Update: 1:42PM EDA wilika e na macawa sa oti na veika e vakaraitaka tiko o Sainiana Nagunu mai na mataqali o Naivakacuru ena koro o Verata Wailevu ka nona yavusa o Natakala.
E vakamatatataka o koya ni a kawa mai vei cei kei na nona i tubutubu e kawa mai vei cei.
Ia, e na macawa qo e sereka kina o Nagunu na waqa e ratou a vodo mai kina na tukana e na golegole ni vakasaqara vanua.
Sa matata ni a taya ko Rokola na waqa ka ra vodo mai kina, ka yacana na Kaunitoni oya e na vanua o Taqaniika, e kaya o Nagunu.
E kuria e na nona i talanoa o Nagunu ni a yaco mai ki Viti ko Nakumilevu ena 1635 ka i tekitekivu ni ka tinikavitu ni senitiuri. E a vodo mai ko Nakumilevu, na watina kei na luvena ko Tuinona ka so mai Aferika era vodo vata kaya mai.
E vakaraitaka o Nagunu ni vica talega na uma tamata tabu saka yani era a gole vata mai e na i lakolako ni waqa oqo na Kaunitoni oya o ira na kai Nubu, Koro, Gau, Mosi (Namosi), Kelo (Nakelo), Kalabu kei na so tale.
Ko Rakavono se Matairavula na taci Tuinona, a qai mai sucu ena 1636 e Viti ka luvei Buisavulu kei Nakumilevu, e kaya o Nagunu.
E kuria o Nagunu ni matat vinaka tu na i balebale ni vosa na Cautata ka tiko na kena i balebale, e matata talega ni tokatoka ni vale nei Rakavono mai Cautata sa yacana talega ko Naivakacuru sa vakayaca mai na yavu nei tamadrau (Nakumilevu) mai Ovalau. E vakaraitaka o Nagunu ni i tutu vakavanua nei Nakumilevu ka lesi kina ena nodratou bula vakaveitacini oya ni a Matanivanua ka Bete talega.
Na vosa na Natakala e tiko na kena i balebale ka kena vosa veiwekanivata oya na Namata se na Matanivanualevu, Nakacilevu se Davuilevu, Raralevu se Tuirara ena gauna ni vota i yau se magiti e rara ena gauna ni solevu.
Me matata tiko ni duatani ko ira na Yavusa Rara lawalawa nei Rokola ka ra mai moce toka ena rara ena ruku ni dua na vuni moli ni ra sa tiko na turaga ni Bure e na loma ni Bure, e kaya o Nagunu.
Ia, o Komaisaurara se Komairara se Momoirara na kawa nei Sau na luvei Leqeti Tinana na luvei Ravula.
E vakaraitaka o Nagunu ni Bete ni Veibuli kei na kena vosa veiwekanivata oya na Nasavalevu se na Burekalou levu ni veibuli.
Na Bure Kalou oqo e nei Na- mata se Natakala ka tiko e Verata, Wailevu volekata na tauni o Nausori e na gauna e daidai, e kaya o Nagunu.
E kaya o Nagunu ni a sega ni basu se rawai vakaivalu na Burekalou qo e na i valu taumada, e a qai rusa ga vakataki koya.
E tabu ni dua me butu kina ka vakavo ga, na kawa nei Nakumilevu kei koya ga e vakatara ko ratou me curu kina ka se yaco tikoga e Verata Wailevu me yacova mai na siga ni kua, e kaya o Nagunu.
E kuria o Nagunu ni balebale ni Naisausau oya na cakacaka mana e na yaca talega na Ratuka se Ra Tukaqu se Tukaqu e ra se dau kacivi keitou na kawa nei Lutunasobasoba kei Kubunavanua, na tukaqu me yacova mai na siga ni kua.
Na i balebale ni yaca na Celua se Kalou Vu, Komai ni Savalevu se Naivakacuru kina burekalou se Nasavalevu, Nagunu se na Vakagunuvi ni dua na tauvi mate, e kaya o Nagunu.
E kuria o Nagunu ni yaca na Rairaivanua se vakayagataki ga e na gauna ni soko mai Aferika ena nona dau kaba enai vana ni waqa me raica ka tukuna mai se sa laurai na vanua se sega. E tomana na nona i talanoa o Nagunu e na gauna era sa sobu kina i vanua na lewe ni waqa ni Kaunitoni era a mani Biuti Vuda ka mua ki Nakauvadra oya e na 1636.
Rau a liutaka mai nai lakolako ni taubale e loma ni veikau mai Vuda ki Nakauvadra ko Coci na luvei Degei kei Tuinona na luvei Nakumilevu ka rau se cauravou gone sara, e kaya o Nagunu.
E kaya ni ra a veivuke mai ena vakaraitaki ni gaunisala ko ira sa tu makawa tu e Viti, ko ira na dau cavuti tu mera kai Viti makawa se i taukei makawa ka ra se gole mai ena matai waqa na Rogovoka ka kele mai ena 1606 ka gole mai kina ko ratou mai Kailasekau Ra , Karoko Ra , Malata, Maraya, Rewa, Tai, Lomaji, Mua kei na so tale.
Era veikilai vosavosa, ka ra sa tu makawa tu ka ra se liu mai Arapea takoso mai Idia ki na vanua ko Tailadi, eso ena i ka ono ni senitiuri ena veivakararawataki ni lotu ka so ena i tekitekivu ni ka tinikava-tinikaono ni senitiuri ena vuku ni dravu i siga levu (1276-1299) ka vakacaca vakalevu ena vanua era sa draki mamaca rawa tu ka mai tu e dua na kenai wase mai Java ka ra vodo mai ena Rogovoka ena kena gole mai ki Viti, e kaya o Nagunu.
E tukuna o Nagunu ni ra vakatawa vakalevu na colo ni yasayasa vaka Ra, ka ra se sega ni lewe levu sara, ka ra vitikau taumada mai liu ni ra kila vinaka tu na gaunisala. Era yabaki dua mai Vuda ko ratou ko Degei kei ira na tacina kei na dui nodra kawa ka sa caka na toki ki Nakauvadra ni sa tukuna mai ko Lutunasobasoba me ratou sa mai gole yani, ka ratou vakatawa toka yani e Vuda, ko Kailolo, Kaisaqere, Sina na luvei Degei kei Muneanaqo na luvei Rokola.
E kaya o Nagunu nai lakolako mai oya nei Nakumilevu era yavo ki Nakauvadra e na 1636, era sa yaco ki Nakauvadra ka vakalailai sa leqa ko Lutunasobasoba ka sa veiliutaki sara ko Degei, ni a tu mai Toga na tuakana ko Kubunavanua.
E tomana o Nagunu e a yaco mai Moala ena 1637 ko Kubunavanua, e a mai waicala na yanuyanu ko Navuniivilevu ena 1637.
Erau a qai mai sucu e Viti ko rau na drua (CIRI) ena 1656 na luvei Saunokonoko, na luvei Waicalanavanua.
E na 1642 sa tekivu wase vanua kina ko Rokomoutu ka wasei ko Bureta me nei Buisavulu, Rewa me nei Rokoratu, ko Verata Ucunivanua me nei Rokomoutu ka so tale, e kaya o Nagunu.
E na 1638, a caka kina na veisivisivi tara yavu cecere mai Tokaimalo ena yasana o Ra ka qaqa kina ko Kubunavanua ka kenai naki, me o koya e liu me na dabe vakadua ka qarauna na nona i tavi ena vanua ni sa lala vakalevu na vanua ena levu ni veitosoyaki, e kaya o Nagunu.
Ni namaka e na macawa mai qo e da sa na qai raica kina na nona sa qai vakawati o Tuinona na Ulumatua i Nakumilevu na kawa ni matanivanua levu kei na marama ko Adi Senicakau.
Ena qai tomani tale yani.
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn