داستان تاریخ یؤنوندن ده واجیب‌لیگینی قورویور. "آشیق غریب"  میلّی داستان یارادیجی‌‌لیغی‌نین ان ائرکن سوژه‌لرینی احاطه ائتدیگی کیمی، آذربایجان خالقی‌نین ائرکن اورتا عصر معیشت حیاتینی، عادت-عنعنه‌لرینی و جمعیت‌داخیلی ضیدیت‌لرینی گئنیش شکیلده اؤزونده احتیوا ائدیر. اونون هر هانسی باشقا بیر خالقا مخصوص اولدوغونو ایدیعا ائتمک، ساختالاشدیریب اؤزونکولشدیرمک هئچ جور مومکون دئییل. "آشیق غریب"  داستانی‌نین سوژه سی آذربایجان آشیق یارادیجی‌لیغیندا یئنی محبت داستانی کیمی  "بوتا"  آرخاسینجا گئتمه عنعنه‌سی اوزرینده قورولوب. بو عنعنه  داها چوخ ایسلام گؤروش‌لری ایله باغلی‌دیر. یعنی عاشیق و معشوقون یوخودا بیر-بیرینه بوتا ائدیلمه‌سی، بیری-بیریندن خبرسیز اولاراق ایلاهی وارلیق طرفیندن بخش ائدیلن نیکاح باغلانتیسی، ایلاهی وئرگیسی ایله باغلی‌دیر. آذربایجان داستان یارادیجی‌لیغیندا بو تیپلی سوژه‌لرده عاشیق و معشوق‌لار بیر چوخ چتین‌لیکلرله اوزلشسه‌لر ده، سوندا بیر-بیرینه قوووشا بیلیرلر. عئینی زاماندا بو تیپلی سوژه‌لرده بوتالانان قهرمان‌لارا دارا دوشرکن کؤمک ائدن خیضیر، حضرت علی، جبراییل و س. ایسلام آنلامی ایله باغلی فؤوق‌البشر قووّه‌لر اولوب. معلومدور کی،  "آشیق غریب"  داستانیندا تاجیر محمدین اوغلو رسول یوخودا ایکن تیفلیسلی خوجا سنانین قیزی شاه‌ صنم اونا بوتا وئریلیر. رسول اؤز بوتاسی‌نین آرخاسینجا گئتمه‌لی اولور. گلیب تیفلیسه چاتاندا بیر قاری‌یا راست اولور. قاری وضعیتدن حالی اولور و دئییر کی، سن قال بورادا، من گئدیم شاه ‌صنمی موشتولوقلاییم. ائله بوراداجا قاری رسولو  "غریب"  دئیه چاغیریر و رسولا بو آد خوش گلیر. او، بو آدی اؤزونه گؤتورور. حادیثه‌لر آچیلیر، شاه ‌صنم آشیق غریبین گلیشیندن خبر توتور و اونونلا گؤروشور. آنجاق غریب شاه صنم عمیسی اوغلو شاه ولده نیشانلی اولدوغونو بیلیر. بو خبر اونو سارسیدیر. شاه‌ صنم عمیسی اوغلونا خبر گؤندریر کی، منی یئددی ایل گؤزله‌سین. آشیق غریب شاه ‌صنمه قوووشماق اوچون بوتون عذاب‌لارا دؤزور. داستاندا غریبین کشمکشلی حیاتی‌نین چوخ گرگین بیر مرحله‌سی تصویر اولونور. بو، چتین‌لیک و آغیر گوزراندان چیخما، بوتا آرخاسینجا گئتمه، بؤیوک چتین‌لیک‌لره غالیب گلیب توی گونونه قوووشما، یئنی حیاتا قدم قویما ایله علامتداردیر. داستانین اوّلینده بوتاسینا قوووشاجاغینا گومان‌سیز اولان رسول (غریب) داستانین سونوندا آرتیق مورادینا یئتیشن حاق آشیغی کیمی دیقتی چکیر. بندانگشتی|حسین سرابسکی آشیق غریب اوپراسیندا "آشیق غریب"  آذربایجان اوپرا صنعتینده ده اؤزونه یئر تاپیب. داستانین موتیولری اساسیندا ذولفقار حاجی‌بیگوف  "آشیق غریب" ، ج.جبارلی‌ نین یازدیغی لیبرتتو اساسیندا گؤرکملی روس بسته‌کاری رئینقولد قلییئر  "شاه ‌صنم"  اوپراسینی یازیب.