تاریخ بویونجا دین ایله علمی بیرلشدیرمه‌یه چالیشان، بیر-بیری‌له چلیشمه‌یه‌ن اوصوللار اوْلدوغونو ایره‌لی سورن و حتی بیر-بیرلرینی تامام‌لادیغی‌نی دوشونن‌لرده اوْلموشدور. زامان-زامان دینی کانی‌لارین علمی اوصوللارلا و یا علمی کانی‌لارین دینی اوصوللارلا شرحه چالیشان‌لار اوْلموشدور. مسالن، ابن‌سینا تانری‌نین وارلیغینی عقل و منطیق یولو ایله شرحه چالیشمیش‌دیر. بونا علاوه اولاراق، خوصوصیله موعاصیر چاغ‌دا، بعضی‌لری علم و دینین بیر-بیرین‌دن موستقیل اوْلدوغونو، هومانیتار تجروبه‌نین بیر-بیری‌له ماراق‌سیز ایستیقامت‌لری‌له مشغول اوْلدوقلاری و بۇ سببله بیر-بیرلری‌نین ساحه‌سینه بولاشمادیق‌جا، اؤز ساحه‌لری ایچری‌سینده، پروبلئم‌سیز بیر شکیل‌ده بیرلیکده وار اولا بیله‌جک‌لرینی ایره‌لی سورموش‌دولر.آما بۇ چوْخ دا مومکون اولمامیش‌دیر.