آک ساکا آدی دده قورقود داستان‌لاریندا بحث اولونان قدیم یئر آدلاریندان‌دیر: مگر باشی آچوق تاتیان قلعه‌سیندن، آق سقا قلعه‌سیندن کافرین جاسوسو واردی... داها سونراکی تاریخ صحیفه‌لرینده اوندان 10-11. عصرلره عایید قالا کیمی بحث اولونور. 1. بیر ده یئری گلمیشکن قئید ائدک کی، متنده آدی چکیلن  " باشی آچوق "  ایندیکی کوتایسی اراضیسی نین شرق منبع‌لرینده راست گلینن آدی‌دیر. بودور، 11. یوزایل‌لیکده آک ساکا-جیلدیر ماحالی بؤیوک سلجوقلو دؤولتی‌ نین ترکیبینده دیر. 13-جو عصرده ایسه جنوب-غربی قافقازلا بیرگه چینگیز خان و ایلخانی لر دؤولتینه مخصوص‌دور؛ 14-جو عصردن بو یئرلرده چوبانی‌لر، جلاییری‌لر، قاراقویونلولار حاکیمیت سورور. 15-جی عصرین آخیرلاریندان آک ساکا عوثمانلی دؤولتی نین ترکیبینده دیر؛ بو زاماندان اعتیباراً آزقور، آلتون‌قالا، ایده، کوبلییان، قوزئی، گونئی و س. کیمی 14 سانجاقدان عیبارت اولان آک ساکا پاشالیغی گوجلو ویلایته چئوریلیر؛ مؤحکم قالالار، مسجیدلر تیکیلیر. 2. سیاحتی اسناسیندا آک ساکادان کئچن اولیا چلبی یالچین قایا اوزرینده داشدان یونولموش  " آهیسکا قالاسی " ندان دانیشیر. آک ساکا (یئرلی تورکلر اؤز شهرلرینده آهیسکا (اکیسکا دئییرلر) ادیرنه صولحونون (1829) شرطلرینه گؤره روسیه‌یه کئچن تورپاق‌لارلا بیرلیکده عوثمانلی‌لاردان آلیندی. ویلایت مرکزی آک ساکا اولان جیلدیر ایالتینه داخیل اولان آردانیج، آرتوین، شاوشات، بورچکا، یوسف ائلی ایسه میلّی حودودلار ایچریسینده قالدی. 1828-جی ایلین آقوست آیی نین 16-دا سرسگر محمد پاشانین کوماندان‌لیغی آلتیندا تورکلرین ایگیدجه سینه موقاویمتینه باخمایاراق پاسکویچ قالانی آلیر. روس‌لارین الینه کئچدیکده اوستوندن دومان‌لار یوکسلن بیر خارابا حالینا گلمیشدیر. بو هوجومدا پولکوونیک بورودی نین باشچی‌لیغی آلتیندا ووروشان شیروان آلایی خوصوصاً فرقله‌نیر. قالانین ایداره سی ژنرال بئبوتووا تاپشیریلیر. لاکین مشهور آجارلی احمد بیگ قالانین ایتیریلمه‌سی ایله باریشا بیلمیر و قالایا هوجوما کئچیر. ژنرال بورتسف تله‌سیک کؤمگه گلیر. قالا موحاصیره دن یالنیز مارسدا چیخا بیلیر. بو واختدان باشلایاراق تورکیه ایله معنوی باغلاری قیرماق مقصدیله بو شهره ارمنی‌لر کؤچورولور؛ بونونلا درحال اهالی نین ترکیبی ارمنی‌لرین خئیرینه دَییشیر. تئزلیکله ساکین‌لرین 10-دان 8-نی ارمنی‌لر تشکیل ائدیر. بئله کی، بوندان 25 ایل سونرا قیریم موحاریبه‌سی زامانی قالانین مودافیعه‌سی ژنرال آندرونیکووا حواله اولونور. آک ساکانین گؤزل طبیعتی واردیر؛ باغلاری-باغچالاری ایله مشهوردور. شهرین یاخین‌لیغیندا آباز توبان کورورتو (ایندی آباستومانی)، سفر یایلاغی یئرلشیر. سفر یایلاغیندا واختیله شهرین حاکیم‌لری اولان آتابیگ‌لرین باغلاری و سارای‌لاری وار ایدی. بو یایلاق‌لار اورابال چایی (کور حؤوضه سی) اوستونده دیر. ایندی بو صفالی یایلاق‌لارا جان وئرن اورابال چایی نین آدی دییشدیریلمیشدیر، چایین یئنی گورجو آدی پوتسکووی-سکالی آدلانیر. آک ساکا اراضی‌لریندن عقیق چیخاریلیر. آذربایجان میلّی مطبوعات تاریخینده موهوم یئری اولان  " ملا نصرالدین "  درگیسینی میرزه جلیل له بیرلیکده نشر ائدن عمر فایق نعمان‌زاده نین وطنی‌دیر. او هم ده 1918-جی ایلین مارسیندا  " ایستیقلال کومیتس "-ی نین عوضوو اولموش، ناغی شئیخ‌زامانلی ایله محض او تورکیه یه دیپلوماتیک گؤروشه گؤندریلمیشدیر.