“Ni sa kena bula ni yago na dra.” – Vunau ni Soro 17:11
Na dra ka drodro e noda veisala ni dra, sai koya na ka e vauci keda me da tautauvata kece na tamata. E na dra ga, e rawa kina me da bula vakayago na tamata.
E na yabaki 1628, e a tabaka kina e dua na ivola na vuniwai ka kena dau ni vakadidiketaki ni yago, ko Dr William Harvey, ka yaca ni ivola na “On The Circulation of the Blood” (Na Drodro ni Dra). E a vakatura kina na turaga oqo, ni sa tiko ga e na dra na bula. Na kena vakadidiketaki ka vulici na drodro ni dra e yagoda, e sa rairai ka ni vuli bibi duadua me vulica na tamata e na ikatinikavitu ni senitiuri. Na vuli oqo e a gadrevi vakabibi, me da kila kina vakavinaka na cakacaka ni gacagaca yadua, ka vakakina na kena qaravi na mate ni yago.
Ia, na dina bibi oqo, ni sa vakatau e na dra, na bula ni veitiki ni yago kece, e a sa volai tu e na iVola Tabu e na vica na udolu na yabaki eliu. E a kaya na Kalou vei Noa e na Veiyalayalati Makawa,
“A ka bula kecega sa lako rawa sa na kemudou kakana; me vaka na kau drokadroka, ka’u sa solia vei kemudou na ka kecega: ia na lewena ga sa tiko kina na vu ni bula, io na kena dra, mo dou kakua ni kania. Ia ka’u na taroga vakaidina na nomudou dra na vu ni nomudou bula; au na taroga kina na manumanu kecega, kei na liga ni tamata; ia au na taroga na mate ni tamata yadua mai vua na tamata kadua: ko koya sa vakadavea na dra ni tamata, ena vakadavea talega na nona dra ko ira na tamata: ni sa bulia na tamata na Kalou me sai tovo vata kaya.” (Vakatekivu 9:3-6)
NA IVAKAMACALA KEI NA CAKACAKA NI DRA
Na veimataqali yaya lalai ni bulibuli ka ra tiki ni kena buli na dra, era cakacaka e na dua na sala ka se sega ni yacova na noda vakasama, dina ga ni sa rabailevu sara na noda kila ka e na gauna oqo. Na dra ni tamata kei na kena cakacaka e na yagoda, e sa dua na iulutaga ka sa rui vereverea, ka sa buli kina e dua taucoko na tabana ni vuli me vakatabakidua ga e na kena vulici.
Na wai veivakurabuitaki oqo, e drodro wavolita na yago taucoko, e na veiya-ruasagavulu-ka-tolu na sekodi. E sega ni cegu na kena cakacaka, ka drodro wavoli tiko e loma ni uto, sala ni dra lelevu, ka me curu talega e na veisala ni dra matailalai sara.
Na (icegu ni) bula, o koya na ka e se sega ni dua na tamata vuku (scientist) e se bau vakamacalataka rawa, se kila na kena cakacaka, e kaya na Kalou ni tiko e na dra ni lewe, ka na sega ni rawa ni dua na bula kevaka e sega na dra.
E na yagoda na tamata, e sinai kina na veimataqali yaya ni cakacaka lalai ni yago (tissues). Eda vakatokai ira me ra viciko, nave, uro, gacagaca, sui kei na lewe etc. Na veiyaya lalai ni yago oqo, era tautauvata kece e na dua na sala, o ya ni ra dui tu vakadua ga e na dua na vanua, era ka matailalai sara me ra sega ni laurai rawa e matada, e tabakidua ka qiqo talega na cakacaka era dui cakava.
Ia na dra, e sega ni tautauvata kei ira na veiyaya lalai oqo, ka ni sega ni tu vakadua, ia e drodrova na loma ni yago taucoko, ka kauta na kakana vei ira kece na veiyaya lalai ni yago ka ra cavuti koto e cake, me ra vakani kina, ka qai soqona talega na nodra benu, me kauta tani yani.
Na tamata yadua, e tiko e yagona e 10 na paidi na dra. Oqo e rauta ni 7 na pasede ni bibi ni yagona e dua. Na dra, e buli mai na lewe ni sui (marrow), ka cowiritaki ka vakasavasavataki koya tikoga vakai koya, me vakavica na drau e na dua na siga. E drodrova na yago taucoko ni pamutaki mai na uto, ka qai ceguvi e na cagi ni bula mai na yatevuso (lungs). Na dra, e veivotayaka na kakana kei na cagi ni bula, ka vaka kina na veimataqali yaya ni cakacaka lalai (hormones), kei na vuqa tale na ka, kivei ira kece na veitiki ni gacagaca ni yago, ka qai sosoqona na nodra dui benu kei na cagi ca, me kauta laivi yani. Na sotia lalai ni yago ka ra bini tu e na noda dra, era vakasasataka ka ra vakarusa na veimataqali yamata ni mate-ni-yago era dau kabakoro mai.
Eda raica rawa e ke, ni solia vei keda na kaukauwa, na dra. E vakatara na tubu me yaco. E isasabai ni yago. E valuta na mate veitauvi kei na mate ni gacagaca. E sa iyatu eliu ni sasabai mai na kabakoro ni manumanu lalai ni mate. E solia e dua na ituvatuva dei ni vorati ni veika kece e vakavu leqa ki na yago. E qarava e dua na itavi bibi ka yaga e na cakacaka ni kena vorata na yago na leqa kece mai taudaku, ka vukea na vakataudeitaki ni katakata ni yago. E na Ivakaraitaki tiko ni bula vinaka kei na bulabula ni yago.
Na kena soli na dra bulabula, e sa dua na solisoli ni loloma levu vei ira na tauvi mate. E rauta e tolusagavulu-karua na udolu na paidi dra, e vakayagataki e Amerika e na veisiga yadua ni dua na yabaki, E kaya na isoqosoqo ni Red Cross, ni na gadreva e dua na kai Amerika me soli vua na dra, e na veiya rua na sekodi kece. Na soli dra e gadrevi e na veisele, e na nodra qaravi na mavoa e na vakacalaka, ka vakakina vei ira era tauvi mate. E sega ni rawa na bula vinaka mai na dra matemate, ka sa vakabulai tiko e udolu vakaudolu na tamata e na veiyabaki e na vuku ni soli ni dra.
NA DRA E “UCIWAI NI BULA”
Na Kalou duadua ga e rawa ni bulia e dua na wai veivakurabuitaki me vaka na dra. Na veitabana ni vuli cecere kei ira na dauvakadidike, era se sega ni kila vinaka sara na veisala duidui ni kena cakacaka na dra, ia e sa matata tu vakasigalevu, ni na mudu na bula kevaka e sega na dra. E dua na kena i vakaraitaki oqo: kevaka e dua na viciko ni yago e sa sega ni cakacaka, e se rawa ga ni ra cakacaka na vo ni yago; ia, kevaka e sa sega ni cakacaka na dra, sa na mate na yago taucoko. E tiko e na dra e dua na ka, ka sega ni kilai vakavinaka rawa, o koya ka solia na bula ki na veitiki ni yago taucoko.
Na iVola tabu e vakatakila na bibi ni “uciwai ni bula” talei oqo, ka drodro tiko e na veisala ni dra e yagoda. E sa lesia ki na “wai ni bula” oqo na Kalou, e dua na itavi tabu, ka yaco kina na bula e na sala e so eda sega ni kila na tamata. E kaya Nona Vosa:
A ka oqo sa kenai lesilesi ka tawa mudu e na nomudou veitabatamata e na nomudoui tikotiko kecega, mo dou kakua ni kania e dua na uro se na dra. (Vunau ni Soro 3:17)
Ia mo ni raica vinaka mo ni kakua ni kania na dra: ni sa kena bula na dra; a sa tabu mo ni kania vata na kena bula kei na lewena. Mo ni kakua ni kania; mo ni livia ki na qele me vaka na wai. Mo ni kakua ni kania: me yacovi kemuni kina na ka vinaka, kei ira na luvemuni era sa muri kemuni, ni ko sa caka dodonu e na mata i Jiova. (Nai Vakarua 12:23 – 25)
NA KENA VAKACACANI NA DRA NI TAMATA
Na dra e ka mareqeti ka bibi ki na bula, ia na dra ka tu vei keda edaidai, e sega ni dra vata ka a solia taumada vei keda na Kalou. E na gauna ka a talaidredre kina na tamata vua na Kalou, e a qai vakatanitaki na nona bula, ka vakadukadukalitaki na nona dra. Na nona vakamacala e dua na turaga lotu kilai levu, e kaya,
“Na ivalavala ca nei Atama…..e kauta mai na ivalavala ca kei na mate ki na dra ni tamata. Ke a sega ni valavala ca ko Atama, ke a sega ni mate. Ia, mai na nona ivalavala ca, e a sureti “mate” kina, me curu mai ki na vuvale vakatamata. Sa qai yaco me ilesilesi ni yago na vuca, ka yaco me noda ilesilesi na tamata na mate.”
E dua tale na turaga dauvola ivola kilai levu, e duavata kei na vakadidike oqori, e kaya:
“Ni sa tu e na dra na BULA, me vaka e kaya na iVola Tabu, ka sa isau ni ivalavala ca na mate, e a vakaleqa na dra nei Atama na nona ivalavala ca, ka vakavuna kina me mate. Me vaka ni da vu kece na tamata mai vei Atama, na dra ni tamata kece e sa vakaivotavota talega e na ivalavala ca nei Atama, ka sa rawa ga ni vakasavasavataki kevaka e savai e na dra tawa cala, baleta na dra ga e rawa me ivoli ni bula.
NA IMATAI NI DAVE NI DRA
Eda dau nanuma tu beka ni a imatai ni vakadave dra e a yaco, o ya e na nona vakamatei Epeli ko Keni. Ia, e a dua tale na vakadave dra ka a yaco eliu, ka vakamatatataka vei keda na kena gadrevi na isoro dra me isau ni valavala ca kei na vakadave dra.
Na imatai ni kena a caka na vakadave dra, o ya mai na were ko Iteni, ni a vakamatea na manumanu na Kalou, me vakasuluma kina na luvawale ni tamata. Ni rau a talaidredre vua na Kalou ko Ivi kei Atama, ka rau saga me rau sa bula vakatikitiki mai Vua, e qai kaya na iVola Tabu, “A sa qai yadra na matadrau, a rau sa kila ni rau sa luvawale: a rau sa cula vata na drau ni lolo, ka cakava na nodrau liku” (Vakatekivu 3:7).
Ia, eda kila ni a sega ni ubia vinaka sara na yagodrau na isulu draunikau o ya, baleta ni kaya na iVola Tabu, “Ia na Kalou ko Jiova, sa cakava vei Atama kei na watina nai sulu kuli ni manumanu, a sa vakaisulutaki rau” (Vakatekivu 3:21).
E a basika mai vei na kuli ni manumanu o ya? E a gadrevi me vakamatei na manumanu, me rawa ni caka kina na isulu kuli ni manumanu me vakasulumi kina na nodrau luvawale ko Atama kei Ivi. Na vakadave dra oqo, e a sega ni baleta walega me rau ubi kina vakayago, ia e a nakiti me rau ubi talega kina vakayalo. Na liku draunikau, e na rairai rauta beka me ubi rau vakayago, ia e na sega ni veirauti me isau ni valavala ca, se me vakatara na tamata me veimaliwai tale kina kei na dua na Kalou tawa cala.
E na Vakatekivu 4:3-5, e na gauna e rau a kauta mai kina na nodrau imadrali na luvei Atama kei Ivi, ko Keni kei Epeli, me rau cabora vua na Kalou, eda raica ni a ciqoma na Kalou na imadrali manumanu, ka cata na imadrali vuata. Oqo e sega ni baleta ni cakacaka dokai cake na susu manumanu, mai na teitei. E rau cakacaka dokai ruarua oqori. Ia, kevaka me rau donu e mata ni Kalou ko Keni kei Epeli, e dodonu me vakasavasavataki na nodrau ivalavala ca, ka na rawa duadua ga qori e na dave ni dra.
E kaya na ivola vei ira na kai Iperiu, “Ni sa vakabauta sa vakacabora ko Epeli na isoro sa vinaka vua na Kalou ka ca na nei Keni, ka sa rawata kina na ivakadinadina ni sa yalododonu, ni sa vakatakila na Kalou ni sa vinakata na nonai madrali” (Iperiu 11:4). E na vosa ka sega ni balebale rua, e kaya vakamatata na iVola Tabu, “Ia kevaka sa sega ni vakadavei na dra, sa sega ni bokoci nai valavala ca” (Iperiu 9:22).
Me tekivu mai na gauna ni nodrau talaidredre ko Atama kei Ivi, e sa gadrevi na imadrali mate me isau ni ivalavala ca ni tamata, me rawa ni saumi kina na dinau ni valavala ca ni tamata, ka me rawa ni veitokani tale kina na tamata vata kei na Kalou tawa cala. E a gadrevi na dra tawa cala me vakacabori e na vuku ni valavala ca ni tamata – e ke, e vakaibalebaletaki tiko ki na dra ni manumanu. Ia, na imadrali oqo, e a sega ni iwali tudei ni valavala ca. E raitayaloyalotaki tikoga kina na imadrali dina duadua, o ya ko Jisu Karisito – e dua ka sega nona ivalavala ca – me mai vakacabori e na vuku ni valavala ca kei vuravura.
NA IMATAI NI LABA
E tasereki tale tiko vei keda na veika talei me baleta na dra, e na noda wilika na italanoa ni keda itekitekivu na tamata. Baleta ni sa ka tabu na dra, e sa na laurai me ka bibi dina na kena vakadavei vakatawadodonu. E ka ni rarawa ni a vakavotukanataki na vakadave dra vakaoqo, ni a se sega ni dede na noda bula vakatamata e vuravura. E a kani Keni na cudru e na gauna e sega ni ciqomi kina na nona imadrali vuata. Dina ga ni a vakasalataki Keni na Kalou ni na rawa ni vakavuna na ivalavala ca na nona cudru, e a vakanadakuya na ivakasala oqori ko Keni, ka labati tacina e na nona yalo veiqati – o ya na imatai ni laba ka a vakayacori e vuravura.
E qai tarogi Keni na Kalou,
“A cava ko sa kitaka? A dra nei tacimu sa tagi vei au mai na qele: ia oqo, ko sa qai cudruvi e na vanua oqo, o koya sa gunuva na dra nei tacimu ko sa vakamatea.” (Vakatekivu 4:10-11)
Na italanoa oqo e vakamatatataka na kena bibi na dra ni tamata. Na laba kei na kena vakadavei na nona dra e dua, e sa cakacaka e rui vakadomobula ka vakarerevaki, ka ni gauna e dave kina na dra i Epeli, e a qai “tagi … mai na qele” vua na Kalou me kerea na tau ni lewa.
E a kaya vei Mosese na Turaga, e na gauna e solia kina vua na ivunau,
“Ia mo dou kakua ni vakadukadukalitaka na vanua dou sa tiko kina: ni sa vakadukadukalitaka na vanua na laba: a sa sega ni sorovaki rawa na vanua e na vuku ni dra ka vakadavea.” (Tiko Voli Mai na Lekutu 35:33).
Me vaka ni tiko na bula e na dra, na dra duadua ga e rawa ni sauma na kau laivi ni bula. E a kaya vei ira na Isireli na Kalou,
“Ni sa kena bula ni yago na dra: ia ka’u sa solia vei kemudou me sorovaka na yalomudou e na dela ni cabocabo-ni-soro: ia sa rawa mei soro na dra, ni sai koya na bula. Ni sa kena bula ni yago kecega na dra sa tu e na yagona: o koya ka’u sa kaya kina vei ira na Isireli, Mo dou kakua ni kania na dra ni dua na manumanu, ni sa kena bula ni yago kecega na dra sa tu e na manumanu kecega: ko ira kecega sa kania e na muduki tani” (Vunau ni Soro 17:11,14)..
E ka ni rarawa, ni tekivu mai na gauna nei Keni me yacova mai edaidai, era sa ia tu mai na tamata e na vakadave dra, ka ra vakarusai ira kina na tamata ka buli me ucuya na Kalou, ka ra sa guilecava ni ka mareqeti na bula, ka sega ni voli rawarawa. Ko Maika, na parofita mai na Veiyalayalti Makawa, e vakamacalataka na itutu veilecayaki ni bula vakatamata, e na nona kaya:
“Sa yali sara mai na vanua na tamata yalololoma: ia na tamata yalododonu sa sega ga vei ira na tamata: o ira kece era lawavaka ga na dra; era dui vakasava na wekana ki na lawa. Me ra qacoya sara ki na ligadra ruarua na nodra caka ca. Sa taroga ko koya sa turaga, kei koya talega na turaga ni lewa, na kedraui sau; ia ko koya sa turaga levu cake sa tukuna sara na gagadre ca ni yalona, ka ra sa bukia vata vakakina. O koya sa uasivi sara vei ira e na vinaka, sa vaka ga na soni: o koya sa yalododonu sara vei ira, sa bai wa vakavotona.” (Maika 7:2-4).
E sa bale tu na bula ni tamata. E dina beka ni wiliwili levu ni tamata, era sega ni daulaba, ia eda sa vakaraitaka kece na noda bula bale, ni da sa calata kece na isausau. Eda sa ivalavala ca kece, e na veisala duidui. E sega ni dua vei keda e bulataka na bula savasava vakaoti. Veitalia mada ga ke da dau yalovinaka, se da dauloloma, ia e se tiko ga na veigauna eda dau lomadredre se veiqati kina. Ka kena ikuri, ni laurai vakamatata talega na kena sa bale tu na vuravura oqo, e na levu ni dredre kei na rarawa era sotava tu na tamata. E sa sega ni dua na ka e dodonu e na noda bula yadua, ka vakakina e na vuku ni vuravura raraba.
Sa sega walega ni beci na bula ni tamata e matadra e lewe vuqa, ia e sa vakatanitaki talega na noda raica kei na noda kila na veika e tabu me baleta na dra. Na dra e ceuraka cake mai na veika duidui ena vakasama ni tamata: e rawa ni vakavuna na vakasisila se na gagadre. E vuqa e tuburi ira na rere kei na taqaya ni ra raica na dra, ka so e dreta na yalodra ka ra taleitaka na irairai ni dra kei na vakatakilakila e vuqa ni dra.
E vuqa era tovolea me ra vakilakila na vuna e rui veidreti kina na kaukauwa vuni ni dra. Ko ira na daubuli yaloyalo yavala e Hollywood, era kila vinaka na kaukauwa vuni ni dra kei na kena veidreti na vakadave dra. Ko ira na dau vakadraunikau kei ira na vakaluveniwai talega, era dau vakayagataka na dra me itakele ni nodra qarava na nodra lotu lasulasu. Na veika oqo e veidreti ki na yalodra na tamata tawalotu. Na kena dina oqo: ni o Setani e kila dei tu na veika e vakatabui me baleta na dra, ka dau vakauqeta na yalo ni tamata me vakayagataka vakatani me vakayacora kina na nona inaki ca.
E na gauna e a bale kina na tamata, e a tubu me levu sara na ca kei na vakadave dra e vuravura. A qai vakavuna me vakarusa na Kalou na tamata era bula e vuravura – me qai vakavo ga ko Noa kei ratou na nona matavuvale, o ratou ka raica na Kalou ni ratou yalododonu e Matana. E kaya na iVola Tabu,
A sa raica ko Jiova ni sa ka levu nai valavala ca ni tamata e vuravura, io sa ca walega e na veisiga kecega nai naki kecega ni lomana. A sa veivutuni ko Jiova ni sa bulia na tamata e vuravura, a sa rarawa kina na lomana. (Vakatekivu 6:5-6)
NA VALUTI NI YALOYALO VAKALOU
E na veivakaro ka a solia vei Noa na Kalou ni sa oti na waluvu levu, eda kila cake kina vakavinaka na ivakamacala me baleta na tabu ni dra kei na vuna e sa rui mareqeti kina. E na i Vakatekivu 9:6, e a vakamacalataka kina na Kalou vei Noa kei ratou na lewe ni nona matavuvale, ni sa ka tabu ka sega nai sau e rawa ni volia, na bula kei na dra ni tamata, baleta ni da sa buli na tamata e na iyaloyalo vakalou: “Ko koya sa vakadavea na dra ni tamata, e na vakadavea talega na nona dra ko ira na tamata: ni sa bulia na tamata na Kalou me sai tovo vata kaya.” Na nodra bula mada ga na tamata tawalotu, e ka tabu e Mata ni Kalou, baleta ni da a buli kece e na iyaloyalo vakalou, ka ra na tarogi kece ko ira era vakarusa na bula.
E GADREVI NA VEIVAKAMEAUTAKI
Na cava na nomu nanuma: e rau a kila beka ko Atama kei Ivi, ni na vakavuna na i tekivu ni vakadave dra e vuravura na nodrau talaidredre vua na Kalou? E sega sega sara, ia oqori na ka e a yaco e na nodrau vakanadakui Koya kei na Nona ivakaro. Eda sa curuma mai e udolu na veiyabaki ni vakadave dra mai na veivaluvaluti, kei na nodra labati e vuqa na kawatamata, me baleta ga na imatai ni talaidredre o ya. E sega walega ni vu ni leqa na vakadave dra; ia na noda talaidredre ga vua na Kalou, e vu levu ni noda leqa, ka dodonu me vakameautaki. Me vaka e a kaya vei keda ko Jisu,
Dou sa rogoca ni sa kainaki vei ira eliu, Mo kakua ni laba; ia ko koya e na laba, ena cudruvi koya na mataveilewai; ia koi au, ka’u sa kaya vei kemudou, O koya yadua sa cudru walega vua na wekana, e na cudruvi koya na mataveilewai levu: ia ko koya e na rurulialiataki koya, e na cudruvi e na bukawaqa mai eli. (Maciu 5:21-22).
Na ivalavala ca taucoko, ka wili kina na laba, e na tini e na mate vakayalo, ka na rawa ga ni vakameautaki e na imadrali dra. E levu na kena ivoli, ka sa gadrevi me saumi. E dodonu me vakameautaki na ivalavala ca. Na vakadave dra e sa dodonu me saumi talega e na dra. E na veiudolu na yabaki sa sivi, e a kilai vakamatata tu na veika oqo e na parofisai kei na vakacabo isoro ni Veiyalayalati Makawa. Na vakacabo isoro oqo e a sala ni Nona vakaraitaka vei keda na Kalou, na veika e na vakayacora na dave ni dra nei Jisu, me vakaduavatataki keda kina vua na Kalou, ka me solia talega kina vei keda na bula tawamudu.
Ni qai sikova talega na website oqo:
http://kaukauwavuni.com/dranilami/
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn zho_Hans