گؤی - یئر اۆزونون خاریجینده قالان و هاوا کۆره ایله کوْسموْسو ایحاطه‌‌ ائدن بؤلگه. گؤک، (کؤک، کۆک، گؤی) اوْلاراق دا دئییلر. مغوللار "تئنگئر" دئیرلر. بعضا کوْسموْس معناسیندادا ایستیفاده ائدیلر. بۆتون جمعیتلرده سما اینسانلارین ماراغینا سبب اوْلموشدور. تۆرک میفوْلوْژیسینده 9 قاتلیدیر. 19 قات اوْلاراق گئنیشلدیلدیگی ده اوْلار. ایسلامیتین تأثیریله 7 مرتبه‌لی اوْلاراق دۆشونولموشدور. گؤیون معین اۆچ سیمووْلونون ایکیسی اوْلان آی و اۇلدوز بیر چوْخ تۆرک دؤولتی‌نین بایراغیندا مؤوجوددور. بعضیلرینده گۆنش ده تاپیلار. گؤیون قاتلاریندا تانریلار اوْتورار. قاتلار آشاغیدان یۇخارییا دوْغرو آرتیر. ان یۇخاریدا ان بؤیوک تانری اوْتورار. اینسانا جان وئرن گۆج طبیعتدیر. بۆتون گؤی جیسیملری‌نین بیر اییئسی (صاحبی) واردیر. معنوی گۆج قایناغیدیر. مغوللار اؤز اؤلکه‌لرینه "مۇنکهئ کهوکهئ تئنگریین اوْروْن" (سوْنسوز ماوی گؤی اؤلکه‌سی) دئیرلر. تۆرک-مغول و سۇمئر افسانه‌لرینده "کیشی گۆجو" ایشاره‌لر. باسقین و سۇورندیر. سامی (حال-حاضیردا یهود-عرب) مدنیتینده ایسه تام ترسیدیر. هووا سؤزو گؤیو و هاوانی خاطیرلادار (آوا: هاوا دئمکدیر). آدم سؤزو ایسه یئری و توْرپاغی احتوا ائدر (آداما: پالچیق دئمکدیر.) بۇ باخیمدان تۆرک منشأ‌لی خالقلارین اؤز مدنیتی، سامی آنلاییشیندان جدی بیر فرقه مالیکدیر. گؤی (گؤک) سؤزو تۆرکلرده چوْخ اهمیتلیدیر. هم گؤیو، هم ماوی رنگی، هم انگینلیگی، هم منشأ‌یی، هم صافلیغی هم ده ایلک اوْلماغی ایفاده ائدیر. مثلا گؤی تورک، ان بؤیوک دؤولت اوْلما ادعاسینی گؤستریجیسیدیر. گؤی و یئر عئینیله سۇمئرلرده اوْلدوغو کیمی تۆرکلرده ده ایلک باشدا بیر بۆتوندور، بیتیشیکدیر (بیرلشمیشدیر). گؤی، یارادیجی گۆجه صاحب اوْلماقلا بیرلیکده اوْ دا یارادیلمیشدیر. اوْنو دا یارادان داها بؤیوک، داها گئنیش بیر گۆج واردیر. و اوْ گۆج تصوفده‌کی وحدت-بیر وۆجود (بۆتون وارلیق) آنلاییشینا برابر گلیر. گؤی و یئره آند ائدیلیر، ایکیسیندن بیردن کؤمک ایسته‌نیلیر. خانلارین و خاقانلارین، میللتلرین نسلی گؤیه باغلانار. چنگیز خانا آدینی وئرن شامانین آدی "گؤکچه"دیر. هر کسین گؤیده بیر اۇلدوزو واردیر و هر کسین حیاتی و طالعی گؤیه بیر ایپله باغلیدیر. ایپین قوْپسون بۇ معنادا بیر بئددوادیر. چۇواشجا دا ماوی رنگ کوْواک (کئوئک) سؤزویله قارشیلانیر و کؤک/گؤی سؤزوندن تؤره‌میشدیر. مغول گؤی دئمک اوْلان "تئنگئر" سؤزونون تانری سؤزو ایله علاقه‌‌سی آچیقدیر. چۇواشجا دا ایسه تۆپئ گؤی دئمکدیر. گؤیون اوْغلو ایسه ان اهمیتلی وظیفه‌‌سی قۇرتاریجیلیق اوْلان، اۇلو آتایا عاید آدلاردان بیریدیر. ایشیق شکلینده یئر اۆزونه دۆشدویونه اینانیلار.