خزرلرین اؤزو ایسه بۇ دنیزی خزر دئییل، قورقان آدلاندیرمیش‌دیر. تاریخی منبع‌لره گؤره، گورجو حؤکمداری میروان (ائ.ا.167-123) خزر هوجوملاریندان قورونماق اۆچون دریال (دار-یول) کئچیدینده ایستئهکام قورموش‌دور. ائرمنی تاریخچی‌سی م. خورئن‌لی (V عصر) یازیر کی، II عصرین سونو و III عصرین اول‌لرینده (193 و 213 – جو ایللرده) خزر و بارسیل بوی‌لاری بیرلیکده آلبان اؤلکه‌سین‌دن کئچیب، ارمن (ارمنییه) تورپاق‌لارینا گیردی‌لر. ساسانی-بیزانس محاربه‌لرینده اول‌لر آرتساک حؤکمدارلارینا کؤمک ائدن خزرلر III-IV عصرلرده اساساً ارمن اراضی‌سینده گئدن بئله ساواش‌لاردا داها چوْخ بیزانس اسکرلرینه یاردیم ائدیردی‌لر و طبیعی کی، یول‌لاری آذربایجان‌دان کئچیردی. قربی هون ایمپئریاسی‌نین تابئلیگینده اوْلان خزر بوی‌لاری آتیللانین اؤلومون‌دن (۴۵۴) سوْنرا توپارلانیب، موستقیل سیاست یئریتمک فورصتی الده ائتدی‌لر، حتی ۴۵۷-ده یول‌لارین‌داکی ساسانی قارنیزون‌لارینی داغیدیب، ایران تورپاق‌لارینا ائندی‌لر و اورالاری یاغمالایاراق، آذربایجانا قاییتدی‌لار. همین دؤنمده کور-آراز بؤلگه‌لرینده مؤحکملنیب، ایبئریا و ارمنیه طرفه باسقین‌لار ائتدی‌لر. بو اولای‌لاردان واهیمه‌یه دوشن ساسانی‌لر حتی بیزانس‌دان یاردیم ایستمک مجبوریتینده قالمیشدی. بۇ دؤنمده آوروپانین گؤبیینده یارانان آوار تورک دؤولتی خزرلری ده اؤز تابع‌لیگینه آلمیشدی. خزرلرین V عصرده بیر مدت آوار دؤولتی‌نین ترکیبینده اولماسی فورصتین‌دن یارارلانان ساسانی شاهی قوباد (488-531) اونلارا قارشی چوخ‌لو ایستئهکام‌لار اینشا ائتدی. بعضی منبع‌لره گؤره، گویا دربنده قدر بئله ایستئهکام‌لار قۇرولدو. خزر دؤولتینی قوران بی‌لر گؤیتورک خاقان‌لاری سولاله‌سین‌دن، آشینا سویون‌دان ایدی‌لر، لاکین بوتؤولوکده خزرلر میلاددان اؤنجه اورمو گؤلو هؤوزه‌سین‌دن چیخان بارسیل – آذر بویلاریندان اولوب، خزرین قوزئیینده مسکن سالان تورک‌لر ایدی. خزرلر موستقیل دؤولت قورانا قدر ساقات (ایسکیت)، هون و آوار تورک حؤکمدارلارینا تابع اوْلان بوی‌لاردان اولموش، زامان-زامان اونلارلا بیرلیکده، بزن ده آیری‌لیقدا آلبان، ایبئر و ائرمن اراضی‌لرینه یوروش‌لرده بولونموش‌لار. آتیللادان سوْنرا هون ایمپئریاسی آیری-آیری حیسه‌لره پارچالانیر. بون‌لاردان بیری ده آز مدتده آوار دؤولتی‌نین واسسالینا چئوریلن خزر توپلومو ایدی. بۇ دؤنم‌لرده خزر دنیزی‌نین قوزئی یاخالارین‌داکی خزر یوردلاری شرقده قودرت‌لی ایمپئریایا چئوریلمیش گؤیتورک خاقان‌لیغی‌نین باتی سینیرلارینی تشکیل ائدیردی و بۇ سبب‌دن خزر بی‌لری ایلک چاغ‌لاردا همین تورک دؤولتی‌نین باتی‌داکی تمسیلچی‌سی سیفتیله تورک-خزر علاقه‌لری‌نین گئنیشلنمه‌سینه، اونلارین دؤولتچی‌لیک گلنیین‌دن بهرلنمه‌یه چالیشیردی‌لار. خزر توپلومونو یؤنتن بی‌لرین ایستیی یالنیز 558-جی ایلدن سوْنراکی ایللرده گئرچکلشمه‌یه باشلادی. نووه‌سینی خزر توپلومونون تشکیل ائتدیگی مرکزلشمه ایله باش‌لانان بؤلگه بی‌لری‌نین بیرلشمه‌سی نتیجه‌سینده دؤولت قوروم‌لاری تدریجاً عرصه‌یه گلدی، 630-جو ایلده گؤیتورک ایمپئریاسی‌نین سوقوتون‌دان سوْنرا بوگونکو گونئی روسیه چؤل‌لرینده یئنی قودرت‌لی بیر خزر خاقان‌لیغی دوغولدو. خزرلرین اطرافیندا بیرلشن تورک بوی‌لاری‌نین بیر قیسمی خزرین گونئی و باتی یاخالاری ایله یوخاری قالخان‌لار، بیر قیسمی ده ساقات، هون و آوارلاردان قالان طایفه‌لار ایدی: قامر، کابار، کئدار، گؤگر، آقاچری، هون، آغ هون، قارا هون، هایلانتورک، ساراقور، اوتیقور، کوتریقور، بولقار، ساویر و س. یهودی دینینی قبول ائتمیش خزر خاقانی ایوسیف ایسه یازدیغی مکتوبدا خزرلره داها یاخین قوهوم سوی سایدیغی یالنیز اون بویون آدینی چکیر، مکتوبدا بون‌لاردان ایکی‌سی‌نین آدی تام اوخونمور: اوقور، توریس، آوار، اوقوز، بیز.ل، ت.ر.نا، خازار، یانور، بولقار، ساویر — с.а.плетнева. хазары. م. 1976، سه 7. اوردودا موزدلو اسکرلردن ده ایستیفاده ائدن خزرلر ماهیر دؤیوشچولر ایدی. ساواش‌لاردا بؤیوک خاقان هئچ واخت ایشتیراک ائتمزدی، دؤیوشه گئدن قوشونون باشیندا شاد تیتولو اوْلان خاقانین اوْغلو یا دا یابگو، ائلتبر، تودون کیمی یوکسک دؤولت ممورو، بؤلگه بی‌لری، حاکم سولاله‌دن اولان‌لار دوروردو. بؤیوک محاربه‌لر واختی ایسه کومان‌دان خاقان بی اولوردو. تاریخی منبع‌لرده دئییلیر کی، ساواشدا مغلوب اوْلوب قایی‌دان‌لاری، خصوصیله خاقان بیی بؤیوک جزا گؤزلییردی، بؤیوک خاقان اونون وار-دؤولتینی یاغمالادیر، اؤزونو ده عائله‌سی ایله بیرلیکده ایجتیمایت قارشی‌سیندا روسوای ائدیر، بزن اؤلومونه ده فیتوا وئریردی. ساسانی-خزر موناسیبت‌لرینده خزر اوردوسو زامان-زامان دییشن مؤوقئ توتموش‌دور. خزرلره قارشی فارس‌لار داوام‌لی اولاراق دیگر قافقاز خالقلاریندان باجاریقلا ایستیفاده ائدیردی‌لر. ارساق سولاله‌سی دؤورونده داها چوْخ بیزانسا قارشی بیرگه ووروشان خزرلر، ساسانی سولاله‌سی واختیندا اکثر حال‌لاردا بیزانسین موتتفیقی کیمی چیخیش ائدیردی. بۇ سیاست خزرلرین گونئی و قوزئی آذربایجان‌داکی ماراق‌لارینا اویغون قۇرولور، آذربایجاندا نفوذ دایره‌سینی آرتیرماق ایسته‌ین‌لره قارشی اولوردو. محض، بیزانس-خزر اتفاقی ساسانی دؤولتینی چؤکدوروب، 627- جی ایلده بیردفه‌لیک مهو ائتدی، بون‌دان سوْنرا اؤزونه گله بیلمه‌ین ساسانی‌لر بیر نئچه ایل سوْنرا ایسه ایسلام اوردولاری‌نین تاپداغی آلتینا دوشدولر. عرب-خزر قارشیدورماسی 652-جی ایلدن باشالندی. خیلافتله عئینی دؤنمده قودرت‌لی دؤولته چئوریلن خزرین اساس ماراق دایره‌لری آوروپایا یؤنلسه ده، هله بیر نئچه عصر آذربایجاندا عرب-خزر ساواش‌لاری سنگیمه‌دی، گاه عرب اسکرلری دربنده، بیلنجرییه قدر قالخدی، گاه دا خزر دؤیوشچولری اردبیله، موصولا، ارمنه قدر ائندی. تاریخی منبع‌لرده دئییلیر کی، خزر خاقانی‌نین اوْغلو بارجیل 730- جو ایلده اردبیلی توتور، آذربایجان – ارمنیه حاکمی جراحی و موسلمان اسکرلری اؤلدورور. بون‌دان سوْنرا آلبانیا بؤلگه‌لرینده موختلیف دسته‌لره آیریلدیقلاریندان عرب‌لرین عکس-هوجومو باشاری‌لی اولور، حتی بارجیل موغاندا اسیر دوشمک تهلوکه‌سی قارشی‌سیندا قالیر. یئری گلمیشکن، قئید ائدک کی، بارجیلین بۇ یوروش مارشروتونو شرح ائدن بعضی خزرشوناس‌لار گونئی آذربایجانی دئییل، یالنیز قوزئی آذربایجانی گؤستریرلر. مسئلن، خزرلره عایید بر نئچه کیتاب یازمیش آرخئولوق-تاریخچی س. آ. پلئتنئوا ایوسیف خاقانین یهودی الیفباسی ایله یازیلمیش مکتوبون‌داکی د.رالان و آر.د.ویل شکلینده وئریلن یئر آدلارین‌دان بیری‌نین دریال کئچیدی، دیگری‌نین ایسه گویا قافقاز آلبانیاسی اراضی‌سینده یئرلشن آردئبیل اوْلدوغونو یازیر