تۇنج دؤورۆ آذربایجاندا ائر.او. ۴۱ مینیللیکلری اَحاطه ائدیر. طایفا و قبیله ایتّیفاقلارینین یارانماسی ائله بۇ ارفده باشلانیر. اینسان مسکنلرینین و عومومی اهالینین سایی دۇرمادان آرتیر. کیچیک و اوْرتا آسیا, مئسوْپوْتامیا و شیمالی قافقازلا تجارت و باشقا رابیطه لر یۆکسلن خطله گلیشمه ائدیر. آذربایجاندا ائرکن تۇنج دؤورۆ کۆر-آراز آرخئوْلوْژی مدنیتینه عاید تاپینتیلار اساسیندا دریندن اؤیرنیلمیشدیر. بۇ مدنیت تکجه آذربایجانی دئییل, همچئنین جنوبی و شیمال-شرقی قافقازی و کیچیک آسیانین شرق اراضی‌لرینی ده اَحاطه ائدیردی. بۇ دؤورده اینسانلار یۇمشاق پاخیرای اؤزل(خصوصی) سوْبالاردا اریدیب اوْنۇ قلعه‌یلا قاتیشدیراراق تۇنج الده ائتمه‌یی اؤیرنیردیلر. تۇنج میس‌دن داها برک اوْلدۇغۇنا گؤره تئزلیکله امک آلتلری, سلاح و بزک اشیاءلاری محض بۇ ماتئریالدان حاضیرلانماغا باشلانیر. بۇ دؤوره‎ همچئنین اکینچیلیکلده صنعی سووارما سیستمینین فوْرمالاشماسی, باغچیلیق صنعتیینین تکاملۆ, هئیوادارلیقدا هم ایری, هم ده خیردا بۇینۇزلۇ حئیوانلارین ساخلانماسی, آتچیلیق ایتی سۆرعتله گلیشمه سی تصادف ائدیر. صنعت‌کارلیقدا مئتال ایشلم, زرگرلیک, مۆختلیف نؤع پارجا تولیدی و توْخۇجۇلۇق کیمی یئنی بخشلر فوْرمالاشاراق یاییلماغا باشلاییر. اوْرتا تۇنج دؤورۆنده (er.əv. ۳-۲ minilliyin ۱-ci yarısı) محکم دفاع ایستیحکاملی ایری یاشاییش منطقه‎لری عمله‎ گلیر. بۇ منطقه‎لردکی یاشاییش ائولری, بیر قایدا اوْلاراق دۆزبۇجاق فوْرماسیندا اوْلۇب بیر نئچه اوْتاقدان عبارت ایدی. محض بۇ دؤوره‎ مۆختلیف طایفا ایتّیفاقارینین یارانماسی و اونلار آراسیندا ساواش و نیظامی مۆناقیشه‌لرین گئنیش وسعت آلماسی تصادف ائدیر.