Update: 10:15AM ESA koto oqo era nai kuri ni talanoa nei Sainiana Nagunu mai na mataqali o Naivakacuru ena yasavu Natakala e na koro o Verata Wailevu ka vakaraitaka ni veika e talanoataka tiko oqo e i tukutuku ga ni nodratou vuvale ka tiko na kena i vakadinadina bula.
Ni tei wilika sara yani na i talanoa ni nodratou vuvale.
E vakaraitaka o Sainiana Nagunu ni rau a qai mai veiwatini o Tuinona na ulumatua nei Nakumilevu kei Adi Senicakau na luvei Rokomoutu ka rau qai veikau sara vei Buisavulu ena nona tiko vakalailai mai Naloto.
Mai Naloto e rau qai mani gole sara ki Namara ni Vukavuka ka gole cake sara ki Nukurua voleka i Savu Vugalei ka vakaitikotiko kina, e kaya o Nagunu.
E tomana ena nona i talanoa o Nagunu ni matata vinaka tiko e na nodratou vuvale na i talanoa qo ka ni a vakadewataka sobu ga mai o Tuinona ki vua na luvena mai kea ka qai pasitaki sobu mai nai talanoa qo me yacova sara mai na vuvale nei Nagunu ka sega ni talanoa buli se ucu mai duru.
E matata vinaka tu na kena i tukutuku ni a liutaki Vugalei o Tuinona ka Tu Vugalei talega o koya, e kaya o Nagunu.
E sa mai vakayacani tiko e dua na yasa ni neitou koro makawa e Verata Wailevu me ko Namara ni Vukavuka ka sa i bulubulu tiko ena gauna oqo, e kaya o koya.
E tomana e na nona i talanoa o Nagunu ni a qai mai sucu na luvedrau ena 1650 ka yacana o Ratuka se o Ra Tukaqu se Tukaqu oya ga na yaca era dau kacivi ratou kina o ira na kawa nei Lutunasobasoba kei Kubunavanua.
Na yaca oya na tukaqu era dau kacivi keitou kina na kawa nei Lutunasobasoba kei na kawa nei Kubunavanua me yacova mai na siga nikua, e kaya o Nagunu.
E tomana e na nona i talanoa o Nagunu ni matata vinaka tu ni a sega ni gole ki na i valu ki Narauyaba o Tuinona.
E kaya o Nagunu e na gauna esa mai digitaki kina ko Rewa me i karua ni matanitu veiliutaki e na 1650, esa laurai mai na nodra kaukauwa na kawa nei Kubunavanua ka sa kauta talega mai na vakanananu vei Rokomoutu me sa gole ko Buatavatava ki Bua ka vaka kina ko Ro Velasiga ki Rewa.
Ena gauna vata talega oya sa kerei talega kina o Tuinona na Tui Vugalei, na Raralevu se Tui Rara kei na nona mataivalu (batibalavu) me mai tara ka yadrava nai yala kei Verata, e kaya o Nagunu. E tomana e na nona i talanoa o Nagunu ni biu mai na nodra koro mai Nukurua ka ra gole mai ka mai toka e Naqati (Vugalei) ka yaco kina eso na veiba ni veiqati, ka mani wali rawa, oti era sa qai toso mai, ka mani laki tara koro mai Vuso se Navuso, Davuilevu, Nadonumai (Vugalei, Lami), Mua i Vuso (Bilo), Verata Wailevu kei na yasana vaka ki Namata kei na so tale na vanua.
E qai mai tawa ko Verata Wailevu, Naulu (Davuilevu) kei Navuso ni bera na toki ki Namata ena 1650, e kaya o Nagunu.
E kaya o Nagunu ni ra mai tiko vakalailai na nona qase kei ira na lewe ni nona yavusa e Navuso kei Verata Wailevu, ka vakalailai era sa via kana ika ni waitui ka ra toki kina ki Namata ka vakaitikotiko kina, ia era se teitei tikoga e Verata Wailevu kei Navuso.
Ena nodra gole ki Namata ia, era teitei tikoga e Navuso kei Verata Wailevu ni bera ni qai mai kerea o Roro me tara vale e Navuso e na dua na gauna e muri sara oya e na 1830 e na nodra tasere mai Naitasere, Serea (Naitasiri) nai vovo ni lawalawa nei Rokola ka so vei ira era gole sobu sara ki Burebasaga vei Roko Ratu, e kaya o Nagunu.
E vakaraitaka talega o Nagunu ni so talega na kena i wase era qai gole sara i Kuku, ka so vei ira era gole i Nausori, Vunimono ka so era gole ki Naicamaki (Wainawi, Verata Wailevu) ka ra tara vale talega kina.
E kuria o Nagunu e na yabaki 1803 kei na 1805, oqo e dua na yabaki dredre sara mai Bau ni a veivalataki kina nai tutu vakaveiliutaki mai Bau ka rau vala kina ko Naulivou mai na mataqali Vunivalu Tui Kaba kei na lewe 30 na luvei Savou mai Verata mai na mataqali Saunokonoko.
Ena i valu oya e a gole kina e dua na tukai keitou oya ko Celua na Matanivanau (Namata) vei Naulivou ena i valu mai Bau oqo, e kaya o Nagunu.
E a qaqa ko Naulivou ena nodrau i valu na veiwekani oqo ka tara talega kina nai tutu vaka Tui Bau ka sa bale mai kina vakadua na veiliutaki mai Verata kei na kena i sasavu kece ki Bau, e a mai leqa ko Naulivou ena 182, ekaya o Nagunu.
E tomana o Nagunu e na nona i talanoa ena yabaki 1854 esa mai tawa na vanua voleka ki Bau ni sa lotu o Cakobau.
Sa mai tawa ko Nausori,Vunimono, Kuku , ko Naicamaki (Wainawi, Verata), ko Navuso, ko Kasavu (Nukutubu), ko Nakabuta, ko Naciriciri (Korociriciri), ka so na kenai wase era gole sobu ki Burebasaga vei iratou na kawa nei Rokoratu, e kaya o Nagunu.
E tomana o Nagunu eso na kena i wase era qai gole ki Maumi i cake kei na so tale na vanua. E kaya ni sa mai lotu ko ira na mai tawa vanua oqo (mai colo, NAITASERE) ka sa mai vakaitavi sara ena so na i valu ni lotu nei Ratu Cakobau.
Era dau biliraki ka valuti talega vakalevu nai lawalawa nei Rokola oqo ka sa gaunisala mera lomani kina sa i koya na lotu, e kaya o Nagunu.
E tomana o Nagunu ena veisau e kauta mai na lotu, sa ra vulica ka kila kina e liu na wilivola kei na volavola ka ra mai vakayagataki se buli ira kina e so ko Cakobau me ra veiliutaki ena nona Matanitu me yacova tiko mai na gauna qo.
Ena qai tomani tale yani.
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn