Ena gauna ni valu au sa tukuna ena wase sa oti, oya mai na yabaki e 1760 1873. oya na gauna era sa kilai tu kina ena veivanua kece e Viti; na turaga qaqa eso, kei na tamata qaqa eso.
1. AI VAKARAU NI VALU. Sa duidui na ivakarau ni valu ena veivanua e Viti. Ia au sa na tukuna mada ga na ivakarau ni valu eso, ena noqu matanitu oqo o Bau. (1) Ni sa vakarau na ivalu sa qiri na lali; e dua na kena rorogo sa vaka na lali ni tukutuku, e dua sa vaka na lali ni vuki, e dua sa vaka na lali ni cataki sala ni veiwekani, e dua sa vaka na lali ni loku bogi, e dua sa vaka na lali ni cavutu ena ivalu, sa qiri na lalidua. Ni sa suka mai ena ivalu, sa qiri tale na lali ni tukutuku, sa tukuna na nodra qaqa ena ivalu; a kena rorogo sa kilai me vaka na lali ni bokola, ka ia na kena cibi. Ke ra malumalumu sa rorogo me vaka sa tukuna na suka vakaca mai. (2) Ni ra sa cavutu me lako i na vanua ni valu, era sa liu i na vanua ni valu ni mataqali bete. Sa nodra i tavi mera colata voli nodra kuila; sa yacana na ka oqo "Na Drotini ni Valu." Sa kedrai cavuti na mataqali oqo "Na Batibai," sa tabu sara me dua e lako sivi ira me lako i liu, sa tabu dredre ena kena lawa. Ka mera liu tikoga ka yaco i na vanua ni valu. Ni ra sa kacivaka na vosa vakaoqo "Sa ya levu," era qai lade sivi ira na veimataqali kece ka lako sara i liu, ni sa tara me ia na vala. (3) O ira ka ravu ena ivalu. Ni sa yavita e dua na tamata ena kacivaka sara na icavuti ni nona vanua kei na kenai vakacaucau, me kilai kina ni sa ravu e dua na kai na vanua o ya. Me vaka sa tu yadua na icavuti ni veivanua kece e Viti, kei na nona i vakacaucau me vaka Lumi kei Radinibau, se Liganisau se Davuilevu. (4) O ira na qaqa. Sa dau yaca nodra i wau na qaqa, me vaka na Siga lavalava, na iwau i Ratu Vueti; sa Uvi ni siga sei Tutuvi nei Radinibau na iwau i Ratu Cakobau, se na iVatui luma na iwau i Naligabasaga ka vaka. (5) na iwau sa ravutaki sa dau cicivaki na kena gadro i na nona vanua, mera kila na wekana ka marau kina. (6) Sa dau meketaki na yacadra na qaqa era ravu mai ena ivalu. Era dau meketaka ena veibogi na gone yalewa ni neimami vanua, na yacana kei na nona qaqa me yacova na siga sa sili kina na iwau ni ravu. Na yaca ni meke oqo na Sosovi; ia na yaca ni wau ni ravu na Gadro.
II. SA DAU SOLI NA YACA NI KOROI VEI IRA NA QAQA. (1) Ai matai ni yaca ni koroi ni ravu vakadua, na Seru se na Vueti, se Tawake. Ke sa Tawake rua se tolu sa na soli tale vua na yaca ni koroi, "Na Nimata;" eda sa na qai cavuta vaka Vueti Verata, se Nimati Bau, se Seru i Ratu, se Seru i Navunivalu. (2) A ka rua ni tutu yaca koroi. Ni sa ravu vaka va se lima, se vitu, sa na qai soli sara na yacana na turaga vei koya sa ravu vaka ono se vitu me rau veiyacani kaya, ka solia talega e dua na iyau na turaga vua sa ravu me kena i covi. Kai vakatoka ni yaca vua sa ravu vakadua, yaco i na ravu vaka tini, me sa qai cavuti na yacana vaka: Koroi Rokotuibau se Koroi Radinibau se Koroi Navunivalu se na Seru Tudrau ka vakatu o ya. Se Koroi Tawake levu. (3) Na yaca Koli, se Pusi, se Qio sa toro cake nona koroi ni qaqa. Ni sa ravu vaka vitu se walu, sa na soli vua na yaca Koli. Me vaka na na Koli Tui Mabua se Koli Rasauliwa se Koli Kilavaki, se Qio kei Dreketi. (4) Na yaca ni Koroi, na Waqa se Waqalevu se Tinatina se Rokotinanibaca se Tamani Sau; oqo na yaco me vaka Waqa i Tui Nayau. Sa soli na yaca oqo ni ra ravu vaka 1 8 se ciwa. (5) Na yaca Bui ni gone. Ke dua sa ravu vaka ciwa yaco i na tini se sivia. Sa na soli vua na koroi levu oqo; me vaka Bui ni gone se Bui Ratuqagalevu, ka vaka.
Wase 21. A iTutu Vakavanua e Viti
E rua na kawa ra kunei Viti taumada 1. O ira sa cavuti me Qali Cavakilagi. Era sa tamata ulu wai, ka ra dau cavuti talega me Vuvu. (2) O ira sa cavuti me Qali Kamami. Era sa tamata ulu dina ka ra dau cavuti talega me Vu.
A ka eda sa kila rawa ena iwasewase e rua oqo. O ira na ulu wai era lako beka mai Turakesitani mai Esia, na vanua era vu mai kina. O ira era ulu dina, e ra lako beka mai Aferika ka tiko mai Taganiika ni ra biuti Cepi mai Ijipita, na vanua era vu mai kina.
Sa yaga talega me volai tu na yacadra noda qase (Vu) eda sa kila rawa na yacadra: (1) O ira ka kele voli nodra waqa ena yasai Viti i na Tokalau. O Rokomautu, o Rokoua, o Kubunavanua I, o Ravula Kolimatua Delainauluvatu, o Maoro, o Rabituqali, o Ravouvou. (2) O ira kele nodra waqa ena yasai Viti i na Ra. O Lutunasobasoba, o Degei II, o Waicalanavanua, o Rokola, o Nakumilevu, o Ramasilevu, o Buisavulu, o Tuinayavu, o Rokoratu, Daunisai se Vakataqirisai.
Ia era sa veicurumaki sara ena nodra mai vakatawai Viti o ira oqo. O ira era ulu dina sa rairai mera sa yavusa Papua, o ira era ulu wai era yavusa Malaya. Ia sa lewe levu sara nikua sa vaka era kai Loma ni yavusa Papua kei na Malaya.
Ia sa tubu vakaevei beka na itutu vakavanua sa ra vakayaca tu kina na Veimataqali, kei na Veiyavusa era tiko oqo e Viti?
Sa macala kece vei keda, ni sa dua bau ga na yavu sa tubu mai kina na ivakarau bibi kei vuravura. Ka sa tubu vakurabui kina na tamata ka yaco me cavuti me turaga. Me vakaliuci na yacana ena itutu vakavanua. 1. oya ga na kaukauwa, kei na yaloqaqa. Oqo na isolisoli ni Kalou i vua na tamata sa digitaka, ka lesia o Koya me turaga. Ka ni sa nakita o Koya me vu ni rere vei ira na tamata ka solia kina vua na Nona Kaukauwa va Kalou, kei na Nona Sau ni Yalo Tabu, me sa nona na tamata sa lesia o koya. 2. Sa wase tu na veigauna sa ra dui rawata kina na tamata na yaca ni dui nodra i tutu vakavanua:
(1) Gauna ni qaqa. Sai koya oqo na imatai ni gauna kei vuravura, ka sa dau sota vata kei ira era sucu e delana ni ra sa qai tatawasewase voli na tamata era cavuti me Vu ena qara vanua. Ni ra sa kunea e dua nodra vanua era sa qai dui tawase me butu vanua. Ni lewe vica na tamata, era tawase mai na dua na uma ni tamata. Ni ra lako voli na butu vanua, ka rairai viavia veidre ga e lomadra, se o cei vei ira me vakaliuca me nodra i liuliu. Sai koya oqo na ka eda raica, sa vuna na ka sa vinakata kina na dau veibuli. Me nodra cakacaka levu taumada o ira ka sota ena imatai ni gauna, na vola ka me kilai kina e lomadra taucoko na iwasewase tamata o ya, na icegu nei koya sa qaqa. Ka sa vaka eda viavia raica sara ga oqo ena lomada na itovo, sa tubu mai ena loma ni yalodra na nona i lawalawa; oya ga na rere kei na dokai koya sa qaqa voli vei ira ka sa qai vaka e vakamalumalumutaki sara na yalodra kece e matana. Oqo ga na yavu sa tubu mai kina ena imatai ni gauna me buli na qaqa me nodra i liuliu (turaga).
(2) Na gauna ni Veibuli i Tutu Vakavanua. Eda sa raica rawa e lomada ena gauna ni dui nodra butu vanua voli noda qase, sa yaco mera dui kunea na vanua era vinakata me nodra, era sa qai lewa, ka wasea na vanua o ira sa liu era sa qai vakataudeitaki sara ni ra sa dui qarava ni tea tiko nodra i votavota.
Ia ni sa tudei na itikotiko ni veiyavusa yadua, sa qai tekivu sara na gauna ni veibuli i tutu vakavanua e Viti. Sa vukei keda ena vakasama oqo, ni da raica na iVola Tabu ena kena buli na turaga, ena ka ni veigauna vei ira na kawa tamata era Nona na Kalou (Isireli) vata kei na ivakatekivu ni wase ena iTukutuku kei Igiladi.
Ia ke dua na yavusa sa taudei nodra tiko vakayavusa ena vanua era sa vinakata me nodra, sa qai ia sara na veibuli i tutu vakavanua. O ira na yavusa eso, era bera ni kunea e dua nodra vanua, ni ra veilakoyaki voli na butu vanua se ni ra kawa tubu emuri, se ni ra curu bera mai. Sa qai caka ga ena gauna i muri nodra veibuli i tutu vakavanua.
Eda sa vakadinadinataka na vakasama oqo, ni da raica na kena duidui ni wiliwili ni nodra tui na veiyavusa. Eso sa tini na nona tui, ia eso sa bula balavu. Ia me sa macala deivaki sara vei keda, ni sa gauna ni veibuli; ni taudei na itikotiko ni vanua ena nodra yavutu, ena tiko vakayavusa.
GAUNA NI VEIBULI NI TUTU VAKAVANUA E VITI.
1. Sa wase rua na iwasewase lelevu ni tutu vakavanua ni tamata era i taukei, ka vakatawai Viti eliu. (a) Na yavusa Turaga (b) Na yavusa Bete se Bati. A yavusa turaga sa nodrai tavi bibi na vakana Kalou ni valu. Ia na yavusa Bete se Bati, sa nodrai tavi me qarava, a yavusa turaga; sa nodrai tavi na colacola i na Safa levu me cabori vua na kalou ni valu, kei na kena bete levu, kei ira kece na yavusa bete se bati ni magiti, ia na yavusa turaga, mera kua sara ni kana kina. Oqo na kena lawa.
2. Ai wasewase ni yavusa tamata era i taukei e Viti eliu sa wase lima: (1) A yavusa Turaga. (2) A yavusa Bete (3) A yavusa Bati (4) A yavusa Gonedau (5) A yavusa Matai.
3. A yaca buli ni veitutu vakavanua, era dau cavuti kina na iliuliu ni veitutu yadua mai na yavusa e 5 o ya. A Yavusa Turaga, sa tolu na kena yaca buli: (1) Na Ratu, se Tui, se Rokotui (2) Na Vunivalu (3) Na Komai. Ia na Komai ni Koro, sei taukei ni koro oqo, sa nodra iliuliu na mataqali Sauturaga.
A YAVUSA BETE: Sa 5 na kena yaca buli, ia sa duidui na yaca ena veivanua e Viti, ia sa lima ga na itutu ena yavusa oqo. (1) Na Vakavanua se Matasau, se Masau. (2) Na Tuni, se Tunitoga se Tuni mata. Ia sa dua ga na iwase mai na Tuni oqo, sa yacadra na Tuni Kalou se Tuni Makubu se Bouta se Bone se Matanacika. Era dau tara ka, buluta na turaga ni sa bale. (3) Na Takala se Kaci. (4) Na Matanivanua. (5) Na Tuirara se kai rara.
A YAVUSA BATI: Sa 3 na kena yaca buli na yavusa oqo. (1) Na Tora (2) Na Malo se Malotu se Malosivo (3) na iTaka ni Vosa.
A YAVUSA GONEDAU: Sa 2 ga na kena yaca buli eliu na yavusa oqo. (1) Na Ramasi (2) Na Tudau se Tunidau.
A YAVUSA MATAI: Sa 2 na kena yaca buli na yavusa oqo. (1) Na Daulevu (2) Na Matavule. Ia na Matavule sa qai vu mai na yaca vaka Toga.
Oi kemuni na wekaqu, mo ni raica matua ka vakasama ka kila sara, ni sa duidui na yaca buli ni veivanua e Viti. Ia na kena dina sa 15 ga na yaca buli ni tutu vakavanua e Viti, me vaka na kena lawa ni nodra itavi cakacaka yadua.
Ia na itutu vakavanua kece au sa vola toka e cake, sai koya sa vakabau e Viti eliu ena gauna ni veibuli. Ka sa vakabau talega na kena vakarokorokotaki ni tukutuku sa kauta mai o Mata i na vanua o ya. Me sa dau tamaki ka ulivi na itukutuku e vakavuraki ena tiko vakavanua. Me ulivi me sosoko ka me dei ka drua (me sa Mamu ka Vatu).
O koya eda dau tamaka vata kina ka vaka: Vakavitu! Vakawalu!
Oqori gona me dodonu vata kina e yalodra na iliuliu ni veimataqali ena tiko vakavanua, ena itukutuku sa tadu mai na kena Mata.
Raica na vosa sa vu mai kina na tamaki na mata vakavanua: oya na Vakavitu! Vakawalu! Sa vu na Vakavitu! Vakawalu! mai na yaca buli ni vei liuliu ni veimataqali ena itutu vakavanua, mai na iwasewase lelevu ni yavusa tamata erai taukei e Viti. Raica oqo. A kena wase rua na yaca ni tutu vakavanua ena veivanua kece e Viti, sa bale i na ivalu.
1. O IRA ERA CAVUTI ME LIGA NI MAGITI. O ira na iwase oqo sa 8 kina na itutu vakavanua. Raica, na Yavusa Turaga sa 3 na kena yaca buli. A Yavusa Bete vu yalewa sa 5 na kena yaca buli. Raica na 3 kei na 5 sa 8.
2. O IRA ERA CAVUTI ME LIGA NI WAU. O ira na ikarua ni wase oqo, sa 7 kina na iTutu Vakavanua. A Yavusa Bati se Bete ni vu tagane sa 3 na kena yaca buli.
Koira na Yavusa Gonedau, sa 2 na kena yaca buli. O ira na Yavusa Matai, sa 2 na kena yaca buli. Raica na 3 kei na 2, kei na 2, sa 7. Oqo dina na vanua sa vu maikina na "Vakavitu! Vakawalu!" ni tamaki, se ulivi na itukutuku sa tadu mai na kena Mata.
E dina ga sa duidui na veitarataravi ni tutu vakavanua e Viti. Ia na nodra veitarataravi dina na itutu sa vaka ga au sa volai ira tu e cake. E dina ga sa liu na yaca Vunivalu ena gauna ni qaqa, ia ka sa qai liu na yaca, Tui se Ratu ena gauna ni veibuli i tutu vakavanua, ka sa qai ka rua kina na yaca Vunivalu. Ia na Tora talega sa vu mai na itutu Vunivalu, ia sa qai lesi emuri o koya me i liuliu ni yavusa Bati ena vuku ni nona dau bolebole. Koya sa yacana kina na Tora (daubolebole).
To be continued...........
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn