اجدادیمیزین هئیبتی معروفِ جاهان‌دیر. عینی سایدا «پرورش» و «روشدیه» مکتبی اؤیرنجلری‌نین ده اوخودوقلاری خیطابه‌لر نشر ائدیلیب. «انجمن» قزئتی‌نین ۱۱۶-جی سایی‌نین سونلوغو، ۳-جو صحیفه‌‌نین ایسه یاری‌سی تورکجه‌دیر. تورکجه اولان متنلر اصلینده «سعادت» و «نوبار» مکتبلری موعلّیملری‌نین دانیشمالاریندان عبارت‌دیر. مکتب اؤیرنجیلری ایله موعلّیملری‌نین تورکجه شعیرلر اوخویوب، چیخیش ائتمه‌لری تبریز مکتبلرینده تورکجه‌‌نین تعلیمی‌نین هله گوجلو اولدوغونون گؤستریجیسی ایدی. آنجاق شعیرلرده و دانیشمالاردا دقتی چکن ان اؤنملی خصوصیت گونئی آذربایجانلیلار اۆچون ایرانلی‌لیغین اوست کیملیک کلمه‌سی و اونون هر بیر دانیشمادا وورغولانماسی‌دیر. قزئتین ۱۰۷-جی ساییندان اعتباراً ایالت و ویلایت انجمنلری‌نین قانون لاییحه‌سی سیرایلا یایینلانمیش‌دیر. لاییحه‌یه گؤره هر بیر ایالتده «انجمن»-ین بیر ایالت انجمنی (مجلیسی) قورولموشدو. انجمن عضولری خالقین سسی ایله سئچیلیر، سئچیجیلرین ایران تبعه‌سی و ۲۱ یاشیندان یوخاری اولماسی، ایالتده ائوی و مولکو بولونماسی، یا دا بیر باش وئرگی وئرمه‌سی شرطدیر. قادینلار سئچیملره قاتیلا بیلمزلر. نامیزدلره گلدیکده ایسه ان آز ۳۰ یاشیندا اولوب، فارسجا اوخوماغی، یازماغی بیلمه‌لیدیرلر. مشروطه‌‌نین آنا یاساسیندا رسمی دیلدن سؤز ائدیلمه‌دیلدیگی حالدا، فارسجا یازیب-اوخوماغین شرط بیلدیریلمه‌سی و دولاییسی ایله ده ساده‌جه تورکجه اوخوما-یازما بیلن بیر اینسا‌نین آذربایجان انجمنینه سئچیلمه‌سینه نامیزد اولماقدان محروم ائدیلمه‌سی مقبول مشروطه دؤورونده فارس دیلی‌نین داها رسمی ایستاتوس قازانماسینا یول آچان و تورکجه‌‌نین آرتیق رسمی مرکزلرده بیر ایشه یارامایاجاغی آنلاییشینا گلن بو مادّه تورکلرین مشروطه دؤورون‌ده اوغرادیقلاری ان بؤیوک ضرر اولموش‌دور. مرکزی حکومتین تورکلرین الینده بولونماسی و مشروطه حرکاتی بایراغی‌نین دا آذربایجانلیلارین الینده اولماسی، تورکجه‌‌نین ده فارسجا‌نین یا‌نیندا رسمی ایستاتوس قازانا بیلمه‌سی الوئریش‌لی بیر شرایط یاراتماسینا رغماً آذربایجان آیدینلاری بوتون ایرانی قورتارماق نامینه آذربایجانی تامام اونوتموشدولار. قزئتین ۱۹۰۷-جی ایلدکی ۱-جی سایین‌دا باکی‌دا نشر اولونان «فیوضات» درگیسیندن گؤتورولموش «نظامی گنجوی‌نین اوغلونا نصیحتی» یازی‌سی وئریلمیش‌دیر. «انجمن» قزئتی‌نین ۱۹۰۷-جی ایلده‌کی ۱۰-جو سایی‌نین بیرینجی صحیفه‌سینده پاریسدن«عثمان و اقتصادی ترققی جمعیتی» طرفیندن تبریز میلّی انجمنینه گؤندریلن بیر مکتوب و ایکینجی صحیفه‌ده ایسه «انجمن» طرفیندن وئریلن جاواب یایینلانمیش‌دیر. جاواب مکتوبونون سونوندا قزئت طرفیندن بئله بیر آچیقلاما وئریلمیش‌دیر:"فارسجا اوخویان دَیرلی اوخوجو و آبونه‌چیلریمیزه بیر آز چتین اولسا دا عثمانلی تورکجه‌سی ایله یازیلمیش اولان بو ایکی مکتوبو مقدس انجمن عضولری‌نین ایستگی اوزره چئویرمه‌دن اولدوغو کیمی نشر ائدیریک."