V. JUDICATUM LEONIS PAPAE IV ET LUDOVICI II IMPERATORIS.
In concilio I Romano pro episcopo Senensi contra episcopum Aretinum, in controversia de diversis ecclesiis sive parochiis, anno 853.
In nomine Domini, amen. Dum nos Leo summus pontifex, et universalis papa quartus, constitutus in beati Petri apostoli cathedra, una cum piissimo, et gloriosissimo Lodoyco, Lotharii filio, imperatore Augusto, pluribusque archiepiscopis, episcopis, abbatibus, synodale habentes concilium, congregatum Romae, videlicet in ecclesia beati Petri apostolorum principis: advenit in praesentia sancti concilii Senensis ecclesiae episcopus, nomine Cantius, et retulit qualiter jam saepe petierat apud jam dictum Lotharium, epistolis Adriani papae specialiter conscriptis, quatenus . . . . . . . judicii censuram inter Senensem ecclesiam, et Petrum Aretinae ecclesiae episcopum de ecclesiis, seu baptisteriis, et monasteriis, quae infra comitatum Senensem sunt, cum eorum pertinentiis, item jam multis vicibus prolixa fuit contentio, finitivam secundum canonicam auctoritatem perciperet sententiam. Tunc nos Leo summus pontifex ita diximus: « Et quoniam sacerdotali officio, quo modo, licet inviti, fungimur . . . . . oportet nos spirituali mucrone talium altercationum, quae veternosi serpentis saeva aguntur astutia, funditus incidere, et exstirpare radices, ne forte discordia ibi vigeat, ubi inveteratae pacis debent consistere bona. » Simul omne concilium: « Justa, inquit, et vera catholica, et apostolica definivit cathedra. » Tunc autem episcopus manibus decretalia, et judicialia tenens, ubi finitiva sententia Sena servat, et auctoritate Adriani summi pontificis, et universalis papae, et Constantini queritando dixit: « Frater, et coepiscopus noster Petrus Aretinae ecclesiae Senensis ecclesiae parochias, atque dioecesim perverso ordine, et contra canonicam regulam invasit, et per vim detinet. » Tunc nos, et Lodoicus imperator in praesentia magni concilii decretalia ab episcopo Cantio ostensa relegi jussimus. His igitur perlectis, nos Leo summus pontifex, sic ad universalem plebem loqui exorsi sumus. « Quantum enim praecellit dignitas omnium ordines dignitatum, superna dispensatione animarum nobis credita, tanto amplius cogimur cuique petenti solvere rationes. Aliud enim est unumquemque sui curam gerere, aliud Ecclesiae Dominicae cura regimen tenere. Quapropter canonicam sequentes doctrinam, dissensiones atque discordias sacerdotum apostolica nos pertinet obviare censura, Redemptoris nostri sequentes praecepta dicentis: Pacem meam do vobis. Pacem relinquo vobis . In hoc enim cognoscent omnes quod mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem . Pretiosi enim pedes evangelizantium bona , gratia sancti Spiritus, inquit. Quatenus vero orta fuerit immoderata quaestio, spirituali debeat mucrone amputari ne adolescat, et Christi concutiat plebem, et ne occasione discordiae fideles delinquant, sancti Petri apostolicis monitis parentes, omni sorde perdita, pura frumenta in horreo Domini residere valeant. Igitur dum per aliquot jam lapsos terminos Longobardorum gens diversa eripiens territoria, invasa desolabatur loca, contigit ut dioeceses episcoporum alter alterius invadere, et temerario ausu immoderate eas detinere, atque in magno nunc usque permaneant errore, et ignorantes canonum definitiones, alterutrum anhelantes arripere parochias, perjurii reatum contrahunt. Insuper callida versutia inter se dimicantes, pejora peragunt exitia, errore ita in malum incidunt piaculi facinus, dum procul abjiciunt canonum censuram, transgredientes sanctissimorum praedecessorum nostrorum pontificum decreta, canonicis auctoritatibus fulcita. Propterea talia inhibentes apostolica institutione una cum gloriosissimo et piissimo Loduico, et sanctis episcopis, in corona hujus sacri concilii residentibus, apostolicae constitutionis privilegio promulgantes sancimus, ut sicut canonice in decretis constituunt, secundum territoria, seu pertinentias civitatum, sic parochias, et dioeceses ad disponendum episcopos tenere censemus, observantes canonicam censuram, quae ait: « Episcopum non licere alienam parochiam propria setta pervadere. » Et iterum: « Episcopus alienam civitatem, quae non est illi subjecta, non invadat, nec ad ullam possessionem ejus accedat, quem ad eum non pertinet, nec constituat presbyteros aut diaconos alteri episcopo subjectos, nisi forte ex consensu et voluntate regionis episcopi. Si quis autem tale aliquid facere tentaverit, irrita sit ejus ordinatio, atque coerceatur a synodo. » Et sicut praedecessoris nostri beati Coelestini papae continent constituta: « Ut sit contentus unusquisque episcopus suae civitati concessis hominibus, alter in alterius provincia nihil praesumat; » ita et nos beati Petri apostolorum principis, cujus vicem, quamvis immeriti, Dei benignitate gerimus, sumentes auctoritatem, decernimus ut, sicut statutum est, unusquisque episcopus parochias, seu dioeceses, juxta limites suae civitati pertinentes, imperturbate possideat, sub divini judicii obtestatione et anathematis interpositione. » Dum igitur nos Leo summus pontifex sanctae adhortationis sermonem claudimus, decretalibus supra nominatis per ordinem ostensis, et relectis, tunc Petrus Aretinae Ecclesiae episcopus dixit Cantio episcopo: « Ista tua decretalia et judicata, quae hic ostendisti, nullam possunt facere jacturam meae ecclesiae, neque dispendia; quoniam nos et antecessores nostri monasteria et baptisteria cum eorum oraculis, seu pertinentiis, seu adjacentiis, quae intra fines comitatus Senensis sunt constituta, unde tu, frater et coepiscope, adversus meam ecclesiam quaeris, possessa habemus amplius quam quadraginta annos. » Tunc Cantius episcopus ad haec: « Semper enim, inquit, monasteria et baptisteria, quae infra fines Senensis territorii sunt, parochiae nostrae ecclesiae fuerunt, et sunt. Et chrisma ibi dedimus, et consecrationem fecimus. Presbyteros et diaconos ego et antecessores mei ibi sacravimus, et ecclesias consecravimus. Sed tu, frater, callide et fraudulenter praedicta monasteria, seu baptisteria contra sacrorum canonum instituta usurpasti. » Petrus vero episcopus civitatis Aretii haec audiens dixit: « Vere ista monasteria, seu baptisteria, quae intra fines tui territorii sunt, unde adversus nos queritas, a tempore Longobardorum ecclesiae sancti Donati pervenerunt. Nam judicatum habeo, quod tempore Liuprandi regis Longobardorum a tuis praedecessoribus . . . . . ad meae ecclesiae utilitatem conjuncta fuerunt. Et praeceptum etiam habeo, quod Carolus rex confirmavit in ecclesia Sancti Donati. Sed hic modo prae manibus non habeo: quoniam super hac re altercationem hic habere non arbitrati sumus, inducias et spatium a sacro concilio peto, donec Aretium celeriter petens, assertionis meae judicatum, atque praeceptum, quemadmodum pollicitus sum, in conspectu domni nostri summi pontificis, atque imperatoris piissimi et totius concilii vestrisque partibus . . . . . » Inducias usque ad duodecim dies contulerunt, quatenus unusquisque eorum in praedicto spatio quidquid firmitatis per praeceptorum sanctiones, seu decretorum institutiones haberet, deferre, necnon testes idoneos de praedicta ecclesia unusquisque ad indagationem veritatis secum duceret. Finitis igitur dictis, duodecim diebus Petrus episcopus Aretinae ecclesiae, et Cantius episcopus Senensis in praesentia nostri, et imperatoris Ludovici piissimi Augusti personaliter venerunt, et in conspectu eorum episcoporum quorum nomina subter annexa sunt, Joannes archiepiscopus civitatis Ravennae, Ambrosius episcopus Lucensis ecclesiae, Oschesis episcopus Pistoriensis, Donatus episcopus Fesulanae civitatis, Johannes episcopus Pisae, Andreas episcopus Volaterranensis civitatis, Taceprandus episcopus civitatis Clusi, Otho episcopus Rosellensis, Tanimundus episcopus Suanensis, Petrus episcopus civitatis Orbevetanensis, Joannes episcopus Tuscanensis, Joannes episcopus Centumcellensis, Petrus episcopus Spoletinus, aliique plures. In praedictorum itaque praesentia ambo episcopi, hoc est Cantius episcopus Senensis, et Petrus Aretinae ecclesiae, cum sanctionibus praeceptorum, atque institutionibus decretorum, idoneis testibus ex utraque parte, ut impetratum fuerat, adhibitis, iterum corona sancti concilii in eadem ecclesia beati principis apostolorum, ubi prius fuerat, residentibus cum nobis in concilio et volentibus tantae altercationis litigium rectissima lance pensare, et libratum aequitatis trutino finire; ecce Petrus Aretinae ecclesiae decretalia, atque praecepta, juxta quod promiserat, in manibus retinens, ex jussu nostro, et Augusti Loduici piissimi Josepho Archicappellano edita sunt ad legendum. Cumque perlecta fuissent in conspectu magni concilii, Loduicus imperator sic in aures totius ecclesiae concionatus est: « Et quoniam uniuscujusque rei possessio talis debet esse, ut principium possessionis in se nullum habeat vitium, liquido colligere possumus, dum constat has parochias ecclesiam Aretinam ex tempore Longobardorum tenuisse tantummodo, non sibi sufficere possessionis oppositionem, dum antequam Longobardorum gladius Italiam populando devastaret, Romanis imperatoribus tranquillae pacis felicitate orbem regentibus, Senensis ecclesia, sicut mos antiquus statuit, easdem parochias rexit, et tenuit. » Tunc omne concilium verum et probabile laudeque dignissimum imperatorem protulisse acclamabat. Ad haec Petrus episcopus Aretinus: « Et quoniam imperatoria majestas, et apostolica sublimitas non solum scripturarum, verum et testium jussit in hoc testimonium adhiberi, jubeant illi, sacerdotes testimonii veritatem proferre, qui in eisdem inhabitantes parochiis, incorruptam veritatem, antiquorum relatione hominum per parentelae gradus insigniter consociantur. » Tunc nos Leo pontifex universalis papa et Lodovicus imperator jussimus exhiberi sacerdotes, aliosque fideles. Qui subito vocati sunt in conspectu magni concilii. In primis venit Gisulpherianus de plebe sancti Quirici in Ausinora: Aterpalianus, presbyter et monachus, de plebe sancti Stephani de Cinnano: Gesilarus, archipresbyter sanctae Mariae in Pava: Malperianus, presbyter de plebe sanctae Mariae de Soleta: Lanfrancus, presbyter de plebe sanctae Mariae de Cusona; Benedictus, archipresbyter de plebe sancti Viti Vitaliano: Agiprandus, archipresbyter de plebe sancti Andreae Malcino; Leucari, presbyter de plebe sanctae Mariae in Sexta; Aliperus, archipresbyter de plebe sancti Donati de Ziliano; « Hi sunt mei archipresbyteri de jam dictis plebibus, » dixit Petrus Aretinus episcopus. Tum nos Leo papa jussimus librum Evangeliorum in medio concilio poni, simulque sanctae crucis vexillum inibi collocari. Atque per haec sciscitati sumus: « Audite vos, sacerdotes, quibus reddendi testimonium facultas a sanctissimo concilio tributa est, in virtute obedientiae, et sub obtestatione divini judicii vobis praecipimus, ut in continenti nobis de hac re veritatem dicatis. » In primis ergo omnium Gesolfrandus jam dictus archipresbyter ait: « Quoniam nefarium est sub tanta obtestatione jurantem reticere, sacrilegium esse arbitror in conspectu hujus sacri concilii falsum testimonium dicere. Idcirco quod a meis parentibus didici, et ego ipse, cum sim fere nonagenarius, memini, absque falsitatis colore narrabo. Scio namque secundum meorum parentum relationem, Senensem ecclesiam usque Longobardorum tempora praedictas parochias inconcusse, et absque ullo litigio tenuisse. Sed eorum iniquus gladius cuncta diripiens, subjectasque hominibus terras, multis populis refertas, redegere in solitudinem. Contigit denique ex illius temporis desolatione, invasione callida alter episcopus, alteri parochiae nefario ausu commorare, et invasam totis viribus detinere. Sic itaque Senensi ecclesiae ab Aretina accidisse scimus. Quamlibet Petrus Aretinus episcopus nos huc sui causa duxit, tamen veritatis rationem celare nefas esse credimus; ita nimium re in ambiguo posita, utrisque ecclesiis parere, alteri quidem ex necessitate, alteri vero ex voluntate, praedictas Parochias meminimus: Senensi quippe ex voluntate, Aretinae ex necessitate. Constat nos ecclesia Senensi usque hodie reddidisse ecclesiae et constitutum servitium, et chrisma ab eadem ecclesia coepisse, consecrationemque diaconorum et presbyterorum hactenus ab ea sumpsisse. Aretinae vero ecclesiae, armorum viribus concussos, servitium nos coacte exhibere non negamus. Jure igitur apostolica sublimitas et imperatoria majestas nos nostrasque parochias a tali periculo eripiat, et hujus sacri concilii decreta statuat, ecclesiae posthac libere, et inconcusse servire nos oporteat. » Tamen hoc, sicut unum, singillatim unusquisque eorum interrogatus testimonium Gesolfrandi asserebat verissimum. Aripaldus presbyter et monachus de plebe sancti Stephani de Anciano, ut Gesolfrandus ita refert. Et Gelisarius archipresbyter de saltu similiter confessus est. Benedictus archipresbyter sancti Viti similiter dixit. Aliprandus de plebe S. Donati similiter dixit. Aliprandus de plebe sancti Andreae similiter dixit. Laufridus archipresbyter sanctae Mariae de Osona similiter dixit. Laucari archipresbyter de plebe sanctae Mariae de Sexta similiter dixit. Omnes itaque, ac si uno ore Senensi ecclesiae praedictas parochias pertinent, et rectissimo jure pariter constanter asserebant. Petrus vero haec audiens, praedictos sacerdotes testimonium ferentes, perjurii reatum incurrisse arguebat. Tunc jubentibus nobis, et piissimo imperatore, et universo concilio, juraverunt, omnes praedicti sacerdotes, quod in testimonium perducti satis vera et probabilia narrarent, et sicut dixerant, se habet veritas. Tunc nos Leo summus pontifex sic ad Petrum episcopum, et ad omne concilium effati sumus: « Similiter oportet nos, fratres, hujusmodi aequitatis lance pensare, quoniam eorum affectionem, qui testimonio supradicto frater noster Petrus justitiam suae ecclesiae adipisci sperabat, Senensis ecclesia triumphum sui certaminis est consecuta. » Ad haec universum collegium dixit: Liquido patet praenominatas parochias Senensis ecclesiae esse, quoniam ejusdem comitatus limitibus pertinere probatum evidenter est, et testium verissimorum assertio clamat, et scripta sanctissimorum pontificum haec roborant. Jubeat ergo vestra sanctitas, et imperatoria majestas, Senensi ecclesiae ea, quae sua fuere, restituantur: quatenus discordia de medio sublata unusquisque eorum propter hoc, et sicut in omnibus statutum est. sibi subjectas parochias regat, nec ad vicinam dioecesim sui fratris nullatenus accedere praesumat. » Tunc Comeranus episcopus dixit omnibus: « Sunt mihi adhuc testes idonei, quos de mea civitate huc duxi, quibus propositae altercationis patet ambiguum: qui antiqua relatione nobilium parentum quidquid inde est insigniter noverunt. Ipsi, si introducti fuerint, veritatem nullo modo celabunt. » Tunc ingressus Willeradus bonae memoriae Merempridi filius, et Gunteramus filius quondam Sicheradi Ginnonis, qui erant milites regis, et Lamfredus miles praedicti episcopi Aretini. Et Willeradus sub testatione divini nominis a nobis interrogatus, dixit: « Scimus igitur quod praedictae plebes et monasteria, juxta relationem meorum antiquorum parentum, Senensis ecclesiae fuerunt. Consignationes, rectorum consecrationes, et presbyterorum ordinationes, episcopus Senensis ecclesiae ibi fecisse vidimus. Nullum inibi fuisse litigium manifesta res docet, nisi ab ingressu gentis Langobardorum in Italiam. Senensis quippe ecclesia usque ad eorum tempora inconcusse praedictas parochias possederat. » Reliqui vero omnes, cum singillatim interrogati fuissent, testimonium veritatis Villeradum protulisse testati sunt: illi vero una voce testimonium veritatis proferentes, sacrosanctis Evangeliis, in medio positis, tactis juraverunt . . . . . praenominatae parochiae jam Senensis ecclesiae sint propriae, quod ecclesiae Aretinae recto jure non pertinent. Hoc sacramento expleto, nos Leo summus pontifex diximus Petro episcopo: « Oportet te, frater Petre, jam nunc tuis tantummodo parochiis contentum esse, et ab illicita praesumptione cessare, et primam de hac inusitata finire, aut si quid ad opponendum potes, quod utile sit, adhibere. Nam nihil vanum, neque superfluum, aut quod a veritate sit alienum, hoc sacrum recipit concilium. » Petrus vero episcopus inquit: Juxta examinationes vestras sanctas litigium rectum pensavit, neque in ambiguo, quod a vobis hic definitum est, pono. Et jam neque aliorum praesentiam hominum, quibus vos magis credere possitis, exhibere valeo, neque aliorum scriptorum decreta, praeter quae a me hic sunt ostensa. » Ad haec imperator: « Constat itaque evidenter Petrum episcopum superatum; quoniam testimoniis eorum, a quibus se salvari putabat, Senensis ecclesia victoriam est consecuta. Justum est, inquit, ut propter hoc sileat, neque amplius hujus rei altercationem adire praesumat. Superfluum est ei, ut cum suae civitati parochias subjectas retineat, ad alterius episcopi dioecesim illum temerario ausu transire. Quapropter volumus ut in hoc sacrum et venerabile concilium ita hujus litis altercationem aequissimo termino includat atque definiat, quatenus futuro tempore ulla possit inter eos scrupolositas renovari. » Tunc imperator, relictis nobiscum missis suis ad istam causam finiendam, id est Joseph archicapellano, Angelberto archiepiscopo, Notingo episcopo, et Adelchesi comite, a concilio discessit. Remansere autem Cantius cum duodecim sacerdotibus idoneis, quorum non fuerat adhuc in testimonio jusjurandum receptum. Tunc juravit Cantius cum duodecim sacerdotibus, quod in sacramentis supradictorum testium veritas absque ullo dolo versata est. Tunc omne concilium simul clamavit: « Jubeat ergo apostolici culminis sanctitas, ex totius concilii decreto, praedictarum parochiarum, quas temere invasit, Petrum episcopum refutationem Senensi ecclesiae facere, ac deinceps super hac re penitus silere. » Tunc jubente Apostolico, et legatis imperatoris, ac universo concilio, penitus posuit, et refutavit Petrus episcopus Senensis ecclesiae parochias supra nominatas, quas illicite, et nefario ausu invaserat. His igitur ita expletis, nos Leo summus pontifex sic dicendo definivimus: « Opportunum itaque valde reor in hujus litigii definitionem auctoritatem nostram accommodare, atque sub anathematis interpositione aequissima ratione finitum litigium hinc inde sopire, ne forte in futuro tempore aliquis, pravitate plenus, quod modo juste et canonice a nobis definitum est audeat violare. Nam firmum et stabile in Senensi manere ecclesia sancimus quidquid per testium indagationem eidem pertinere est compertum. Si quis igitur adversus hujus nostri privilegii decretum aliquo tempore quilibet violare temptaverit, sive clericus, sive laicus, sive dignitate praeditus, sive honoribus decoratus, aut qualibet magna, parvaque persona, sciat se auctoritate Domini nostri Petri Apostolorum principis omni honore privatum, atque anathematis maranatha vinculis innodatum, et cum Juda proditore Domini nostri Jesu Christi, et Anania et Saffira perpetuo supplicio deputandum. Et quoniam in Dei sumus nomine collecti, Dominus vere inter nos esse creditur, ejus auxilio, quidquid agimus vel definimus, credimus esse fulcitum; idcirco praedictae maledictioni se innodat, quisquis violare temptaverit quidquid a nobis est, Deo auxiliante, decretum. » Leo, Dei gratia, catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae episcopus, hujus Judicati decretum propria manu roboravi. Joseph, archicapeltanus domini imperatoris, subscripsi. Joannes, archiepiscopus Ravennae, subscripsi. Angelbertus, archiepiscopus Mediolanensis, subscripsi. Notingus, episcopus Brixiensis, subs. Ambrosius, episcopus Lucensis, sub. Oschisi, episcopus Pistoriensis, sub. Donatus, episcopus Fesulanus, sub. Gerardus, episcopus Florentinus, sub. Johannes, episcopus Pisae, sub. Andreas, Volaterrae episcopus, sub. Taceprandus, episcopus Clusinus, sub. Otto, episcopus Rosellensis, sub. Tanimundus, episcopus Suanensis, sub. Dominicus, episcopus Centumcellensis, sub. Petrus, episcopus Orbivetanus, sub. Joannes, episcopus Tuscanensis, sub. Petrus, episcopus Spoletanus, sub.
(Joan. XIV) (Joan. XVII) (Matth. XI)
[ F., extra propria septa]