Update: 1:44PM ESA koto oqo era na kuri ni tukutuku nei Turaga ni ovisa vakacegu Wiliame Vereivalu Rabunebune na turaga ni Vunaqumu/Nakurukuruvakatini mai Korovou e na loma ni vanua na Wainimala e na colo kei Naitasiri, ni tei wiliwili sara yani.
E dua tale na kena sagai, me vakasukai mai na qele boro damudamu (Crown Schedule B) mai Monasavu ka tukuni tiko mai e na veigauna ni vakadikeva na tabacakacaka ni Veitarogivanua ka sa na vakacavari na kena cakacaka ni sa bera ni oti na yabaki 1998. Sa oti oqo e tinikaono na yabaki, sa sega ni dua na kena macala ke tauri taucoko mai na 1978 kina 2014 sa oti oqo e 36 na yabaki ka sa bera ga ni dua na kena macala.
Na tiki ni qele oqo e ratou veiyala (Crown Schedule B -2830.62 acres) e ratou veiyala kina na mataqali Nakorolo, Nakurukuruvakatini kei Nakoro, na mataqali Nakoromai-Taladrau kei Korolevu kei Tabariki e na yavusa Tabariki-Naitasiri.
Nai tatau e tiko eke, me ra dau veivosaki e na dina kei na savasava na matanitu era dau veiliutaki na ka sa yalataki se tukuni oti me tukuni talega nikua, ka yalataki ni na caka ena dina kei na dodonu ka savasava.
Me kua ni dua na qito duka vakapolitiki me dau caka se vakayacori, kumuni nona ni nanuma tiko nai vosavosa se kerekere e dua ke ko raica ni kania tiko na kena kakana e koula e na peleti pepa.
Ia, ke ko raica ni kania tiko na kena doko, boka, suli se dalo ena peleti koula, mo ni qaqarauni ni kua sara ni sikalutu e na madila ni vakamacala se yalayala, o koya e drau kalasi vata ga.
Tu yawa sara ni da sa tiko ga e na veika e cakava na T.L.T.B se tabana ni qele maroroi ni taukei eda qoroqoro, kurabui, kure ulu, ka da sabi dibi se da sa mua tiko ki vei?
Nai taukei dina ni qele oqo e Viti, e tukuni ni rauta e 88 na pasede e noda nai taukei, 4 na pasede e nona na matanitu ka 8 na pasede e voli vakadua.
Na 88 na pasede oqo e vica sa vo tu e ligada, vica sa lisitaki kina Land Bank kei na lisi vei ira na luveda kei ira na kawa mai muri.
Ni sa kau kina mataveilewai na T.L.T.B ena 26/9/2005 e vaka sa nodra saraga vakadodonu se taukeni yadudua na qele oqo mai Monasavu ka sega tale e dua e rau lewe rua se dua e tiko tale e rau lewa vata se vakacolati vua vakalawa, lewa vata se me maroroya na nodra qele ka yadrava na kena lisitaki ka rawa i lavo e na vukudra e rui matalia ni lako duadua tu nai taukei ni qele naba 2.
Me laki saga ka valataka duadua na nona dodonu ena mataveilewai levu.
E tarai au vakalevu sara ni ra sa lai tu e na dua na yasana, nai taukei ni qele mai Monasavu, na mtanitu, na F.E.A kei na noda i nuinui ko T.L.T.B ena dua na yasana eso era taura tu ga vakamamada se dua ga na kisi ni qele vakadodonu se me baleta nai lavo, ia, o au e dua tani tale nai yaloyalo au raica tu yani.
Au na qai tasereka yani vakamalua ka au vakadikeva toka kei na noqu i vola ni veisiga kei na so tale nai vola baleti Monasavu saraga mai na tekivu sara e na 1978- na T.L.T.B kei bau veivuke mada ga ena i sau ni loya era mai veiqaravi, e sega sega sara ga- rui matalia dina.
Au na kauti keda ena loma ni palimedi e na 29/11/1973 e na veiliutaki ni matanitu Alliance Party-ratou tiko e na veisaqa na Federation Party ka kena i liuliu e dua na loya rogo ka kilai ko S.M. Koya.
E levu toka na loya e na i to ni veisaqa ka bau maliwai ratou toka e dua ko A. Kuver na mata ni Idia ena Ceva i ra kei Viti.
Ena dua na veivosakitaki ni nodra vosa na turaga na Kovana ko Ratu Sir George Cakobau, e na tuvatuva ni matanitu oya ni sa oti na kena mosoi na ka e vakatokai na Land Sale Bill ko Kuver e vosa sara tiko vakaukauwa ka balavu e na veika baleta na qele kei na dovu, ka bau tara sara yani na qele ni taukei ka tukuna vakaoqo.
Eso e matau tiko vei ira na vakasama e rui matalia me baleta na qele ni ka tabu me tarai se da vosa kina, vakabibi na qele ni taukei meu tukuna vakadodonu eke. Niu vosa tiko na kena lutu sobu na ka e baleta na suka meu vakamatatataka ni ko ira nai taukei.
E sega ni tu vei ira nai lavo, me ra vakayagataka e na qele ni dovu ko ira na Idia ni tiko na nodra lisi, e rawa ni ra kauta ki na baqe, me ra dinau mai kina, ia, ko ira nai taukei ni qele, soli wale se sega ni saumi (free holder).
E sega ni rawa qai tomana ka kaya na vosa saraga oqo-this is the most peculiar system has kept the fijian (i taukei) people poor for the last hundred years and it is going to keep the poor for another hundred years.
Ena qai tomani tale yani.
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn