Sepiteba 16, 2012: Na Siga ni Turaga ni Penitiko 16 [Pentecost 16]: Nodai naki meda veikilai dina sara [bonding-gathering and knowing each other-Base 1], me vakatorocaketaki ka vakavoui na noda bula vakayalo. Affirmation-sharing our spiritual journeys-Base 2] kei na noda cakacakataka se vakadewataka na veika eda sa rawata [caring/sharing-Base 3]. Sa vaka na qito na Baseball ka va na kena i cegucegu; e tolu na naki ni noda veitokani. Ni rawa kece eda sa rawata e dua na kai ka eda sa yacova nai naki ni qito se veitokani [Home Base].
NODA VEIKILAI
Me vakayacori e dua na porokaramu ka rawa ni vukea na noda veikilai vinaka. Eda soqoni, lululu, veitalanoa ka veiwasei talanoa. Tekivu na soqo ena gunu ti se qai vakayacori ni oti na vuli. Me dau qarauni na vakayagataki ni sevusevu me kua ni vakadaroya na mai lotu ena Siga Tabu kei na nomu cakacaka
NODA BULA VAKAYALO
1.Ena macawa oqo Sepiteba 16, 20012 eda goleva kina na:
A. Vosa Vakaibalebale 1:20-33: I. Meda raica mada vakararaba nai vola oqo: A vola ko Solomoni na Tui enai tekivu ni nona veiliutaki [970 BC/BCE] ka vukei koya kina ko Akuri [30] kei Lemueli [31]. E dua nai wase ni vola oqo e qai vakacurumi sara e muri ena gauna nei Tui Esekaia [25:1] rauta 250 na yabaki ni oti na gauna nei Solomoni; a qai soqoni vat aka volai vakaivola me vaka eda kila oqo rauta na 550 BC/BCE]. Eda kila ni sivia e 700 na marama mai na veivanua e vuravura ena gauna ko ya era wati Solomoni ka macala ni 700 talega na vugona. E rauta talega ni 300 na marama e ra okati tale mera nona ‘vakasuva’ [concubine]. Sa macala ni vola e sega walega ni soqoni kina na vuku vakaJiu, ia na vosa vuku mai na veivanua e vakawati kina, me vaka mai Ijipita, ka ni watina e dua na luvei Fero. E muri sara ena 400 BC/BCE eda rogoca talega e so na vuku lelevu mai Kirisi me vakataiki Palato [Plato], Sokeratisi [Socretes] kei Arisitotole [Aristotle] a qai yavutaki kina na vakasama vakavuku ena gauna oqo, ia sa taumada na kena eda goleva tiko oqo. II. Na yaca ni vola vakavavalagi na “Proverb,” na ‘proverba’ ena vosa vakaLatini:na ‘pro’ ‘for’ kei na ‘verba’ ‘word’, ‘proverba’ se proverb se ‘word for a situation.’ Ni rau cokotivata sa kenai balebale oqo: na vosa e ganita ga e dua na ka, dua na vanua, dua na cakacaka se dua nai tavi, ia ena dina tikoga ena gauna kecega. Me vakaoqo, “Sa vinaka cake meda kana rourou ka veilomani ga, ka ca meda kana pulumakau uro ka veicati tiko” [15:17]. Sa dina ena vuvale e cavuti kina kei na gauna e volai kina, sa dina tikoga e na gauna oqo. Sa matata vinaka ni tu nai balebale ni veivosa eda wilika ka sa rauta me yacana vakaViti na: “Na Vosa Vakaibalebale” baleta ni volai ena mataqali vakarau ni matuavosa me vaka na: serekali [poem], vosa vakatautauvata [parables], taro tonotonomata [direct questioning], rua nai yatuvosa e tautauvata na kena vakasama ka rogorogovata [rhyme], drua, veisa se vakayaruataki [couplets], ko ya nai matai ni yatuvosa e vakamacalataka nai ka rua ni yatuvosa. Sa robota nai vola oqo na vosa vuku me baleta: nai taba gone, na vuvale, na vosota kei na taqomaki keda mai na veitemaki, veivakasala vakabisinisi, na bibi ni vosa kei na yame, kilai ni Kalou, tiko vakawati, vaqara na dina, vutuniyau kei na dravudravua, nai tovo kei nai vakarau ca kei na vuku dina. Na tikina koula ni vola oqo na “ Na rerevaki Jiova sa vu ni lomavuku [wisdom, ‘chokmah’ in Hebrew, ‘logos’ in Greek] ia ko ira na lialia era sa cata na vuku kei nai vakavuvuli [discipline]”. III. Nai naki bibi ni vola oqo: 1. Meda vukei na tamata meda rawata na vuku dina [wisdom]; 2. Bula vakaivakarau [discipline]; 3. Bula yalo matua [prudent life]. Se na kena vakalekalekataki ga: meda vakayagataka na vuku vaKalou ena veitiki ni noda bula kece sara ena veisiga. 4. Na veivosa vuku oqo me da qarauna vakavinaka ni ra sega ni vosa ni yalayala [promise], ia ra vosa ga vakavuku. Veitalanoataka mada na vosa vuku oqo, ‘honesty is the best policy’ e dina na vosa oqo ni ‘sai vakarau uasivi meda dau dina ena ka kecega.’ A cava ga na vuna era leqa kina e so e dau dina nodra bula ena caka bisinisi kei na veika tale eso? Dikeva talega na veibasai ni vakasama ena 26: 4 cf 5? II. Wase 1:20-33: Ena veitikina oqo sa ‘vakatamatataki’ se vaka-liatamatataki kina na Vuku [personification], nai vakarau ga ni volavola me bulabula kina na noda wilika na veivakasama e ologi koto kina. Na Vuku e sega ni tu tani mai Vua na Kalou, ia sa vakasama ga ni Kalou, ka sa mai vakadinadinataki ena bula nei Jisu Karisito, ka liatamata, ni ko Koya ga na Vuku se Vosa [tautauvata ga na kedraui balebale- vakaIperiu na “chokmah” se “hokmah,” vaKirisi na “sophia” se “logos”]. Na Vuku ga sa vakasalataki keda ena veika vinaka. Baleta ni vakayagataki na vosa “vuku” me ‘marama’ se ‘yalewa’ [third person pronoun ‘she’ enai VT VakaViti sa kaya na 14 :1, “Ko ira na yalewa vuku era sa dui tara cake nona vale…” e donu talega me “Ko Vuku sa tara cake nona vale…,” ko ya na vakatamatataki [personification] ni Vuku. III. Mai na tikina 20-21 sa Dauvunau [tamata] ko koya na na Vuku ka vunauci ira na lewe ni koro. Ena tikina 22, na ‘yalowai’ sa veibasai ni ‘yalomatua’, ko ya e dua na tamata sa sega ni wasea rawa na vinaka mai na ca. IV. Na Kalou sa gadreva me sovaraka na Yalona se Lomana vei keda me vinaka, matata ka cecere kina na noda veikilai kei Koya. Sa voqa vei keda na nona mai liatamata ko Jisu, na Vosa se Vuku ni Kalou kei na sovaraki ni Yalo Tabu ena Siga ni Penitiko. Sa ka bibi talega na noda vakarorogo ena Nona Vosa Vuku na Kalou. Ni da sakitaka se nanuma ni levu cake na vuku e tu vei keda, ka lailai na vuku ni Kalou, eda sa yalowai ga ka vakalialiai keda vakai keda, eda sa sikalutu ki na savu titibu, rerevaki ka da na mate kina. Sa na matewale na noda vaqara se kaci Vua na Kalou ni sa na sega ni rogoci keda se kunei keda. “Era na qai kaci mai vei au, ia ka’u na sega ni rogo yani; a ra na vaqarai au vagumatua, a ra na sega ni kunei au” [28]. Ke mani levu na veika ko taukena se rawata e vuravura, ko na rusa vata kaya ga, ia ko koya e rerevaka na Kalou ka muria na Vuku ena “vakacegu ka sega ni rerevaka e dua na ka ca” [33].
B. Same 19: I. Mai nai Wasewase I ni Same 1-41 ka levu na Same oqo e vola ko Tevita. Sa salavata kei na vakasama ni Vakatekivu[Genesis] sa baleta na Kalou kei na nona Vosa ni bulia na vuravura, na tamata, nai valavalaca ni tamata ni sa talaidredre kei na nona veivakabulai na Kalou ni digitaka e dua na tamata ka vakabauti koya me rawa kina ni vakabula na Kalou na vuravura ka sa bulia. II. Nai vakarau ni nona so-Kalou ko Tevita sa tuvai vakamatau: 1. Sa vakacaucautaka na Kalou na veika buli kecega, ka sa laurai vata kei nona yalani ka malumalumu na tamata [1-6]; 2. Na Nona Vosa na Kalou sa vakaraitaka mai na totoka, yaga kei na veivakalougatataki [7-11]; 3. Na Nona vakaraitaki Koya ena veisiga na Kalou ni na dei tu na Nona vosoti keda na tamata [12-14]; 3. Na tikina 14 na masu ni veivakalougatataki. Eda sa dau vakayagataki vakalevu ena lotu vakauasivi vei keda na dauvunau ni bera na vunau: “Me vinaka vei kemuni na vosa ni gusuqu, kei na vakanananu ni lomaqu, I Jiova na noqu Uluvatu, kei na noqui Vakabula.”
C. Jemesa 3:1-12: I. E vola ko Jemesa na taci Jisu, kai liuliu ni lotu mai Jerusalemi, ka volai ena 49 AD/ACE ni bera na Bose mai Jerusalemi 50 AD; ko Jemesa e vakabibitaka ena nona dusia na mataqali lotu vakarairai ga ka duitani mai na lotu dina ena vakabauta ka cakacakataki [2:18]. II. Sa baleta na kaukauwa, cecere, vinaka ni yame kei na veika veibasai ni veika e rawa ni vakayacora na yame. Ena vosa vakaViti eda dau vakayagataka e vuqa na vosa: yame se gusu kamikamica, yame se gusu gaga, yame dravu, yamesa, yameyame, yamekemeke, yame kalu, vakayameca, yame-ta, dara yame se vakadarayame, yame ni buka…sa levu na vosa vakaviti me baleta na yame, sa vakaraitaka ga na bibi ni yame, ka vinaka meda veitalanoataka mada. III. Sa vakayagataka ko Jemesa e vica nai yaloyalo me baleta na yame: 1. Na yame e rawa ni veivagolei me vaka na ‘paraele’ ena gusu ni ose; e manumanu levu ka kaukauwa, ia e dua ga na wa lailai ena gusuna ena lewa na nona veigoleyaki; 2. Na yame, sa vaka na uli ni waqa; na waqa e ka vakaitamera, ia nai uli e ka lailai ga, ia e rawa ni vagolea na waqa levu; 3. Na yame e vaka e dua na buka lailai sa rawa ni vakama e dua na veikau vakaitamera ka vakaleqa na veika kece e bula se tiko kina, vakaviti eda vakayagataka na vosa yameyame; 4. Na yame sa dredre me vakamanoataki, e rawarawa cake na noda vakamanoataka na manumanu kila; 5. Na yame e rawa ni vakayagataki ena noda veivakalougatataki [blessing] kei na noda veivakaloucataki [cursing]; 6. Na yame sa vaka na wai vure vinaka sa vakavurea na wai vinaka, ia na vure ca ena vakavurea na wai ca. Ko ya, na yame e cavuta na vosa vinaka e vakayalovinakataki keda ka vakacegui keda, ia na yame e rogo mai kina na vosa ni veibeci, vosa ca, vosa kaukauwa, vosa gaga sa vakavuna na mavoa ni bula; 7. Na yame sa vaka e dua na vuni lolo ena vuataka ga na lolo, se dua na vaini ena vuataka ga na vaini; ka sega ni rawa me vuataka na vaini na lolo se dua na mataniwai sa lako ruarua mai kina na wai droka [wai dranu] kei na waitui. Na wai veilaroi e vakavuna na mosi ni kete kei na lualua. IV. Sa ka bibi na noda vakayagataka na yameda ka rawa nida lesu tale ena vakasama ni lesoni ena Marika 7:15, “Sa sega ni ka e taudaku ni tamata ni sa curuma sa vakadukadukalitaka rawa; ia na veika sa curu yani mai vua, oqori ga sa vakadukadukalitaka na tamata.” Sa dua na lesoni vakaitamera eda na vulica rawa main a kena qarauni ka maroroi vinaka na noda vakayagataka na yameda.
D. Marika 8: 27-38: I. E rua nai talanoa [27-30; 31-38 ] ka laurai talega ena Maciu 16: 13-20, 21-28; Luke 9:18-21, 22-27, sa baleta na nodra kilai Jisu na tamata, kei na nodra vakatataro se ko cei sara mada ko Jisu, kei na cava nai balebale ni bula ni muri Jisu. Ke ko gadreva mo kila vinaka na veika eratou dui kaya na Kosipeli e tolu oqo ena vinaka mo wiliki iratou kece ka vakatautauvatataki iratou se vakaduiduitaki iratou. A yaco tiko na veitarotarogi oqo mai nai karua ni Sisaria, na koro ka vakatokayacataki vua na Tui mai Roma ko Sisa, ko ya ko Sisaria Filipai. Eratou a raica tiko na tisaipeli nai vakatakarakara kei Sisa, o koya era vakatoka na kai Roma me dua talega na kalou. Ni ratou dabe na tisaipeli ena delana ko ya ka raica na matakau kalou duidui ena koro oqo, sa Sa taro donu kina ko Jisu se cava era kaya na tamata e ko cei ko koya se na veika era kila me baleti koya. II. Era vakatauvatana na tamata ni ko Jisu e vakataka e dua vei ira na parofita, era a bula e liu me vaka era kila na nodrai tovo kei na nodra cakacaka: ko Joni na Dauveipapitaiso, ko Ilaijia na parofita rogo, se dua tale na parofita. III. Nai sau ni taro nei Pita ni tarogi iratou vakadodonu na Turaga, a kaya ko Pita, “Oi kemuni na Mesaia!” se ko Koya sa lumuti se soli vua na kaukauwa ni veiliutaki [raica nai sau ni taro ena Maciu kei Luke]. O Koya ga oqo nai liuliu yalataki ka na mai vagalalataki se sereki ira na Isireli mai vei ira na dauveivakabobulataki. Vakapolitiki sa nanumi kina ko Roma; vakayalo sa macala ga ni veisereki mai nai valavalaca. Sa vakatakilai se ko cei dina ko Jisu ena nodratou vosa kei na nodratou vakabauta na tisaipeli. IV. Eda kila nai vakaro me kua ni tukuni e sega ni dauvakayacori baleta ka ni dredre meratou galutaka na tisaipeli nai tukutuku vinaka me baleti Jisu. Na vuna levu taudua ga me kua ni sa tukuni me yacova na tucake tale main a mate, ka mera qai kila ga vakaiira na tamata se ko cei dina ko Jisu, ko ya, e sega walega ni luvei Meri, ia sa Luve ni Kalou ka sa gadrevi kina na vakabauta ka sega ni kilai ko ya wale ga vakatamata. V. Nai talanoa tarava [31-38] sa baleta na yalayala ni na vakararawataki ka mate talega na Mesaia se Luve ni Tamata. A sega ni ciqoma ko Pita na vakasama ni na mate na Mesaia [ko ya na vakasama dina ga vaka Jiu]. Sa saqata ko Jisu na ka sa kaya ko Pita se nodra vakabauta na Isireli me baleta na Mesaia, ka vakatokai Pita me ko ‘Setani,’ “Lako tani ko dakuqu Setani; ni ko sa sega ni vakananuma na veika ni Kalou, na ka ga ni tamata.” Oqo na veitemaki levu me vagolea tani nai naki taumada ni Kalou ena vukui Jisu. Sa via muria ko Pita na sala ga vakatamata, sa tu tani mai na vakasama vaKalou ni dodonu ga me mate, oti ena qai tucake tale ena qaqa! VI. Na muri Jisu, na sotava bula dredre ka okati kina na noda dui cola kauveilatai ka muri Jisu. Na muri oqo me yacova na bolea na vakamaduataki kei na mate. Ke da sega ni tukuni Jisu tiko ena maduataki keda talega ko Jisu ena mata ni Kalou. VII. Sa dua na ka bibi na noda vakabauta ni sai Jisu na Mesaia na Luve ni Kalou ka vakakina na noda vakadinadinataki koya ena vanua ga eda bula kina.
3. Na Sala ni Vuli Vola Tabu [Bible Study Methods] mo rai kina; na sala ni vakadewataki ni vosa [exegesis]:A. Ni soli mai na lesoni se tikina mo wilika: wilika sara, oti qai wilika nai talanoa ni bera na lesoni, tarava nai talanoa ni oti na lesoni ko ya [context]. B. Tovolea mo kila toka nai naki ni kena volai nai vola koya; me vakataki Joni 20:30-31.C. Wilika tale na lesoni ka toqa na vosa kei na vakasama bibi e lauti iko? D. Ko raica rawa e dua na vakasama e buwawa ka sega ni macala vinaka, raica tale ka wilika na kena vakadewa vakavavalagi, kena e rawarawa? E. Raica tale na tikina enai Vola Tabu e rawa ni vakamacalataka na vakasama ko raica tiko, me vaka ena veivola tale eso enai Vola Tabu.Vakayagataka e so na taro ena vosa: A cava [what]? Gauna cava e volai kina se cavuti kina na vosa [when]? A cava na vuna [why]? Caka/yaco/rawa vaka evei [how]? F. Raica na “a” “b” “c” lalai enai Vola Tabu vakaidusidusi ka tukuna na vanua mo wilika tale me vakamatatataka na tikina ko wilika tiko; na references se foot/end notes. Indexes enai VT Vakavavalagi. G. Dikeva na vakayagataki ni gauna [tenses]: “Au a lako!” [past], “au sa lako!” [present] kei “au na lako! “ [future ]? I. Raica rawa e so na vakasama vou? [Goleva na veitikina ena lesoni ni kua? Se dua ga na tikina] J. Mo nanuma tiko ni ko wilika tiko e dua nai vola ka volai ena 2000 vakacaca na yabaki sa oti, mo vakasamataka na i tuvatuva ni vanua [geography], nai tovo ni bula, [culture and traditions], na veika e yaco ena gauna koya [history], kei nai vakarau ni nodra volavola [literature].K.Ia sa dei tu ni oqo na vosa ni Kalou, e vosa bula [Ipiriu 4:12]. Mo masulaka ka nuitaka na Kalou ena nomu vukei ni sereki ni vosa.L. Sa kena gauna oqo mo tovolea ke ko gadreva me toso cake tikoga na nomu kila na i Vola Tabu , mo tekivu vakavolia e so nai vola ka rawa me vukei iko. Eso nai Vola Tabu sa tu vata kei na kenai vakamacala [Commentary] se Dictionary of the Bible kei na nomu Dauwilika wasoma na Taro enai vola ni Sere vakaviti sa no kina na yavu ni noda vakabauta kei na cioloji ni lotu. M.Na kena i otioti mo qai taroga na taro: A cava e da vulica rawa mai nai talanoa oqo? Se A cava na kenai balebale vei au/kena yaga vei au ena noqu i tutu vakatamata, vakalotu vakarisito, etc, se cava na kenai balebale /yaga ki nai vavakoso? N.Kua ni rawai sara ena muria nai kalawa e soli yani enai vola baleta ni na tubu mai eso na vakasama e vakavotuya na Yalo Tabu, me golevi sara koya.
VEIKAUWAITAKI A cava meda cakava me sureti kina ko ira era sega ni lewe ni lotu? E dua e da nanuma meda sikovi koya? A cava tale e rawa ni vakayacori?
Jovili kei Lisa Meo
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn