ULUTAGA LEVU
A Bula Dina o Jisu?
A SEGA ni vutuniyau se kaukaua o Jisu, a sega tale ga na nona vale. Ia e vica vata na milioni era sa vakila na yaga ni nona ivakavuvuli. Vakacava a bula dina o Jisu? Dikeva mada na ka era tukuna eso na turaga rogo ena gauna makawa kei na gauna qo.
E kaya o Michael Grant e kila vinaka na ivakarau ni bula ena gauna makawa: “Ke da vakabauta na Veiyalayalati Vou kei na so tale na ivola makawa, sega ni dodonu meda vakatitiqataka ni a bula dina o Jisu me vaka ga noda sega ni vakatitiqataka nira bula dina e levu na tamata rogo ena gauna makawa.”
E kaya na parofesa o Rudolf Bultmann, e dau dikeva na Veiyalayati Vou: “E sega ni dua na yavu me vakatitiqataki se veiletitaki kina ni a bula dina o Jisu. E sega tale ga ni dua na yavu me vakatitiqataka kina e dua ni a tauyavutaka o Jisu na ivavakoso vaKarisito era lewena taumada na vakaitikotiko ena yasayasa makawa vakaPalesitaina.”
E kaya na turaga rogo o Will Durant, e daunitukutuku makawa qai dauvolaivola: “E sega ni rawa ni dua e bulia na italanoa kei Jisu. E dina qai vakasakiti na kena itukutuku, na veika gona e tukuni me baleti Jisu e sega ni rawa ni vakaibalebaletaki vua e dua e cavuti wale ga ena itukuni se italanoa buli.”
A tukuna na saenitisi a sucu mai Jamani o Albert Einstein: “Au dua na Jiu, ia au qoroya vakalevu na ka e volatukutukutaki me baleta na turaga ni Nasareci.” Ni tarogi se cava nona rai me baleti Jisu, e kaya tale o Einstein: “E vakamacalataki Jisu vinaka sara ga kei na nona itovo na Kosipeli. Ni wilika gona e dua na kena ivolatukutuku, sa na vakabauta ga ni a bula dina o Jisu. Ena sega ni nanuma ni itukuni se italanoa buli.”
“O koya e wilika na Kosipeli sa na vakabauta ga ni a bula dina o Jisu.”
—Albert Einstein
KA E LAURAI ENA ITUKUTUKU MAKAWA
Sega tale ni dua na vanua ena iVolatabu e vakamacalataka vinaka na bula i Jisu kei na nona cakacaka vakaitalatala, me vaka nodratou ivolatukutuku o Maciu, Marika, Luke, kei Joni. Era cavuti koya tale ga eso era sega ni lotu vaKarisito.
TACITUS
(r. 56-120 G.V., se Gauna vaKarisito) O Tacitus e dua vei ira na daunitukutuku makawa rogo e Roma. A volatukutukutaka na veika e yaco ena veivanua e qali e Roma mai na 14 G.V. ina 68 G.V. (a mate o Jisu ena 33 G.V.) E vola o Tacitus ni a vakavuna o Empara Nero na kama levu mai Roma ena 64 G.V., ia a beitaki ira na lotu vaKarisito o Nero ena ka e yaco ya. E kaya tale o Tacitus: “A totogitaki o Karisito a tauyavutaka na [lotu vaKarisito] me vakamatei donuya na veiliutaki i Tiperiu, a tauca na itotogi qori na vakailesilesi o Ponitio Pailato.”
—Annals, XV, 44.
SUETONIUS
(r. 69–r. 122 G.V.) A volatukutukutaka na daunitukutuku makawa qo ena ivola Lives of the Caesars, na veika e yaco donuya nodratou veiliutaki e 11 na empara ni Roma. E vakamacalataki ena ivolatukutuku kei Kilotiu na nodra veileqaleqati na Jiu e Roma qai veiletitaki kina o Jisu. (Cakacaka 18:2) A vola o Suetonius: “Era vakavu ca vakalevu na Jiu ena vuku i [Karisito], mani vakatalai ira mai Roma o [Kilotiu].” (The Deified Claudius, XXV, 4) A beitaki Jisu o Suetonius ena nodra dau vakacaca na Jiu, ia e sega ni vakatitiqataka ni a bula dina o Jisu.
PLINY THE YOUNGER
(r. 61-113 G.V.) E dauvolaivola na turaga ni Roma qo qai vakailesilesi e Picinia (kilai nikua me o Taki). A volavola vei Trajan na Empara ni Roma me soli vakasama ena ka me cakava vei ira na lotu vaKarisito e Roma. A tukuna o Pliny ni dau saga mera cakitaka na lotu vaKarisito nodra vakabauta, qai vakamatei ira era bese ni cakava qori. E kaya ena nona ivola: “O ira era . . . masu vei ira na kalou ni lotu butobuto, ra vakalagilagi ira, ra cabora na waini kei na ka boivinaka ina kemu ivakatakarakara . . . ra qai vosavakacacataki Karisito . . . , au nanuma ni vinaka mera sereki.”
—Pliny —Letters, Book X, XCVI.
FLAVIUS JOSEPHUS
(r. 37-100 G.V.) E dua na bete e Jiu, e daunitukutuku makawa tale ga. E kaya o Flavius Josephus ni dau vosayaco ena veika vakapolitiki na bete levu o Anasa, “a soqoni ira na turaganilewa ni Sanadrini [nodra mataveilewai levu na Jiu], qai vakarota me kau yani vei ira o Jemesa, na taci Jisu e vakatokai me Karisito.”
—Jewish Antiquities, XX, 200.
NA TALMUD
Na Talmud e nodra ivola makawa na rapai ena ikatolu ina ikaono ni senitiuri G.V., e tukuni kina ni o ira mada ga na meca i Jisu era vakadeitaka ni a bula dina. Kena ivakaraitaki, e kaya na Talmud ni “a vakaliligi o Jisu na kai Nasareci ni bera na Lakosivia.” E donu na ivolatukutuku makawa ya. (Babylonian Talmud, Sanhedrin 43a, Munich Codex; raica na Joni 19:14-16.) E tukuna tale na Talmud: “Mera kua mada ga ni vakamadualaki ira tu e matanalevu na noda gone me vakataki koya na kai Nasareci,” na icavuti e dau kacivi kina o Jisu.
—Babylonian Talmud, Berakoth 17b, footnote, Munich Codex; raica na Luke 18:37.
IVAKADINADINA VAKAIVOLATABU
E vakamatailalaitaki ena Kosipeli na bula i Jisu kei na nona cakacaka vakaitalatala. E cavuti kina na yaca ni tamata, vanua, kei na gauna era yaco kina na veika e volatukutukutaki. E donu vinaka na ivolatukutuku qori ni laurai vata kei na itukutuku makawa. Kena ivakaraitaki, eda rawa ni kila ena Luke 3:1, 2 na gauna a tekivuna kina nona cakacaka vakaitalatala o Joni na Dauveipapitaisotaki a vakatayaloyalotaki Jisu.
E vola o Luke: “Ena ika15 ni yabaki ni veiliutaki i Tiperiu Sisa, a kovana tiko kei Jutia o Ponitio Pailato, e iliuliu ena yasana o Kalili o Eroti, na tacina o Filipi e iliuliu ni yasana o Ituria kei Tirakoniti, e iliuliu ni yasana o Apilini o Laisenia, erau iliuliu ni bete tale tiko ga ena gauna ya o Anasa kei Kaiafa, e qai vosa na Kalou vei Joni na luvei Sakaraia mai na vanua talasiga.” Na itukutuku qori e vakadeitaka vei keda ni “vosa na Kalou vei Joni” ena 29 G.V.
Era kilai ratou vinaka na turaga rogo e cavuta o Luke na daunitukutuku makawa. Ia eso na dauvakalelewa era lomatarotarotaka ke rau a bula dina o Ponitio Pailato kei Laisenia. Ia e cala na nodra rai na dauvakalelewa. E vakadeitaki ni dina na ka e vola o Luke ni ceuti tu ena vatu na yacadrau ruarua na vakailesilesi qori. *
CAVA MEDA KAUAI KINA?
E bibi me vakadeitaki ni a bula dina o Jisu ni yaga vakalevu nona ivakavuvuli. Kena ivakaraitaki, e vakavulica o Jisu na sala meda marau kina qai vakainaki noda bula. * E yalataka tale ga na gauna eda sa na tikovinaka kina qai bula sautu, eda sa na vakaduavatataki ena veiliutaki ni “Matanitu ni Kalou.”
Na “Matanitu ni Kalou” e vakatakarakarataka na veiliutaki ni Kalou e vuravura, ena liutaka na vuravura taucoko. (Vakatakila 11:15) E vakamatatataka qori o Jisu ena nona masu: “Tamai keimami mai lomalagi, . . . me yaco mai na nomuni Matanitu. Me caka na lomamuni e vuravura.” (Maciu 6:9, 10) Na cava eda na marautaka ena veiliutaki ni Matanitu ni Kalou? Raica mada e vica na ka qo:
Sa na oti na ivalu kei na veicati vakamatatamata.
—Same 46:8-11.
Sa na oti vakadua na veika ca, kocokoco, kei na veidabui, era na vakarusai tale ga na daucaka ca.
—Same 37:10, 11.
Era na marautaka nodra cakacaka o ira na vakarurugi ena Matanitu ni Kalou, ena vuavuaivinaka tale ga.
—Aisea 65:21, 22.
Sa na totoka vakaoti na ituvaki kei vuravura, qai sautu ena kakana.
—Same 72:16; Aisea 11:9.
Eso era na rairai nanuma ni yalayala qori e tadra wale ga. Ia vakasamataka mada na sasaga ni tamata. Sa totoka sara na rawaka ena vuli, veika vakasaenisi, kei na buli ni iyaya vovou. Ia e vica vata na milioni era veilecayaki tu nira sega ni kila na veika ena yaco ena vesiga se bera mai. E yaco tu ga e veisiga na leqa vakailavo, vakapolitiki, kei na lotu. Sa qai levu ga na kocokoco kei na veidabui. Io, ena guce ga na veiliutaki vakatamata!
E dodonu meda kauaitaka na ivolatukutuku ni bula i Jisu. * E kaya na 2 Korinica 1:19, 20: “Se mani levu vakacava na ka e yalataka na Kalou, era “io” kece ena vuku i [Karisito].”
^ para. 23 A kune e dua na ka e ceuti tu kina na yaca i Laisenia e vakatokai me tetrarch se “iliuliu ni yasana.” (Luke 3:1, ivakamacala e ra) A veiliutaki sara tiko ga e Apilini donuya na gauna a cavuta o Luke.
^ para. 25 Dua na ivakaraitaki totoka ni ivakavuvuli i Jisu e tiko ena Maciu wase 5 ina 7, e dau vakatokai me iVunau ena Ulunivanua.
^ para. 32 Me ikuri ni ivakamacala me baleti Jisu kei na nona ivakavuvuli, rai ena www.jw.org ena IVAKAVUVULI VAKAIVOLATABU > SAUMI NA TARO VAKAIVOLATABU.
VULICA ESO TALE NA KA
Eda Vakadeitaka Vakacava ni Dina na iVolatabu?
Ke vakavuna na Kalou na iVolatabu, ena duatani duadua mai na vo ni ivola.
Vakaturi i Jisu
—A Yaco Dina?
Na cava e dina kina na ivolatukutuku ni Kosipeli?
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn shn_Mymr fij_Latn fij_Latn bug_Latn fij_Latn vec_Latn dzo_Tibt fij_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn twi_Latn fij_Latn kor_Hang lin_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn nno_Latn fij_Latn nno_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn