V.  Privilegium pro monasterio Tutelensi.   (Romae, ap. S. Patrum, Dec. 25.) [BALUZ.,  Historia Tutelensis,  Append., p. 484.]
ADRIANUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio GERALDO Tutelensi abbati ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Quoties illud a nobis petitur quod religioni et honestati convenire dignoscitur, animo nos decet libenti concedere et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Eapropter, dilecte in Domino fili, tuis justis postulationibus gratum impertientes assensum praefatum Tutelense monasterium, cui Deo auctore praesides, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascunque possessiones quaecunque bona idem monasterium in praesentiarum juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principium, oblatione fidelium, seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant, in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis. In adjacenti videlicet burgo ecclesiam Sancti Juliani et ecclesiam Sancti Petri, ecclesiam de Aquina, ecclesiam de Acuto monte, capellam de Roca, capellam de Marco, capellam de Bosqueto, capellam de la Garda, ecclesiam de Spaniaco cum ipsa capella, capellam de Clergo, capellam de Spinaciis, capellam de Autoire. capellam de Monsalvi, ecclesiam de Viam, ecclesiam de Gransania, capellam de Vetulo tilio, capellam de Monedeira, capellam de la Valeta, capellam de Sanciaco, capellam de Madrangis, ecclesiam de Aureliaco, capellam de Boltiaco, capellam de Planis, capellam de la Genesta, capellam de Caunac, capellam de Cornilio, ecclesiam de Palaguangis, capellam de Auriolo, capellam de Bellopodio, capellam de Marcocella, capellam de Capiaco, ecclesiam Sancti Michaelis et ipsius castri capellam, ecclesiam Sancti Petri de Baneriis, ecclesias de Vairaco, capellam Sanctae Mariae de Macheriis, ecclesiam de Sancto Dionysio, ecclesiam de Faurgas, ecclesiam Sancti Petri de Cusantia, ecclesiam de Mairona, ecclesiam de Vogairo, et capellam de Bellocastello, capellam de Castel, ecclesiam de Mairinac, ecclesiam de Riallac, ecclesiam de Rocamador cum omnibus pertinentiis suis, ecclesiam de Saliaco, ecclesiam de Donziaco, ecclesiam de Marciliaco, ecclesiam Sancti Aredii, ecclesiam Sancti Maurilii, ecclesiam de la Garda, ecclesiam Sanctae Fortunatae, ecclesiam de Albutiaco, ecclesiam de Novavilla, ecclesiam de Molseo et capellam ipsius castri, ecclesiam Sancti Amantii, ecclesiam Sancti Michaelis de Faorzes, ecclesiam Sancti Silvani, ecclesiam Sancti Boniti del vernt, ecclesiam Sancti Pardulfi de Crozilla, ecclesiam Sancti Martini quae est inter Dustram et Dordoniam, ecclesiam de Mordelgue, ecclesiam de la Mazeira, ecclesiam de Sadra, ecclesiam Sancti Maxentii, ecclesiam Sancti Boniti de Avalofa, ecclesiam Sancti Medardi, villas de Vairaco et de Aquina cum omnibus pertinentiis suis. Si quae vero Ecclesiae aut res ecclesiasticae vel praedia Tutelensi monasterio pertinentia per irreligiosos abbates vel monachos hactenus laicis illicite datae vel per laicos in aliorum monasteriorum facultatem citra legitimum tempus usurpata sunt, vestro penitus monasterio restituenda praecipimus. Ad haec adjicientes statuimus ne pro malefactis militum in Tutelensi castro habitantium monasterium ipsum excommunicetur, ea tamen conditione ut iidem milites, si excommunicati sunt, ad divina illic officia non admittantur. Possessiones etiam Tutelensis coenobii pro ipsorum militum offensis depopulari aut infestari a quibuslibet personis auctoritate apostolica prohibemus. Sepulturam quoque ejusdem loci secundum antiquam ac canonicam consuetudinem omnino liberam esse et permanere decernimus, ut eorum qui illic sepeliri deliberaverint devotioni et extremae voluntati, nisi forte excommunicati ex proprio delicto sint, nullus obsistat. Sepulturam vero militum et uxorum suarum, scilicet de Gimel, de Bar, de Boltiaco, de Correzia, de Mairinaco, Sancti Augustini, de Utmalros e Dent, Doitrant, de Bellomonte, de Saliaco, de Sancto Clemente, de Sancto Germano, de Sancta Ferreola, de Favars, de Cornil, de Sancta Fortunata, de la Garda, de Sancto Amantio, de Navis, de Rocca, de Marciliaco, de Clergor, de Campaniaco, de Ladiniaco, de Pandrina, de Clementiaco, de Sancto Aredio, de Sancto Michaele, de Vairiaco, et de Tutelensi castello, et omnium vicecomitum de Torenna, de Comborn, de Ventedorn, et de Gimel, et uxorum ac liberorum suorum vobis a quolibet auferri vel interrumpi contra ecclesiae vestrae consuetudinem omnimodis interdicimus. Obeunte vero te nunc ejusdem loci abbate vel tuorum quolibet successorum, nullus ibi qualibet subreptionis astutia seu violentia praeponatur, nisi quem fratres communi consilio vel fratrum pars consilii sanioris secundum Dei timorem et Beati Benedicti Regulam elegerint. Praesenti etiam decreto statuimus ut decimas ad vestras ecclesias pertinentes aut jus earum nullus omnino audeat minuere vel auferre. Adjicientes itidem ut in castris, villis et possessionibus monasterii vestri nemo unquam novas munitiones aedificare praesumat. Sane de laboribus propriis manibus vel sumptibus a vobis factis, sive de nutrimentis vestrorum animalium nulli penitus liceat decimas exigere vel auferre. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat praefatum monasterium temere perturbare, etc. Salva sedis apostolicae auctoritate et dioecesani episcopi canonica justitia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica, etc. Amen, amen, amen. Ego Adrianus catholicae Ecclesiae episcopus. Ego Astaldus presbyter cardinalis tituli Sanctae Ego Imarus Tusculanus episcopus. Ego Hugo Ostiensis episcopus. Ego Cencius Portuensis et S. Rufinae episcopus. Ego Gregorius Sabinensis episcopus. Ego Guido presbyter cardinalis tituli Sancti Chrysogoni. Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sanctae Sabinae. Ego Aribertus presbyter cardinalis tituli Sanctae Anastasiae. Ego Bernardus presbyter cardinalis tituli Sancti Clementis. Ego Octavianus presbyter cardinalis tituli Sanctae Caeciliae. Priscae. Ego Joannes presbyter cardinalis sanctorum Joannis et Pauli tituli Pammachii. Ego Henricus presbyter cardinalis tituli Sanctorum Nerei et Achillei. Ego Joannes presbyter cardinalis tituli Sanctorum Silvestri et Martini. Ego Guido diaconus cardinalis tituli Sanctae Mariae in Porticu. Ego Joannes diaconus cardinalis sanctorum Sergii et Bacchi. Ego Odo diaconus cardinalis Sancti Nicolai in carcere Tulliano. Datum Romae apud Sanctum Petrum per manum Rolandi S. R. E. presbyteri cardinalis et cancellarii, VIII Kal. Jan., indictione III, Incarnationis Dominicae anno 1154, pontificatus vero domni Adriani papae IIII anno primo.