موختلیف تاریخ‌لرده خاتیرلانان خزر بوی‌لاری حاقین‌داکی معلومات‌لار مین ایلدن آرتیق بیر دؤورو اهاته ائدیر و بئله بؤیوک زامان کسیگینده اونلارین یاییلدیغی اراضی‌لرین زامان-زامان دییشدیگینی نظره آلمایان بعضی اورتا عصر سالنامچی‌لری و سون ایکی عصرده خزر مسئله‌سی ایله مشغول اوْلان بعضی عالیم‌لر موه‌ین یانلیش فیکیرلر سؤیلمیش‌لر. حتی، واختیله آیری-آیری عالیم‌لر خزر بوی‌لارینی آبخاز، گورجو، ائرمنی (های)، اوسئتین، فین، روس و باشقا خالق‌لارا عایید ائتمیش‌لر، آنجاق خزر پروبلئمی درین‌دن اؤیرنیلدیکجه تاریخی گئرچک‌لیک‌دن اوزاق اوْلان بئله فیکیرلر گونده‌لیک‌دن چیخمیش‌دیر، لاکین خزرلرین تورک اولماسی آرتیق شوبهه دوغورماسا دا، اونلارین هانسی تورک دیالئکتینده دانیشماسی و ایلکین یوردو باره‌ده موباهیسه‌لر هله ده داوام ائدیر. خزر دؤولتی گوج‌لو اوْلدوغو دؤنم‌لرده اونون حدودلاری ایندیکی آدلاری ایله دئسک، باتیدا آزوو دنیزی، کریم و دنئپر چایی، قوزئیده کیئو، کازان شهری، دوغودا وولقا چایی‌نین دوغو یاخالاری، گونئیده داغیستان و قافقاز داغ‌لاری ایدی. بعضی دؤورلرده ایسه گونئیده آذربایجانین بیر چوْخ بؤلگه‌سی ده خزر دؤولتینه تابع اولموش‌دور. باشقا-باشقا ائتنیک ترکیب‌لی اهالی‌دن عبارت اوْلان بئله بؤیوک اراضی‌لری عصرلرله نظارت آلتیندا ساخلاماق اوْلدوقجا چتین ایدی، لاکین خزرلرین حربی مانئور باجاریغی او قدر قوت‌لی ایدی کی، تابئلیگینده اولمایان خالق‌لاردان دا باج آلیردی. حتی بیزانس و ساسانی‌لر کیمی ایمپئریالار دا خزر خاقان‌لیغینا واختاشیری خراج وئریردی. تصادۆفی دئییل کی، خزر تاریخینی تدقیق ائدن س. س. بوقوش هله کئچن عصرین اولینده بۇ سؤزلری دئییردی: "خزرلرین هؤکمران‌لیغی بیر نئچه عصر کاسپی و قارا دنیزدن بالتیک دنیزینه قدر دویولموش‌دور" عصرلرله داوام ائدن ساسانی-بیزانس محاربه‌لری اساس ترانزیت یول‌لارین خزر دؤولتی اراضی‌سین‌دن کئچمه‌سینه سبب اوْلدوغون‌دان ایران، هیند و چین‌دن آوروپایا گئدن یول‌لارا خزرلر نظارت ائدیر، ایپک یولون‌دان الده ائتدیک‌لری چوخ‌لو وئرگی روسومون‌دان موزدلو اسکرلردن عبارت بؤیوک اوردو ساخلایا بیلیردی‌لر. اؤلکه‌ده چوخ‌لو یاشاییش مسکنی و شهرلر سالینیردی. تاریخچی‌لر بون‌لارین سیراسیندا ایتیل، سمندر، بیلنجر، سارکئل، کئرچ، سووار، بولقار، باقاندی و باشقا شهرلرین آدینی چکیر. بعضی شهرلرین آدی یازانین دیلین‌دن آسی‌لی اولاراق، فرق‌لی وئریلیر. مسئلن، تاماتارخا (یونان) – تموتاراکان (روس). بزن ده شهرین آدی یازیلان دیله کالکا شکلینده ترجومه ائدیلیر؛ ۸. یوز ایلدن خانبالیک آدلانان اوولکی ساراشئن (آغ قالا) شهری اربدیل‌لی منبع‌لرده آل-بایدا (آغ شهر) کیمی وئریلمیش‌دیر. خزر خاقان‌لیغی‌نین خزر دنیزی‌نین قوزئی-باتی یاخاسیندا فورمالاشماسی دا تصادۆفی دئییلدی. خزر دنیزی (گؤلو) تاریخ بویو تورک بوی‌لاری‌نین اهاته‌سینده اوْلدوغون‌دان اوغوز خان‌دان توتموش، ساقا-قامر، ماننا و آلبان ائلبی‌لری‌نین، گؤی-تورک و خزر خاقان‌لاری‌نین، چینگیز و امیر تئیمورون دا قوردوغو ایمپئریالارین اورتاسیندا یئرلشیردی. باشقا خالق‌لاردان فرق‌لی اولاراق، تورک طایفه‌لاری مین ایللر بویو بۇ دنیزین باشینا دؤنه-دؤنه فیرلانمیش، اونون حدودسوز دنیز دئییل، بؤیوک گؤل اوْلدوغونو گؤرموش‌لر. بۇ دنیز-گؤل اساساً ساحلینده یاشادیغی بویون آدی ایله تانینمیش‌دیر: کاسپی (کاسپی بویو) خزر (خزر بویو) آلبان (آلبان بویو) کیماک (کیماک بویو) قوزغون (قوز بویو) باهریل-اوز (اوز بویو) قورقان (قورقان بویو) و س.