Sepiteba 23, 2012: Na Siga ni Turaga ni Penitiko 17 [Pentecost 17]: Nodai naki meda veikilai dina sara [bonding-gathering and knowing each other-Base 1], me vakatorocaketaki ka vakavoui na noda bula vakayalo. Affirmation-sharing our spiritual journeys-Base 2] kei na noda cakacakataka se vakadewataka na veika eda sa rawata [caring/sharing-Base 3]. Sa vaka na qito na Baseball ka va na kena i cegucegu; e tolu na naki ni noda veitokani. Ni rawa kece eda sa rawata e dua na kai ka eda sa yacova nai naki ni qito se veitokani [Home Base].
NODA VEIKILAI
Me vakayacori e dua na porokaramu ka rawa ni vukea na noda veikilai vinaka. Eda soqoni, lululu, veitalanoa ka veiwasei talanoa. Tekivu na soqo ena gunu ti se qai vakayacori ni oti na vuli. Me dau qarauni na vakayagataki ni sevusevu me kua ni vakadaroya na mai lotu ena Siga Tabu kei na nomu cakacaka
NODA BULA VAKAYALO
1.Ena macawa oqo Sepiteba 23, 20012 eda goleva kina na:
A. Vosa Vakaibalebale 31:10-31: I. Oqo nai otioti ni macawa eda na goleva kina na Vosa Vakaibalebale; meda raica tale na veika eda goleva tiko mai: A vola ko Solomoni na Tui enai tekivu ni nona veiliutaki [970 BC/BCE] ka vukei koya kina ko Akuri [30] kei Lemueli [31]. E dua nai wase ni vola oqo e qai vakacurumi sara e muri ena gauna nei Tui Esekaia [25:1] rauta 250 na yabaki ni oti na gauna nei Solomoni; a qai soqoni vata ka volai vakaivola me vaka eda kila oqo rauta na 550 BC/BCE]. Eda kila ni sivia e 700 na marama mai na veivanua e vuravura ena gauna ko ya era wati Solomoni ka macala ni 700 talega na vugona. E rauta talega ni 300 na marama e ra okati tale mera nona ‘vakasuva’ [concubine]. Sa macala ni vola e sega walega ni soqoni kina na vuku vakaJiu, ia na vosa vuku mai na veivanua e vakawati kina, me vaka mai Ijipita, ka ni watina e dua na luvei Fero. E muri sara ena 400 BC/BCE eda rogoca talega e so na vuku lelevu mai Kirisi me vakataiki Palato [Plato], Sokeratisi [Socretes] kei Arisitotole [Aristotle] a qai yavutaki kina na vakasama vakavuku ena gauna oqo, ia sa taumada na kena eda goleva tiko oqo. II. Na yaca ni vola vakavavalagi na “Proverb,” na ‘proverba’ ena vosa vakaLatini:na ‘pro’ ‘for’ kei na ‘verba’ ‘word’, ‘proverba’ se proverb se ‘word for a situation.’ Ni rau cokotivata sa kenai balebale oqo: na vosa e ganita ga e dua na ka, dua na vanua, dua na cakacaka se dua nai tavi, ia ena dina tikoga ena gauna kecega. Me vakaoqo, “Sa vinaka cake meda kana rourou ka veilomani ga, ka ca meda kana pulumakau uro ka veicati tiko” [15:17]. Sa dina ena vuvale e cavuti kina kei na gauna e volai kina, sa dina tikoga e na gauna oqo. Sa matata vinaka ni tu nai balebale ni veivosa eda wilika ka sa rauta me yacana vakaViti na: “Na Vosa Vakaibalebale” baleta ni volai ena mataqali vakarau ni matuavosa me vaka na: serekali [poem], vosa vakatautauvata [parables], taro tonotonomata [direct questioning], rua nai yatuvosa e tautauvata na kena vakasama ka rogorogovata [rhyme], drua, veisa se vakayaruataki [couplets], ko ya nai matai ni yatuvosa e vakamacalataka nai ka rua ni yatuvosa. Sa robota nai vola oqo na vosa vuku me baleta: nai taba gone, na vuvale, na vosota kei na taqomaki keda mai na veitemaki, veivakasala vakabisinisi, na bibi ni vosa kei na yame, kilai ni Kalou, tiko vakawati, vaqara na dina, vutuniyau kei na dravudravua, nai tovo kei nai vakarau ca kei na vuku dina. Na tikina koula ni vola oqo na “ Na rerevaki Jiova sa vu ni lomavuku [wisdom, ‘chokmah’ in Hebrew, ‘logos’ in Greek] ia ko ira na lialia era sa cata na vuku kei nai vakavuvuli [discipline]” [1:7]. II. Na Vosa Vakaibalebale 31:10-31: Meda raica mada nai solisoli koula e kune vua e dua na marama se yalewa vakawati: 1. Sa vakabauti koya se doka na watina [confidence] ka na sega ni leqa kina na matavuvale; 2. Sa daucakacaka, mamakutu me cula nodratoui sulu na lewe ni vuvale ka vakarautaka na vale, nai davodavo kei na veika kece ena matavuvale; 3. Sa kauta mai ka vakarautaka na kakana ka dauveiqaravi iratou na nona matavuvale; 4. Sa yadra vakamataka lailai, vakarautaka na siga ko ya ka lesi ira na marama cakacaka se bobula ena veika mera dui qarava, ka dabe vata kei iratou na lewe ni vale me katalau; 5. Sa tu vua nai solisoli ni rai yawa [vision, plan and action] me dikeva na qele vinaka ka volia mai nai lavo e maroroya. 6. Sa kenai balebale ni dua e kenadau na dau maroroi lavo me yaga mai muri; 7. Baleta ni volia na qele vinaka, sa tea kina na vaini; 8. Sa sega ni vakacegu, sa cakacaka tikoga, sa kaukauwa ka vakayagataka vakavuku na nona bula me cakacaka kina [industrious]; 9. Sa kila na yaga kei na bibi ni veika e cakava [value everything she makes]; 10. Sa yadra vakamataka, qarava kece nai tavi me yacova na bogilevu qai laki moce; 11. Sa cakava ga na nona wa ni culacula me talia kina nonai sulu; 12. Sa sega ni binia me nona na veika kece e rawata, sa solia yani e so vei ira na dravudravua, sega na kedra ka sega na medra; 13. Sa vakarautaka vinaka na vulai batabata meratou tiko vinaka na vuvale; 14. Sa dau cakacaka, ia sa nanuma talega me ukutaki koya se sauna koya enai sulu vinaka. 15. Nai sulu kei na veika e rawa ni cakava sa dauvolitaka ka ni tiko vua na vakasama vakabisinisi [business acumen]. 16. E dua sa tu vua na kaukauwa, rai yawa, vuku ka sega ni dau leqataka na veigauna sa bera mai. 17. Sa dokai enai vakarau ni nona bula vua na watina kei ira na tamata kecega.18. Sa maqosa ena veivakavulici ena vosa momona, vuku, veivakasalataki vakamalua vei iratou na gone e vale. Sa sinai ena yalomalua kei na yalomalumalumu. 19. Ko ira talega nai tokani vakamarama kei ira na lewe ni koro era sa rogoca ka raica na totoka ni marama oqo; sa laurai ena nodratou bula na lewe ni nona matavuvale kei ira era veiwekani kaya; 20. Na nona totoka na marama oqo sa kune talega vua na watina, ko koya, e dua talega na turaga dokai ena koro. IV. Na nonai vunivuni na marama se yalewa oqo e koto ga ena tikina 30, “Ia na yalewa sa rerevaki Jiova ena vakacaucautaki.” Na rerevaki Jiova e sega ni vakasama vou, ia sa vakasama bibi me baleti keda kece na tamata. Eda raica e na 1:7, “Na rerevaki Jiova sa vu ni lomavuku…” Sa dina sara ena vakacaucautaki dina ga na marama se goneyalewa e vakabauta ka vakararavi vei Jiova. V. Sa sega wale ga ni baleti ira na marama na tikina oqo se na vosa ni Kalou, sa baleti keda kece na tamata. Na tamata ga e totoka ka titobu se cecere na nona rerevaki Jiova, se vakabauta na Kalou, ka tudei na nona vakararavi Vua na Kalou ena vakacaucautaki, ka ni sa laurai se vakadinadinataki na nona yaga raraba. Na veika sa vakaraitaki e cake sa dusia ga na kaukauwa e tu vua na marama se gone yalewa ka tu vei ira nai solisoli me vakayagataki. Eso na nodai vakarau vakavanua se vakalotu e sega ni kauwaitaki kina nodra bula na marama se gone yalewa, sa dusia veikeda na Vuku nai solisoli talei e tu talega vei ira. Sa kena gauna oqo me tovolei me da vakatautauvatataki, vakauasivi ena veiqaravi ena veitabana kece vakavanua, vakalotu se vakamatanitu ka dauvakabibitaki kina se na nanuma cala ni turaga se cauravou ga era kena dau.
B. Same 1: I. Mai nai Wasewase I ni Same 1-41 ka levu na Same oqo e vola ko Tevita. Sa salavata kei na vakasama ni Vakatekivu[Genesis] sa baleta na Kalou kei na nona Vosa ni bulia na vuravura, na tamata, nai valavalaca ni tamata ni sa talaidredre kei na nona veivakabulai na Kalou ni digitaka e dua na tamata ka vakabauti koya me rawa kina ni vakabula na Kalou na vuravura ka sa bulia. II. Same 1: 1-2: Taumada na vinaka ni digidigi donu: me kua ni ciqomi na nodrai vakasala na dauveivakacalai se muria nai vakavuvuli ni tamata ca. Ni muria nai vakasala vinaka ena vakalougatataki, “ia ka marau tiko ena vunaui Jiova, a sa vakananuma tiko na nonai vunau ena siga kei na bogi”. III. Sa vakatautauvatataka na Daunisame na tamata vakaoqo kei na dua na vunikau sa tei e bati ni wai, ena kana ka gunu tiko kina, ena bulabula, drokadroka na drauna ka na vuavuai vinaka talega. Sa vakakina na tamata sa vakabauta ka vakararavi Vua na Kalou ena kana ka gunu tiko mai na Vosa ni Kalou ena veisiga se veigauna kecega, ena bulabula, ena drokadroka ka vuavuai vinaka nona bula. Na vunikau e sega ni veitokiyaki, ia e tu ga vakadua, sa vakakina na bula e vakabauta ka vakararavi Vua na Kalou e vakarorogo tiko Vua na Kalou, siga kei na bogi...ena veigauna kecega. Sa ka bibi oqo nida vinakata na veivakalougatataki me “siga kei na bogi” se veigauna kecega, na noda vakabauta kei na noda vakararavi Vua na Kalou ka sega walega ni baleta ni so ga na gauna. [Me laurai na vakasama vata oqo ena Jeremaia 17:8]. III. Na kena veibasai na tamata ca: 1. Sa vaka na qani sila, sa cagina tani; 2. Ena vakarusai ira na tamata ca na Kalou; 3. Vakuwai mai vei ira na matatamata ni Kalou; 4. Na veika ca era vakayacora tiko era vakarusai ira ga. IV. Sa matata vinaka kina ni vakarorogo ka muria na Kalou ena kune ga kina na veivakalougatataki kei na vakacegu dina.
C. Jemesa 3:13-4:3, 7-8a: I. E vola ko Jemesa na taci Jisu, kai liuliu ni lotu mai Jerusalemi, ka volai ena 49 AD/ACE ni bera na Bose mai Jerusalemi 50 AD; ko Jemesa e vakabibitaka ena nona dusia na mataqali lotu vakarairai ga ka duitani mai na lotu dina ena vakabauta ka cakacakataki [2:18]. II. I. Ena macawa sa oti eda vakabibitaka nai tavi ni ‘yame’ sa tiki ni yago lailai ga, ia sa rawa ni vakacala se vakavinakataka na yago taucoko se ko ira eda lotu vata se tikovata. Ena macawa oqo eda vakabibitaka na vuku dina, sai koya na vuku vaKalou se na vuku e lako ma lomalagi. Na ‘vuku dina sai koya na rerevaki Jiova,’ sa tu vua na yalomatua, yalomalumalumu, yalovinaka ka vakataucokotaka na bula. Na vuku vaKalou oqo e dodonu me vuataka na veika vinaka me baleta na vakatorocaketaki ni bula ni tamata. III. Ia, na vuku e vakayagataki cala ka kune kina na veisei, veivala, veiqati, veivakalolomataki, sa sega ni vuku vaKalou, sa ka ga vakatamata se vakavuravura sa ka vakalialia baleta ni kauti keda ga ki na vakaloloma kei na rusa. Ena kauta mai na bula druka, ka kune kina na veika ca: sa sinai ena vuvu se dauveiba, sa vakatubura na yaloca, ka sa sega ni yaco kina na noda gagadre ni sa vagagai na noda bula ena veika sega ni dodonu. Sa na vakavuna na kasere ni bula vakavuvale, vakaivavakoso kei na tiko veisei vakaveiwekani. Sa tatara talega ena bula vakaitikotiko, bula vakavanua kei na veimataqali bula kece sara. IV. Sa vakasalataki keda ko Jemesa me tudei na noda vakabauta ka dina sara na noda vakararavi Vua na Kalou. A cava meda cakava? Meda vakamalumalumutaki keda sara ki Vua ena yalo lokumi ka bibivoro, ena dro kina na Tevoro ka meda, “Toro voleka yani Vua na Kalou, ka na toro voleka mai veikemudou ko Koya.” Me dei na vakabauta, meda vakuwai keda mai na ca se veika dukadukali, me vakavoui noda bula e loma ena veigauna, me titobu noda veikilai. Me wiliki vakalevu, wasoma na Vosa ni Kalou, gumatua sara ena masu, dei ni veitokani vakayalo, ka vakaukauwataki ena Yalo Tabu. Na kena veibasai ga: ni ko yawa mai Vua na Kalou, sa na qai vakayawaki Koya ga na Kalou mai vei iko; sa na yaco dina ga na leqa, veisei kei na vakaloloma. Ni da masulaka na veika eda gadreva me tiko vata kei na kenai naki yaga ka savasava ka sega ni naki qiqo ka veivakaleqai. Ena sega ni yaco na veika eda kerea ena masu nanumi keda ga se tiko kina nai naki ca ka sega ni vaKalou. V. Sai vakavuvuli yaga vakalevu vei keda yadua kei nai vavakoso eda lewena. Meda toro Vua na Kalou, ena qai toro mai vei keda ko Koya. Meda talairawarawa ka vakayacora sara mada na veika e gadreva veikeda na Kalou.
D. Marika 9:30-37: I. E kune eke e rua nai talanoa: Na 30-32: Tukuna na Nona mate na Turaga ko Jisu kei na Nona tucake tale mai na mate. Sa vaqara ko Jisu e dua na gauna me ratou tiko taudua ka me vakatavulici iratou na tisaipeli. Ena macawa sa oti eda raica kina ni vunauci Pita, a kaya vua “Lako tani ki dakuqu Setani.” Sa kenai balebale ni a veitemaki vei Jisu na vosa nei Pita ka vakavurea vua ko Setani, ko ya me muria na Mesaia na gaunisala vakatamata. Ko ya me vakayagataka ko Jisu na kaukauwa vakayago ena vakasama vakaMesaia vakaJiu, me vala kei na meca ka vagalalataki ira na Isireli ena nai vesu ni veivakolonitaki. Sa vakaraitaka ko Jisu na sala vaKalou, nai yaloyalo ni Mesaia vou, koya, sa vakayagataka na sala ni loloma me vakabulai ka veisereki. II. Ena vesuki ka vakamatei ena ligadra Nona meca, ia ena tucake tale mai na mate ena qaqa! Oqo nai nuinui vou, vakasama vou ka duiduid sara mai na vakasama ni Mesaia vakaJiu. E ratou sega ni kila rawa na tisaipeli nai balebale ni vosa nei Jisu, ia eratou qai kila ga ka vakabauta ni sa tucake mai na mate ko Jisu. III. Sa dua na ka vakaloloma ni sega ni rawa nida vulica rawa na veika e gadreva na Turaga meda kila, ia eda vakalecalecava ga! Karua: Na 33-37: me ratou vuli na tisaipeli vua na gone lailai. IV. Ena Jemesa eda rogoca kina na ‘veiba’ se veileti vakalialia ka na sega ga ni dua na ka vinaka erawa mai kina, na veisei ga kei na veivakalolomataki. Eratou veibataka na tisaipeli se ko cei e dodonu me liu vei iratou. Eratou sa dui vakasataki iratou yadua se dui boletaki koya ga:vaka vuli, veika eratou dui rawata, o cei e wekai Jisu dina, o koya ga sa kacivi e liu, o koya e qase duadua. Sa na via vaka koya na nodai le talega nida veiba se veileti. V. Sa sega ni taura vakamamada ko Jisu na veileti oqo, ia sa ka bibi sara. Wilika na tikina 35, “ia ni sa tiko sobu ko Koya…” sa kenai balebale ni dua dina na ka bibi e gadreva me ratou kila na tisaipeli. O koya e via ‘liu, me muri’ ko ya, o koya e gadreva mei liuliu, me dauveiqaravi. Sa ka bibi me ratou vakadeitaka ena nodratou dui bula na kena yaco se caka na Matanitu ni Kalou e vuravura, me vaka na vakasama va-Kalou sa mai vakaraitaka ko Jisu, ka sega ni yaco ga na dui lomadratou ena via rogo se dokai. Me vakamatatataka sara nai balebale ni ka e tukuna, sa kauta mai ko Jisu e dua na gone lailai ka vakaduria e matadratou na tisaipeli, dusia na gone lailai ka kaya meratou vaka ko ya na tisaipeli. A cava beka ko ya? Dua, na gone lailai e tu vua e dua na vakabauta levu ni kila ni rawa ga ni rawata na ka kece e vinakata mai veirau ko Ta kei Na: na kena, na mena, nona vakavaletaki kei na nona maroroi. Sa tu vua na gone lailai na yalo ni vakararavi taucoko vei rau na nonai tubutubu. Rua, na gone lailai e dauvakarorogo ka talairawararawa. Sa vinakata ga ko Jisu me dusia vei iratou na tisaipeli ni ratou via muri Koya ka vinakata meratou “liu”, me tu vei iratou na Vakabauta levu, na yalo ni vakararavi, na dauvakarorogo ka talairawarawa. Meratou waraka ga na veika e cakava na Kalou vei iratou, sega ni veika eratou nanuma se vinakata me ratou rogo se dokai kina. Oqori ga na veika cecere ena vinakati iratou kina ko Jisu ka vakakina na Kalou. Marika 9: 37 “O koya yadua sa vinakata e dua na gone lailai vakaoqo ena vuku ni yacaqu, sa vinakati au...sa vinakati koya talega sa talai au mai.” VI. Sai vakavuvuli yaga sara vei keda kece na muri Jisu se vakaevei?
3. Na Sala ni Vuli Vola Tabu [Bible Study Methods] mo rai kina; na sala ni vakadewataki ni vosa [exegesis]:A. Ni soli mai na lesoni se tikina mo wilika: wilika sara, oti qai wilika nai talanoa ni bera na lesoni, tarava nai talanoa ni oti na lesoni ko ya [context]. B. Tovolea mo kila toka nai naki ni kena volai nai vola koya; me vakataki Joni 20:30-31.C. Wilika tale na lesoni ka toqa na vosa kei na vakasama bibi e lauti iko? D. Ko raica rawa e dua na vakasama e buwawa ka sega ni macala vinaka, raica tale ka wilika na kena vakadewa vakavavalagi, kena e rawarawa? E. Raica tale na tikina enai Vola Tabu e rawa ni vakamacalataka na vakasama ko raica tiko, me vaka ena veivola tale eso enai Vola Tabu.Vakayagataka e so na taro ena vosa: A cava [what]? Gauna cava e volai kina se cavuti kina na vosa [when]? A cava na vuna [why]? Caka/yaco/rawa vaka evei [how]? F. Raica na “a” “b” “c” lalai enai Vola Tabu vakaidusidusi ka tukuna na vanua mo wilika tale me vakamatatataka na tikina ko wilika tiko; na references se foot/end notes. Indexes enai VT Vakavavalagi. G. Dikeva na vakayagataki ni gauna [tenses]: “Au a lako!” [past], “au sa lako!” [present] kei “au na lako! “ [future ]? I. Raica rawa e so na vakasama vou? [Goleva na veitikina ena lesoni ni kua? Se dua ga na tikina] J. Mo nanuma tiko ni ko wilika tiko e dua nai vola ka volai ena 2000 vakacaca na yabaki sa oti, mo vakasamataka na i tuvatuva ni vanua [geography], nai tovo ni bula, [culture and traditions], na veika e yaco ena gauna koya [history], kei nai vakarau ni nodra volavola [literature].K.Ia sa dei tu ni oqo na vosa ni Kalou, e vosa bula [Ipiriu 4:12]. Mo masulaka ka nuitaka na Kalou ena nomu vukei ni sereki ni vosa.L. Sa kena gauna oqo mo tovolea ke ko gadreva me toso cake tikoga na nomu kila na i Vola Tabu , mo tekivu vakavolia e so nai vola ka rawa me vukei iko. Eso nai Vola Tabu sa tu vata kei na kenai vakamacala [Commentary] se Dictionary of the Bible kei na nomu Dauwilika wasoma na Taro enai vola ni Sere vakaviti sa no kina na yavu ni noda vakabauta kei na cioloji ni lotu. M.Na kena i otioti mo qai taroga na taro: A cava e da vulica rawa mai nai talanoa oqo? Se A cava na kenai balebale vei au/kena yaga vei au ena noqu i tutu vakatamata, vakalotu vakarisito, etc, se cava na kenai balebale /yaga ki nai vavakoso? N.Kua ni rawai sara ena muria nai kalawa e soli yani enai vola baleta ni na tubu mai eso na vakasama e vakavotuya na Yalo Tabu, me golevi sara koya.
VEIKAUWAITAKI A cava meda cakava me sureti kina ko ira era sega ni lewe ni lotu? E dua e da nanuma meda sikovi koya? A cava tale e rawa ni vakayacori?
Jovili kei Lisa Meo
fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn fij_Latn