شرقی تورکیستان تورک دیل و ادبیاتینا بؤیوک اثر بوراخان بؤلگه‌لردن دیر لکن میلادی ۱۹-جی عصردن چین اشغالینا گئچمیشدیر. اویغور تورکلری اشغال اولونموش توپراقلاریندا دیل و ادبیاتلارینا خدمت ائتمه‌یه دوام ائدیبلر و سؤزلوک یازما ساحه‌سینده دَیَرلی ایشلر گؤروبلر. شرقی تورکیستاندا حاضیرلانان سؤزلوکلردن بیری «چاغاتای تیلینیڭ ایضاحلیق لغتی» دیر. بو سؤزلوک محمد تورسون بهاءالدین، غنیزاد غیورانی، اسماعیل قادری و عبدالحمید احد چالیشمالاری ایله ایشیق اوزو گؤرموشدور. بو سؤزلوکده جاغاتای تورکجه‌سینده ایشله‌نن سؤزجوکلردن علاوه تاریخی اثرلرده ایشله‌نن عربجه و فارسجا لغتلر ده بیر آرایا ییغیلیب و سؤزلوک مقدمه‌سینده ایگیرمی میندن آرتیق لغته احتوا ائتدیگینی بیلدیریبلر. شرقی تورکیستاندا نشر اولونان باشقا بؤیوک سؤزلوک «اویغور تیلینیڭ ایضاحلیق لغتی» دیر. بو سؤزلوک اوندان آرتیق نفرین اوزون سوره چالیشمالارینین نتیجه‌سی دیر و آلتی جیلدده ترتیب ائدیلمیش دیر. بو سؤزلوکده آلتمیش میندن آرتیق لغت، ترکیب و عبارت یئرلشمیدیر.