۱۹۹۱ و ۱۳۷۱ شمسی ایلین بیر یاریسیندا جومهوریا رهبرلیک ائدن شخصلر دونیادا و داغیلان ایتّیفاق مکانیندا باش وئرن سیاسی سۆرج(روند)لر, دونیا حادثه‌لرینین گلیشمه مئیل‌لرینه تام ضد سیاست یئریدرک, خالْقین مستقللیک ایراده‎سینین عکسینه‎ گئدرک, بۆتۆن ممکن واسطه‎لرله شوْروی-نی قوْرۇیۇب ساخلاماغا, داها سونرا ایسه نه باهاسینا اوْلۇرسا-اوْلسۇن آذربایجانین بۇ قووه‌لرین تأثیر داییره‌سیندن چیخماسینا یوْل وئرممیه جهد گؤستریردیلر. آذربایجان رئسپۇبلکاسینین مستقللیک الده ائتدیی و سۇوئرئن دؤولت قۇرۇجۇلۇغۇنا باشلادیغی ارفده یعنی ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایللر عرضینده داغلیق قاراباغدا وضعیت گۆندن-گۆنه گرگینلشیردی. شوْروی داغیلدیقدان سونرا ائرمنیستان گئنیش مقیاسلی نیظامی عملیاتلارا باشلادی. ۱۹۹۲-جی ایلین فئورالیندا داغلیق قاراباغین آذربایجانلیلار مسکونلاشدیغی خوْجالی شهرینده قوْجالار, قادینلار و اوشاقلار دا گیرمک له مین نفره یاخین دینج ساکن رۇس حربچیلرینین کومکی ایله ائرمنیلر وریندن اؤزل(خصوصی) قدارلیقلا قتله یئتیریلدی. بۇندان سونرا ۸ مایدا ائرمنیلر آذربایجان مدنیتینین بولاغی(چشمه‌سی) داغلیق قاراباغدا آذربایجانلیلارین دایاغی اوْلان شۇشادان قوْوۇلدۇ. شۇشانین سۆقۇتۇ ایله داغلیق قاراباغ مختار ویلایتینده اتنیک تمیزلمه عملیاتی باشا چاتدی.