TOROCAKE
VOLUME 2 (i-Taukei)
Maharashtra 1
Manipur
Idia Indiakei in Viti Fiji -- 2017 2017
Punjab
MATA NI MATANITU O IDIA, E SUVA
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Tamil Nadu
Lewe ni vola
• VAKAMACALA LEKALEKA......................Drauniveva 3
Porokaramu ni Indian Flagship • BULI GA E IDIA ...........................................Drauniveva 6 • VAKACOKOTAKI NA MARAMA.............Drauniveva 8 • NA e-GOVERNANCE .................................Drauniveva11 • VANAVANA NA VULA...............................Drauniveva 15
Yasana eso me Qaravi • MAHARASTRA NA MEQENETI..............Drauniveva17 • MANIPUR – VATUTALEI KEI IDIA.........Drauniveva 22 • PUNJAB – TEKIVU EKE O IDIA...............Drauniveva 26 • TAMIL NADU – DAUVIVUCU.................Drauniveva 30
Idia e Viti • NAMASTE PASIFIKA –MEKE MAI IDIA............................. ...................................................................................Drauniveva 35 • SEMA NI VEIWEKANI KEI VITI..............Drauniveva 38 • IDIA E NA PASIFIKA...................................Drauniveva 41 • IDIA – ITOKANI VINAKA NI VEIVAKATOROCAKETAKI......................Drauniveva 43 • VEIVUKE RARABA NEI IDIA...................Drauniveva 47
2
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
VAKAMACALA LEKALEKA E sa mai yabaki dua na mekasini oqo e na kena mai tavoci na kena imatai e na yabaki sa oti. Sa dua na ka marautaki ni a mai ciqomi raraba na imatai ni lavelave. Na vakavinavinaka oqo e sega walega ni solia vei keitou na yalogu ia e vakaraitaka tale tikoga na kaukauwa ni isema ni veiwekani sa davo no e na kedatou maliwa na matanitu e rua ka vakarautaki e na vatavata ni veiqaravi sa caka tiko mai – mai Idia, Viti kei na Pasifika. Me vaka ga na yabaki sa oti, keitou tabaka tale tikoga na veivakatorocaketaki mai na tolu na yasana lelevu mai Idia.
DUA NA YABAKI LAGILAGI
Na yabaki oqo e dua na yabaki lagilagi vei Idia kei Viti.O Idia e vavaca kina na yabaki70 ni nona tugalala ena 15 ni Okosita 2017. E mai marautaka o Idia na soqo oqo e na India@70. O Idia e sa dua tu na matanitu cecere nikua, vakatulewa matau na mataveilewai ka soli na galala me tabaki na itukutuku. Sa dua na gauna balavu nona vosota tu mai o Idia na dredre e na nona vakamuria tiko mai na kosipeli nei Gandhi. E sa vakadeitaki koya sara o Idia e na vatavata ni veiliutaki vakademokarisi ka raici vakatautauvata kece kina na lewenivanua.
NA MARAUTAKI NI INDIA@70: NAMASTE PASIFIKA
Ena nona marautaka na India@70, na Indian High Commission e vakararamataka na kena valenivolavola e na LICI Building e Suva,ena roka ni kuila nei Idia ena 15 ni Okosita 2017, me marautaki kina na 70 ni yabaki ni nona mai tu galala, me cecebuya tiko na kena kuila dina ga ni sa mai boko na cina. E tavoci kina na soqo vula ono ka vakatokai me Namaste Pasifika – e dua na soqo ni veivakamarautaki nei Idia. Na soqo oqo e marautaki e Viti ka vaka kina na veimatanitu lalai e na Pasifika – Yatu Kuka, Kiribati, Nauru, Tuvalu kei Vanuatu. Na soqo oqo era veivakamarautaki kina e 125 na daunimeke mai na 12 na matameke lelevu mai Idia me vakaraitaka kina na itovo vakavanua dina mai Idia. Oqo e 3
sai matai ni soqo ni veivakamarautaki levu duadua me vakarautaki me baleti Viti kei na Pasifika. Na soqo oqo era mai tavoca na Turaga Peresitedi Jioji Konrote e na 28 ni Okotova 2017, ena otela na Novotel mai Lami, ka ratou veivakamarautaki kina na ilawalawa daulagasere rogo e vuravura na Sufi/ Bollywood kei na Sabri Brothers. A mai vakayacori talega na vakasaqa mai vei koya na daunivakasaqa levu e na otela rogo na five-star na Ashok. DUA TALE NA YABAKI LAGILAGI VEI VITI E VURAVURA Ena dua tale na yasana, o Viti talega e marautaka e levu nona cavuisausau ena 2017. Nona rawata na bilo cecere ni
“Oqo e dua na gauna lagilagi vei Idia kei Viti. O Idia e mai vavaca rawa na i ka 70 ni yabaki ni nona tugalala e na 15 ni Okosita, 2017. E sa dau marautaka tiko mai vakaoqo o Idia na India@70.”
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
qito rakavi e na 2016, ka mai dabeca talega na itutu vakaperesitedi ni Oceans Conference kei na matanitu o Sweden e na Jiune 2017 mai Niu Yoka, ka taura talega kina na itutu vakaperesitedi ni COP23 ena kena soqo levu na 23rd Annual Conference of the Parties to the 1992 United Nations Framework Convention on Climate Change (COP23) ka vakayacori mai Bonn, Jamani, e na 2017 ena kena tagede cecere duadua ka vakasakiti. O Viti e vakaraitaka kina na nona veiliutaki maqosa ka ra duavata kina e levu na matanitu e vuravura e na kena valuti na draki veisau eda sa mai donumaka tu nikua. Na veitalanoa lalai madaga ni bera na soqo bibi oqo, o Viti e colasau kina me taqomaki ira na veiyanuyanu lalai e na Pasifika se Small Islands Developing States (SIDS) ka umani keda vata kece kina na leweivuravura taucoko me rawa nida bula marau kei ira noda kawa muri mai. E vakaraitaka vakadodonu o Viti na yalo ni veilomani e na Talanoa – na vosa ka da dau vakayagataka na iTaukei me da veiwasei kina e na italanoa, soli vakasama, kei na noda walia na leqa bibi eso ena gaunisala ni veivakarokorokotaki. O Idia e tomana ka tokoni Viti tiko ena ilakolako dredre oqo. E solia kina o Idia e $1 na milioni e na COP23 Trust Fund nei Viti ka ratou cakacaka
vata kina na neitou timi ni vakasala kei Viti ena ulutaga ni Veiveisau ni Draki se Climate Change.
Nona rawata na bilo cecere ni qito rakavi e na 2016, ka mai dabeca talega na itutu vakaperesitedi ni Oceans Conference kei na matanitu o Sweden e na Jiune 2017 mai Niu Yoka, ka taura talega kina na itutu vakaperesitedi ni COP23 Nona sikovi Viti voli mai na Turaga Paraiminisita kei Idia, Honorable Narendra Modi, ena Noveba ni 2014, e dua na gauna lagilagi vei Viti kei ira na 14 na matanitu lalai e na Pasifika ka mai vakayacori talega na kena imatai ni bosevata ni Matabose ni First Summit of the Forum for IndiaPacific Islands Cooperation (FIPIC) ka a vakayacori e Suva ena gauna ni veisiko oya. Na ikarua ni bose e a vakayacori mai Jaipur, India, ena Okosita ni 2015 ka tiko talega kina na Turaga Paraiminisita kei Viti Honorable Voreqe Bainimarama. Ena Me ni 2016 e a sikovi Idia kina na nomuni PM me veivosakitaka kina e levu na ulutaga bibi kei na Paraiminisita kei Idia. CAKACAKAVATA ME BALETA NA DRAKI KEI NA VEIVAKATOROCAKETAKI Ena vakavakarau ki na COP23 kei na cokocokonaki me baleta na yaga ni veitalanoa e na rua na bose ni FIPIC, e baci vakarautaka tale o Idia na India-Pacific Islands Sustaibable Development Conference e Suva e na 25-26 ni Me 2017 ka a liutaka na Minister of State for External Affairs, General Vijay Kumar Singh (retired). Era vakaitavi ena matabose oqo o ira mai na tabana ni vakadidike kei ira na vakailesilesi ni tabana ka qarava na Draki Veisau mai na 14 na matanitu ena Pasifika kei ira era gole mai Idia. Na italanoa me baleta na koniveredi qo ena tabaki talega eke. NUIDEI O IDIA ENA VEIVAKATOROCAKETAKI E mai vakavatukanataka talega o Idia na yalayala a caka taumada ena bose. Keitou via vakaraitaka ena ivola oqo na neitou dina ena kena vakatorocaketaki na sasaga eso keitou yalataka vei Viti kei na veimatanitu lalai ena Pasifika. VEIVUKE KI NA VAKACICIBISINISI LALAI Tomana o Idia na veivuke ki na SME se tabana ni veivuke ni bisinisi lalai ka lolomataka kina e US$2.2 na milioni ka sa veivotayaki sara ena yabaki sa oti. Na sainitaki ni veidinadinati me baleta na US$2.8 na milioni me ikuri ni veivuke oqo ena qai caka ena macawa mai qo me tosoya cake na veivuke nei Idia ki na US$5 na milioni me vaka na yalayala a mai cakava o Paraiminisita Narendra Modi ena nona veisiko mai ena Noveba ni 2014. 4
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
VAKACOKOTAKI NI TABANA NI TEITEI NI OTI NA CAGILABA O WINSTON Ena 2016, e a lolomataka na matanitu o Idia e lima na tani na sore ni kakana draudrau ki na Minisitiri ni Teitei ka tiko na kena isau vakailavo e US$1.2 na milioni. Na sore ni kakana draudrau oqo e tamusuki na vuana ena 2017 ka sai vakatakilakila ni isema ni veiwekani sa tiko vei Viti kei Idia. Era marautaka na dauteitei na vuavua vinaka ni sore ni kakana draudrau oqo ka levu sara na ilavo era rawata kina.
VEIVUKE KI NA VAKACOKO ENA TABANA NI SUKA VUA NA MATANITU O VITI
Ni se tiko ga ena tabana ni teitei, e bau veivuke talega vakalevu na matanitu o Idia ki na tabana ni suka e Viti ena nona vukea na matanitu o Viti ena kena vakacokotaki na tabana oqo ka gadrevi kina me vakabulabulataki. E lolomataka kina na matanitu o Idia e US$1.06 na milioni vua na matanitu o Viti me vukea na kena vakacokotaki na tabana ni suka e Viti, ka oka kina na kena voli na tolili ni veiqaravi vei ira na dauteidovu, musumusu, usadovu, teitei kei na kena cakacakataki na qele. Na misini eso ka voli ena veivuke oqo e oka kina e lima na lori na Tata, lima na katavila ni siviyara lelevu na Mahindra, na misini ni teidovu kei na vuqa tale na iyaya ni qaravi dovu.
VAQAQACOTAKI NA IVUREVURE NI LIVALIVA SAVASAVA
Keitou sa cakacaka vata tiko oqo kei ira na neimami itokani ena Pasifika ena veiqaravi ka taketetaki kina na tabana ni veisau ni draki kei na veivakacokotaki e ganita. Ena sasaga oqo e lolomataka kina na matanitu o Idia vei Kiribati e US$1.1 na milioni me baleta na livaliva savasava mai na matanisiga ena Ceva kei Tarawa ena Tiseba ni 2017. Na inaki ni veivuke oqo oya me vukei ira na lewe ni vanua mai kea ena livaliva savasava ka sosomitaka na cina karisini ka vukea talega na veivalevale lelevu ka gadreva tu na veivakalivalivataki. Na sasaga oqo ena vukei Kiribati me vakabula na milioni vakamilioni na dola ena nona toki ki na livaliva savasava na sola. Na sasaga talega oqo ena vukei ira na gonevuli me ra kua ni vakararavi ena cina karisini ka na vakayagataki kina na cina livaliva mera vuli lesoni kina ena bogi.
NA KENA VAKAYAGATAKI NA KATAKATA NI SIGA
E sa vakacagau tiko oqo na cakacaka ni kena vakayagataki na sola mei vurevure ni livaliva ena 2800 na vale ena veiyanuyanu lalai ena Pasifika ka tiko na kena isau vakailavo e US$1.5 na milioni. Sa mai cava na nodra vuli e 43 na marama mai na veiyanuyanu lalai (solar mamas) ena Pasifika ka a vakayacori e Viti ena Seviteba ni 2016. E 70 taucoko na marama mai na 14 na matanitu lalai ena Pasifika era vakavulici ena vakayagataki ni sola me yacova mai na Seviteba ni 2017. Oqo e dua na sasaga ka se qai yaco vakadua, ka sega walega ni vukei keda mai na veisau ni draki kei na kena tamusuki na livaliva savasava na sola, ia e sa bau vakadeitaki ira madaga na noda marama.
TAQOMAKI NI VEITIKOTIKO MAI NA CERE NI WASAWASA Na tara ni bainiua mai Anetan e Nauru a mai vakacavari ena yabaki 2017 ka sauma na matanitu o Idia. Na bainiua oqo ena taqomaki ira na lewenivanua mai kea mai na ualelevu ni draki veisau ka na tarova talega na sisi ni qele. Kena itukutuku matailalai ena volai tale tikoga ena ivola oqo.
Toga, Tuvalu kei Vanuatu, na nodrau veivuke na matanitu o Idia kei Varanise. O Viti, Nauru kei Tuvalu eratou liu taudua ena kena sainitaki na veiyalayalati ni ISA Framework Agreement. Keitou sa vakanuinui tu
SASAGA ME BALETA NA VITU NA MATANITU ENA PASIFIKA ENA RUKU NI INDIA-UN DEVELOPMENT PARTNERSHIP FUND Dua vei ira na sasaga ni matanitu o Idia me vukei ira kina na veimatanitu lalai ena Pasifika mera valuta kina na veiveisau ni draki e a tekivutaki e na bose ni ‘Climate Early Warning System’ ena ruku ni India-UN Development Partnership Fund ka kavicaka ena imatai ni Seviteba 2017. E sa tu vakarau tu o Idia me lolomataka e US$100 na milioni ena loma ni 10 na yabaki ka tu mai. Kena vo ni tukutuku o ni na qai wilika.
NA VEIYASANA KEITOU KAUWAITAKA De keitou guilecava, ena yabaki oqo keitou na talanoataka talega e va na yasana mai Idia, o Maharastra, Punjab, Manipur kei Tamil Nadu – me baleti kemuni ena vuku ni saravanua, vakaduri bisinisi kei na veivoli.
VAQAQACOTAKI NA BULA NI LEWENIVANUA KEI NA VALUTI NI NCD Ena sega ni taucoko na ivola oqo ke sega ni toqai eke na veivuke levu e cakava tiko na matanitu o Idia vei iratou na matanitu o Viti kei na veimatanitu lalai ena Pasifika ena tabana ni bula raraba. Era sa veiqaravi tiko na neitou vuniwai ena tabana ni bula raraba sega ni saumi. O Idia e sa vakatokai tu nikua me vanua ni ‘medical tourism’. Keitou sa cicivaka tale tikoga na sasaga ni ‘yoga’ me valuta na mate sureti. Na ikatolu ni Siga ni Yoga kei Vuravura e a marautaki e Viti kei na veimatanitu lalai ena Pasifika ena Jiune 2017 ka ra vakaitavi kina e 4000 na lewenivanua ena Albert Park e Suva, ka oka kina e 3000 na gonevuli. E sa kauta talega mai na High Commission e dua na kena dau ena yoga me mai veivakavulici ena valenivolavola e Suva. E tiko e vuqa na iwalewale ni yoga ka rawa ni valuta na mate sureti. Au sureti kemuni na lewenivanua mo ni gole mai ka mai vulica na yoga mo ni bulabula vinaka kina. VEIVAKADEITAKI KEI NA VAQARAI NI TAMATA CAKACAKA Ena kena tovolei mera vakadeitaki vakavuli kei na cakacaka vinaka na lewenivanua, na matanitu o Idia e sa solia tiko na sikolasivi vei ira na via vuli torocake ena matanitu e 7 ena Pasifika. Kuri ni tukutuku oqo o ni na vakarau wilika.
Dua vei ira na cavuikalawa levu duadua ena 2017 me baleta na veivakatorocaketaki raraba kei na livaliva savasava sai koya na Framework Agreement of the International Solar Alliance (ISA) ka a mai tavoci ena Seviteba ni 2017. Ono na matanitu ena Pasifika era sainitaka na veidinadinati oqo, o Viti, Kiribati, Nauru, 5
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
nina dua na bose vinaka ni ISA kei na Solar Summit ka dodonu me vakayacori mai Idia ena Maji ni 2018.
VAKAVINAVINAKA Ena sega ni taucoko noqu itavi ke sega niu dolea noqu vakavinavinaka vei iratou na matanitu o Viti kei na veimatanitu lalai ena Pasifika ka veiqaravi kina na High Commission. Au vakavinavinaka talega vei iratou na vakailesilesi ni High Commission ena nodratou veivuke ena kena tuvai vakamaqosa na veicakacaka e lavaki vei ira na matanitu e vitu ena Pasifika. Au vakavinavinaka talega vei iratou na vakailesilesi ni Office of India Tourism mai Sydney ena nodratou vakarautaka mai nai taba savasava me baleti Idia me baleta na ivola oqo. Nida raici 2018 me dua na yabaki ni veiqaravi vinaka kei na veitokoni vei Viti ka lako yani, au mai tavoca kina na ikarua ni ivola me baleta na mekasini oqo ena yalo ni veidokai kei na vakavinavinaka, kau nuitaka ni o nina taleitaka ka solia mai nomuni nanuma. Au via tinia ga ena noqu vakanuinui vinaka vei kemuni kece sara me baleta na siga ni marau sa tu e matada.
(Vishvas Sapkal) Mata ni Matanitu o Idia Viti, Yatu Kuka, Kiribati, Nauru, Toga, Tuvalu kei Vanuatu
‘BULI GA E IDIA’
Veisautaka na Tabana ni Buliyaya mai Idia
N
6
a Buli Ga E Idia e dua na sasaga vou nei Idia ka a mai tavoca na Paraiminisita kei Idia, Honorable Narendra Modi ena Seviteba ni 2014 me tutaka na sasaga yaga ni kena taraicake na vanua e Idia. Ena kena vakaduri na sasaga oqo me dua kina na vanua ni buliyaya kei na taiyaya e vuravura, na Buli Ga E Idia e sauma taucoko na vakatataro oqo: ena yabaki 2013, na makete levu ka nuitaki tiko e sa kasura; ka vakavuna me lutu sara e ra na nona bula vakailavo. Na nodratou yalayala na veimatanitu ena BRICS, o Brazil, Rusia, Idia, Jaina kei Sauca Aferika e sa mai cegu, ka sa mai vakatokai o Idia me dua vei iratou na lima na vanua leqa se ‘Fragile Five’. Era mani valuvosa na dauvakatubuilavo e vuravura ka taroga se na demokarisi levu duadua e vuravura ena vakavuleqa se vakavutuniyautaki keda. Era taroga talega na 1.2 na bilioni na lewenivanua kei Idia se na veiraurau na levu kei Idia ena nona lutu se tubu. Voleka sara me kasura na bula vakailavo ni matanitu o Idia.
ituvatuva vakailavo kei na lawa makawa ni caka bisinisi e Idia taucoko. Kena usutu sai koya na kena veisautaka na vakasama ni Matanitu raraba – na kena vuki mai na vakatulewa vakamatanitu ki na vakatulewa vakabisinisi me salavata ga kei na nona vakatutu na Paraiminisita na ‘Minimum Government, Maximum Governance’ se vakalailai na Matanitu, vakalevu na Veiliutaki.
TEKIVU NA SASAGA E mai tavoca na Paraiminisita kei Idia o Narendra Modi na sasaga oqo ena gauna saraga e voleka tu kina ni kasura na ilakolako oqo, ka totolo sara mera domodua kina o ira na dauniveitokoni kei ira na taurisea kina. Oqo e dua na veisureti kaukauwa ka veilaveti vei ira na lewenivanua kei na daucaka bisinisi e Idia kei ira na via vakaduri bisinisi mai na veiyasai vuravura. Ia na Buli ga e Idia e dua tani sara na ka e kauta mai. E veisautaka vakadua na
Narendra Modi LALAWA Paraiminisita kei Idia
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
“Nida kaya Buli ga e Idia, eda sega ni sureti ira tikoga na daucakabisinisi mera mai tovolea na buliyaya ena isau rarawa, ia eda solia tale tikoga vei ira na galala mera vakatubura kina na nodra makete e vuravura. ”
Nida tekivuna e dua na ilakolako, ena gadrevi kina na sasaga ka veilaveti, veivakaukauwataki ka tautauvata na kena qaravi raraba. Na Buli ga e Idia e gadrevi kina e duatani na rai: mai na kena dau tabaki ena niusiveva ka dau levu na kena tuvailavo, na sasaga oqo e vakayagataki ga kina na vakadewa itukutuku e matata, ologi vakamatau
qai kena ilutua, me savasava. E veivakauqeti vei ira na (a) daucakabisinisi e vuravura, na daucakabisinisi e Idia kei ira na lewenivanua raraba; b) me vakarautaka na itukutuku butakatakata vei ira na 25 na daubuliyaya; (c) meda tarai ira yani na lewenivanua raraba kei ira mai vanua tani ena monalivaliva, ka tomana tiko na vakasavuitukutuku vei ira me baleta na sasaga kei na vakacoko. Na tabana ni Industrial Policy & Promotion (DIPP) e cakacaka vata kei ira eso na kena dau ena monalivaliva mera bucina kina e dua na iyayalivaliva vou, oka kina e dua na tepeli ni veivuke, kei na viritalawalawa ni talevoni veikauyaki, ka katona na veitukutuku bibi ena dua ga na vatavata lailai. E tuli ga me baleta na talevoni veikauyaki, e qarauni sara me kua ni boko e dua na itukutuku bibi ka me maroroya tu me kua ni veiciciyaki o taukei ni tukutuku. E bucini talega e 25 na tikidua: ka tu kina veitukutuku bibi kei na fika, lawa kei na sasaga yaga, kei na vanua era dui cavutu mai kina.
7
YEAR
2014
2015
2016
2017
2018
INDIA’S EDOB RANKING
142
134
130
131
100
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
CAVUIKALAWA Ena dua ga na gauna lekaleka, e veisautaki vakadua kina na lawa makawa ka dau vakatatao tu ni toso, ka sa sosomitaka e dua na kena ka totolo qai warumisa ka vukea na kena tubu na bisinisi, vaqaqacotaka na vakasama, bucina na kena icakacaka ka taqomaka talega na taukeni ni ka se Intellectual Property ka bulia na gaunisala ni cakabisinisi totoka duadua. Na kena e vakasakiti duadua oya na kena dola ena imatai ni gauna na tabana ni Sitima ni Vanua, Veitaqomaki kei na iyaya ni inisua kei na bula raraba – ka veitaratara vakalevu kei ira na dauvakaduri bisinisi mai na veiyasai vuravura. Era sa bau nanumi talega na veivalenivolavola ni mata nei Idia ena veiyasai vuravura mera vakasavuya na itukutuku e gadrevi me baleta na vakaduri bisinisi ena veitabana kece sara. E sa vakaduria talega na DIPP e dua na timi veiliutaki me vakatotolotaka na nodra vaqarai na dauvakatubu bisinisi mai Japani, na timi ka vakatokai me ‘Japan Plus’ e sa tekivu cicivaki tiko mai me tekivu mai na Okotova ni 2014. Vakakina na ‘Korea Plus’ ka tekivu ena Jiune ni 2016, ka vakatotolotaka na nodra vaqarai na dauvakatuilavo mai Sauca Korea ka veivuke vei ira na kabani ni Korea me vakaduribisinisi e Idia. Sa mai dola e levu sara na vanua ni sasaga ena tabana ni Veitaqomaki, Sitima ni Vanua kei na Vuka e Maliwa Lala. Esa vakamamadataki talega na lawa ni veilakoyaki me vukea na vakaduribisinisi e Idia.
Ono na vanua ni vakaduribisinisi esa tekivu tara tiko oqo ena veiyasai Idia. O ira talega na siti ni buliyaya era na okati talega ena sasaga oqo.
Ena ituvatuva vakailavo ni 2014-15, 2016-17, e 58 na konitaraki e sainitaki mai vei ira na daubuliyaragi e vuravura me baleta na kena voli na iyaya ni valu.
Nikua, na itukutuku kei Idia e sa vakasakiti sara. E sa laurai sara vakalevu na cavuikalawa, kaukauwa kei na vakanuinui nina yaco na sasaga. Esa dolava tiko na katuba ni vakaduribisinisi na Buli ga e Idia. Levu na kabani era sa lagata tiko na kena sere. Na demokarisi levu duadua e vuravura e sa vakarau vakatokai me matanitu vutuniyau duadua e vuravura. BULI GA E IDIA ENA TABANA NI VEITAQOMAKI ‘Na Buli ga e Idia ena tabana ni Veitaqomaki, ka vakabibitaka na kena voli na iyaya ni valu kei na veilawa tale eso, e sa tekivu voli kina na qiqi ni valu, na waqavuka ni vala, manuwa ni valu, yaragi, sicini, misaele, na ‘radar’, kei na iyaya vakalivaliva ni valu e vuqa. Na ‘Defense Research & Development Organisation’ (DRDO), na nodratou tabana ni vakadidike na Minisitiri ni Veitaqomaki, e sa tauyavutaki me bulia na veiyaya ni valu eso me baleta na Mataivalu ni Idia me vaka na lawa sa virikotori tu.
8
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Annual increase in Defence Exports
NODRA VAKACOKOTAKI NA MARAMA
O
Idia e tiko kina e 240 na milioni na vuvale ka 100 na milioni era sega tu ni vakasaqa ena kasi se LPG. Na kubou mai na buka, sitovu karisini kei na koala e vakavuna na mate lelevu vei ira na marama kei na gonelalai. Na ripote ni Matabose ni Bula e Vuravura (WHO) e tukuni tiko kina ni kubou era ceguva tiko na marama e tautauvata ni waqa tiko e 400 na tavako ena dua na siga. Qai kuria nodra dau talai na gone kei na marama mera lai cabuka mai ena veivanua rerevaki.
UJJWALA
Na Pradhan Mantri Ujjawala Yojna e via taqomaki ira na marama kei na gonelalai ena nona solia vei ira na kasi savasava ni vakasaqa – na LPG, mera kakua kina ni ceguva na kubou ca se cabuka ena vanua rerevaki eso. Na Pradhan Mantri Ujjawala Yojna e mai tavoca na Paraiminisita Narendra Modi e na 1 ni Me 2016 mai Balia, Uttar Pradesh. E sivia e 50 na milioni na isema ni kasi (connection) e laurai ni dodonu me soli vei ira na marama mai na veivanua dravudravua sara ka sega ni saumi.
Mai maliwai ira tiko na Paraiminisita na marama ka solia tiko vei ira na Pradhan Mantri Ujjawal Yojna ena 1 ni Me 2016.
Ena nodra vakacokotaki na marama, vakabibi ena veitikotiko ena loma ni vanua, na isema ni kasi oqo ena volai vei ira na marama ni vale. E sa tikici tani kina e US$123 na milioni me baleta na sasaga oqo. E sa mai tosoya cake na veivuke ni Pradhan Mantri Ujjawala Yojna na Minisita ni iLavo o Arjun Jaitley ki na 80 na milioni na vuvale dravudravua mera vakayagataka na kasi ni vakasaqa. E sa 30 na milioni na vuvale era sa sema oti ena kasi ni vakasaqa oqo na LPG. Na sasaga oqo ena vukea na matanitu me solia na kasi ni vakasaqa vei ira na marama dravudravua kei na veivuke vakailavo me tolu na yabaki. O ira na soli vei ira na veivuke oqo era laurai mai ena wililewenivanua ka vakayacori ena data ni Socio-Economic Census ni 2011. Na PMUY ena vakavurea talega e sivia na 100, 000 na tamata cakacaka, ka vukea na vakatubu bisinisi ki na US$1.54 na ena loma ni 3 na yabaki ena tabana ni taiyaya. Ena tosoya cake talega na sasaga oqo na Buli ga e Idia me vaka nira buli ga e Idia na silida, na sitovu ni vakasaqa, na regulator kei na paipo ni kasi. Na tolu na kabani lelevu ni waiwai – na Indian Oil Corp Ltd (IOCL), Bharat Petroleum Corp Ltd, (BPCL), kei na Hindustan Petroleum Corp Ltd (HPCL) e ratou sa biuta vata e US$5 na bilioni me semasema kina na paipo ni kena vakadrodroi ni kasi ni vakasaqa. Oqo e oka kina na tara ni teminala ni vakaso kasi, vakadavo paipo, kei na kena tara na vale ni buli tavaya ni kasi. Eda vakavinavinaka ki na Pradhan Mantri Ujjawala Yojna, volekata na 80% ni lewenivanua e Idia era sa vakasaqa tiko ena kasi savasava. Ena yabaki sa oti e 56 ga pasede, ia oqo e sa tubucake ki na 80 na pasede. Mai na Epereli ni 2015 ki na Tiseba ni 2017, na kabani lelevu ni waiwai mai Idia era sa tagava rawa e 70 na milioni na lewenivanua dauvolivoli. Oqo e tubu ena 50 na pasede.
9
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Veimaliwai tiko kei ira na vukei ena Pradhan Mantri Ujjawal Yojna na Paraiminisita Shri Narendra Modi.
10
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Na e-GOVERNANCE
‘Na Vatavata ni Nodra Liutaki ena Monalivaliva na Lewenivanua’
N
a veidinadinati ena kedrau maliwa na matanitu kei ira na lewenivanua e sai vakaraitaki ni veiliutaki vinaka. Na Information & Communication Technology (ICT) e sa vakadinadinataki ni sai dewadewa ni tukutuku vinaka duadua me vaka na ka e kaya tiko na United Nations Sustainable Development Goal (SDG) ena nodra vukei na tamata yadua. E sa vakadinadinataki tu nikua ni ICT e laveta na veiliutaki vinaka. E rawa ni laveta na veidinadinati na nodra lewena na veitalanoa vakamatanitu na lewenivanua ena ruku ni ICT, ka vukea na veiliutaki e kilai raraba ka matata talega. Ena ruku ni eGovernance, e rawarawa kina me vakadewataki na veivuke ni matanitu ena kena totolo duadua ka savasava. E rawa sara talega vei ICT me tabaka e vica vata na itukutuku ka vakadewataka vei ira na lewenivanua.
Na Porokaramu Ni Digital India
Ena vatavata ni ‘Digital India’ ka a kacivaka na matanitu me sala ni veiqaravi bibi duadua, e gadreva tiko me veisautaki Idia me dua na vanua cecere ena digital se monalivaliva ka me dua na matanitu vuku ka sinai ena kilaka. Mai na ciwa na duru ni ‘Digital India’ kei na veika tale eso, e sa vakabibitaka tiko na matanitu me: 1. Bucina na Broadband Highway 2. E-Governance, Vakavoutaki na matanitu ena monalivaliva 3. eKranti – veiqaravi ena monalivaliva Na Digital India e gadreva tiko me vukea na tatadra ni: 1. Na vatavata ni Digital me idewadewa vei ira na lewenivanua
11
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
2. Sa toso cake na gagadre ni veiliutaki mai vei ira na lewenivanua 3. Na veivakatorocaketaki ena dela ni Digital Empowerment E sa tevuka tu na matanitu na ibe ni veiqaravi ni eGovernance ena vica na yabaki sa oti. E rawa nida kaya ni oqo e se qai yaco vakadua me vaka ni levu tu na duidui vakalotu, vosa kei na itovo.
Na Ivakatakilakila Ni Digital Kei Idia
Sa vakarautaka talega na matanitu o Idia e dua na sasaga ni eGovernance ka vakatokai me Unique Identification (UID) mai vua e dua na kabani na Unique Identification Authority of India. Ena tovolea na UID me taura taucoko na kedra itukutuku na lewenivanua ena kena taba na qaqalo ni ligadra me ra kilai kei na duivanua era cavutu mai kina ka vakatokai me ‘Aadhaar’. E caka oqo me kila na matanitu se levica taucoko mada era gadreva dina tu na veivuke vakamatanitu se ‘social welfare’. Qai kuria na kena sa dewa totolo sara na veivuke vei ira na lewe vuqa na dravudravua ena vuku ni kasi ni vakasaqa na LPG, nodra sikolasivi na gone, peniseni kei na Public Distribution System (PDS).
Vatavata Ni Sausaumi
E sa vakarautaki na vatavata ni vola kerekere kei na sausaumi me caka ena monalivaliva me rawarawa kina vei ira na lewenivanua mera ciqoma na nodra ilavo ena dua ga na baqe se baqe cava ga era via tatara kina. Na ‘Bharat Interface for Money’ (BHIM) esa vakarawarawataka sara vakalevu ka totolo talega kina na veivotayaki ni ilavo vei ira na lewenivanua. Na naba ena ‘Aadhaar’ kei na naba ni talevoni e vakarawarawataka sara vakalevu na veivuke.
Na Vatavata Ni Sausaumi Nei Idia Na Unified Mobile Application for New Age Governance (UMANG) ka a tavoca na matanitu e sa vakarawarawataka sara vakalevu na veitalanoa mai vua na matanitu vei ira na lewenivanua ka sa 200 qo na eGovernance Service Center, yasana kei na veitikotiko lalai ena nodra talevoni veikauyaki. Na veiqaravi nio UMANG e sa tekivu ciciva na mobile app, web, IVR kei na SMS ka rawa ni ciqomi ena talevoni vuku, talevoni matai,
Broadband e dua na iusutu levu ni Digital vei ira na lewenivanua. E sa veitaratara sara tiko vakalevu na gacagaca ni veiqaravi ena Brodaband kei na GDP ni matanitu. Ena kena kilai na ka oqo, na National Telecom Policy (NPT-2012) e saga tiko me vukica na matanitu me sa dua na vanua vutuniyau ena monalivaliva ka vakayagataki kina na talevoni veikauyaki. Dua vei ira na itavi nei NTP-2012 me vukei ira na lewenivanua mera vosa ena vuku ni veiqaravi ena tabana ni bula, vuli, vuli tara, cakacaka, veiliutaki kei na baqe.
Prime Minister Shri Narendra Modi awarding the women working on digtial inclusion in rural areas komipiuta kei na tepeleti. E vakayagataka talega na UMANG na vatavata ni veivosaki ni ‘Aadhaar’. Na Government eMarketplace (GeM) e mai tavoci talega me vakabulabulataka na kena totolo, savasava ka dina na veiqaravi vakamatanitu. E vakadavora talega na sasaga ni e-bidding, reverse e-auction, kei na gagadre ni lewenivanua. Nona Itavi Na Talevoni Ena Kena Vakadavori Na Vatavata Ni E-Governance a) Na sasaga ni matanitu o Idia Na Universal Service Obligation Fund (USOF): Oqo na vatavata ka sa vakarautaki tu me semata na veiqaravi ni Universal Service me vakatotolotaka na veiqaravi vei ira na lewenivanua, vakabibi o ira era tiko e na loma ni vanua. Na USOF esa veivuke sara vakalevu ena kena vakaleleci na itukutuku vei ira na tiko ena veivanua dredre, veikau loa kei na veivanua ka sega kina na gaunisala. Na National Broadband Policy Kevaka e tovolei me yaco yani vei ira na lewenivanua na itukutuku kei na veivuke vakamatanitu, o Broadband e kena vatavata vinaka duadua. Na National Broadband Policy- 2004, e rawa ni tukuni ni sai matai ni kalawa ki na kena laveti cake na gacagaca ni veivosaki ena talevoni ena ruku ni eGovernance. Na National Telecom Policy 2012 Na vatavata ni veiqaravi na
12
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Na Digital India Kei Na Tavoci Ni Bharat-Net Ena kena sagai tiko me vakavinakataki na veiqaravi ni broadband, e tavoca na matanitu o Idia e dua tale na gaunisala ni veitaratara oya na National Optic Fibre Network (NOFN) me semata e lewe 2.5 na milioni na koro me tomika ka kaburaka na vatavata ni broadband vei ira na lewenivanua. Oqo me semata na G2C, B2B, P2P, kei na B2C, me kavataka na e-education, na kena irovi na tabana ni bula ena veikorokoro, na e-governance, na draki kei na tabana ni teitei ka vakadrodroya vei ira na lewenivanua ena ruku ni NOFN. Ena kena tovolei me vaqaqacotaki na vatavata ni ‘Digital India’, na NOFN e sa vakavinakataki me dua na sasaga ni ‘Bharat Net’.
“TRAI, ena kena sagai me vakarabailevutaki na veivotayaki ni veivuke vei ira na milioni, ena Noveba ni 2016, e a vakalailaitaki na ivakacavacava ki na 50 na paise (tautauvata ni US$0.008) dua na taurilavo, me 8 na ikalawa, mai na Rs. 1.50 (US$0.023) dua na tautauri ka tiko kina e 5 na ikalawa.”
b) Nona Sasaga na Telecom Regulatory Authority of India (TRAI) me laveta na veiqaravi ni sasaga ni e-Governance ni matanitu. Kena Vakarawarawataki na Veiqaravi ni Broadband: E kerea ena Epereli ni 2015 na TRAI me dua na vatavata vou ni veiqaravi ka vakatotolotaka na veiqaravi ni matanitu ka vakatokai me Right of Way (Row) ena kena vakarawarawataki na broadband. E kerea talega na TRAI ke rawa nira veivuke na veiyasana mera vakayagataka na vatavata oqo ena ruku ni e-Governance ena e-education se vuli, e-governance, m-health, m-banking kei na veiqaravi tale eso ena broadband vei ira na veikoronivuli vakamatanitu ena veivanua ena taudaku ni veikoro lelevu ena ruku ni USOF. Na Kena Tavoci na BharatNet: Ena Feperueri ni 2016, e a vakauta nona vakatutu o TRAI vua na matanitu me sa tavoci na vatavata ni BharatNet ka kerea kina nodra veitokoni na lewenivanua se Public Private Partnership (PPP) ka semata vata na nodra sasaga na lewenivanua ena Build Own-Operate Transfer/Build Operate-Transfer model, me sa digitaki me vatavata ni
13
veiqaravi ni broadband ena BharatNet. Na Kena Vakacurumi na iLavo ena baqe mai na USSD: Levu vei ira na lewenivanua era vakatalevoni matai se feature phones. Na USSD e rawa ni vakayagataki me vakau kina na ilavo ena talevoni matai. Ena nona sasaga me vakadroidroi na veivuke vei ira na lewenivanua o TRAI, ena kena sagai me vakarabailevutaki na veivotayaki ni veivuke vei ira na milioni, ena Noveba ni 2016, e a vakalailaitaki na ivakacavacava ki na 50 na paise (tautauvata ni US$0.008) dua na taurilavo, me 8 na ikalawa, mai na Rs. 1.50 (US$0.023) dua na tautauri ka tiko kina e 5 na ikalawa. Aadhaar Based EKYC Norms: E vakatura o TRAI vua na matanitu me vakadonuya na gacagaca livaliva ni KYC nei Aadhaar me dua na ivola tudei ni kena tauri na isema vou ni talevoni. Ka mani solia kina na matanitu ena Okosita ni 2016 na eKYC me vakarawarawataka ka vakatotolotaka na kerekere mai vei ira na via vakayayagataka Nona Cila Rawa na Broadband ena Public WiFi: Ena kena tovolei me vakalevutaki na sasaga ni Internet ena veiyasana, ena Maji 2017, ena nona
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
vakatura o TRAI, ena kena tasereki na broadband ena Public Wi-Fi Networks, vua na matanitu me vakarautaka na kena lawa ka viribaita na sasaga oqo me kua ni kasere ka dewa vakaveitalia. Vakalutumi na Kena iSau: Ena kena tovolei me vakalutumi sobu na isau vei ira na lewenivanua, e vakatura o TRAI ke rawa nira vakayagataka vakalevu na Data o ira mai lomanivanua ka me sega ni saumi, ena Tiseba ni 2016, me soliwale e vica na Data, me rauta ni 100MB dua na vula vei ira. Na kena isau me qai kau mai vei USOF. Na kena vakarawarawataki vakaoqo na sasaga oqo ena vukea sara vakalevu na kena vakaleleci na monalivaliva ni e-Governance vei ira na lewenivanua. Oqo ena vukea talega me dua na matanitu dau cakacaka vakasavasava o Idia.
O
Idia e dua na matanitu ka vakayagataka vakalevu na maliwa lala me vukea na veivakatorocaketaki.O ira na dravudravua era sa bau vukei sara kina vakalevu, mai vei ira na dauteitei ki vei ira na dauqoli, na Setilaite nei Idia e tara vakalevu na nodra bula na 1.3 na bilioni na lewenivanua. Ena gauna e marautaka kina na nona yabaki 70 o Idia, e sa curuma na vuravura ni Space Technology, na Satelite Television, na Baqe, veivakatorocaketaki ni veitaoni lelevu, na draki, talevoni vuku, e-governance, kei na veisokoyaki e sa vakarawarawataki sara vakalevu nona veiqaravi o Idia vei ira na lewenivanua. Na cakacaka oqo e vakarautaka na Indian Space Research Organisation (ISRO) ka a tauyavutaki ena 1969 ka tiko vua na ilavo levu e US$1.4 na bilioni. E 44 vakadua na setalaite nei Idia e tiko e maliwa lala ena gauna oqo ka rawa ni vakauta vakatakikoya e vica vata na setalaite ki maliwa lala ena dua ga na gauna. Oqo e solia vei Idia e dua na igunicakacaka me rawa kina ni bulia vakataki koya na nona setalaite ka vakavukaca na nona rokete, ka vakavukaca talega e dua nona setalaite na ‘Magalyaan’ ki na Mars ka vakatokai me Mars Orbitor Mission ka ciciva rawa e 200 na milioni na kilomita.
“Ena 2013 e a vakavukaca rawa na Mangalyaan o Idia me sai matai ni nona setalaite me vuka ki na Mars ka laki wavolita rawa ena 24 ni Seviteba 2014, ka sai matai kina ni vanua o Idia me curuma rawa na Mars ena imatai ga ni lakolako.” Na imatai ni setalaite me vakavukaca rawa o Idia e vakatokai me Aryabhata ena 1972, ka 360 na kilokaramu na kena bibi, ka vakatokayacataki vua na daunifika rogo ena gauna oya o Aryabhata, ka vakavukaci mai Rusia. Na setalaite saraga oqo e solia e dua na igulevu vei ISRO me cavuisausau ka vana rawa kina na vula. Ena vica na vula mai qo ena vakavukaca kina o Idia e dua nona setalaite bibi duadua ka vakayacani me GSAT-11 ka tiko na kena bibi ena 5725 na kilokaramu. Ena kena mai tavoci na ‘Bahubaali’ na ISRO e sana rogoyawa ka vakacaca ena buturara ni vakaurokete ki maliwa lala, me dua na multi-billion dollar launch market.
E kaya na jeameni ni ISRO o Dr A.S Kiran Kumar, e dua na turaga dauvosavosa vakasavasava, ni “keitou bogisigataka na sasaga oqo me vuka rawa na setalaite oqo nei Idia ena imatai ni nona vuka. Na setalaite vou ka bibi duadua oqo e rawa ni laveta e 8 na tani na kaimua ni waqavuka ki na maliwa lala. E volai wavokita tu na baba ni rokete oqo na buli ga e Idia. E sa vakarautaka tiko o ISRO me vakavodoka e 2-3 na kaimua ki na maliwa lala. E sana ikava ni matanitu o Idia me vakavukaca na tamata ena loma ni rokete, kava mai vei Rusia, Merika kei Jaina. E namaka tiko na ISRO ni tamata ena vuka ena ilakolako oqo ena yalewa. E vakadeitaka o Kumar ni na vakarautaki na GSLV- mk3 me vodo kina na tamata. E sa rua rawa tiko na nona rokete o Idia ka sa tiko rawa e maliwa lala, na osemasi na Polar Satelite Launch Vehicle (PSLV) ka rawa ni laveta e 1.5 na tani na setalaite ki maliwa lala, ka digitaki me imatai ni rokete nei Idia me vukaca na vula kei na Mars. Na kena ikarua na Geosynchronous Satelite Launch Vehicle Mark II e rawa ni laveta e 2 na tani na setalaite ki maliwa lala. O
ISRO esa cakava oti e 50 na vuka ka sai matai ni matanitu me talaca rawa e maliwa lala e 104 na setalaite ka vakabalea rawa kina na isausau ka tekia tu o Rusia ena nona talaca rawa e 39 na setalaite e maliwa lala.
Ena yabaki qo e sivia duadua kina nona space diplomacy o Idia. E sai matai talega ni gauna me vakatetaba kina ena space technology ena nona talaca rawa e maliwa lala na ilakolako sega kina na tamata ka lolomataka kina e Rs 450 na bilioni vei ira na matanitu vaka-Esia. O Idia e solia vakailoloma e dua na ikeli vakaitamera qai bi ki maliwa lala me nodra na kai Esia ena “South Asia Satelite”. E dolava na yalona ena nona via vakaraitaka ni o koya talega e dua na dauvakavuka rokete e maliwa lala. Na iloloma ni veivosaki 14
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
YACOVA YANI NA KALOKALO
Nona sasaga o Idia me yacova yani na maliwa lala (space) : Aryabhata kei na Mangalyaan
sega ni saumi oqo e sega ni dua rau lerua kaya ena vuravura, me vaka nira veivolitaka na cakacaka oqo na veimatanitu tani. Na ‘South Asia Satelite’ e 2230 na kilokaramu ka setalaite ga ni veivosaki, ka tiko na kena isau ena US$36 na milioni. Na ka e vakasakiti kina na setalaite qo ni tiko kina e dua na ivakasaribariba ka kovuti Esia taucoko kei Idia na kaukauwa ni solisoli tukutuku mai lomalagi. Na South Asia Satelite e tiko vua e tiko vua e 12 na KU Band Transponder ka rawa ni ra vakayagataka na matanitu vakaEsia mera veivosaki kina. Rawa kina me vakayagataka e dua na matanitu e dua na ‘transponder’ ka rawa kina ni ilova ga vakataki koya na nona maliwa lala ka rawa kina ni dua tani ga na ‘South Asian Program’ vakataki koya. Era sa tautauyavu talega eso na matanitu mai Esia mera tara nodra gacagaca ni veitalanoa vakaoqo dina ga ni solia tu o Idia na kena vakasala. E vakaraitaka ena dua na itukutuku na matanitu ni ka e caka qo ena vukea sara vakalevu na veivosaki ena kedra maliwa na veimatanitu ena retio yaloyalo, direct-to-home (DTH), gacagaca lailai vakalivaliva, na tele-education, tele-medicine kei na vakavakarau ni drakica. Ena vakarautaka talega na setalaite qo na veivosaki ena hotline se laini katakata, me vaka ni veimatanitu oqo era dauluvuluvu rawarawa, uneune, cagilaba ka cabe talega kina na ualoka se tsunami, ka rawa kina ni solia na sikinala ni vakarau yaco na leqa lelevu vakaoqo. Ena tukutuku matanidavui qo e ratou okati talega kina na ono na matanitu ka ratou wili ena South Asian Association for Regional Cooperation (SAARC) , o Afganistaan, 15
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Nepal, Bhutan, Maldives, Bangladesh kei Shri Lanka. Ena 2013 e a vakavukaca rawa na Mangalyaan o Idia me sai matai ni nona setalaite me vuka ki na Mars ka laki wavolita rawa ena 24 ni Seviteba 2014, ka sai matai kina ni vanua o Idia me curuma rawa na Mars ena imatai ga ni lakolako ka kuruseti vuravura vakabibi na matanitu levu o Merika kei Rusia. Dina ga ni a tara me 108 ga na siga e maliwa lala, ia e sa sivia qo e 1000 na siga na
Magalyaan ena maliwa lala ena yabaki qo ka se tomana tikoga na veitaba lesu mai me vaka saraga na irairai dina kei Mars ena totoka ni kena irairai ni tabaki saraga ena National Geographic Magazine. Ena yabaki mai qo ena tavoca kina nai karua ni lakolako ki na vula, na ‘Chandrayaan-2’ ka na laki tekia nai matai ni kuila ena vula, ena dua na ga na ‘rover’. Na sasaga oqo ena tovolei me talevi talega na Venus (Volasiga) ka vakaruataki na Mars (Volabogi). Na ‘Human Space Flight’ se nodra vuka ki maliwa lala na tamata, e na vakarau caka talega. Na nona rokete vou o Idia na GSLV Mk III, e sa namaki tiko mena vakavukaca na kai Idia mai Idia
16
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
ki maliwa lala ka vakayagataki kina na rokete ni Idia. Oqo e sa qai tekivu, meda yacova na veikalokalo ka vakadigova na maliwa lala kei veika veivakurabuitaki era cirri tu kina, ia na kai Idia botoboto era na dau cibitaka ni ra bau oka talega ena vuka e maliwa lala.
O MAHARASTRA TOTOKA
Chhatrapati Shivaji Terminus
E
toka ena baravi ni ra kei Idia o Maharastra. E sa ikatolu ni Yasana levu duadua mai Idia, ka kovuta tiko e rauta ni 9.1 na pasede ni vanua o Idia, ka karua tiko ena wiliwili ni lewenivanua. O Mumbai, na kena koroturaga, e vakatokai talega me siti vakailavo duadua e Idia. Na siti qo e 720 na kilomita na balavu ni kena baravi. E tiko kina na wavu levu duadua e Idia ka vakatokai me Jawaharlal Nehru Port Trust (JNPT) – na wavu ni tala container levu duadua mai Idia, ka sema tu kina 34 na wavu ni tala container se Container Freight Station (CFS) kei na 46 na Inland Container Depot (ICD). E 11 na kena iroro ni waqavuka se airport, 18 na gaunisala lelevu se highway, ka 6000 na kilomita na nona gaunisala ni sitima ni vanua se railway, ka sema tu kei na siti lelevu tale eso mai Idia. O Maharastra esa dua vei ira na dau vakauiyaya levu duadua mai Idia se export, ka levu duadua nona suqebisinisi vei ira na vulagi se Foreign Direct Investments (FDI). Na yasana talega qo e kilai levu ena valeniyaloyalo levu duadua e vuravura na Bollywood. Tukutuku ni Veigauna: Na ka kece e tara tu ena yasana qo era vakaraitaka tiko ni ra se tiko eke na tamata mai na 1.27 na milioni na yabaki sa oti, ka vakatokai tu me Stone Age se gauna ni vatu. E na imatai ni Me 1960, a mai bucini kina me dua na matanitu tani o Mahatastra, ka vakayagataki kina na vosa na Marathi. Mai na gauna oya e sa liu tu ga main a yasana qo ena veika kece mai Idia.
17
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Na draki: E marautaka tiko vakalevu o Maharastra na draki ni monsoon. Na draki katakata vinaka tekivu mai na Maji ka tarava yani na monsoon se draki suasua ena Jiune. Na iubi drokadroka ni monsoon e kuria na draki batabata vinaka ka yacova sara yani na draki veilecayaki ni Okotova. O Maharastra e sega walega ni totoka na kena irairai ia e vakaraitaka tale tu ga na totoka ni nodra cakacaka ni liga na kena tamata. Dina ga ni tiko kina na duidui vakavanua kei na lotu, era sa veivuke vakalevu ena kena bulabula na itovo vaka-Marathi. Na totoka ni kena gaunisala kei na gacagaca ni veilakoyaki, ka vutucoqa ena iyaubula, sema ki na veivanua e vuqa, ra vuli vinaka na kena tamata, kei na kilaka vakacakacaka, e vanua vinaka kina ni vakaduri bisinisi o Maharastra. O Maharastra e sa bucini tiko me dua na siti ni veivakatorocaketaki ka me dua na siti vuku se smart city.development of infrastructure & smart cities.
Per capita income USD 2,252 (2015-16)
FDI inflow USD 114 bn (2000-17) (includes Dadra & Nagar Haveli, Daman & Diu) Annual oil production capacity 18,500 MT (2015-16)
Na Tabana Ni Buliyaya O Maharastra e bulia tiko e 11.4 na pasede ni isulu kece e tali ka cula mai Idia taucoko. Na tabana qo e karua tiko ni vanua era cakacaka kina e levu na tamata vei ira na kila kei ira na sega ni vuli. NA BULI KAKANA - Na veika e buli se qaqi ena vanua qo e oka kina na suka, sucu, toa, raisi, falawa, waiwai ni kakana, kei na kakana draudrau kei na vuanikau. E levu duadua nona tamusuki grapes mai Idia, ka dua talega na vanua ni buli waini levu duadua e Idia kei na wine parks me maroroi kina na waini era qaqi mai.
“Potential + Policy + Performance equals Progress” Hon’ble Prime Minister Shri Narendra Modi NA BULI MOTOKA KEI NA KENA GACAGACA - Na yasana qo o Maharastra e dua na vanua ka levu duadua kina na buli motoka kei na kena gacagaca, ka levu na kena supplier kei na dauvolivoli, ka 38% ni veika e buli e Idia taucoko. Na vanua kece ka caka tiko kina na buli motoka e oka kina o Pune, Nashik, Anurangabad, kei Nagpur. MONALIVALIVA NI VEIVOSAKI O Maharastra e tiko kina e 20% ni volitaki yaya vakalivaliva se software. O Pune e dua vei iratou na tolu na siti ka levu duadua kina na volitaki software. E solia tu na matanitu na veivuke me ra vakatububisinisi kina. NA BULI WAINIMATE KEI NA KEMESI O Maharastra e dua vei iratou na tolu na yasana levu mai Idia ka levu duadua na nona volitaki wainimate. O Mumbai kei Pune e rau levu duadua ena vakatubuilavo ka tiko ena US$78 na milioni ena dua na yabaki ka 20% na wainimate e volitaka.
Inauguration of GE Multi - Modal Manufacturing Facility 18
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
NA VATU TALEI KEI NA IUKUUKU NI YAGO O Maharastra e levu duadua na nona vatu talei kei na qara ni koula. NA BULI VEIKA VAKALIVALIVA O Maharastra e bulia tiko e 30.5% ni veika vakalivaliva se ‘Electronic System Design and Manufacturing (ESDM). Na ESDM e namaki tiko mena yacova na takete ni 2020 me na soqona rawa e US$400 na bilioni. E sa bucina lo tiko na Yasana qo na kena tara e tolu na vanua ni buliyaya vakalivaliva mai Pune, Anurangabad kei Navi Mumbai. O Pune kei Talegaon e rua na vanua rau sa vakacaca tiko ena gauna qo ena ESDM, sega walega ni rau vanua vinaka ia rau toka volekata saraga na wavu levu ruarua na Jawaharlal Nehru Port Trust kei na Mumbai Port Trust.
BOLLYWOOD Mumbai - na valeniyaloyalo vakaidia, ka kilai ena yaca na Bollywood, e kena vanua na tabaiyaloyalo vakaidia levu duadua e vuravura, oya mai Mumbai, Maharastra, Idia. O Dadasaheb Phalke e tukuni ni Tama ni Caka Yaloyalo kei Bollywood. O Bollywood e vanua ni caka yaloyalo levu duadua e vuravura. NA SASAGA ESO KA SA VAKARAU TAVOCI TIKO • Navi Mumbai International Airport ka tiko na kena isau vakailavo ena US$2.5 na bilioni. • National Investment and Manufacturing Zone mai Nagpur • Na siti lalai vovou – o Nashik, Thane, Pimpri Chinchwad, Solapur, Kalyan Dombivali, Anurangabad kei Pune. VANUA ESO SA NAMAKI TIKO MERA DOLA • Delhi-Mumbai Industrial Corridor (DMIC), ka 18% na sasaga e caka tiko kina. • Bengaluru-Mumbai Industrial Corridor (BMIC), sa waraki tikoga na veivakadonui mai Maharastra me baleti Sangli se Solapur. Atal Mahaaphan Vikas Abhiyan E sa tavoca na matanitu o Maharastra na Atal Mahaphaan Vikas Abhiyaan me baleta na koparativi. Ena vukea na koparitivi mera vakaduri bisinisi. Ena vukei ira vakalevu na bisinisi sega ni vakabaqe ena yasana taucoko. Ena soli kina na veivuke na matanitu vei ira na 5000 na koparitivi me tauyavu kina ka na vakasalataki ira talega. Na Teitei Vakavuku Mai Na Koro E mai tavoci e Maharastra na tabana ka qarava na nodra teitei vakavuku na itaukei ni vanua mai kea me vaka kena muduki na teitei ena baba, na kena maroroi na masima ni qele kei na wai, kei na kena tamusuki vakamatau – ka taketetaki ira tiko na itaukei dau teitei mai kea.
Chief Minister Krishi Sanjivani Yojana –2017 Na matanitu o Maharastra e sa tavoca na Chief Minister Sanjivani Yojna-2017 me baleti ira na 41 na udolu na dauteitei era sega ni sauma rawa nodra bili ni livaliva mera vosoti se amnesty. Ena sasaga oqo ena sauma kina na matanitu o Idia e tini vakacaca na milioni na rupi vei ira na le 41 na udolu na dauteitei.
19
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Pradhan Mantri Awas Yojana (PMAY) Na matanitu o Maharastra e sa vakadonuya rawa me tara e 182,783 na vale vovou ena yasana ena ruku ni Pradhan Mantri Awas Yojana- 2017 (PMAY). Na veivakavaletaki vou oqo e sa qarava tiko na Maharastra Housing and Development Authority (MAHDA). E namaki tiko mena tara na matanitu o Idia e 19 na milioni na vale me yacova na 2022 ena ruku ni PMAY.
Na Makar Sankranti se Ratha Saptami: e tekivutaki mai na veitosoyaki ni matanisiga, ka davo no kina na kalougata ni vakatekivu. E dau caka kina na vakavuka kaite, toni ena waitabu, sisili ena waiwai sesame, vakabula vei ira na tukada ena cina sesame, veisolisoli ni ‘tilgud’ (na sesame kei na ‘jaggery’ e rau ivakatakilakila ni vutuniyau). E marautaki talega ena Ratha Saptami na kena tubu cake vakamalua na katakata mai Idia kei na kena buroro mai na draki suasua. Ganesh Chaturthi Dua vei ira na kalou vinaka duadua mai Idia sai Ganesh na yacana, ka sai vakatakilakila ni vuku kei na kalougata. E vakaraitaki ena veikatuba, se matamata, ka dau vakanamata tu ki na icabecabe ni siga, o Ganesh e dau yacana mai kea o Vighnaharta se kalou dau kauta tani kece na dredre ni bula se ivakatatao ni toso. Tripuri Pournima, Oqo na ikatinikalima ni siga e na vula o Kartik mai na ivola ni vula vaka-Hindu, na soqo ni lotu bibi duadua vua na kalou o Shiva, tarava na Shivratrifestival dedicated to Shiva after Shivratri. O Maharastra e seda se koroturaga ni soqo vakalotu kei na vanua. Ena veikorokoro e Maharastra, na bula e wavokita tu na soqo ni marau kei na lotu. Dina ga ni soqo ni lotu levu duadua na Ganesh Chaturti, ka dau buli kina na kena ivakatakarakara lelevu o Ganesh, e levu talega na soqo ni lotu era sa vakamuria na iwalewale oya. Na Gudhi Padwa oqo na soqo ka dau marautaki ena tawase ni yabaki, ka dau marautaki ena vanua o Maharastra, Andra Pradesh kei Karnataka.
Na ‘shravan’ nai ka vitu ni vula ena ivola ni vula vaka-Hindu, e dolava e levu na yalo ni soqo kei na marau. Ia na soqo ni niu se Coconut Festival, e duatani duadua. Na soqo oqo e vakaraitaka ni sa mai cava na draki ni monsoon e Maharastra. E dau marautaki ena imatai ni siga ka cila kina na vula levu se full moon ni Shravan. Ia me vaka ni yaca ni niu ena vosa vakaMarathi na ‘naral’, e vakatokai kina na soqo ni lotu qo me ‘Narali Pournima’. E dau yacana talega na ‘Shravani Pournima’ se Rakhi Pournima kei na ‘Raksha Bandhan’.
Marautaki tiko na soqo ni ‘Tripuri Purnima’
KAKANA (CUISINES) Vaka ga na veitokaitua kei Maharastra, e vaka talega kina na duiroka ni kakana. Na kena totoka kei na kena irairai, e vakatitiweli dina – tiko kina na maqo droka, na kokum kei na niu ena draki katakata, kakana draudrau ena falawa tavuteketaki me quruquruta ena gauna ni monsoon, kei na sesame ena draki batabata. Na gauna ni soqo e gauna ni vakasaqa, me dua na ka me vakamikamicataka na soqo kei na ‘Bhel Puri’ ni Mumbai kei na kena saniwiji totoka.
20
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
NAI VAKANANUMI ESO O Maharastra e dua na vanua ka levu duadua kina na ivakatakarakara ka kauti keda lesu ki na veigauna makawa sara. Ellora E dua na vanua ka levu duadua kina na ivakatakarakara ni gauna makawa e tiko e Maharastra, ka sa yabaki 1,500 ena gauna oqo, ka sai vakatakilakila ni musu vatu era dau cakava na qase e liu. Na qaravatu e so e nodra na lotu Buddhist, Hindu kei na Jain ka ceuti tu ena vatu na kedrai tukutuku makawa. Era a qai biu ena ivola tukutuku kei vuravura ena 1983 me dua na ‘World Heritage Site’.
Na Aga Khan Palace ka tiko mai Pune, e sai vakananumi ni bula dredre e sotava o Mahatma Gandhi ni ratou e vesu tu kina kei watina kei na vica tale na dauniveitokoni ena 1942. Ena gauna oqo esa vale tu ni ‘Gandhi National Memorial Society’ na vanua ka caka tiko kina na buli ‘khadi’ me yacova mai nikua. Na valelevu vakaturaga qo eda rawa ni vakila ni sema tu kei na gauna makawa nida curuma ka totoka na kena veisenikau duiroka.
Na Kaas Plateau: oqo na buca ka vakatokai tu me buca ni veisenikau totoka duadua e vuravura. Era sau se ka vakaraitaka na kedra duiroka ena gauna ni monsoon, ia na ka e duatani duadua kina sai koya na gauna era dau se vata kece kina ka dau vaka tu e dua nai tutuvi duiroka rairai vinaka nida sarava mai vakayawa.
Na Kumbhoj: oqo e vanua kilai levu talega vei ira na saravanua baleta ni tiko kina na ivakatakarakara levu kei ‘Bahubali’ ka dau nodra vanua ni lotu na Jain, ia na ka makawa ka tiko e delana e tukuni ni ka makawa duadua.
21
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Na Matamata kei Idia - Oqo e droinitaka o George Wittet, e tara tu me vaka e dua na icurucuru rabalevu ka cere, ka a tara me ivakananumi kei King George kei Queen Mary ena nodrau sikovi Idia mai ena 1911, ka ra dau biubiu talega kina na waqa mera gole kina veiyanuyanu voleka me vaka na Elephant Island.
Vengurla : e dau vakatokai tu me daimani ni vanua o Sindhudurg. Oqo baleta ni titobu na kena vakabauta vakalotu kei na sokalou a dau caka kina ena kena valenisoro na ‘temple’ ka ra ivakananumi kei Shri Devi Sateri kei Shri Rameshwar. Oqo e rua na valenisoro rogolevu e Idia. Chhatrapati Shivaji Terminus: a dau yacana tu e liu na Victoria Terminus mai Mumbai, e dua na ivakaraitaki vinaka ni Victorian Gothic Revival Architecture mai Idia, ka vakaraitaka tu na itaratara ni vale makawa e kilai tani kina o Idia.
MANIPUR
“Na Vatu Talei nei Idia”
Manipuri Dance
N
a ibalebale ni vosa na ‘Manipur’ na vanua koula. E vanua rairai vinaka ka ologa toka na veibuca drokadroka bulabula ni Vualiku kei Idia. Kenai rairai e vaka era a solia nodra dina na dauniveibuli ka vakasakiti kina na cakacaka ni liga ni Kalou nida sarava, na irairai totoka ka toqa kina o Mrs St.Claire Grimwood me “vanua rairai vinaka duadua e vuravura” ka kaya talega kina nai matai ni Paraiminisita kei Idia o Jawaharlal Nehru ni “Vatu Talei kei Idia”. E Naba 4 Tiko o Manipur ena Rawaka e Idia. Na Dauvolitaki Bitu Levu Duadua e Vuravura. Tukutuku ni Veigauna: Volaitukutuku ni veigauna mai na dua na gauna balavu, o Manipur e tauri vakaukauwa mai vei Peritania ka vakatokai kina me ‘Princely State’ ena ivalu levu ni 1891 na Anglo-Manipuri War. Ni mai tu vakaikoya o Idia ena 1947, a mani okati me dua na Yasana Levu o Manipur ena Matanitu Levu o Idia ena 15 ni Okotova 1949, ka mai wili talega ena BoseLawa mai Idia ka matataka kina e lerua ka dua me lewena na Rajya Sabha se Matabose ni Turaga. Kena Levu: E 63% ni lewenivanua mai Manipur era tiko ena yabaki ni cakacaka oya na 15-59. Na iwiliwili ni lewenivanua mai Manipur e 2.7 na milioni. Veika e Vakarau Caka Kina: • Sasaga ni kena vakavavalagitaki na vanua ni buli kakana. E 37 na sasaga se project e sa nanumi tiko ena ruku ni National Mission for Food Processing Scheme me na vakavoutaki, ka mera yadua
22
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
na porokaramu ena ruku ni Food Testing Laboratory Scheme and Integrated Gold Chain, Value Addition & Preservation Infrastructure Scheme. • India-Myanmar-Thailand (IMT) Trilateral Highway, originating from Moreh in Manipur • Smart Cities Mission, ka sa digitaki kina o Imphal mai Manipur me tavoci kina.
GSDP (Current price) USD 3 bn (2015-16) Per capita income USD 849 (2015-16) Share of renewable in energy 41% GSDP growth rate (YoY) 6% (2015-16) Veitabana Bibi eso Tabana ni Teitei Na Tabana ni Teitei e levu duadua na ka e rawata tiko ena ruku ni SDP se State Domestic Product. Ena wili lewenivanua ni 2011, e 52.81% ni lewenivanua mai Manipur era cakacaka ena veiteitei mai kea. Na kakana dina mai kea na raisika teivaki ena veidelana kei na buca, ka rawata tiko e 98% ni kakana dina mai kea. Na Tei Senikau kei na Kakana Draudrau O Manipur e vanua vinaka ni tei senikau kei na kakana draudrau. Na kauvuata era teivaki tu mai kea e oka kina na painapiu, moli kula, moli karo, tiaina, quwawa, piji kei na apolo. Na tatamusuki
ni 2013-14 e sivia e 54 na milioni na tani metiriki. NA ISULU SILIKA E va tiko na mataqali silika mai Manipur – na Mulberry, na Eri, na Muga kei na Oak Tasar. Na sasaga oqo e vakatabakidua me baleti ira na marama. Ena veivuke mai na matanitu o Japani kei na matanitu o Idia, e 94.71% ni teitei e caka rawa. NA SASAGA NI TALI BITU O Manipur e vanua ni volitaki bitu levu duadua mai Idia ka levu duadua na ka e rawata mai na bitu. O Manipur e tea tiko e 25% na bitu ka 14% ni bitu taucoko mai Idia e solia tiko mai o Manipur. NA TALI ISULU O Manipur e duatani duadua vei ira kece na yasana mai Idia ena tabana ni tali isulu se ‘Handloom’. Na Tabana ni Tali iSulu e vurevure ni ilavo levu duadua mai Manipur. Na ka e vakasakiti kina na tabana qo nira ogaoga ga kina vakalevu na marama.
Ena wililewenivanua ni 2017 e laurai kina nira tiko e Manipur walega e 271 na milioni na dau tali isulu se handloom. NA CAKACAKA NI LIGA Me vaka ni levu tu na dovu kei na bitu, na tali lalakai e sa bau vakacakacakataki ira saraga vakalevu na lewei Manipur. Na kena veimataqali kei na kena dui bulibuli, era tali vakamaqosa me volitaki ka me yaga talega ena lotu. Era caka talega kina na gacagaca ni qoli kei na siwa ka caka mai na dovu kei na bitu. Na tuli kuro talega e dau caka mai Manipur. Levu na kuro era tuliraki ga ena liga ka duiroka talega – so e damudamu, so e damudamu dramate ka so e loaloa. Na tulikuro e dau caka mai Andro, Sekmai, Chairen, Thongjao, Nungbi kei Senapati. E totoka duadua na nodra tulikuro na marama ni Chakpa.
Chief Minister-gi Hakshelgi Tengbang (CMHT) E sa mai tavoca na matanitu o Manipur na Chief Minister-gi Kakshelgi Tengbang (CMHT) me baleti ira na dravudravua. Oqo na tabana vou ni inisua se Health Assurance Scheme me baleti ira vakatabakidua na dravudravua kei na lokiloki. Ena vakarautaka na CMHT na veiqaravi vakavuniwai sega ni saumi vei ira na gadreva tu na veivuke ena veivalenibula ni matanitu, valeniwai kei ira na Private Hospital se Valenibula Taukeni. Pradhan Mantri Sahaj Bijli Har Ghar Yojana E mai tavoca na matanitu o Manipur na Pradhan Mantri Sahaj Bijli Har Ghar Yojna se ‘SAUBHAGYA’ me vakarautaka nodra veivalevale na tiko e taoni kei na taudaku ni taoni. E a mai tavoca na sasaga qo na Minisita ni Livaliva kei na Tiko Vinaka. Chief Minister-gi Shotharabasingi Tengbang (CMST) E mai tavoca na Minisita ni Social Welfare mai Manipur na CMST me vukei ira na lokiloki. Nai naki ni sasaga qo me vukei ira na vakaleqai tu na ituvaki ni yagodra kei na veika duidui era rawa ni cakava.
23
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Na Veikau kei ira na Veimanumanu Na totoka ni irairai kei Manipur e yavutaki mai na veimataqali veivunikau kei na veimanumanu totoka era bula tu kina. E 67% ni vanua o Manipur e veikau tu. Na totoka ni draki sega soti ni katakata sara e kuria na totok a ni vanua qo.
NA VANUA MAROROI E tiko mai Manipur e levu sara na ka veivakurabuitaki – na Drano Levu na Loktak Lake, na vanua e dabe toka kina na taoni rairai vinaka na Moreh Town, na Keibul Lamjao National Park ka cirri toka e loma kei na Sangai Deer, na Dzukou Lilies, na qaravatu na limestone, na veiulunivanua drokadroka kei na buca, kei na veiuciwai batabata vinaka, na veitokaitua, kei na veivunikau kei na veimataqali manumanu, qai kuria na cakacaka ni liga rairai vinaka. Qo e biuti Manipur ki na dua na vanua totoka me baleti ira na saravanua. Na Khangkui Lime Caves Na qaravatu laimi qo era se kelia tu na qase era bula ena gauna ni vatu se Stone Age ka tiko ena vanua o Ukhrul mai Manipur, ka rauti ira vinaka na saravanua vakabibi o ira na gonevuli era dau vakadidike mai na veiyasai vuravura.
Na Dzuko Valley Toka ena kedrau tadrua na Nagaland kei Senapati, na buca qo e kilai levu ena kena veisenikau rairai vinaka ka ra dau se ena veigauna kecega. E dau tukuni ni vanua ni gade vinaka duadua ka ra dau lakova e levu na saravanua mai na veiyasai vuravura.
24
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
O Yangkhullen, Makhel kei Willong mai Senapati: Na koro makawa o Yangkhulen e vanua rairai vinaka makawa ka ganiti ira na saravanua. Tara toka ena dua na delana cere, o Makhel, na vanua ka tekivu mai kina na kawatamata na Naga, e vanua totoka ka ganiti ira talega na saravanua. O Willong Khulen e tara toka rauta ni 37 na kilomita mai NH39 ka ra tawana tu na veivalevale vakataka na kaidiadamudamu se Stonhenges. Era se sega tikoga ni kila se vanua cava era cavutu mai kina na kawatamata qo. Na Makete mai Ima: Na makete mai Ima e kilai levu ni nodra makete ga na marama ka makete levu duadua ni marama mai Esia taucoko, ka toka volekata na Western Gate of Kangla. E nodra makete ga na marama ka ra vakatepeli kina e 3000 na marama. E tabu me volivolitaki kina e dua na turaga. Dua na yasa ni makete e volitaki kina na kakana draudrau kei na vuanikau, na ika kei na kakana mai vale, ka dua na yasana e volitaki kina nai sulu kei na cakacaka ni liga.
Na Khongjom War Memorial: Toka rauta e 36 na kilomita mai Imphal ena Indo-Myunmar Rd. Na vanua qo e a balemate kina o General Paona Brajabashi, e dua na qaqa ni Manipur ka valuti ira na Mataivalu Levu ni Peritania ena 1891. Na ulunivanua ka valu kina na qaqa qo e sai vakatakilakila tu ni yaloqaqa e tiko vei ira na turaga ni Manipur. Sa tara toka ena gauna qo e dua na ivakananumi ni valu levu oya. Na Khongjom Day e dau marautaki ena veiyabaki eke ena 23 ni Epereli.
Na Cheiraoba: se Tawase ni Yabaki mai Manipur, era dau sasamaki ka ukutaka nodra vale na lewei Manipur ka vakarautaka na veimataqali kakana vinaka me cabo rawa vei ira na kalou ni bera ni vakayagataki. E dau caka na soqo qo ena vula o Epereli, ka ra dau kabata kina na ulunivanua na lewenivanua me bolei ira kina ni sega ni dua na ka e dredre ena dela ni vuravura qo.
SOQO NI MARAU KEI NA KAKANA O Manipur e kilai levu ni vanua ni soqo kei na lasa. Na soqo ni marau e caka wasoma ena dua na yabaki. Ena veivula eda raica ni dua na soqo ena caka tiko, ka sai vakatakilakila ni yalodra ena kena mamarau, nodra lotu kei na nodra itovo. E kauta tani na osooso ni vakasama, ka solia na bula marau, vakaceguya na yalo ka bulabula kina na yago. Gang-Ngai: E dau marautaki me lima na siga mai na Tiseba ki na Janueri, ka nodra soqo ni marau na yavusa Kabui Naga. E dau tekivu na soqo ena dua na lotu ni vakavinavinaka, ka qai tarava na kanavata, na meke, nodra meke na qase, marama, turaga kei ira na tabagone, ka dau veisolevuti talega kina e levu nai loloma.
Lui-Ngai-Ni: Oqo e nodra soqo ni marau na Nagas ena veiyabaki ka dau marautaki ena 15 ni Feperueri, ena veiyabaki. Oqo na gauna e dau caka kina na bucibucini, oti mera sa qai tekivu na teitei na Naga. Na meke, na lagasere kei na marau e dau tiki ni soqo oqo. Na soqo talega qo e dau solia vei ira na Naga na yalo ni cakacaka kei na gugumatua. Na Yaoshang: Na soqo qo e dau marautaki ena lima na siga mai na gauna e cila kina na vulalevu se full moon ena vula o Phalgun (Feperueri/Maji). Na soqo ni Yaoshang e soqo bibi duadua vei ira na kai Manipur. Na Thabak Chongba – e dua na mataqali meke ni Manipur, era dau meke vata kina na cauravou kei na goneyalewa nira veitauriliga wavoki. Era dau soqoni ilavo na cauravou kei na goneyalewa ena veivalevale me isau ni solevu ni kanavata. Na Yaoshang e Durga Pooja vei ira mai Bengal, Diwali vei ira mai na Vualiku kei Idia, ka Bihu vei ira mai Assam.
25
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Ningol Chak-kouba: Oqo talega e dua na soqo ni marau vei ira na kai Manipur. Oqo e nodra soqo na Meitei ka ra lesu kina na goneyalewa vakawati tani ki na nodra dui vale mera laki solevu kina kei ira na wekana ena kanavata kei na marau. E vaka tu me nodra ‘family reunion’ na soqo qo. E dau marautaki ena ikarua ni siga ni vulavou ena vula o Hinangei (Noveba). Chumpha: Nodra soqo na Tankhul Nagas: e dau marautaki me siga vitu ena vula o Tiseba. E nodra soqo bibi duadua na yavusa na Tankhul Nagas. E dau caka na soqo qo ni oti na tatamusuki. Nai otioti ni siga tolu e dau caka kina na solevu ni kanavata kei na marau. Na Kakana ni Manipur: O ira na kai Manipur era dau vakasaqara bulabula ga na kedra ka sega ni dau tavuteketaka. Na nodra veleti ni kana na kai Manipur e laurai ga kina na raisi, kakana draudrau, vakalomavinaka, kei na ika kei na lewenimanumanu. Na kakana e sa kanavinaka qai veirawai na kena iboi. O ira eke era kana lewenimanumanu ka vaka kina na kakana draudrau. So vei ira na kakana era oka kina na Ngri, na Chamthong, na Eromba, na Morok Metpa, kei na vuqa tale.
Eromba
NGRI
PUNJAB
Tekivu eke o Idia
The Golden Temple
O
Punjab e dua na vanua ena vuaira kei Idia, ka dua vei ira na vanua kalougata ka vutuniyau duadua ena ka kecega. Na vosa na Punjab e kau ena rua na vosa, na ‘Punj’ kena ibalebale na lima, kei na ‘aab’ kena ibalebale na wai – na vanua lima na kena uciwai. Na uciwai limalima qo sai Sutlej, Beas, Ravi, Chenab kei Jhelum. Na Sutlej, Ravi kei na Beas ratou drodro tiko e lomai Punjab, ia na Chelab kei na Jhelum e rau drodro tiko e lomai Punjab ki Pakistan. Na Tabana ni Teitei Na teitei e nona ivurevure ni ilavo levu duadua o Punjab. Na kena vo era qai veitarataravi sobu, na iyaya vakasainitisi, iyaya vakalivaliva, veiqaravi vakailavo, iyaya ni misini, isulu kei na misini ni culacula. E rua nai katolu ni kakana mamaca kei na sucu e veivotayaka o Punjab. E liu ena tamusuki ni witi, ka vukea tiko vakalevu na kena maroroi na kakana mai Idia.
WILIWILI TAUCOKO NI LEWENIVANUA MAI PUNJAB E 28 NA MILIONI. • 75% ni lewenivanua o Punjab era vakanuinui ena teitei • 65% ni lewenivanua era tiko ena yabaki ni bula ni cakacaka oya mai na 15-59 na yabaki • 37% era tiko e loma ni taoni
GSDP (Current price) USD 64 bn (2016-17) GSDP growth rate (YoY) 9% (2016-17) Per capita income USD 1,920 (2016-17) Arable land 83%
Na Gaunisala ni Veilakoyaki O Punjab e tukuni ni tiko vua na gaunisala ni veilakoyaki uasivi duadua mai Idia. Oqo e oka kina na gaunisala ni lori, gaunisala ni sitima (train), maliwa lala se rara ni waqavuka kei na veiuciwai. Tukutuku Makawa: O Punjab e dua vei ira na vanua ka tawani taumada ena dela ni vuravura ka duatani toka na kena itovo. Na vosa vaka-Punjab e tiko ga na kena vosa dina ka yavutaki mai Pesia kei na vosa vakaLatina. Na matanitu o Punjab e a tauyavutaki ena 1947. Na Care Companion Programme Oqo na porokaramu vou me baleta na nodra qaravi vakavuniwai na lewenivanua mai kea, me vukei ira na kena kau vakavoleka yani vei ira na veiqaravi vakavuniwai. Na porokaramu ni bula qo ena vukea na qaravi ni matavuvale, vuli kei na bula raraba. Annapurna Akshya Patra Yojana Na porokaramu qo erau mai tavoca na matanitu e rua o Haryana kei Punjab ena koro o Chandigrah me baleta nodra vakani na lewenivanua dravudravua. O ira na dravudravua qo era na volivoli ena isau e lailai sara me vakatauvatani kei na isau ena makete se sitoa lelevu ni volivoli. Esa rogolevu sara o Chandigrah ena porokaramu qo. 26
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Bhagat Puran Singh Sehat Bima Yojna - E sa tavoca na matanitu o Punjab na porokaramu qo mera inisuataki na dauteitei kei na veiqaravi vakavuniwai sega ni saumi, kei ira na dauteitei mera kakua ni sauma e dua na ilavo ena gauna era qaravi kina vakavuniwai. Esa veivotayaka oti na matanitu o Punjab e sivia e 3 na milioni na card ni inisua vei ira na dauteitei ena ruku ni Bhagat Puran Singh Sehat Bhima Yojna. VEIKA ME NA QARAVI • Ludhiyana Mega Food Park, Mohali Knowledge City, Greenfield Light Engineering Park, kei na Chandigrah Medic City. • Na Smart City Mission, ka rau sa digitaki kina o Ludhiyana, Jalandhar kei Amritsar.
VANUA NI BULIYAYA SA NANUMI TIKO • Eastern Dedicated Freight Corridor, me dua ga na gaunisala livaliva rauta ni 447km mai Punjab ki Haryana ki Uttar Pradesh. Porokaramu ni Boko Dinau mai Punjab E mai tavoca na matanitu o Punjab na porokaramu ni kena bokoci na dinau vei ira na dauteitei era tauvimate sivia ena 7 ni Januerin2018 mai na Mansa District. Oqo me sana bokoca na matanitu levu na nodra dinau taucoko na dauteitei lalai kei ira era tiko ena veimama, ka tiko ena 200,000 na rupi lako sobu na nodra dinau.
NA LIGHT ENGINEERING E liu o Punjab ena buliyaya ni matai lalai me vaka na misini ni cakacaka, yaya ni cakacaka, basikeli kei na kena gacagaca mai Idia. E bulia tiko e 15% na basikeli mai Idia ka 80% ni gacagaca kece ni basikeli mai Idia. ISULU KEI NA CULACULA E 14% ni vauvau e caka e Idia e lako mai Punjab ka 38% na volitaki isulu ki valagi. E dua vei ira na liu ena volitaki isulu talirawa, sitokini kei na isulu cularawa. LIVALIVA SAVASAVA KEI NA LIVALIVA YAVUYAVU E painia o Punjab ena buli livaliva savasava ena 400KV Ring ni veivakalivalivataki. E rawa kina ni vakavurea e 2400 MV na livaliva savasava ena 2020.
VAQAQACOTAKI NA ISEMA E sa liu sara o Punjab me dua na vanua ni buliyaya me vaka na cula isulu, tali isulu kei na caka sitokini. Ena kena mai tara na vanua ni buliyaya vakaisulu, lawa mamada ni volitaki isulu, kei na porokaramu eso me vakarawarawataka na cakacaka, e dolava e levu sara na katuba ni caka bisinisi. Kuria na cakacaka vakaidinia se engineering e dua ka liu taudua kina o Punjab. Ena tini na yabaki sa oti, e sa tubucake ena 16% ka sa vakavuna me 23% na vakatuilavo mai Punjab. Kaukauwa Cava: Na kaukauwa ni rawaka nei Punjab e vu mai na bisinisi lalai, kei ira na tiko e loma se Micro, Small and Medium Enterprises. O Punjab e tiko kina e lewe 156 na milioni na MSME se o ira na daucakabisinisi lalai ka veivuke vakalevu vei ira na bisinisi lelevu.
VEIVANUA MAROROI AMRITSAR KEI ANANDPUR SAHIB e rua na vanua maroroi mai Punjab ka rau vanua tabu talega. Na ibalebale ni vosa ‘amritsar’ oya na tobu ni denioni se pool of nectar.
VANUA LEVU DUADUA ENA SUISUI MAI IDIA A vanua levu sega kina na leqa, o Punjab e vakarautaka na gaunisala ni veitaratara levu duadua vei ira na veimatanitu lalai tale eso mai Idia ka tiko ena 133 na kilomita na kena balavu. O Punjab e sema vinaka tu kei ira na veitaoni lelevu lalai tale eso, ena 2100 na kilomita na sala ni sitima (train), 64,000 na kilomita na gaunisala, ka 5 na kena rara ni waqavuka. E tiko talega kina e 13 na wavu ni usakako se container freight stations kei na wavu e loma ni vanua ka qarava vinaka tu na vakauiyaya kei na voliyaya.
O LUDHIANA Era tara na qaqa ni Sultan Lodhi o Sultan ena i ka 15 ni senitiuri, o Ludhiyana e kilai levu ni vanua ni taiyaya levu duadua mai Punjab ka tiko kina na Punjab University of Agriculture ka 1500 na eka na kena levu. E tiko talega kina na Nehru Rose Garden, ka tara ena 1967 e dua na vanua rairai vinaka qai drokadroka vinaka ma Ludhiyana. E vanua ni rosi levu duadua e vuravura.
NA BULI KAKANA O Punjab e dua vei ira na dauvolitaki falawa kei na raisi levu duadua e Idia. 27
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
NA RAMBAGH GARDEN E wavokita tu na vale vakatui nei Maharaja Ranjit Singh, ka sa vale tu ni maroroi yaya ena gauna qo. Era maroroi tu kina na iyaya ni valu makawa ni gauna nei Mughal, kedra itaba na vale lelevu vakaturaga mai Punjab kei na kena ivakatakarakara na daimani rogo na ‘Kohinoor’
O PATHANKOT e semata na veivanua ena Vualiku kei Himachal Pradesh kei Jammu & Kashmir. Oqo na vanua ka tekivu kina na gaunisala vereverea kina Himalaya ka sema ki na gaunisala ni sitima ni vanua kei na gaunisala lelevu ena veivanua kecega mai Punjab.
O GURDASPUR O Gurdaspur e toka ena vualiku kei Punjab ka drodrova tu e rua vakadua na uciwai lelevu na Beas kei na Ravi ka vakatabui tu me vanua ni lotu kei na bula vakayalo. Na qaravatu makawa era toka ena baravi ni uciwai levu na Ravi e tukuni ni a nodra itikotiko na Pandava, na qaqa ka volai ena Mahabharata.heroes of the Sanskrit epic Mahabharat.
SOQO NI MARAU KEI NA KAKANA O PATIALA E vakatokai me Princely State kei Punjab. Na veivalevale lelevu vakatui kei na valenimaroroi yaya makawa, valenilotu lelevu, veisenikau kei na vanua ni maroroi manumanu e sai vakatakilakila ni tukutuku vuni makawa, bula vakavanua kei na cakacaka ni liga.
LOHRI e dua na meke ka baleta vakatabakidua na bukawaqa kei na siga. Era dau vakabuta kakana na lewenivanua ka kauta ki na vale ni sokalou mera laki vakavinavinaka kina vua na Kalou ena vuku ni tatamusuki. E dau kilai levu na soqo ni Lohri ena vakawaqabuka. NA BASANT PANCHMI Oqo na soqo ka dau veisisivitaki kina na vakavuka kaite ena siga ni Basant Panchmi ena veiyasai Punjab. Era dau kilai levu ena meke na Giddha kei na Bhangra. Na ramulili, na volivolitaki ukuku ni yago, isulu kei na ioro ni ulu kei na veimataqali kakana era laurai vakalevu ena soqo qo. QUILA RAIPUR RURAL SPORTS FESTIVAL Dau kilai talega ena Modern Rural Mini Olympics. Ena veiyabaki, o ira na kai Quila Raipur era dau veisisivi ena qito kecega ka kilai tani kina na bula vakavanua mai Punjab.
NA VALENISORO KOULA Kilai talega ena yaca na Harmandir se Darbar Sahib, na valenisoro e tara ena 67 na fute na mapolo ka tabarua na kena levu. Na taba ni vale e cake e borokoula tu vakavinaka.
28
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
PATIALA HERITAGE FESTIVAL E dau caka ena Sheesh Mahal Art Gallery ka dau caka kina e vuqa na vucu makawa kei na meke ka kilai tani kina na itovo kei na bula vakavanua mai Punjab ka cavuti tiko kina o Patiala.
GURU NANAK CHOLA MELA Na soqo qo e dau caka ena vanua saraga ka vakabauti ni a dolava kina e dua na mataniwai tovure o Guru Nanak ena dua na nona wavoki. SIGA NI VAKAMATEI NEI SHAHEED E-AZAM BHAGAT SINGH Na siga oqo e dau vakananumi kina na nona a vakamatei o Shaheed E Azam Bhagat Singh e dua na qaqa ni Punjab ena gauna makawa ka dau vakayacori mai Khatkar Kalan na nona koro ka a sucu kina o Bhagat Singh. NA BAISAKHI Na soso qo e dau marautaki kina na tauyavutaki ni Khalsa ena 1699. E gauna talega ni tatamusuki vei ira na kai Punjab ka yabaki vou talega vei ira. E dau vakasakiti na soqo qo ena kena dau meketaki na meke vaka-Punjab na Gidda kei na Bhangra.
29
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
NA PATIALA CRAFT MELA Na soqo qo e dau vakayacori ena Sheesh Mahal Art Gallery ka ra dau maim eke kina o ira na jabeni mai na veiyasai Punjab mera veisisivi kina, ka oka kina na vakayagataki ni vakarau vakavanua, veimataqali kakana kei na vucu makawa.
O TAMIL NADU TOTOKA Mai Vakadinadinataka
MEENAKSHI TEMPLE, MADURAI TAMIL NADU - Na itukutuku kei Tamil Nadu e tukutuku makawa ka vakasakiti na kena veiulunivanua, buca, uciwai, drano kei na barinisavu. Na kena vutuniyau tu ena itovo kei na lotu, e laurai kina ni levu na kena ivakananumi me vaka na kena tamata, vale ni lotu lelevu, ira na veiliutaki kina, vanua, bula vakavanua kei na vucu. E a mai vakayacani ena 1969. Veika e Rawata: O Tamil Nadu e tiko vinaka talega na kena gaunisala kei na railway network. E balavu duadua na kena baravi e Idia taucoko, ka ciciva tiko e 1076 na kilomita, tolu na kena wavu ni kako lelevu, 17 na wavu lalai ka 7 na kena rara ni waqavuka. Na vanua o Tamil Nadu e liu ena buli motoka kei na kena gacagaca, idinia se engineering, wainibula, isulu kei na cakacaka ni liga, iyayalaca, wainimate kei na palasitika. GSDP (Current price) USD 191 bn (2016-17) Per capita income USD 2,284 (2016-17) FDI inflow USD 27 bn (2000-17) (includes Puducherry) GSDP growth rate (YoY) 12% (2016-17)
30
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
E 66% ni lewenivanua mai Tamil Nadu era tiko ena yabaki vakacakacaka mai na 15-59. O Tamil Nadu e ka ono tiko ena iwiliwili ni lewenivanua levu duadua era tu kina ka 6% ni lewenivanua e Idia taucoko. Na iwiliwili ni lewenivanua mai Tamil Nadu e 72.15 na milioni. Veivakatorocaketaki e Namaki tiko: • Ennore LNG Project, ka tiko na kena levu ena 5 na mt na LNG dua na yabaki ka sa tara tiko na India Oil LNG Ltd. • GK Industrial Park, ka 600.466 na eka na kena levu, me vanua ni culaisulu ena vanua o Tiruchirapalli. • Smart Cities Mission, ka sa digitaki kina na siti o Tiruchirapalli, Tirunelvelli, Thiruvanantapuram, Thanjavur, Tiruppur, Salem, Vellore, Coinbatore, Madurai, Thoothukudi, Chennai, kei Erode. Veivanua ni Buliyaya • Chennai-Bengaluru Industrial Corridor (CBIC) e 560 na kilomita na kena balavu, ka 21992.38 na eka na kena levu mai Tamil Nadu. Veika e Caka Tiko BULIMOTOKA KEI NA KENA GACAGACA E 21% na volitaki motoka e rawata tiko o Tamil Nadu mai Idia taucoko. E vanua levu duadua talega kina na volitaki lori ni usa pasidia, ka 70% ni volitaki lori ni usa pasidia e Idia taucoko. O Chennai, na koroturaga kei Tamil Nadu, e vanua levu duadua ni bulimotoka e Idia. O Tamil Nadu e vanua levu duadua kina na bulitaya ka vale ni buli gacagaca ni lori levu duadua mai Idia.
NA AEROSPACE SE WAQAVUKA O Tamil Nadu e vanua duadua mai Idia ka va tu na kena rara ni waqavuka lelevu. Me vakavatukana na sasaga qo, e sa navuca tiko na matanitu na Special Purpose Aviation Resource Cluster (SPARCS) me laveta cake na sasaga qo, ka namaki tiko me vakavurea e 100,000 na tamata cakacaka vei ira na vuli vinaka. E sa vakarautaka tale tikoga na matanitu e 1214 na ekatea na qele mai Perambarul me tara kina e dua na vale ni waqavuka levu ka tiko na kena isau ena US$80 na milioni.
LIVALIVA SAVASAVA O Tamil Nadu e vanua totoka ka vakavuna me dua na vanua vinaka ni vakavure livaliva savasava rauta ni 500 na Mega watts na livaliva kei na biomass kei na solar rauta ni 5.5-6 na KWh dua na siga. Na vanua qo e rawata tiko na livaliva savasava levu duadua e Idia ka katini tiko e vuravura ena livaliva bucini mai na cagi.
Na matanitu o Tamil Nadu e tea rawa e 7 na milioni na vunikau me vukea na cagi bulabula ka drokadroka kina o Tamil Nadu.
WAINIBULA KEI NA BIOTECHNOLOGY O Tamil Nadu e bulia tiko e 10% ni wainibula mai Idia taucoko, ka ikalima tiko ena dauuliwanimate levu duadua e Idia. Na matanitu o Tamil Nadu e tiko kina na SEZ’s kei na rara ni wainibula ka tiko kina na vale ni vakadidike, na iyaya ni veisele vakavuniwai, kei na valenibula ni buligacagaca ni tamata.
Amma Marunthagam (Pharmacies) - Ena Jiune ni 2016, a mai tavoca kina na Minisita ena gauna oya o Ms Jayalalitha na sasaga ni Amma Maruthagam. Na Matanitu levu e taura kina e sivia e 100 na pharmacy e lomai Tamil Nadu ka oka kina na sitilevu o Chennai kei na taoni lalai me vakataki Cuddalore, Erode, Kancheepuram, Madurai, Salem, Sivagangai, kei Virudhunagar ka volitaki kina na wainibula ena 15% na discount.
NA ISULU KEI NA CULACULA O Tamil Nadu e sai karua ena volitaki ni isulu kei na cakacaka ni liga e Idia taucoko. E dua vei ira na liu ena tali isulu se Spinning Industry, ka 40% ni ka e rawa ena vanua taucoko o Idia. E 35% na lewenivanua eke era cakacaka ena tabana ni culacula kei na cakacaka ni liga. Na matanitu o Tamil Nadu ena tara e 6 na vanua ni culaisulu ka rua na vanua ni tali isulu. NA TABANA NI TUKUTUKU KEI NA VEIVOSAKI O Tamil Nadu e sai ka va ni vanua levu duadua kina na volitaki yaya vakalivaliva na software. Na volitaki yaya vakalivaliva eke e 10% ni veika e volitaki mai Idia. Na matanitu qo e na bandwidth kei na tele-density levu duadua mai Idia ka rauta ni 14.8tbps na kena levu. O Chennai, na koroturaga kei Tamil Nadu, e tiko kina e 1780 na IT Units ka ra cakacaka kina e 400,000 na lewenivanua. NA BULI KAKANA O Tamil Nadu e liu ena vuanikau me vaka na tiaina, grape, na ti, kei na susutoa. Na vanua qo e levu na kena mataqali qele, 7 na kena draki ni teitei ka rawa ni teivaki kina e vuqa na vunikau dau vua. Na qoli kei na ivakaboi ni kakana e oka ena sasaga qo.
Ena 70 ni yabaki ni Amma, e tavoca kina na Paraiminisita Narendra Modi na Amma Two Wheeler Scheme. Na sasaga qo ena yaga vei ira na marama ni Tamil Nadu.
Amma Unavagam (Canteens) na sasaga qo e mai tavoci e Chennai me cicivaki kina e vica vata na valenikana ka vakarautaka na kakana ena isau e rawarawa sara. Na Amma Unavagam e veivakalougatataki vei ira na tamata cakacaka vakabibi o ira na lailai na kedra isau.
Tovolea tiko na Minisita Jayalalitha na ikanakana ni kakana era volitaki ena canteen ena 2014.
31
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
VEIVANUA MAROROI
O Tamil Nadu e dua na vanua ka maroroi vinaka tu kina na bula vakavanua, ka se tiko ga kina na veika makawa era se qarava tikoga ena gauna oqo. Na veitaoni ka ra dabe tu kina na veivalenilotu makawa me vakataki Thanjavur, Tiruchirapalli, kei Madurai, era vana cake tu i macawa ena kedra cere qai rairai vinaka. Na otela totoka mai delana na Kodaikanal, na Land’s End mai Kanyakumari kei Chennai, eratou dusia kece tiko ni dua na vanua duatani duadua o Tamil Nadu.
Thanjavur. Na vanua qo e sa tukuna ga na kena rairai vinaka, na Uciwai kei na Buca Drokadroka totoka ena vica vata na maile. Na velenisoro e vakasakiti na kena irairai nira kabikabi tu kina na ivakatakarakara e vuqa kara ceuti ena liga. Na ulu ni laione na Nandi kei na ikabakaba balavu ka dabe tu mai kina na ivakatakarakara levu kei Dwarapalakas e duatani kina na valenisoro qo. A mai toqai me dua na vanua maroroi ena 2004 o Mahabalipuran mai vei iratou na UNESCO.
O Chennai ka dau kilai tu e liu me o Madras, ena baravi totoka o Coromandel, e koroturaga kei Tamil Nadu. E vanua ni buliyaya, bisinisi, lotu, ilavo, kei na vuli ena Ceva kei Idia. Na siti o Chennai e ikaono ni siti levu duadua e Idia. Na kena veibaravi totoka, na savasava ni kena wasawasa, rara ni waqavuka, gaunisala cere, kena veimataqali tolili ni pasidia, theme parks, Industrial Cities, kei na Hi-Tech Software Silicon Valley Parks. Na Airavatesvara Temple mai Drasuram e dua na valenisoro maroroi vakavinaka mai nai ka 12 ni senitiuri e dabe toka mai Chola Kingdom. Na lalaga ni valenisoro era ceuti tu kina vakamatau na ivakatakarakara eso ka veivakurabuitaki nida sarava. Ena ikatinikava ni senitiuri, era veisautaki na ivakatakarakara vatu lelevu ki na biriki kei na mota. A mani toqai me dua na Vanua Maroroi e vuravura ena 2004 mai vei iratou na World Heritage Monument.
Na Nilgiri Mountain Railway e dua tale na vanua maroroi totoka mai Idia. Na sala ni sitima qo e semati rau o Udhagamandalam kei Mettupalayam. Na vodo e vakariseyate vei ira na pasidia ena kena vakadomobula. Na train e ciciva e 208 na kelo, 16 na tanala, 250 na wavu, na barinisavu, barinivatu, kei na veidelana ni tei ti. Ena 2005 a mai vakatoka na UNESCO me dua talega na vanua maroroi se World Heritage Site ni Darjeeling Himalayan Railway.
Mamallapuram: E 58 na kilomita ena ceva kei Chennai. Qo e tadrava tu e 20 na kilomita na baravi totoka. Na Gangaikonda Cholapuram e 70 na kilomita mai Thanjavur. Na tui o Rajendra Chola-I e a tara na nona koroturaga eke ka tara talega e dua na valetabu nei Lord Shiva ka rau tautauvata kei na valenisoro mai 32
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Sri Brahadeeswara Na valenisoro qo e vakatokai talega me Raja Cholan I (985-1012) kei na valenisoro levu na Rajarajeshwaran e rau sega ni veitalatala rawa. Na valenisoro qo e a tara ena 1010 AD ka mai marautaki na kena yabaki dua na udolu ena 2010. Na kena itaratara veivakurabuitaki e vakavuna me ratou kaya na UNESCO me sa dua talega na Valenisoro Maroroi ena 1987.
NA SOQO NI LOTU, MARAU KEI NA KAKANA Na soqo ni lotu e dau ka taleitaki sara vakalevu mai Tamil Nadu. Na soqo ni lotu e vakaraitaka tu na yalo ni lotu mai Tamil Nadu vei ira na veivuvale, veitikotiko kei na veivanua ni sokalou mera marautaka ka sarava. PONGAL: ka kilai talega ena yaca na Makara Sankranti: E dau marautaki kina me siga ni vakavinavinaka vua na Kalou Matanisiga. E baleta na kena dau veitosoyaki na matanisiga, ena kena lotuvaki na Uttarayana, ena kena dau lako cake ki na Vualiku na matanisiga ni oti e ono na vula, ka dau curuma na Zodiak sign kei Makaram. Na soqo na Pongal e dau marautaki ena Uzhavar Thinunal se Farmer’s Festival. Medical Tourism: se Saravanua Vakavuniwai: Oqo e dua na bisinisi e sa bilioni vakabilioni na dola e kauta mai ka vakatokai talega me Health Tourism. (mo veilakoyaki ena vuku ni vaqara vuniwai). Na veiqaravi vakavuniwai mai Tamil Nadu e oka kina na International Standard Hospitals se valenibula rogo e vuravura, nodra veiqaravi na kena vakailesilesi, ka lailai kina na kena isau, na vakayagataki ni yaya vereverea ni veisele eso, ira na vuniwai specialist, Emergency Treatment se veiqaravi totolo, nodra tiko na dauvakavakadewa, me vakarawarawataka na veiqaravi, e tiki taucoko ni vanua totoka qo o Tamil Nadu.
RAMESHWARAM RAMESWARAM e dua na yanuyanu lailai ka dau igadigadi vei ira na lotu ena Toba o Mannar. E sema tiko ki na yanuyanu levu ena wavulevu na Pamban Bridge. Ena veisiga era osota yani na yanuyanu lailai qo na lewenilotu ena veivanua voleka mai Idia mera mai sokalou ka kerea kina na tababokoci ni nodra ivalavala ca ka vakacaboisoro talega vei ira na tukadra era sa mate. NA SOQO NI NATYANJALI FESTIVAL – CHIDAMBARAM: a tekivutaki ena 1981, me dua na soqo vakayabaki, me vakabulabulataki kina na Bharathnatyam se meke vakalou, ka dau caka ena mata ni valenisoro se Sanctorium. Na soqo sigalima qo era dau mai meke kina e 300 ki na 400 na daumeke rogo ni Bharatnatyam, Kuchipudi, Mohini Attam, Kathak, Odissi. Na soqo qo e dau vakarautaka na Natyanjali Trust ka ra dau lakova talega yani na saravanua.
33
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
NA KAKANA MAI TAMIL NADU e levu ga kina na kakana ka wakivata kei na raisi. Na kakana mai kea e kau ga mai na nodra teitei, ka oka kina na raisi, kakana draudrau, lentils kei na vakaboivinaka ni kakana ena kena veimataqali. Na kakana mai Tamil Nadu e wasewasei me Tiffin/Breakfast, Lunch and Dinner. Na katalau e tiko kina na Steamed Idlies, Panikeke Raisi, Vada (lentil batter dough), Pongal, Semolina Upma kei na Sambar, veimataqali chutney kei rokotet tukirawa.
“
...Vakanuinui Vinaka Levu vua na Peresitedi kei kemuni na lewenivanua mai Idia ena 70 ni yabaki ni nomuni tugalala, ka vaka kina na nomuni maroroya tu na demokarisi levu duadua e vuravura… na Namaste Pasifika ena dolava e vica tale na drauniveva ni veiwekani ena keda maliwa.
”
34
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
NAMASTE PACIFIKA:
A Festival of India
“Namaste Pacifika: Festival of india” Tavoci mai tavoca na mata ni Matanitu o Idia na soqolevu ni “Namaste Pasifika: A Festival of India” e Viti ka vaka kina ena veiyanuyanu lalai ena Pasifika me vakataki Yatu Kuka, Kiribati, Nauru, Tonga, Tuvalu kei Vanuatu ena 28 ni Okotova 2017. Na soqo vulaono oqo e marautaki tiki kina na yabaki 70 ni tugalala nei Idia na India@70 ka vakadewataka talega e so na italitali duiroka ka kaciva na duiroka ni bula mai Idia. Na soqo qo e vakarautaka na Minisitiri ni iTovo Vakavanua, Minisitiri ni Saravanua, Minisitiri ni Veika mai Vanua Tani, Indian Council for Cultural Relations (ICCR) kei ira na dauveitokoni e Viti.
E
Ena dua nodrau sere ka lagata o Shah Rukh Khan ena yaloyalo na “Mein Hoon Na” na sere na “Tumse Milke Dilka Jo Haal” e kuruseti ira na sarasara ena siga oya. Ratou lagasere e Suva ena matadra na Peresitedi Konrote, ka vaka kina mai Labasa, Ba, Lautoka kei Nausori. Na soqo mai Lautoka e a vulagi dokai kina na Turaga Vunilawa ka Minisita ni Vuli o Aiyaz Sayed Khaiyum ka nona na soqo mai Nausori o Vijay Nath na ivukevuke ni Minisita ni Tara Gaunisala kei na Veilakoyaki.
Na soqo qo e mai vosavakalougatataka na Turaga Peresitedi kei Viti o Major General Jioji Konrote. Ena nodra vosa ni vakadre, era vakacaucautaka kina na veika era mai cakava na qirimiti ena nodra vukea na bula vakailavo nei Viti kei na itukutuku vinaka e vunautaka tiko na itovo vakaidia.
Sabri Bothers ena nodrau lagasere ena Namaste Pasifika
Food Festival of India (26 – 30 ni Okotova 2017)
Namaste Pasifika Inauguration Ceremony: Mai nai matau ki nai mawi: Chief Justice Anthony Gates, Assistant Minister for Infrastructure and Transport Hon. Vijay Nair, Mrs (Dr) Sapkal, Assistant Minister for Women, Children and Poverty Alleviation Hon Veena Bhatnagar, His Excellency President Jioji Konrote and His Excellency High Commissioner Visvas Sapkal.
O ira na vulagi era tiko rawa ena soqo qo era vakamarautaki mai vei ira e so na daunivucu rogo mai Idia me vakataka na “Sabri Brothers” ka ratou kena dau ena Qauwal kei na Sere ni Bollywood. Rau mai cakacaka nodrau talega e rua na dauvakasaqa na Master Chef ena otela na five star mai Idia, na Ashok ka ratou vakarautaka eso na kakana divi ka ra bau taleitaka talega na Turaga Peresitedi Jioji Konrote. Na Turaga Vosavakadua, Anthony Gates, Minisita kei ira na mata mai na veivanuatani era bau vakamamautaki talega. Namaste Pasifika e dua na soqo lagilagi ka mai vakayacori ena loma ni ono na vula (Okotova 2017 – Maji 2018).
Sega ni dua na soqo mai Idia e taucoko ke sega na kakana dina mai Idia. E rau vukataki saraga mai e rua na dauvakasaqa se Master Chef mai na dua na otela rogo na five star mai Idia, o Chef Prajit Prasanna Kumar, Chef Kedar Singh Rawat ena otela rogolevu na Ashok, ka rau mai meketaka nodrau vakasaqa ena Grand Pacific Hotel e Suva. Rau mai vakamacala talega na turaga dauvakasaqa e rua ea Indian Cultural Center e Suva ena 29 ni Okotova 2017. E rau vakasaqa ka vakani ira talega na vulagi me vakataki Yogesh Karan na Vunivola Tudei ni Paraiminisita e Viti ena 27 ni Okotova 2017. Ena 28 ni Okotova 2017, e mai tinia na soqo na Turaga Peresitedi Jioji Konrote ena nodra mai tiko ena kanavata qo ka ra bau taleitaka talega na vulagi sureti era tiko rawa ena soqo oya.
Sabri Brothers (23 – 30 Ni Okotova 2017)
Ratou mai dolava na soqo ni Namaste Pasifika na Sabri Brothers mai Idia ena sere na Qawwal/Bollywood Songs, ka rau lagalaga kina na veitacini rogo o Aftab Sabri kei Hashim Sabri. E rau kawabula ni sere vaka-Sufi, Gazal kei na Qawwali. O rau na veitacini na Sabri e rau kauta vakavoleka mai na yalo ni marau, na lotu kei na duiroka kei Ganga – Jamuna mai Idia ena nodrau vakatara. His Excellency Turaga na Peresitedi Major General Jioji Konrote ena vakasaqa ka caka mai lami ena Novotel.
35
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
MEERA DAS (1-12 ni Noveba 2017)
Dua vei ira na matameke rogo mai Idia na Meera Das eratou mai vakatasuasua e Viti ena tikinisiga e cake.
o Jone Usamate na Minisita ni Cakacaka ka a vakayacori mai USP.
Na marama daumeke qo o Meera Das e kuruseta na otela na Novotel ena siga ni nona meke an 5 ni Noveba 2017 ena kena ivukivuki taucoko ka sega ni cala. A vulagi dokai ena soqo qo na marama Minisita ni Bula o Hon Rozy Sophia Akbar ka sa dua na ka na nona taleitaka.
Na kena ka a vakayacori mai Nausori e vulagi dokai kina na Minisista ni Local Government, Housing and Environment o Parvin Bala.
Ratou lai vakaitavi talega nai lawalawa nei Meera Das mai Tonga, Vanuatu kei Kiribati ka vakaraitaka talega ena imatai ni gauna vei ira na yanuyani lalai ena Pasifika na mataqali meke vakaoqo. E bau vakamacala talega vei ira na gonevuli mai Kiribati me baleta na meke oqo. Nona meke ni drama na ‘Ahilya’ era taleitaka sara vakalevu na sarasara.
Sivia e 20,000 na tamata era sarava na meke kei na drama ni volatabu na Ramayan, ka levu talega era sarava ena Mataivola e Viti kei na veiyasai vuravura. E tukuni ni a kena ulutoa dina na soqo ni Namaste Pasifika na drama oqo.
Meera Das dance group
JATAYU MOKSHAM – RAMLILA (24 ni Noveba – 1 ni Tiseba 2017)
Ena nodra veiqaravi e rauta ni 2000 na Ramayan Mandali e Viti, nona kauta mai qo na ilawalawa ni dramataki Ramayana na Mata ni Matanitu o Idia e sa bau vakariseyate dina. Ena kena via kau mai na ka vinaka duadua e digitaka na High Commission me kauti iratou mai na Jatayu Moksham, ka ratou vakatasuasua kina na Kalakshetra Foundation mai Chennai, mai Tamil Nadu Idia, me ratou mai vakatasuasua e Suva, Labasa, Nausori, Ba kei Nadi. Na Jatayu Moksham e dramataki tiko kina na ono na italanoa bibi ena nodra ivolatabu na Ramayan, ka vola o Rukmini Devi Arundale. Na drama meke qo e vakaraitaka na kena mai tini na Ramayana kei na nona yalodina savasava o Rama. Na drama ni Ram lila e vakavure vakasama vakalevu vei ira na sarava. Udolu vakaudolu na lewenivanua era lako yani ena veivanua ka caka kina drama ni Ramayan qo mai Suva, Ba, Labasa kei Nadi. Na kena mai tavoci e Suva e a vulagi dokai kina 36
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Yugpurush Many have heard of Mahatma Gandhi, very few know how ‘Mohandas Gandhi’ became “Mahatma” (a person to be admired for high-mindedness, wisdom, and selflessness). Therefore, under the banner of ‘Namaste Pacifika’ the High Commission of India brought the world-renowned play, ‘Yugpurush’ to Fiji; a drama presentation depicting the special relationship between Mahatma Gandhi & his spiritual mentor, Shrimad Rajchandra. ‘Yugpurush’ has performed in over 230 cities across Asia, Europe and North America. It was performed in Suva on 29 November 2017 and in Lautoka at the Girmit Centre on 30 November 2017. The event was graced by Hon. Faiyaz Koya, Fijian Minister for Tourism and Assistant Minister for Health Hon. Veena Bhatnagar. Dua talega na porokaramu vaqo e mai caka talega ena Indian High Commission ena 29 ni Noveba ena kena tavoci na kedrau itaba o Mahatma Gandhi kei na nona Guru o Shrimad Rajchandra. A vulagi dokai ni soqo qo na iVukevuke ni Minisita ni Marama Hon Veena Bhatnagar.
Jatayu Moksham dance drama
Jatayu Moksham dance drama
Yugpurush drama held in Suva Ms Meera Das kei na Minisita ni Bula Hon Rozy Akhbar kei na Mata ni Matanitu o Idia Viswas Sapkal.
Meena Das Dance Group kei na Minisita ni Cakacaka Jone Usamate
Indian Chefs Kedar Singh Rawat kei Prajit Kumar kei na dua na mataqali kakana rau vakarautaka e na Indian Food Festival ena Grand Pacific Hotel e Suva
Inauguration of Yugpurush drama by His Excellency Faiyaz Koya and Hon. Veena Bhatnagar
37
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
IRA NA KAIDIA E VITI Bilateral Relationship
Indian PM Narendra Modi kei EAM Mrs Sushma Swaraj ena nodrau ciqoma tiko na Paraiminisita kei Viti o Voreqe Bainimarama kei iratou na nona Minisita mai Jaipur, Idia ena 21 ni Okosita 2015.
N
a isema ni veiwekani nei Idia kei Viti e sa qai kaukauwa cake ga. Na matanitu e rua qo e rau veiyawaki sara vakalevu ka lati rau tu na wasawasa levu, ia e semati rau tu e dua na veivakarokorokotaki levu. Na Paraimisita ke Idia Hon, Narendra Modi, e sa tavoca oti na ka ka vakatokai me ‘Vasudhaiva Kutumbakam’ ka kena ibalebale na “na vuravura e dua la na matavuvale”. Na lawa ni Foreign Policy nei Idia e yavutaki ena vosa oqo ka valataka na noda duavata na lewei vuravura ka kauwaitaka na bula ni tamata kecega. Ena sasaga oqo e rau sa veidovi tiko kina na matanitu e rua. Ena tovolea o Idia me vukei Viti ena nona cavuikalawa kecega. Na matanitu e rua e rau na segata me bulia e dua na isema vinaka ka cakacaka vata me dei ka qaqa. Veisureti na Matanitu e rua Na nona veisiko mai na Turaga Paraiminisita kei Idia ena 24 ni Noveba 2014 e sa mai caramaka na sala ni veidinadinati ni matanitu e rua ka vakaukauwataka talega na isema kei Idia vei Viti kei na veimatanitu lalai ena Pasifika ka dolavi talega kina na Matabose Levu ni FIPIC se Forum fo India-Pacific Islands Cooperation ena kena soqo ka mai vakayacori e Viti. A mai tiko talega na Paraiminisita kei Viti Hon. Voreqe Bainimarama ena ikarua ni matabose ni FIPIC ka caka mai Jaipur ena Okosita ni 2015. Ena 2016, a sureta talega mai o Paraiminisita Modi na noda Paraimisita o Voreqe Bainimarama. India-Pacific Islands Sustainable Development Summit Ena kena mai caka na veiwasei ena yabaki vica sa oti, ia ena 2017 e mai vakadeitaki kina e levu na veiyalayalati ka caka taumada ena matabose e rua. Na veitalanoa qo e vakavuna na kena bucini
38
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
na matabose ni India-Pacific Islands Sustainable Development Conference (IPISDC) ka a mai vakayacori ena 25-26 ni Me 2017. Na matabose oqo e a mai tavoca na Minister of State for External Affairs o General (Dr.) Vijay Kumar Singh ka ra lewena na 14 na iliuliu ni matanitu lalai ena Pasifika. E mai solia talega na turaga Minisita Vijay Kumar Singh e US$1.76 na milioni me baleti ira na vakabisinisi lalai se SME. E kacivaka talega na Minisita na iloloma nei Idia vei Viti e US$1 na milioni me baleta na COP23.
3rd India Fiji Foreign Office Consultations in New Delhi (February 21, 2017)
Veisiko Bibi Tale Eso kei na Veidinadinati e Sainitaki ena Loma ni Yabaki Ena siga ka vakayacori kina na bose ni IPISDC ena 25-26 ni Me 2017, a mai sainitaka o Idia e dua na veiyalayalati ni kena tauyavutaki na Centers of Excellence in Information Technology (CEIT) e Viti, Yatu Kuka, Nauru, Samoa kei Niue. O Viti e sainitaka talega e dua na veidinadinati kei Idia me baleta nodra vakacokotaki na itabagone, Livaliva Savasava kei na iTukutuku kei na Valeniwalesi.
Kedrai taba na vakaitavi ena India-Pacific Islands Sustainable Development Conference e Suva ena 25 ni Me 2017.
Era taba vata tiko kei na Turaga Peresitedi e Viti na ilawalawa mai na Indian National Defence Academy ena 21 ni Me 2017.
Sainitaki tiko na veidinadinati vei Viti kei Idia
Nona veisiko ki Idia na Minisita ni Veitaqomaki Rt Inoke Kubuabola mai New Delhi ena 29 ni Me 2017.
39
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Turaga Vunilawa ka Minisita ni Vuli Hon Aiyaz Sayed Khaiyum kei na Minisita ni External Affairs mai Idia o Ms Sushma Swaraj.
A mai sainitaki talega e dua na veidinadinati me baleta na Valenivolavola ni Veidigidigi ena 24 ni Janueri 2017. Ena vula o Maji, ena nona veisiko na Vunilawa ka Minisita ni Vuli kei na Vakauitukutuku Hon Aiyaz Sayed Khaiyum ki Idia, na matanitu e rua rau sainitaka na veidinadinati ni Veiqaravi ena Vuka se Air Services Agreement. A mai sainitaki talega na veidinadinati ena kedrau maliwa na Jet Airways kei na Fiji Airways ena nodrau cakacaka vata se code sharing me rawa kina ni rau veiwaseitaka na pasidia. E a sikovi Idia talega na Minisita ni Veitaqomaki o Hon Ratu Inoke Kubuabola ena Me ni 2017. A laki sainitaki talega kina e dua na veidinadinati me baleta na Veitaqomaki. Na Minisita takega ni Teitei ka Jabeni ni COP23, Hon Inia Seruiratu e sikovi Idia talega me vakaitavi ena FICCI Business and Climate Summit mai na 31 ni Okosita - 1 ni Seviteba 2017. Rau mai vakavoua talega na matanitu e rua na veidinadinati ni Third Foreign Office Consultation mai New Delhi ena Feperueri.
vakacacani ena cagilaba o Winston, ena ruku ni ‘Adopt a School Scheme’ ka solia talega e US$1.3 na milioni mera tara kina na 20 na koronivuli ena Feperueri ni 2017. Na International Solar Alliance Dua vei ira na cavuikalawa bibi duadua ena yabaki oqo oya na nona mai lewena (Founding Member) o Viti na International Solar Alliance (ISA). Na veidinadinati qo erau mai duavata kina o Idia kei Varanise ka mai tavoci ena 2017, ka tiko kina na ki ni katuba ki na veivuke ena kaukauwa mai na sola se Solar Energy. E sa sainitaka talega o Viti na Framework Agreement se veiyalayalati ni ISA ka mai tavoci ena Tiseba 2017.
Na Siga ni Yoga kei Vuravura Na ikatolu ni siga ni Yoga kei Vuravura e mai e mai marautaki e Viti ena yalo vinaka kei na veiciqomi ka ra vakaitavi kina e 4000 na lewenivanua, ka oka kina e 3000 na gonevuli ena Albert Park ena 21 ni Jiune 2017.
Veisiko mai vei iratou na ilawalawa mai Haryana ki vua na Mata ni Matanitu o Idia
Dua na ilawalawa mai Haryana ka liutaka tiko mai na Minister of State for Agriculture, Development & Panchayat, Mines & Geology, Animal Husbandary, Dairing & Fsiheries Hon. Om Prakash Dhankar, eratou sikovi Viti mai ena 19-20ni Kiune 2018 me mai laurai eso na vanua ratou rawa ni veivuke kina ena tabana ni Teitei e Viti. O Idia e vukea e 20 na koronivuli ka 40
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
O IDIA ENA PASIFIKA
Paraiminisita kei Idia kei ira na mata ni veimatanitu ena Pasifika ena bose ni FIPIC mai Jaipur, Idia
Meeting with Cook Islands during IPISDC
Cook Islands Mr Mark Stephen Brown, na Minisita ni iLavo mai na Yatu Kuka e liutaka mai nai lakolako ki na bose ni FIPIC ka a vakayacori e Suva 25-26 ni Me 2017. E mai sainitaka kina o Idia na Veidinadinati ni Center for Excellence in Information Technology (CEIT) mai na Yatu Kuka ena gauna ni veisiko. E solia o Idia e US$ 690,846 ki vua na matanitu o Cook Islands ena 1 ni Maji 2017 me baleta e 16 na veivakatorocaketaki mai kea kei na dua na valenibula. Na Siga ni Yoga kei Vuravura e a marautaki talega mai Cook Islands ena 22 ni Jiune ena Mational Stadium mai Rarotonga. Dua vei ira na vakailesilesi ni Minisitiri ni Bula mai kea e vakaitavi talega ena yoga. Kiribati Na Mata ni Matanitu o Idia Visvas Sapkal e laki solia nona ivola ni veiqaravi vua na Peresitedi mai Kiribati H.E. Taneti Maamau ena 27 ni Maji 2017. Ea matataki Kiribati talega ki na bose ni IPISD ka vakayacori e Suva ena 25-26 Me 2017 na lewe ni Palimedi mai Kiribati o Hon Tekena Tiroa. 41
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
Solia tiko nona ivola ni veiqaravi na Mata ni Matanitu o Idia vua na Peresitedi kei Kiribati H.E Taneti Maamau ena 27/3/17
E a sainitaka talega na matanitu o Kiribati na Framework Agreement of International Solar Alliance ka sa dua kina na dauniveitokoni ena veidinadinati qo ka sa mai tavoci ena Tiseba ni 2017. Ena ruku ni Namaste Pasifika Festival, a laki vakatasuasua talega mai Kiribati na ilawalawa nei Meera Das ena 11 ni Noveba 2017 ena Batio Sports Complex. A vulagi dokai kina na Secretary for Cultural Affairs. Na Siga ni Yoga kei Vuravura 2017 e a vakayacori talega mai Kiribati ena 21 ni Jiune 2017 mai Batio National Stadium mai Tarawa. Rau a vakaitavi talega kina na Turaga Peresitedi mai Kiribati kei na marama watidra ena nodrau via vakayarayarataki ira na lewenivanua mera vakaitavi. A tiko talega kina na Minisita ni Vuli kei ira na kena vunivola. Nauru E a solia talega nona ivola ni veiqaravi na Mata ni Matanitu o Idia Visvas Sapkal vua na Peresitedi mai Nauru o Baron Divavesi Waqa ena 22 ni Maji 2017.
Tuvalu E a mai solia nona ivola ni veiqaravi na Mata ni Matanitu o Idia o Viswas Sapkal vua na Kovana kei Tuvalu o H.E Sir Iakoba Taeia Italeli ena 12 ni Epereli 2017. Na ilakolako mai ki na bose ni India-Pacific Island Sustainable Development Summit ka a vakayacori e Suva ena 25-26 ni Me 2017, e a liutaka mai na Minister ni Lavo kei na Veivakatorocaketaki nai vukevuke ni Paraiminisita o Maatia Toafa. E sa sainitaka talega o Tuvalu na
Signing Agreement with Nauru in IPISDC
A lolomataka talega kina o Idia e US$450,175 me tara kina na bainiua mai Anetan District Nauru ena Okosita ni 2017. A mai tavoca na Peresitedi mai Nauru kei na High Commissioner ena 23 ni Maji 2017. Era a matataka talega na matanitu o Nauru na Peresitedi Baron Waqa na bose ni IPISDS ka vakayacori e Suva ena 25-26 ni Me 2017. E sainitaka talega o Idia na veidinadinati ni Center of Excellence in Information Technology (CEIT) mai Nauru ena gauna ni veisiko. Na Siga ni Yoga kei Vuravura e a vakayacori talega mai Nauru ena 23 ni Jiune 2017 ena Civic Center. A vulagi dokai kina na Turaga Peresitedi kei Nauru. E sainitaka talega o Nauru na Framework Agreement of International Solar Alliance ka sa mai katolu kina ni dauveitokoni ki na sasaga oqo se Founding Member vata kei Idia kei Varanise. Tonga E a mai solia nona ivola ni veiqaravi na Mata ni Matanitu o Idia Visvas Sapkal vua na Tui Toga His Majesty Tupou VI ena 8 ni Feperueri 2017.
High Commissioner with Hon. Prime Minister of Tuvalu at the Pacific Climate Conference at Suva 3 July 2017
Framework Agreement of Solar Alliance ka sa dua talega vei ira na lewe ni matabose oqo ka na vakayagataka vakalevu na kaukauwa ni matanisiga se solar. Na siga ni Yoga kei Vuravura talega e a mai marautaki ena 23 ni Jiune 2017 ena Town Hall mai Funafuti. Dua na ka na kena taleitaki na yoga mai Tuvalu. Na ivukevuke ni Vunivola Tudei mai Tuvalu o Ms Lanieta Faleasi talega e lewena na yoga ena siga oya. A mai solia talega o Idia e US$275,122 vua na matanitu o Tuvalu ena Noveba ni 2017 me tara kina e 3 na Vale ni Tabacakacaka Vakamatanitu. Vanuatu E a liutaka mai nai lakolako ki na India-Pacific Islands Sustainable Development Summit ka vakayacori e Suva ena 25-26 ni Me 2017 na Minister ni Veisau ni Draki kei na Veitaqomaki ena Gauna ni Leqa Tubukoso o Ham Lini Vanuaroroa. E sainitaka talega o Vanuatu na Framework Agreement of Solar Alliance ka sa dua talega na lewe ni veidinadinati oqo ena kena valuti na veisau ni draki ka mai vakadeitaki ena Seviteba ni 2017. Era lewena na soqo e 1200 ka vulagi dokai kina na ivukevuke ni Paraiminisita.
Na Minisita ni Teitei, Kakana, Veikau kei na Qoli Hon. Semisi Fakahau e matataki Tonga ki na bose ni IPISDS ka a vakayacori e Suva ena 25-26 ni Me 2017. Mai sainitaka talega o Tonga na veidinadinati ni Framework Agreement of International Solar Alliance ka sa mai dua kina na dauveitokoni ki na sasaga oqo ena kena valuti na veiveisau ni draki. Na Siga ni Yoga kei Vuravura e a marautaki talega mai Tonga ena Civic Centre ena 24 ni Jiune 2017. E a laki vakatasuasua talega kina na ilawalawa nei Meera Das ka kilai levu ena yaca na Odissi Dance ena ruku ni Namaste Pasifika Festival ena 3 ni Noveba 2017 ena Tanoa Hotel mai Nuku’alofa. A vulagi dokai kina na marama Minisita ka luvedra talega na Ravouvou mai Tonga o Lupeolo Tuita.
42
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
High Commissioner with Dy. Prime Minister of Vanuatu at the Pacific Climate Conference at Suva 4 July 2017
O IDIA
E DUA NAI TOKANI NI VEIVAKATOROCAKETAKI
Veivuke ni Leqa Tubukoso kei na Veivakacegui Levu Na utoi Idia kei na utoi Viti e tavidi vata ena dua vata ga na gauna. E vakila talega o Idia na mosi e mai tarai Viti ena Cagilaba Vakadomobula o Winston ka kauta mai na vakacaca levu ena Feperueri ni 2016. Na veivuke vakailavo e US$ 3 na milioni e mai lolomataka o Idia ni oti ga e ono na siga na kena mai ravuravu na cava o Winston. E lolomataka talega o Idia e US$1 na milioni ki na Prime Minister’s Rehabilitation & Relief Fund me ka ni veivuke raraba vei ira na vakaleqai ka dua talega vei ira na matanitu era veivuke ena kena tara na veikoronivuli era mai vakacacani. E solia talega o Idia e US$1.3 na milioni me ra vakavinakataki kina e 20 na koronivuli era mai vakacacani ena cagilaba. Indian Air force C17 Aircraft mai Nadi, ka talaca tiko na veivuke ni cagilaba o Winston ena 27 ni Feperueri 2017.
O Idia kei Viti e rau sema tu ena dua na isema kaukauwa sara mai na dua na gauna balavu, dina ga ni rau tu veiyawaki, ia o gauna ga e rawa ni talanotaka na vanua rau sema tu kina na matanitu e rua. E rau sega walega ni dau veitokoni ena gauna ni leqa, ia e rau dau valuvata talega ena gauna ni valuvosa ena matabose kei vuravura ena kena valuti na veileqa eso ka sa tarai vuravura tu ena gauna nikua.
Solia tiko na Mata ni Matanitu o Idia e $2.17 na milioni vua na Paraiminisita kei Viti o Voreqe Banimarama.
Veivuke ki na SME se Bisinisi Lalai Na matanitu o idia e dau vukei Viti vakalevu ena kena tarai cake na bula raraba vei ira na lewenivanua. Dua vei ira na veivuke levu oqo na veivuke vei ira na vakabisinisi lalai se SME. Ena nodra veisiko mai ki Viti na Turaga Paraiminisita kei Idia o Hon Narendra Modi ena Seviteba ni 2014, era mai kacivaka kina ni na solia tiko vakailoloma o Idia e US$5 na milioni me ra vukei kina na vakabisinisi lalai se SME. Ena Seviteba ni 2017, e a mai solia kina vua na Minisita ni Vakavure Bisinisi o Faiyaz Koya e $580, 904 me ka ni veivuke vei ira na vakabisinisi lalai na Mata ni Matanitu o Idia H.E Visvas Sapkal ka sa kauta cake kina na veivuke taucoko nei Idia ki na $4.7 na milioni. E mai sainitaki talega na veivuke levu e $5.4 na milioni ka na kauta cake na veivuke nei Idia ki na $10 na milioni. Na matanitu o Viti e sa vakayagataka tiko na ilavo oqo me vukei ira kina na vakabisinisi lalai ka dua vei ira na bucibucini ni matanitu o Viti ena sasaga ni nodra vukei vakailavo na vakaduri bisinisi me rawa kina na
bula marau kei na sautu e Viti. Na veivuke oqo e drodrovi ira na duikaikai era via vakaduri bisinisi lalai me vaka na kenitini, susutoa, susuoni, susubulumakau, vakamakete, valenimadrai, culacula, volivolitaki ena bati ni gaunisala, cakacakaniliga kei na vuqa tale ka dau tauya $1000 mera duri cake kina vakavinaka. Veivuke ki na Tabana ni Teitei kei na Suka Na manua levu ni Idia na INS Sumitra ka a kele mai Suva ena Okotova ni 2017 e a talaca mai e 5 na tani na sore ni kakana draudrau ka tiko na kena isau vakailavo e $1.2 na milioni. E mai ciqoma na veivuke oqo na Minisita ni Teitei Kanala Idia Seruiratu. Era sa bau marautaka saraga vakalevu na dauteitei e Viti na vuavua idrau ni sore ni kakana draudrau oqo.
Solia tiko e 5 na tani na sore ni kakana draudrau na Mata ni Matanitu o Idia vua na Minisita ni Tetei Kanala Inia Seruiratu ena 27 ni Okotova 2017.
Tomana tikoga o Idia na nona veivuke ki na tabana ni suka e Viti. Na veivuke levu rauta ni $150 na milioni me baleta na iqaqi ni livaliva mai Rarawai na Co-generation Power Plant, e sana tekivu tiko ena dua ga na gauna lekaleka mai qo. E mai vakuria na matanitu o Idia na veivuke vakailavo ki na $50 na milioni me vakarautaki kina na sasaga oqo ena Jiulai 2015. E sa solia talega o Idia e $5.3 na milioni me ka ni veivuke raraba ki na tabana ni suka. Ian a matanitu o Viti e sa cakacakataka tiko na kena vakayagataki vakavuku na ilavo levu oqo.
Solia tiko na Mata ni Matanitu o Idia e $2 na milioni vua na noda Paraiminisita Voreqe Bainimarama me baleta na Tabana ni Suka
Me ikuri ni veivuke levu ena ruku ni veidinadinati oqo, na Mata ni Matanitu o Idia H.E Viswas Sapkal e solia tale vua na noda Paraiminisita Voreqe Bainimarama e $2 na miilioni vakacaca na dola me vukea na sasaga ni kena vakayadrati na cakacaka ni teidovu ena noda vanua, me voli kina na iyaya ni teidovu ka rawa ni vukei ira na dauteidovu ena musudovu, usadovu, teidovu kei 44
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
na kena cakacakataki. Na iyaya oqo e oka kina e 5 na lori ni usadovu na Tata, 5 na misini ni teidovu, ka 5 na katavila lelevu ni siviyara – era buli kecega mai Idia. Lewe 10 na daucakacaka ena iqaqi ni suka e Viti eratou vuli macawa 30 mai na Vasantdada Sugar Institute mai Pune mai Idia, ena 21 ni Tiseba 2017. Na siga era tuvaitutu kina, e mai tomani iratou kina na Chief Operating Officer, o Navin Chandra, ka mai vakaraitaka kina na vakavinavinaka cecekia mai vua na noda matanitu ena vuku veivuke levu e vakayacora tiko na matanitu o Idia. Veivuke me Baleta na Vakavakarau kei na Kereveivuke
Valuti ni Veisau ni Draki ena kena vakayagataki na katakata ni siga se solar ena 16 ni Okosita 2017.
Raraba ena Vuku ni Veisau ni Draki E sa tu vakarau tale tu ga na matanitu o Idia me vukei Viti ena vakavakarau ni veisau ni draki. Ena veivuke tiko o Idia ena kena vakadaberi na solar ena 200 na vale mai na 14 na matanitu lalai ena Pasifika ka wili tale tikoga kina o Viti. E sa mai sainitaka talega na Minisitiri ni Veika ni Veivanua Tani e dua na veidinadinati kei na Barefoot College mai Rajasthan ena kena vakadaberi na sasaga oqo ka tiko na kena isau ena $3m vakacaca na dola. Ena ruku ni veivuke oqo, era na laki vuli kina mai Idia e 70 na marama ka vakatokai mera “Solar Mamas” me ono na vula ena Barefoot College mai Rajasthan. E a mai tavoci na sasaga oqo ena yabaki 2012. E lewe 43 taucoko na marama era sa vuli oti mai ena Barefoot College. E mai soli tale vei ira mera vuli vuladua tale ena CATD mai Nadave me baleta na veisau lalai ni gacagaca ni solar mai na Okosita ki na Seviteba ni 2016. Dua tale nai lakolako ka ra lewena e 70 na marama era laki vuli ena 2017 ena Barefoot College. Nai karua ni cavuikalawa me baleta na sasaga oqo oya na kena vakadaberi na solar ena dela ni 200 na vale ena veiyanuyanu lalai ena Pasifika ka wili tiko kina o Viti. Era na mai vakadabera tiko na vakailesilesi ni Barefoot College na gacagaca ni solar oqo ena veimatanitu oqori. Veivuke ki na Kila Vakacakacaka kei na Vuli Tara Ena veiyabaki, era biuti Viti e lewe 100 na tamata cakacaka ena tabana ni tiko savasava, veiliutaki, vaqara vurevure ni wai, veivosaki ena walesi, kei na vuqa tale na vuli, ena ruku ni Indian Technical and Economic Cooperation (ITEC) mera la’ki vuli ena veikoronivuli torocake mai Idia. Era vakaivotavota talega ena sikolasivi e 30 na gone ni Viti mera la’ki tosoya nodra vuli torocake na Graduation, Post Graduation, kei na Doctoral ena yunivesiti torocake mai Idia. Ena veiyabaki talega era guta na gone ni Viti na vuli torocake ena ruku ni ICCR mera la’ki taurivola ena veiyunivesiti mai Idia. Veimatanitu era Vukei Talega ena Sasaga qo
Solia tiko na Minisita ni Matanitu mai Idia o Dr V.K Singh na jeke levu mai Suva ena 26 ni Me 2017.
E lolomataka o Idia e US$690,846 vua na matanitu o Cook Islands me baleta na 16 na sasaga ni veivakatorocaketaki ka wili kina e dua na valenibula ena imatai ni Maji 2017. E lolomataka talega na matanitu o Idia e US$124,332 vei Cook Islands me baleta na 10 na sasaga ni torocake.
Kiribati E sa solia oti vakailoloma na matanitu o Idia e US$200,000 me vukei ira kina na veimatanitu lalai ena Pasifika. Vei Kiribati e solia o Idia e US$ 1.1 na milioni me baleta na veivakararamataki ena solar ena vanua o Tarawa ena Tiseba ni 2017. Na inaki ni veivuke qo me vukei ira na matavuvale mai Tarawa ena cina tabucagi karisini kei na veivakararamataki era gadreva ena veibogi. Na sasaga qo ena vukei Kiribati me vakabula na udolu vakaudolu na ilavo e dau vakayagataka ena livaliva ka vakalailaitaka talega na kaburaki ni kasi gaga e maliwa lala. Na vakayagataki talega ni LED lights se cina kurabui ena solia na bula me vaka ni cina tube light se cina balavu e tiko kina na mekiri se mercury. Na sasaga qo ena taqomaki ira talega na kai Kiribati mai na kama ena nodra vakayagataka tiko na cina tabucagi karisini ka rawa
45
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
ni kacabote. Ena vukei ira talega vakalevu na gonevuli era via vuli lesoni ena bogi. E sa lolomataka oti talega o Idia ena 2006 e US$ 534,108 me baleta na veivakatorocaketaki lalai me vaka na kena vakavinakataki na tabana ni tukutuku ni matanitu, voli kina na generator, lori ni sema livaliva, gacagaca ni veiqaravi e valenibula kei na kena vakavinakataki na veivalenibula. E lolomataka talega o Idia e US$ 450,175 vei Nauru me baleta na tara ni bainiua mai Anetan District mai Nauru ena Okosita ni 2015. A mai tavoca na sasaga oqo na Persitedi kei Nauru kei
na Mata ni Matanitu o Idia ena 23 ni Maji 2017. E vakadonuya talega o Idia e AU$ 39,268.82 me voli kina e dua na motoka na Mahindra me baleta na Palimedi mai Nauru. A mai solia na motoka qo vua na Sipika ni Palimedi mai kea na Mata ni Matanitu o Idia ena 30 ni Janueri 2017. E lolomataka talega o Idia e US$41,419 me voli kina nodra isulu na ovisa ni Nauru ena siga ka marautaki kina na yabaki 50 ni tugalala nei Nauru ena 31 ni Janueri 2018. E lolomataka talega o Idia e US$ 300,000 vua na matanitu o
Project for Seven Pacific Countries under India-UN Development Partnership Fund
Rau mai tavoca na e Suva na Climate Early Warning System ena vitu na matanitu ena Pasifika na Mata ni Matanitu o Idia kei na Mata ni Matabose Levu ni Veimatanitu se United Nations Development Program (UNDP) ena imatai ni Seviteba 2017. Oqo e sai matai ni sasaga me tavoci ena ruku ni India-UN Development Partnership Fund ka na qarava na valenivolavola ni UNDP e Suva. E sa yalataka tu na matanitu o Idia me na solia e US$100 na milioni ena 10 na yabaki mai qo. E a mai solia e US$ 5 na milioni ena 2017. Oqo e dua na sasaga me baleta e vica vata na matanitu. Na Cook Islands, Kiribati, Marshall Islands, Federated States of Micronesia, Nauru, Solomon Islands, kei Tonga. Na sasaga oqo e baleta na nodra vakaroti rawa na lewenivanua ni bera ni yaco na ualoka kei na cagilaba vei ira na 7 na matanitu ena Pasifika, ka na dua vei ira na lalawa ni kena tarovi na leqa tubukoso ena Pasifika. Toga me baleta na Tsunami Alert System ena Jiulai ni 2014. E lolomataka talega e US$115,000 me vakavinakataki kina na wa ni livaliva ni veivosaki (IT) ena valenivolavola ni Public Service Commission ena Okotova ni 2014 kei na US$71,627 me baleta na kena tobo na butako itukutuku kei na vakauitukutuku vakailowa ena Seviteba ni 2015. E lolomataka talega o Idia vei Tuvalu e US$275,122 ena Noveba ni 2017 me baleta na kena tara e 3 na vale ni matanitu. E sauma talega o Idia e US$35,767 me nodratou ivodovodo e lewe ono na turaga ni Tuvalu ki na COP23 ka caka mai Bonn Jamani ena Noveba ni 2017. Ena Noveba talega ni 2017 e lolomataka kina o Idia e US$ 7837 vei Tuvalu ena nona qarava na soqo ni SME Trade Fair. Ni oti ga na cagilaba o Pam ena Maji ni 2015, e lolomataka tale kina o Idia e US$250,000 vei Vanuatu me baleta na vakacoko. Ena nona veisiko ki Vanuatu e na Okotova ni 2017, e lolomataka kina na Minisita ni Matanitu o Idia ena gauna oya o Piyush Goyal e US$190,000 vua na Minisita ni Veika ni Veivanua Tani mai kea me baleta na iyaya vakalivaliva vei ira na veikoronivuli 46
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
mai Vanuatu. E sa lolomataka oti talega o Idia e US$200,000 vei Vanuatu me baleta na kena voli na LED bulb ni cina kei na iyaya vakalivaliva e vakabula ilavo.
BANK OF BARODA
A Saga of Vision and Enterprise
Sa dua sara na gauna balavu ka lagilagi vei Bank of Baroda ena nona veiqaravi ena 25 na matanitu ena loma ni dua na drau na yabaki sa oti. Ena nona tauyavu rawa ena 1908 ena loma ni dua na vale mai Baroda, Idia, sa dua sara tu kina nikua na tama ni tabavale vakaitamera mai Mumbai na Baroda Corporate Center. Oqo e vakaraitaka tiko na sasaga yavutaki ena raiyawa, cicivaki vakavuku ni bisinisi, maroroi ilavo kei na gugumatua vakacakacaka. Oqo e dua na italanoa ka ceuti tu kina na vuku vakacakacaka kei na yalodei. Oqo talega e dua na italanoa ka yavutaki tu ena kumukumuni lo, na mamaroroi kei veivakadeitaki mai vua na matanitu. E nodra italanoa na dau vakacuru ilavo kei na nodra cau ki na tobulevu ka laveti Bank of Baroda kina ki na dua na tagede cecere sara nikua. Oqo na italanoa ka dodonu me wasei yani vei ira na milioni kei na dauvakacuru ilavo, ira na dauveitokoni, vakasea kei ira na lewenivanua raraba ka ra oka ena kena tarai cake na baqe levu qo. A mai tauyavutaki na Bank of Baroda e Viti ena 1961 ena kena imatai ni tabana ena Mark St e Suva. Na Bank of Baroda e sa tubu sara tiko vakatotolo e Viti ena 100,000 vakacaca na lewenivanua era vakaude kina ena nona veiqaravi tu vei ira ka sega ni cavuka ena dua na gauna. Sa tu talega vei iratou e dua na wanilivaliva vuni se IT platform ka sema taucoko tu kina na taba ni baqe kece sara e Viti me qaravi ira na lewenivanua. Ena loma ni 58 na yabaki ni veiqaravi, e sa vakarautaka o BOB na veiqaravi e saurawarawa sara, dodoka yani na ligana vei ira na via vakaduri bisinisi, ira na veibisinisi lelevu, bisinisi lalai se SME, sitoa lalai, dauvolitaki yaya, buliyaya, ira na dauteitei kei ira na sema kina me vaka na susutoa, ika, kei na sucu. E vakarautaka tale tikoga na baqe na veivuke vakailavo na Micro Finance kei na vuli bisinisi se financial literacy vei ira na lewenivanua ena veitikoni mai vua na matanitu o Viti kei na Reserve Bank of Fiji. E sa dua na cau levu sa vakayacora tiko na baqe ena kena tarai cake na matanitu o Viti ena nona sasaga me torocake vakailavo.
47
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
48
Na Life Insurance Corporation of India e tekivu veiqaravi e Viti ena yabaki vata ga ka dola kina mai Idia ena 1961 ka sa 62 nikua na yabaki ni nona veiqaravi. Dau kilai raraba tu e na yaca na LICI, na kabani qo e sa tokona sara tiko vakalevu na matanitu o Viti ena tabana ni veivakatorocaketaki ena nodra inisuataki na lewenivanua ena 63% na policy ka 71% na premium.
Na usutu ni neitou veiqaravi na bonisi levu keitou dau solia ena veiyabaki. E sa sauma oti o LICI e $67 na milioni me yacova mai na 2017, ka $9.44 na milioni walega ena 2017. Na ilavo e tiko vei LICI ena gauna qo e sivia e $608 na milioni ka sa veivuke sara tiko vakalevu ena bula vakailavo nei Viti ena vakatubuilavo levu rauta ni $557 na milioni, vakabibi ena veivakatorocaketaki ni matanitu.
Na LICI e tiko na kena valenivolavola liu e Suva ka dua na kena valenivolavola e Lautoka ka dua na kena marketing office mai Labasa. E tiko talega e 10 na kena Sales and Service Points me qaravi ira kina na lewenivanua.
Sega walega ni qarava tiko o LICI na nodra polisi ni bula na lewenivanua. E bau cau talega o LICI ena na veivakacockotaki ni koronivuli ka ra mai vakacacani ena cagilaba levu o Winston (sauma kina e $40,000 vua na matanitu o Viti).
E 15 na nona ‘product’ o LICI, me qaravi ira kina na lewenivanua. E rua e rau vakacaca sara tiko vakalevu, na Money Back kei na New Bula Gold ka tiko kina na inisua sega ni saumi ni sa mai cava na yabaki yalataki. Na Target Classic talega era sa bau taleitaka dina na vakarau vakacegu mai na cakacaka. Tiko talega vei LICI na Permanent Disability Beneft, na Term Rider kei na Critical Illness Rider ka vaka talega kina na veivuke ni somate vei ira era lewena. Ena veiyabaki e dau volai rawa kina e 10,000 na polisi, ia ena 2017 e volai rawa kina e 11, 173 na polisi ka sa tiko vei keitou ena gauna qo e 63, 133 na polisi bula.
Dei tiko o LICI ena nona veiqaravi vei ira na lewenivanua ena kena maqosa kei na totoka ni ka e lavaka. E sa vakarautaka tale tikoga na vatavata ni veiqaravi me baleta na Alternate Channels of Premium Payment vei ira na vakapolisi mera saumi ga ena vanua era tiko kina. E sa sema talega o LICI kei na baqe na BOB, ANZ, HFC, BSP, Westpac kei na Bred Bank. Sa mai sema talega nona veiqaravi kei Post Fiji kei Vodafone.
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
E bau wili talega o LICI ena Fiji Business Prize 2017. LICI me baleta na tagede ni bula kecega…… Yabaki ni bula kecega….
Na New India Assurance Na New India Assurance (NIA) e vale ni inisua levu duadua mai Idia ka taukena talega na matanitu o Idia. O NIA e sa veiqaravi tu e Viti ena 64 na yabaki sa oti ka tabana ni inisua levu duadua tiko e Viti ena gauna nikua, vinaka vakalevu na veitokoni mai vua na matanitu o Viti.
It has been always NIA’s priviledge to associate our activities with HCI and look forward to more fruitful interactions in time ahead.
O NIA e levu duadua nona veitabana e Viti ka tiko mai Suva, Nadi, Lautoka kei Labasa na kena itini. O NIA e tabana ni inisua levu duadua e Viti ka levu duadua na ka e taukena ka levu duadua talega na ka e volitaka. O NIA e tabana ni inisua duadua e Viti ka marautaka tu na “a” (excellent) na tagede cecere duadua ena tabana ni inisua me vaka e ratou kaya na A.M Best Company mai USA. O NIA e dau veiqaravi vei ira na itaukei ni vale, lori/motoka kei na inisua raraba ka sa dau nodra digidigi na veitabana ni bisinisi kei ira na lewenivanua raraba. Me vaka ni taukena tiko na matanitu o Idia, keitou dau marautaka vakalevu na cakacaka vata kei iratou na valenivolavola ni Mata ni Matanitu o Idia e Viti me vaqaqacotaki kina na isema ni veiwekani vei ira na Idia era tiko e Viti. Ena 2017, e veitokoni o NIA vua na Mata ni Matanitu o Idia ena veitikina oqo: (1) International Conference on Climate Change and Sustainable Development ka vakarautaka na matanitu o Idia ena veiliutaki nei Hon V.K Singh na Minisita ni Veivanua tani ena Me ni 2017. (2) Katolu ni Sina Yoga kei Vuravura ena 21/06/17
OUR COO WITH H.E. DR.SATYAPAL SINGH, MOS, HRD, GOI
(3) Na veika e mai vakayacori ena ruku ni Namaste Pasifika ka marautaki kina na yabaki 70 ni tugalala nei Idia kei na Food Festval of India ena Okotova ni 2017. (4) 4. Nona vakaitavi na neitou manidia levu o Subhash Mehta ena koniferedi levu ni veisau ni draki ena 2017 ka dua kina na gusu ni vosa. Keitou vakaitavi talega ena kena tauyavutaki na India-Fiji Friendship Forum me vaqaqacotaki kina na sasaga ni matanitu e rua. Keitou veivuke talega ena nona cicivaka na IFFF na soqo ni Holi ena Maji ni 2017. Keitou veivuke talega vua na Mata ni Matanitu o Idia (HCI) ena veitabana oqo ena 2017: (1) Marautaki ni Siga kei Idia ena India House e Suva (2) Marautaki ni Tugalala nei Idia ena India House e Suva (3) Marautaki ni Siga ni Sucu nei Mahatma Gandhi (4) Marautaki ni ka 126 ni yabaki ni Ambedkar Jayanti (5) Marautaki ni Hindi Day ena ICC kei na NIA ena 2017 (6) Kei na marautaki ni Diwali ena India House 49
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
OUR COO WITH H.E. MR.V.K.SINGH, MOS, EA, GOI
WAPCOS
TALANOA LAGILAGI E VITI O WAPCOS Ltd (e vakarautaka ka liutaka na Matanitu o Idia) e liu e vuravura ena tabana ni veivakasalataki, idinia, volivoli kei na taravale (EPC) ena nona vakarautaka tiko na sasaga ni kena vakadrodroi na wai, livaliva kei na tagaunisala.
Ena Tiseba ni 2015, e taura kina na icocovi ni “Professional Services” ena tabana ni ‘Client Representative for Design and Build Contract’ – ena kena vakavinakataki na paipo ni wainigunu kei na paipo ni benu ni valelailai – ena Wasewase e Loma/Tokalau kei na Yasayasa VakaRa vua na Water Authority of Fiji. Ena veiqaravi uasivi vei WAF e soli talega vei WAPCOS na icocovi ni tagaunisala, kawakawa kei na wavu mai vua na Fiji Roads Authority kei na kena vakavinakataki na Government Shipping Services Sea Wall vua na Minisitiri ni Lavo. Sa mai vakacavari talega e 18 na sasaga ni vakadavo paipo nei WAF. Sa vakacavari talega e dua na sasaga ni kena vakadikevi e dua na kawakawa ka sa vakacagau tiko na kena vo. Na teda talega ni Survey and Geotechnical Investigation vua na Minisitiri ni Lavo e sa vakacagau tale tikoga. E sa solia talega nona vakatutu o WAPCOS vei ira na veitabana ni matanitu ka sa vakanuinui tu ni na soli vei iratou na teda ni cakacaka. E vica na itaba ni sasaga nei WAPCOS e sa toka qo e ra:
SASAGA NI KENA VAGOLEI NA UCIWAI MAI NAMAU ME BALETA NAI VAKASONIWAI MAI KEA
BOSE KEI IRATOU NA MINISITIRI NI LAVO, MINISITIRI NI TAGAUNISALA KEI NA VEILAKOYAKI, VEIQARAVI NI WAQA NI VITI KEI NA WAPCOS.
TARAI IRA YANI NA YALI TU
Dua naikatolu ni ka 44 ni Know India Program era gole yani e Viti
Ira na vakaitavi ena KIP kei na Minisita Sushmita Swaraj kei M.J Akhbar 50
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
TEAM INDIA E SUVA
Editor in Chief : Vishvas Sapkal - High Commissioner Executive Editor : Sanjay Kumar - Attache Publicity Creative Director : Ravi Kant Yadav - Assistant Section Officer Art, Research and Design : Sonia Khan - Assistant Program Officer, Sereima Drotini - Assistant Publicity Officer, Yogendra Kumar - Librarian Special Thanks : India - Tourism, Sydney
High Commission of India, LICI Building, Level 7, Butt Street, Suva, Fiji Tel : + (679) 3301125 | Fax : + (679) 3301032 | Emergency Contact: + (679) 9921474 E-mail: hc.suva@mea.gov.in | Website : http://www.indianhighcommissionfiji.org/
@IndiaInFiji 51
@HCI_Suva
TRANSCEND - Vol - 2 - High Commission of India, Suva, Fiji
India In Fiji
Katolu ni Siga ni Yoga kei Vuravura
Era vakaitavi tiko na gonevuli ena Siga ni Yoga kei Vuravura ena Albert Park e Suva
Iratou na vulagi dokai ena Siga ni Yoga kei Vuravura ena Albert Park e Suva: M-M Minisita ni Salaniwai, Hon. Mahendra Reddy, Vulagi Dokai ka Sipika ni Boselawa Dr Jiko Luveni, Minisita ni Marama, Gone kei na Valuti ni Dravudravua, Hon Mereseini Vuniwaqa kei na Mata ni Matanitu o Idia H.E Viswas Sapkal.
Era vosa tiko nba marama vulagi dokai na Sipika ni Boselawa ena Siga ni Yoga kei Vuravura e Suva
Katolu ni Siga ni Yoga kei Vuravura era vakaitavi tiko kina na Peresitedi mai Nauru, H.E Baron Waqa (loma donu)
Katolu ni Siga ni Yoga kei Vuravura era vakaitavi tiko kina na Peresitedi mai Kiribati, HE. Taneti Maamau kei na marama watidra.
fij_Latn fij_Latn min_Latn lus_Latn lim_Latn min_Latn fij_Latn eng_Latn min_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn mos_Latn unk fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn unk unk unk unk unk zsm_Latn unk unk unk unk unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn eng_Latn fij_Latn smo_Latn fij_Latn ssw_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn mos_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk fij_Latn eng_Latn fij_Latn smo_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn ltg_Latn smo_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn eng_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn lus_Latn fij_Latn jav_Latn mos_Latn fij_Latn unk eng_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn tum_Latn als_Latn min_Latn fij_Latn eng_Latn smo_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn unk fij_Latn unk unk eng_Latn epo_Latn eng_Latn fij_Latn smo_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn zho_Hans fij_Latn fij_Latn eng_Latn eng_Latn zsm_Latn zsm_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn mos_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn unk eng_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn eng_Latn fij_Latn unk eng_Latn unk fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn fij_Latn eng_Latn eng_Latn cjk_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn eng_Latn lmo_Latn eng_Latn eng_Latn hun_Latn ces_Latn eng_Latn lim_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn