Read Fiji%20Farmer%20Issue%208%202009%20Fijian1.pdf text version
Issue No. 8
December 2009
VUREVURE NI LAVO VINAKA NA DURUKA
Vakadewataka ko: Nacanieli Takele
Na duruka e dua na kakana draudrau taleitaki ka vaka koto ga na dovu na kenai rairai ka tei vakalevu mai Vunidawa enai Wasewase e Loma. Nida sarava na veiloga ni duruka mai Vunidawa, eda na nanuma ga nida sarava tiko e dua na veidovu na kedrai rairai. Na tei duruka mai Vunidawa, era teitei ena buca, era teitei ena vanua baba ka ra teitei tale ga ena bati ni uciwai. Na duruka e dua nai voli vinaka ka dau tiko sara e cake na kenai sau ena gauna e toso cake kina na kena gadrevi mai veiira era dau volia. Oqo na vuna era tea kina vakalevu nai tei oqo oira na dauteitei mai Vunidawa ka vaka kina e na veiyasai Viti tale eso. Oqo tale ga e dua na kakana ka vuqa sara era taleitaka ka vuqa nai cakacaka ni kakana e rawa ni vakayagataki kina. Ko Nasoni Katudrau (43) mai na koro ko Nabena sa qarava tiko mai na cakacaka ni tei duruka ena dua na gauna balavu ka vakabauta ni tei oqo e dua nai vurevure ni lavo vinaka vakabibi nira sa tu rawa tu na kena makete. Sa vakawati ko Katudrau ka lima na luvena, e rau lewe rua e rau vuli tiko, rua tale rau sa cakacaka ka dua e tiko voli ga vale. E teitei tiko ko Katudrau ena dua na qele lisi lima na eka na kena levu ka sa teivaka tu e dua na eka ena duruka. E tea tale ga na tavioka, dalo kei na cago (ginger) me vukea na nona rawa-
ka vakailavo. "Na duruka, sa tu ga na gauna e dau vua kina, e rawarawa na kena bula ka lailai tale ga nai lavo e dau vakayagataki ena kena qaravi ka vakavuna me dau levu sara nai lavo e dau rawata," e kaya to Katudrau.
waluvu ka tarai Viti Levu, ia, e a volitaka rawa e 800 nai vesu duruka ena $3.00 dua nai vesu. "Au vakamuria tu ga na teitei vakanakoro ena noqu tei duruka me vaka ni sega sara ni levu na kena dau kacivaki nai tei oqo se vakatavuvuvlitaki nai walewale vou ni kena teivaki kei na kena qaravi", e kaya ko Katudrau. Ena gauna sa qai tekivu tei duruka kina, sa dau nona cakacaka na kere itei mai veiira na dauteitei era sa teivaka tiko, ia, oqo ni sa tea vakalevu, sa dau vukei ira na dauteitei era vinakata nai tei ena nona dau veisoliyaki veiira nai tei. E dina ni duruka ei tei bulabula rawarawa ka tubu totolo, e dusia ko Katudrau ni sa kaka bibi na kena qaravi vinaka me wereci na coca ka samaki vinaka na logana.
E tomana na nonai vakamacala ka kaya ni gauna e dau vua kina na duruka, sa dau qarauna sara ga vakavinaka na nona volivolitaki me rawa ni rawai lavo sara vakavinaka ka qai dau vakanuinui ki na veitei tale eso ena gauna sa dau oti kina na kena vua. E tea e levu na veimataqali kawa ni duruka kara dau matua ni enai matai ni nodra vua ni oti e dua na yabaki mai na gauna era tei kina ka dau vakadinadinataki ni dau sa sivia sara na levu ni duruka ena makete ena nona vanua ena vula ko Epereli ka dau vakavuna na lutu ni kenai sau. Enai tekivu ni yabaki oqo, e a vakacacani sara vakalevu na nonai teitei ena
"Na duruka e tei ga vakadua, ka rawa nida tamusuka tiko na vuna vata ga o ya ena dua na gauna balavu kai tei totolo na kena tete ka sega so sara ni levu na veiqaravi e vinakati kina". E vakamacalataka ni duruka e sega sara ni levu nai lavo eda vakayagataka kina e na qaravi ka sega ni dau vakayagataka na maniwa se vakabulabula ni qele ka ni tei tubu totolo. Na drauna madu ena gauna era lutu kina era vukea tale na duruka ena nodra vakayagataki mei ubi ni qele (mulch) ka vakabulabulataki tale ga na qele.
1
"Keimami dau tei duruka tu ga ena qele matemate ka dau vakalaiva tu mera bula tu ga vakataki ira ena rua na yabaki ni bera ni keimami qai cavuta me tei yani e dua tale nai tei. Keimami sa vakatovotovotaka ka vakadinadinataka nira dau bula vinaka nai tei ena veivanua sa tei oti kina na duruka ka vakaraitaka tiko vei keimami ni duruka e vukea na bulabula vinaka ni qele". E kaya tale ga ni duruka e sega ni dau tei vata kei ira na veitei tale eso baleta nira tubu totolo ka totolo tale ga na nodra tete ka rawa nira vakaruguti ira nai tei era teivata. "Na duruka e vinakata sara vakalevu na uca me rawa ni bula vinaka ka drokadroka vinaka na drauna". E kaya o Katudrau ni dodonu me dau tamusuki na duruka ena gauna ga sa matua kina. Kevaka e bera na kena tamusuki, sana rawa ni vakacacana tale. "Dina ga ni maroroi vinaka tu na lewe ni duruka ena kenai olo ena gauna e dau tau bi kina na uca, ena rawa tiko ga ni vakacacani kevaka e tamusuki bera", e vakabibitaka ko Katudrau. Dau so na gauna e dau kania kina na duruka e dua na manumanu meca ka vakatokai ena yasayasa oqo ena yaca na Lasai ena gauna sa dau voleka kina ni tamusuki ka rawarawa ni vakacacana na loga ni duruka taucoko ena dua ga na bogi. Ena gauna sa dau rauta kina na 6 na fute na balavu ni vu ni duruka ka sa matua vinaka tale ga, sa qai dau musu volekata na sena. E kaya o Katudrau nira dau veivuke na lewe ni koro ena gauna sa caka kina na tatamusuki ka ni gaunisala ga o ya ena rawa kina vua me tamusuki kece sara na duruka. E dau taura e 3 se va na siga na caka ni kena tamusuki na duruka ka vakatau tiko mai nai wiliwili ni liga ni veivuke
ena gauna ni tatamusuki. Ena gauna oqo sa teivaka tu e 2000 na vu ni duruka ka dua na vuna en rawa ni tiko ena 20 na sena laukana. E dau vesuka vata e 13 na duruka ena dua nai vesu ka volitaka e dua nai vesu ena $13.00. "E rawa tale ga ni tamusuki totolo na duruka ka maroroi ena dua na vanua mamaca vinaka me na kakua ni ca". E sega ni leqa na kena makete ka ni tu na veikabani dau buli kakana ena noda vanua me vaka na Food Processors (Fiji) Limited ka voli duruka sara
"Keimami vakavinavinaka vakalevu ki na Tabacakacaka ni Teitei ni mai semati keimami ki na veimakete eso era volia tiko na neimami ivoli, ka ni oqo e dua na leqa levu keimami dau sotava tu ena veigauna sa oti o ya na dredre ni volivoli ena gauna sa dau sivia kina na duruka, lutu na kenai sau ka lailai tale ga na neimami tubu vakailavo". E kaya o Katudrau, ni gauna ga era semati kina ki na Food Processors, e soli vei ira nai sau vinaka ka vakalutuki tale ga nai sau ni vakau ni nodrai voli ka vinaka sara tale ga na nodra tubu". Na Food Processors e volia ka tawaikavataka na duruka ka vakauta ki na kena veimakete mai vanua tani. Na kena laki vakayagataki me buli tale ga e so na kakana ei walewale ga ni kena tovolei me biuta ena makete eso tale na ka era rawa ni caka mai na duruka mera na taleitaka na dauvolivoli. "Keimami kerekere tiko ki na Tabana ni Vakadidike ni Tabacakacaka ni Teitei ke so na vakadidike e bau rawa ni caka e nai tei oqo me vukea na neimami kila-ka kei na neimami qarava nai tei oqo me vakalevutaka cake nai vakarau ni veika keimami rawata tiko ka cau sara tale ga ena sasaga ni noda matanitu ena kena vakalevutaka na veivuaniqele eda volitaka ki vanua tani". "Na ka keimami kila, ni sega tu ena gauna oqo nai walewale dodonu ni kena teivaki nai tei oqo me vaka na kena veiyawaki, tarovi ni co ca, manumanu meca kei na mate ka vaka kina nai vakabulabula ni qele ka keimami qarava tu nai tei oqo ena dui kila lalai ga sa tu rawa tu vei keimami". E kaya o Katudrau ni kevaka e caka na vakadidike me vukea na qaravi ni tei oqo, ena vukea sara vakalevu nodra rawa-ka mai na duruka na dauteitei. E vakayagataka ko Katudrau nai lavo e rawata mai na volitaki duruka me baleta na bula ni nona matavuvale, na nodra vuli na luvena, na voli ni veiyaya ni teitei kei na wainimate ni teitei me vukea na nona bisinisi ni teitei.
tikoga mai na nodra matanivale na dauteitei. "Ni vo e rua na vula me tamusuki na duruka, era sa dau gole mai na itini ni kabani me keimami veivosakitaka nai sau kei na kena vakau na neimami voli ki na nodratou kabani". E kaya o Katudrau ni dau vukei ira na kabani ena kena vakalutuki sobu ena 50 na pasede nai vodovodo ni nodrai tei ena kena vakau ki na kabani. "Ena so na gauna ni dau vinaka na kenai sau ena makete ena noda vanua, keimami sa dau volivolitaki ga ena makete".
2
VOLITAKI DURUKA KI VANUA TANI
Na duruka e dua nai voli ka taleitaki sara vakalevu ena noda vanua ka vaka kina mai vanua tani. Eso na dauteitei, vakabibi mai Sigatoka, era sa tei duruka tiko vakalevu ena vakasama me volitaki mera rawai lavo kina. E dau levu na gauna, e dau tiko nai sau ni duruka ena veimakete ena noda vanua ena $6.00 dua nai vesu. Eso era taleitaka mera volivolitaki ga ena bati ni gaunisala ena $5.00 ki na $8.00 dua nai vesu. Na duruka e tawaikavataki tale ga ka ra volitaki ena veisitoa lelevu ena noda vanua kara volitaki tale ga ki na veivanua tani. E kaya ko Simione Nabura E tubu cake sara tiko vakatotolo na kena taleitaka sai voli oqo ka sa levu sara na makete era sa tiko ena noda vanua ena gauna oqo era tu vakarau mera voli tavioka ka sa kena gauna vinaka oqo vei kemuni na dauteitei moni tei tavioka sara vakalevu. Na fika eratou solia na Tabacakacaka ni Teitei e vakaraitaki kina nida volitaka tiko ki vanua tani e rauta ni 1,700 ki na 1,800 na tani na tavioka ena veiyabaki ka tiko na kenai sau vakailavo en $2 na milioni. E kaya nai Liuliu ni Tabana ni Teitei enai Wasewase e Loma ko Uraia Waibuta ni tiko sara tiko e cake na gagadre ni tavioka mai vanua tani ena gauna oqo kana rawa vei Viti me sotava sara vakavinaka na gagadre o ya. "Sa tu ena noda vanua ena gauna oqo na makete nu buli kakana mai na tavioka, o ira era dau vakau tavioka ki vanua tani kei na makete ga ni noda vanua," e kaya ko Waibuta. Nai sau ni tavioka era volivoli tiko kina na daubuli kakana mai na tavioka e tiko ena $0.45/kilo kara volivoli ga mai vei ira na dautei tavioka sa tiko rawa tiko na nodra konitaraki ki na kabani e volivoli. Na veivanua ni buli kakana mai na tavioka era vinakata na tavioka me cavu nira se qai vula vitu, ia, o ira era vakau tavioka ki vanua tani, era vinakata na tavioka sa sivia na vula 9 se na vula 10. Era tiko enai Wasewase e Loma e rauta nira lewe 20,000 na dautei tavioka ka vuqa veiira era tea ga na veika me baleta na kana ni nodra matavuvale ka lewe lailai sara era tea vakalevu me baleta a makete ena noda vanua kena mera vakau ki vanua tani. E kaya o Waibuta ni dua na leqa era sotava tiko na dautei tavioka enai Wasewase e Loma o ya na sivia ni uca ka dau vakaleqa na lewe ni tavioka. "Vei ira na dautei tavioka, e dodonu ga mera tea vakalevu na tavioka ka ni tiko sara tiko e cake na kena vinakati mai na makete". "Nai tei oqo e vinaka sara tale ga nai sau e voli tiko kina ena makete ni noda vanua ka levu era volitaka tiko ga vakaibinibini". Nai sau ni dua nai binibinia tavioka ena noda veimakete e tiko ena $4.00 ki na $5.00 se $0.90/kilo. Na tavioka lewe vulavula era volitaki tiko ena $0.50 - $0.60/ kilo kei na tavioka lewe dromodromo, era volitaki tiko ena $0.90/kilo. E lailai sara tiko na tavioka lewe dromodromo ka tavioka kana vinaka sara tale ga. Na kenai sau tale ga e dau veitubuyaki ka vakatau tikoga ena kena gadrevi kei na kena levu ena makete. Sa veivakauqeti tiko ko Waibuta vei kemuni na dauteitei moni tei tavioka vakalevu ka ni sa tu na qele ni teitei ka tu sara tale ga na misini mera vukei kemuni ena kena vakarautaki na nomuni qele ni teitei kevaka oni teitei tiko ena vanua buca. "Ke qaravi vinaka, sana rawa vua e dua na dauteitei me rawata e 20 na tani tavioka mai na dua na logana ka tiko ena dua na ekatea na kena levu". Na tavioka kana vinaka e dau rawa kevaka e cavu na tavioka ena maliwa ni gauna sa vula 7 se vula 9 kina. E dau vakau tiko na tavioka ki Ositerelia, Niusiladi, Kenada kei na vanua levu ko Amerika ka era vakau tavioka tiko ki vanua tani na veikabani lelevu eso me vakataki Waisali Farm Produce, Produce Processors kei na Garden City. Na Tabacakacaka ni teitei e vukei ira na dautei tavioka enai vakasala ka semati ira sara tale ga na dauteitei vei ira makete ni nodrai tei ka vakatakila sara tale ga vei ira nai walewale ni kena teivaki na tavioka me rawa ni levu na ka era rawata ka lavo sara tale ga nai lavo e drodro ki na nodra taga me baleta na bula ni matavuvale.
3
WALEWALE NI KENA TEIVAKI NA DURUKA ME LEVU NA KA O RAWATA
Kawa Digitaki · Baribari · Duruka leka · Wainikoro · Thick White · Pitpit Red Levu Ni Tei Me Vakayagataki 20,000 na kenai musumusu/ekatea Gauna Ni Kena Tei Loma ni yabaki taucoko Kena Veiyawaki Vakayagataki na Misini 1 na mita na veiyawaki ni yatu 50 na senitimita na veiyawaki ni tei enai yatu Balabalavu ni Tei 30 na senitimita Tei ena Buke 0.5 na mita na raba ni buke ka 1 na mita na kedra veiyawaki Vakabulabula ni Qele NPK 13:13:21 Qele Matemate 200 na kilo/ekatea ena gauna e tei kina Uria: 100 na kilo/ekatea me biu vakarua. Matai ni kena veimama (50 na kilo) ena gauna ni teitei kei nai karua ni veimama ni oti e 4 na macawa. Qele Bula NPK 13:13:21 100 na kilo/ekatea ena gauna e tei kina Me dau dikevi taumada na bulabula ni qele ni bera ni qai biu nai vakabulabula. Tarovi ni Co Ca Wainimate na Paraquat (Gramoxone, Agazone se Royal Paraquat) me 100 na mililita/15 na lita na waidroka. E vinaka cake me wereci ga enai sele se cavuraki na co ca Tarovi ni Mate Leaf Spot: Sega ni dua na ka me leqataki kina. Sega tale ga ni yaga na kena tarovi. Tarovi ni Manumanu Meca Red Spider Mite: Sui ena Dimethioate (Rogor) me 15 na mililita/15 na lita na waidroka Black Scale & White Peach Scale: Sui ena Deltamethrin (Turbo) me 8 na mililita/15 na lita na waidroka Spiralling White Fly: Sui ena Diazinon me 60 na mililita/15 na lita na waidroka Vakayagataka na manumanu meca ni Spiralling White Fly ka vakatokai na Nephasis Bicolor me biu ena nomu vanua ni teitei Cavucavu Kena Kawa Matua Totolo Matua ni oti e 8-10 na vula mai na gauna era tei kina Kena Kawa era Matua Berabera Cavu ni oti e 12 na vula Veika E Rawa 20 30 na tani/ekatea ke muri vinaka nai walewale dodonu ni kena tei kei na qaravi Veika yaga ena Yago e tiko ena Duruka Vaitamini A, C kei na kena cubi (starch)
·
Veivuke Ni Tabana Ni Teitei Vei Kemuni Na Dautei Duruka
Oni vukei na dautei dalo enai tei kei nai yaya ni teitei enai tuvatuva levu vakailavo ni veiqaravi ni Tabacakacaka Era dau sikovi kemuni ka dau soli vakasala sara tale ga na nomuni vakailesilesi Era qarava sara tale ga na vuli moni vakavulici kina na dau · teitei ena veiwalewale vovou ni teitei Era vukei kemuni sara talega ena kena dau tuvai nai tuvatuva ni nomuni teitei kei na nomuni cakacaka vakadauteitei Era dau tauyavutaka tale ga na veivanua ni teitei eso me vakaraitaki kina na veiwalewale
·
·
·
·
vovou ni teitei kei na veika vovou sara tale ga ni teitei mai nai vakabulabula ni qele kei na dikevi ni qele me matata kina na qele vinaka ni teitei Era veivuke sara tale ga ena nomuni semati na dauteitei vei ira na kena makete
Kere i Vakasala kina: Tabana ni Tukutuku, Tabacakacaka ni Teitei, Qoli kei na Veikau, Kato ni Meli, Raiwaqa. Talevoni 3384233 Ext 231 se kprakash@govnet.gov.fj
4
Vakarautaka: Tabana ni Tukutuku, Tabacakacaka ni Teitei, Qoli kei na Veikau, Kato ni Meli, Raiwaqa.
Information
4 pages
Report File (DMCA)
Our content is added by our users. We aim to remove reported files within 1 working day. Please use this link to notify us:
Report this file as copyright or inappropriate
282819
eng_Latn eng_Latn hun_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk fij_Latn fij_Latn unk fij_Latn fij_Latn unk fij_Latn fij_Latn unk unk unk unk fij_Latn fij_Latn unk fij_Latn swe_Latn bam_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn unk