286  EPISTOLA XVII, SEU LIBER S. FULGENTII ET ALIORUM QUINDECIM EPISCOPORUM AFRICANORUM,  Ad Petrum diaconum et alios qui ex Oriente in causa fidei Romam missi sunt, de Incarnatione et Gratia Domini nostri Jesu Christi.   CAP. II.  3. 4. CAP. III.  6.  7. CAP. IV.  9. CAP. V.  CAP. VI.  12.  13. CAP. VII.  15. CAP. VIII.  CAP. IX.  CAP. X.  20. 21. 22. 24. 25. 27. 30. 31. 32. CAP. XVI.  CAP. XVII.  35. CAP. XVIII.  37. CAP. XIX.  39. CAP. XX.  41. CAP. XXI.  CAP. XXII.  44.  CAP. XXIII.  46. CAP. XXIV.  47. 49. CAP. XXVI.  51. CAP. XXVII.  53. 54. CAP. XXVIII.  CAP. XXIX.  57. CAP. XXX.  59. 60. CAP. XXXI.  62. 63. 64. 65.  66.
Dilectissimis et in Christi fide atque gratia plurimum amplectendis sanctis fratribus, PETRO diacono, JOANNI, LEONTIO, et alii JOANNI, caeterisque fratribus quos una vobiscum in causa fidei Romam directos litteris intimastis, DATIANUS, FORTUNATUS, BOETHUS, VICTOR, SCHOLASTICUS, ORONTIUS, VINDICIANUS, VICTOR, JANUARIUS, VICTORIANUS, PHOTINUS, QUODVULTDEUS, FULGENTIUS, FELIX et JANUARIUS in Domino salutem.
CAPUT I. Recta fides in hac vita salus est hominum. --1. Beatus frater noster Joannes, diaconus a vestra societate directus, litteras nobis quas misistis exhibuit, quibus recensitis, vestram simul alacres, et fidem cognovimus, et salutem: imo in agnitione fidei vestra nobis salus innotuit. Quae enim vera in hac vita salus est hominum, nisi recta in Deum fides, quae per caritatem operatur, per quam nos gratia divina salvatos Apostolica testatur auctoritas, dicens: Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis: Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis extollatur . Et quia caritas rectae fidei debet jugiter adhaerere, quae studio atque efficacia bonorum operum cooperit multitudinem peccatorum, ideo Doctor gentium in fide et veritate, ne quid sibi humani tumoris auderet arrogantia vindicare, post commendationem fidei, per quam gratis salvi facti sumus, operum quoque bonorum gratiam muneribus divinae benignitatis assignans, subsequenter adjunxit: Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit 287 Deus, ut in illis ambulemus . In eis vos Deo dirigento ambulare, ipso rerum gaudemus effectu. Sollicitudine quippe non pigri, et Spiritu ferventes , quo devotione laudabiliore Domino servitis, eo caritas de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta, nos instigat pro fidei communione plenius agnoscenda vestri consilii secreta perquirere. Quia igitur sermo Dei non est alligatus , qui vivus est et efficax , idcirco nos quoque ea quae de incarnatione ac dispensatione Domini nostri Jesu Christi, et de gratia , canonicorum sancta auctoritate voluminum, paternorum quoque dictorum doctrina atque institutione percipimus et tenemus, vestrae caritati rescripte indice demonstrabimus, confidentes in Domino, a quo et fides infunditur, ut corde credamus ad justitiam, et sermo datur ut ore confiteamur ad salutem , quod nostrum pariter et sensum gubernabit et stylum, ut vestrae interrogationi talis reddatur nostra responsio, in qua et de incarnatione Domini ea dicamus quae nostrae redemptionis continet veritas; et de gratia Dei ea loquamur quae nobis ipsa gratis infuderit superna majestas. Duae naturae in Christo, et una persona. Verbum carnem conceptam non accepit. --2. Dicitis itaque vos, juxta sanctorum Patrum traditionem, Dominum nostrum Jesum Christum in duabus naturis unitis et inconfusis, id est divinitatis et humanitatis, in una persona sive subsistentia confiteri. Unde consequenter beatam quoque Mariam proprie et secundum veritatem vos credere asseritis genitricem Dei: eo quod scilicet peperit vere et proprie Deum Verbum incarnatum et hominem factum, atque essentialiter sive naturaliter carni unitum. Haec ex epistolae vestrae tenore posuisse sufficiat: ex his enim pendent caetera quae de incarnatione Domini sermonis vestri professio comprehendit. Si quis igitur in Domino nostro Jesu Christo, aut duas naturas aut unam noluerit, sive dubitaverit credere ac praedicare personam, vel si quis noluerit confiteri eumdem Deum atque hominem, id est Verbum incarnatum, de Maria Virgine pro nostra salute veraciter natum, tantum a catholica fide deprehenditur ac demonstratur extraneus, quantum sacramento redemptionis humanae resistit ingratus. Hoc enim est illud magnum pietatis commendatum fidelibus cunctis ore apostolico sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in hoc mundo, assumptum est in gloria : quia scilicet Verbum, quod in principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat, id est Dei Unigenitus Filius, Deique virtus, et sapientia, per quem, et in quo facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil, idem , Deus unigenitus, cum in forma Dei esset, id est, cum aequalis per omnia genitori unitatem cum eo naturalis essentiae possideret, et in ea natura quam sempiternus habet ex Patre, hoc quod naturaliter Pater est, id est Deus verus, summus, incommutabilisque esset, neque 288 alter a Patre Deus, sed manente personali discretione, unus naturaliter cum Patre Deus esset, nec minor scilicet, nec posterior Patre, nec diversae potestatis, nec alterius essentiae ; tamen semetipsum exinanivit formam servi accipiens, id est , in similitudine hominum factus, idem habitu inventus ut homo , in quo nulla potuit esse rapinae arbitratio, quia de substantia Patris, ineffabili ac sempiterna nativitate, genita naturalis aequalitatis in eo permanet plenitudo. Semetipsum igitur exinanivit formam servi accipiens. In eo quippe Deus homo esse naturaliter voluit, et Dominus omnium rerum servilem naturam sine amissione propriae dominationis assumpsit, in quo servi formam misericorditer exinanitus accepit. Quam bene autem sanctus Apostolus Novi Testamenti, sicut ipse testatur , factus a Deo minister idoneus, ne quisquam nostrum exinanitum Dei Filium audiens, amissam vel diminutam aequalitatem paternae formae in Deo Unigenito noxia cogitatione conciperet, et obliquos sequens serpentinae deceptionis anfractus, rectae fidei tramitem non teneret, exinanitionem illam, submotis reservavit ambagibus, quando subsequenter adjecit, formam servi accipiens. Illa igitur exinanitio Unigeniti Dei acceptio fuit formae servilis, non amissio vel diminutio deitatis: divina quippe natura nec minui potest aliquatenus nec augeri, quia incommutabilis manens hoc habet semper esse quod est. Nam si Deus ille verus et summus, qui propter nos egenus factus est, cum esset dives, ut illius paupertate nos divites essemus , plenitudinem suam, quod dictu nefas est, exinanitus amitteret, aut aliquid mutabilitatis in illa formae servilis acceptione sentiret, non dixisset beatus Joannes evangelista de Verbo incarnato: Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis . Verbum itaque caro factum in veritate humana caro esse coepit, sed in veritate divina Verbum esse non destitit, et susceptionis ac redemptionis humanae mysterium ideo efficaciter peregit Redemptoris Dei admiranda benignitas, quia nec mutabilitatis nec diminutionis unquam receptrix esse potuit divina majestas. Verbum igitur Dei, idemque Verbum Deus, humanam carnem de carne matris accipiens, sic utique formam servi accepit, ut permanens in forma Dei, aeternus atque incommutabilis Deus per unitatem personae, in qua servi formam accepit, fieri dignaretur ipse quod fecit. In similitudinem quippe hominum factus, habitu est inventus ut homo, et incommutabilem habens de natura Patris per omnia deitatem, creari dignatus est non creatus, et fieri voluit ex muliere, non factus a Patre, sed genitus; atque ita, Verbum caro factum est, ut esset unus mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui est super omnia Deus benedictus in saecula, unus et verus Dei atque hominis Filius, unus idemque de Patre sine initio Deus semper genitus, de matre homo verus secundum carnem temporaliter conceptus et natus. 289 Quam carnem non conceptam accepit Unigenitus Deus, sed in ea est Deus ipse altissima humilitate conceptus. Idem quippe Deus creatus est in virgine et de virgine secundum carnem, qui sibi de qua et in qua crearetur creaverat genitricem. Verbum non solum in virgine caro factum est, sed etiam ex virgine. --5. Si autem Deus Verbum sic in virgine caro fieret, ut ex ea non fieret, procul dubio non de carne matris idem Deus haberet substantiam carnis, essetque ejus per virginem transitus, atque ita nec mediatoris sacramentum nobis proficeret ad salutem, nec humanae divinaeque plenam in se Christus Dei Filius inconfusibiliter uniret substantiae veritatem. Hoc ergo medicinaliter usa est bonitas divina remedio, ut ille Unigenitus Deus, qui est in sinu Patris, non solum in muliere, sed etiam ex muliere fieret homo. Quod indubitanter divinis credere atque confiteri jubemur oraculis. In ea quippe Deum hominem factum propheta non tacuit, dicens: Mater Sion dicet: Homo et homo factus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus . Esaias quoque Spiritu sancto plenus, futurae incarnationis Filii Dei sic praenuntiat sacramentum: Ecce virgo in utero concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod interpretatur Nobiscum Deus . Quia ergo ille quem in utero virgo concepit et peperit, Nobiscum Deus vocatur, Deus utique in utero virginis conceptus, natusque cognoscitur. In Evangelio quoque dicitur de Maria: Inventa est in utero habens de Spiritu sancto. . Joseph etiam, quem virum Maria non ad concubitum corruptelamque carnis, sed ad testimonium custodiamque sacrae virginitatis et castissimae fecunditatis habuit, angelico sic admonetur oraculo: Joseph fili David, ne timeas accipere Mariam conjugem tuam. Quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est . Ex ipsa quoque factus coelestibus demonstratur eloquiis; dicit enim Apostolus: Postquam autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege . Romanis etiam scribens, ut verum firmumque ponere se demonstraret fundamentum fidei, epistolae suae tale collocavit exordium: Paulus servus Jesu Christi, vocatus apostolus, segregatus in Evangelium Dei, quod ante promiserat per prophetas suos, in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem . Timotheo quoque dilecto filio in fide, principaliter hujus fidei sollicita commendat affectione memoriam, dicens: Memor esto Christum Jesum resurrexisse a mortuis ex semine David secundum Evangelium meum . Ad ipsam quoque beatam virginem, futuram scilicet creatoris sui, imo omnium rerum, genitricem, Gabriel angelus hoc usus invenitur alloquio : Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque quod nascetur ex te sanctum vocabitur Filius Dei . Ad hoc pertinet salutis nostrae mysterium, quod pater noster Abraham dispensatorem domus suae praecepit sub ejus femore manum ponere, et jurare per Deum coeli . Quod non nisi prophetico spiritu fecisse credendus est, tunc scilicet quando omnia in figura contigisse Vas electionis insinuat . Illud igitur ideo sanctus Abraham pater gentium 290 fecit, non quia carni suae credebat aliquod jam esse cum Deo coeli naturale consortium, sed ut ostenderet Deum coeli ex ea carne nasciturum hominem quae de semine ipsius Abrahae propaginis duceret veritatem. Unus est igitur Christus Dei Filius in natura divinitatis et carnis, in quo singularitas personalis non confundit humanam divinamque naturam, et inconfusa unitio naturarum non facit geminam inesse personam: veritas enim propterea nostrae reconciliationis permanet et salutis, quia et Deus Unigenitus verus homo pro nobis est factus, et idem homo non alius conceptus et natus est quam Unigenitus Deus. Beata igitur Maria Deum Verbum, secundum quod caro factum est, et concepit et peperit: cujus utero Verbum Deus non carnem in qua conciperetur intulit; nec ex ea materiam conceptae sive formatae carnis non ipse Deus concipiendus, sed tantum nasciturus assumpsit; sed ex eadem et in eadem virgine humanae carnis naturam, secundum quam temporaliter Deus sempiternus conciperetur et nasceretur, accepit. Ipsa quippe acceptio carnis fuit conceptio virginalis: neque enim in utero sanctae illius et matris et virginis illa spiritalis et ex Deo Patre sine initio genita Verbi Dei natura poterat absque carne temporaliter concipi, sicut nec caro sine Verbi Dei unitione potuit aliquatenus, nullius viri coitu seminata, in intimo vulvae virginalis innasci. Hanc ergo carnem tunc ex se natura virginis concipientis exhibuit, cum in eam Deus concipiendus advenit. Non est igitur aliquod intervallum temporis aestimandum inter conceptae carnis initium et concipiendae majestatis adventum. Una quippe fuit in utero Mariae Virginis conceptio divinitatis et carnis, et unus est Christus Dei Filius in utraque natura conceptus, ut maculam vitiatae propaginis inde inciperet abolere, unde in unoquoque nascentium videbatur existere. Ad delendum originis peccatum, Dei Filius humanam sibi naturam immaculatam immaculatus univit. --8. Nam quia omnes homines ex coitu maris feminaeque nascentes ipsius conceptionis exordium originalis peccati habent contagione respersum, quia peccatum quod primus homo, cum esset natura bonus, diabolica malignitate seductus admisit in posteros quoque cum poena, hoc est cum morte, transivit ; necessarium utique admodum fuit ut misericors Dominus et justus, iniquitatis humanae vestigia deleturus, in ipso conceptu sibi humanam naturam dignaretur immaculatam immaculatus unire, ubi eam consueverat per inflictam peccati originalis maculam suae parti dominioque diabolus vindicare. Naturae igitur humanae, cujus veritatem plenitudinemque Deus, Unigenitus assumere voluit conceptum quoque ejus nativitatemque suscepit. Absit enim ut quisquam catholicus credat aut dicat quod Unigenitus Deus, suo nos sanguine redempturus in ea carne qua idem Deus factus est homo, respuerit humanae conceptionis initia, cum in eadem carne Deus ipse immortalis permanens humanae mortalitatis esset passurus 291 extrema. Sicut enim carne moriens incommutabilem atque inamissibilem naturalem sui statum Deus verus vivusque non perdidit; sic idem Deus immensus naturaliter et aeternus cum parva carne conciperetur, immensitate naturali non caruit; et cum temporaliter carne nasceretur, aeternitatem naturalem, in qua de Patre atque in Patre sempiternus Deus est, non amisit: quia vita illa suum voluit esse quem in carne suscepit obitum, et aeternitas illa suum habuit in matre conceptum. Verbum igitur Deus, id est Unigenitus Dei Filius, qui est in omnibus alpha et omega, initium et finis , sic initialiter secundum humanam naturam concipi carne non abnuit, sicut eadem carne moriens Deus humanae naturae debitum finale persolvit. Nullatenus namque humana natura ad auferendum peccatum mundi sufficiens atque idonea fieret, nisi in unionem Verbi Dei, non naturali confusione, sed solum personali unitate transiret: Verbum quippe cum caro fieret, unitione mirabili suam naturam fecit quam ex nobis accepit. In qua tamen unitione deifica et omnino mirabili Verbi divinitas mutata non est in carnem, veraque Verbi humanitas naturalem prorsus tenuit nostri generis veritatem. Virgo igitur ipsum Deum Verbum, secundum hoc quod in ea caro factum est, et concepit et peperit, et illum Unigenitum Deum, virtutem scilicet et sapientiam Dei, candorem lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imaginem bonitatis illius . splendorem gloriae, et figuram substantiae ejus, quem sine ullo initio de sua natura sempiternum atque incommutabilem genuit incommutabilis ac sempiterna divinitas Patris, eumdem in humana natura totum plenumque Deum et hominem initialiter concepit, et peperit uterus virginalis. Deus et homo in Christo non duas personas, sed duas naturas sine confusione significant. --10. Cum autem Dominum Christum Deum hominemque dicimus, non personalem dualitatem, sed utriusque naturae unitionem verissimam sine ulla facta confusione monstramus. Idem quippe Deus qui homo, idem homo qui Deus est: quia sic Deo Verbo mirabiliter unita est humana natura, ut ipse verus Deus verus homo fieret, alteram vero personam incarnati Verbi vera humanitas non haberet. Accessit enim Deo humana substantia, non persona. Deus itaque cum sua carne unus est Christus, Filius Dei et filius hominis, idem Verbum simul et caro, imo idem Verbum caro, quia idem Deus et homo. Non est Deus in Christo, sicut in patriarchis et prophetis. Caro Mariae caro peccati fuit. --11. Non autem sic Deus Verbum carnem accepit, ut caro non fieret, cum evangelista dicat: Verbum caro factum est . Neque naturam carnis ita Deus summus atque immensus assumpsit, ut tanquam in uno de patriarchis aut prophetis, in illo quidem homine Deus esset, sed idem Deus homo non esset. Absit ut hoc Christiana conscientia teneat, aut se quisquam fidelium profanari tanta impietate permittat. 292 Cum enim Verbum caro factum est, sic divinitas humanitatem sibi mirabiliter unire dignata est, ut, utriusque naturae veritate servata, in uno eodemque Deo atque homine Christo pro vita mundi divina fieret illa ejus humanitas. Deus enim non continens in ira misericordias suas , ad hoc homo factus est, ut quidquid in homine creaverat integrum, idem Deus in se totum redintegraret assumptum. Hoc itaque habuit Dei hominisque mirabilis quidem, sed verus ille secundum carnem conceptus et partus, quo Deum coeli virgo ineffabiliter concepit et peperit, et virgo genitrix inviolata permansit, illa scilicet gratia plena et benedicta in mulieribus veraciter ab angelo nuncupata; quod gratiae praevenientis ope, atque opere Spiritus sancti superveniente in se, et virtute Altissimi obumbrante sibi, Deum Dei Filium conceptura, viri coitum nec pertulit omnino, nec voluit, sed virginitatem retinens et mentis et corporis, ab eo quem conceptura et paritura erat, donum incorruptae fecunditatis et fecundae integritatis accepit. Ita Deum Verbum secundum quod caro factum est, virgo sancta concepit, angelorum hominumque factorem, eumdemque nihilominus virgo peperit hominum Redemptorem. Neque enim sancta Virgo Maria Deum sine carnis assumptione, aut carnem sine Dei unitione concepit, quia ille conceptus virginis Deo fuit carnique communis. Haec est gratia qua factum est ut Deus, qui venit peccata tollere, quia peccatum in eo non est, homo conciperetur atque nasceretur in similitudine carnis peccati, de carne peccati. Caro quippe Mariae, quae in iniquitatibus humana fuerat solemnitate concepta, caro fuit utique peccati, quae Filium Dei genuit in similitudinem carnis peccati. Testatur enim Apostolus: Quia misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati : illum scilicet qui, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudine hominum factus . Propterea vero in similitudine carnis peccati missus est Dei Filius, idemque est in similitudinem hominum factus, ut et similis hominibus fieret in veritate carnis quam ipse creaverat, et dissimilitudinem nostram Deus in carne sine peccato creatus auferret, quam nostrae carni non ex opere suo, sed ex nostro peccato inesse cernebat. In similitudine igitur carnis peccati Dei Filius missus apparuit, quia in ejus vera humana carne non iniquitas hominis, sed mortalitas fuit. Similitudo vero carnis peccati cum in Dei Filio, vel potius Dei Filius in similitudine carnis peccati cum dicitur, credendum est Unigenitum Deum de Virginis carne mortali non traxisse peccati sordem, sed accepisse naturae integram veritatem, ut veritatis ortus de terra existeret, quem prophetali sermone beatus David insinuat dicens: Veritas de terra orta est . Vere igitur Deum Verbum Maria concepit, quod in carne peccati peperit, quam Deus accepit. Beata Virgo Deum et hominem concipere, non humanis meritis, sed Dei dignatione promeruit. --14. Sed ipsum Deum hominem factum et concipere et parere, non humanis meritis, sed concepti nascentisque ex ea summi Dei dignatione 293 promeruit. Nisi enim Verbum Deus humanam sibi uniens singulariter naturam ex virgine homo verus nasceretur, et plenus, nunquam nobis carnaliter natis spiritaliter ex Deo nascendi conferretur exortus: sed ut carnalibus donaretur divina nativitas, prius concepta et nata est in veritate carnis Unigeniti Filii divina majestas. Longe enim erat a peccatoribus salus : et iniquitates nostrae magna nos a Deo separatione disjunxerant . Et quia in ipsa nativitate carnis nostrae, mortis vinculo tenebamur obstricti, a quo solius beneficio spiritalis nativitatis possemus absolvi, Deus natus est ex homine, ut homines nascerentur ex Deo. Ideo namque Christus Filius Dei, id est verus Deus et vita aeterna, natus et mortuus est in veritate carnis, ut nos spiritaliter in uno Trinitatis nomine renasceremur in sacramento baptismatis. Hoc docet Apostolus, dicens: Quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus . Christi ergo Filii Dei prima nativitas ex Deo, secunda ex homine: nostra vero prima nativitas ex homine, secunda ex Deo. Et quia Deus nasciturus ex utero veritatem carnis accepit, ideo nobis renatis in baptismo spiritum adoptionis indulsit. Ille quod ex prima nativitate natura non fuit, secunda nativitate per gratiam factus est, ut nos quod primae nativitatis natura non fuimus, gratia secundae nativitatis essemus. Sed Deus. ut ex homine nasceretur, gratiam nobis attulit, nos autem gratiam gratis accipimus, ut divinae consortes naturae, Dei ex carne nascentis munere, fieremus. Quia ergo Filius Dei factus est filius hominis, propterea, quotquot receperunt eum dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt . Si vero Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, post aeternam nativitatem, quam ex aeterno Patre Filius coaeternus habet, secundum nativitatem sanctificandi hominis gratia non susciperet, homo in iniquitatibus conceptus primae nativitatis nexibus non careret. Sed quia, secundum beati Joannis eloquium, in hoc apparuit Filius Dei, ut solvat opera diaboli ; ille qui in prima nativitate, qua de Patris natura verus Deus est et vita aeterna, nullum habet nativitatis initium, idem Deus ex virgine temporaliter sumpsit secundae nativitatis exordium. Mors Christi secundum carnem utramque mortem in nobis destruxit. Nomine carnis totus homo intelligitur. --16. Ille itaque vivus sermo Dei, vitae suae statu incommutabiliter permanente, post primam nativitatem cum Patre de quo natus, una naturaliter vita est ; idem ipse Dei Filius in natura carnis per gratiam pro mortuis natus est ad mortem, ut nos post mortem primae nativitatis quam habemus ex carne, in gratia Spiritus renasceremur ad vitam. Sed Deus verus et vivus, imo Deus veritas et vita aeterna, nisi idem verus homo fieret, mortem gustare non posset, et idem homo qui mortem gustavit, si verus 294 Deus et vita aeterna non esset, mortem vincere non valeret. EXCEPTO ENIM ILLO qui sic homo est, ut idem sit Deus, quis est homo qui morte destruxerit mortem? aut quis eruit animam suam de manu inferi ? Proinde Unigenitus Deus vivus et verus, secundum carnem quam ex nobis accepit, sicut conceptus et natus est, ita etiam mortuus resurrexit: quia veniens quaerere et salvum facere quod perierat , traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram . Mors autem Filii Dei, quam sola carne suscepit, utramque in nobis mortem, animae scilicet carnisque, destruxit; et resurrectio carnis ejus gratiam nobis et spiritalis et corporalis resurrectionis attribuit; ut, prius justificati per fidem mortis ac resurrectionis Filii Dei, resuscitaremur ab infidelitatis morte; qua cum naturaliter essemus filii irae, sicut et caeteri , tenebamur obstricti, et post primam resurrectionem, scilicet animarum, quae nobis in fide collata est, etiam ista carne in qua nunc vivimus resurgamus, nunquam denuo morituri. Nec ob aliud Deus verus et vita aeterna mortem nostram dignatus est accipere destruendam, nisi ut nobis in ejus resurrectione credentibus vitam suam donaret sine fine mansuram. Dominus quoque gloriae ideo contumeliam sustinuit crucis, ut gloriam suam donaret fidelibus suis, sicut ipse testatus est dicens: Et ego claritatem quam dedisti mihi, dedi illis . Verbum igitur caro factum unus et plenus est Christus. Carnis autem nomine totus hic accipiendus est homo, id est anima rationalis et caro. Christus enim Dei Filius, sicut veram et sine peccato accepit carnem nostram, sic veram et sine peccato accepit animam suam. Et carnem quidem nostram cum conditione humanae mortalitatis induit, animam vero nostram cum infirmitatibus sine macula humanae iniquitatis accepit, ut divinitas Christi per suam virtutem in anima sua infirmitates nostras portans, sine peccato justitiam custodiret, et per eam etiam ab ipsa carne sua mortalitatis supplicium dono resurrectionis auferret. Ideo Christus surgens ex mortuis jam non moritur; et mors illi ultra non dominabitur . Secundum Scripturae consuetudinem nomine carnis aut animae saepe totus homo intelligitur. --17. Quia vero familiare est divinis eloquiis vocabulo carnis simul in homine carnem atque animam nuncupare, sicut scriptum est: Effundam de spiritu meo super omnem carnem ; et: Videbit omnis caro salutare Dei ; et: Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis ; et: Nisi breviati fuissent dies illi, non salva fieret omnis caro ; ex hac utique consuetudine sic in Scripturis sanctis totus homo carnis appellatione dicitur, sicut ibidem rursus homo totus solius animae nuncupatione monstratur. Abraham namque patriarcha de terra sua, et de cognatione sua, et de domo patris sui, praecepto atque auxilio Dei vocantis, egrediens ; cum secum homines quos habuit 295 duceret exiturus, animas quas acquisierat in Charan secum tulisse narratur. Jacob quoque in Aegyptum descendente, septuaginta quinque animas in ejus comitatu fuisse Scriptura sancta commemorat . Beatus etiam Petrus apostolus octo animas dicit diluvii tempore per aquam fuisse salvatas . In Actibus quoque apostolorum, cum fuissent Judaei repentina mirandaque ejusdem beati Petri praedicatione compuncti, et mutatione dexterae Excelsi ad fidem ex infidelitate conversi, scriptum est: quia applicatae sunt in illa die animae circiter tria millia . His itaque testimoniis agnoscimus et carnis solius et animae nomine plerumque naturae humanae plenitudinem nuncupari. Verbum ergo caro factum unus et plenus est Christus; unus ex utraque atque in utraque, id est in humana divinaque natura, in quo sic utriusque naturae prorsus unitio gloriosa persistit, ut sive divinitati Christi humanitatem quis demat, sive humanitati divinitatem detrahat, Christum sacrilega infidelitate et blasphema praedicatione dissolvat. Joannes autem apostolus, plenus veritate, testatur quia omnis spiritus qui solvit Jesum ex Deo non est, et hic est Antichristus . Verbum, priusquam caro fieret, non erat Christus. --18. Illud vero quis facile Christianus aut ignoret aut dubitet, quod Verbum Deus priusquam caro fieret non fuit Christus, sed tantum Deus? Tunc autem idem Deus Verbum, quod semper in forma Dei erat, Christus esse coepit, cum Deus semetipsum exinaniens formam servi absque diminutione plenitudinis naturalis accepit. Deus ergo factus est Christus, ut Christus esset Deus homoque perfectus: quia Verbum dignatum est caro fieri, ut caro posset Verbi, hoc est Dei, nomine nuncupari. Neque enim caro Christi, priusquam a Verbo susciperetur eadem caro, Christus fuit; neque ipsa caro, id est ipse homo, in se formam Dei viventis accepit; sed Deus, qui in forma Dei erat, formam servi accepit, et Deus aequalis Patri, in similitudinem hominum factus, habitu est inventus ut homo , et qui dives erat, propter nos pauper factus est, ut illius paupertate nos ditaremur . Verbum itaque caro factum unus est Christus; sed Verbum illud sine carne Deus aeternus fuit, caro autem Christi sine Verbo non solum Christus aliquando non fuit, sed nec personaliter concepta fuit. Verbum ergo quod caro factum est, antequam caro fieret, mansit aeternum, caro autem Verbi in ipso Deo Verbo personale sumpsit initium. Sed quia Verbum caro factum unus Christus est Dei et hominis Filius, nec alter est Verbum, alter est caro, sed idem unus Verbum caro; propterea idem unus est, qui initium non habet aeternus Deus generatus ex Patre, et qui initium habet temporaliter secundum carnem, idem Deus homo creatus ex virgine, unus Unigenitus Dei Filius ex aeternitate divinitatis, et ex initio carnis. Ex aeternitate scilicet divinitatis, creator visibilium invisibiliumque rerum; ex initio autem carnis, salvum faciens populum suum a peccatis eorum. Ex aeternitate divinitatis idem coaeternus Patri, de quo natus est semper vivus; ex initio autem carnis idem posterior matre, de qua temporaliter natus est in tempore moriturus. 296 Testatur enim Apostolus Quia Christus secundum tempus pro impiis mortuus est . 18 bis. Igitur non Trinitas, id est, non simul Pater et Filius et Spiritus sanctus, nec solus Pater, aut solus Spiritus sanctus; id est, non ille qui Filium genuit, nec ille qui de Patre procedit, sed solus Filius, id est ille quem in unitate naturae Pater coaeternum sibi Filium et coaequalem genuit, id est una ex Trinitate persona Christus Dei Filius unicus, ut nos salvos faceret, carne conceptus et natus est de ventre Virginis matris, qui verus et summus Deus est ex utero Dei Patris. Non Trinitas, sed Unigenitus a Patre Christus Dei Filius, carne parvulus fuit, et carne crevit. Quem perfectus atque immensus Pater, per unitatem divinitatis, aequalem suae perfectioni atque immensitati cognoscit. Non Trinitas, sed via, veritas et vita , Christus Dei Filius per curricula temporum, ab infantia usque ad perfectam juventutem, humanas aetates carne misericorditer transcurrit, qui permanens in unitate paternae naturae sempiternus, saecula mirabiliter fecit, et incommutabilis temporum mutabilitates instituit. Non Trinitas, sed splendor paternae gloriae Christus, pro nobis est carne passus, qui de Patre Deo solus natus est impassibilis Deus. Ipsum utique, quod dubitandum non est, Christum Filium Dei pro nobis mortem carne gustasse, salva immortalitate divinitatis ejus, veraciter credimus, quem verum Dei Patris Filium, verumque Deum, et vitam aeternam praedicatione veridica sancti apostoli Joannis audimus . Non Trinitas, sed Verbum caro factum Christus Dei Filius, eadem carne qua crucifigi et mori dignatus est, resurrexit, qui de sepulcro eamdem carnem suam, vita permanens, suscitavit. Non Trinitas, sed Christus qui est super omnia Deus, videntibus eum discipulis, carne in coelum, carne de coelo venturus, ascendit: qui nec deseruit coelum cum in terra carnem accepit, et carne conscendens in coelum suos in terra divinitate non deseruit . Hoc enim promisit, dicens: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi . Deus ergo ille qui in forma Dei, secundum beati Hieremiae vaticinium, Magnus est, et non habet finem, excelsus et immensus; de quo etiam paulo post idem propheta dicit: Hic est Deus noster, et non aestimabitur alius ad eum: adinvenit omnem viam disciplinae, et dedit eam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo : ipse, secundum formam servi, in qua minoratus est paulo minus ab angelis, Post haec, sicut idem propheta dicit, in terris visus est, et cum hominibus conversatus est . Ipsum hominem mortalem atque mutabilem infideles viderunt, quem Deum naturaliter immortalem atque incommutabilem illi mundo corde visuri sunt, qui nunc in eum veraciter credunt. Fides enim vera nunc corda hominum mundat, quae capacia videndo Deo gloria futurae resurrectionis exhibeat. 297 CAP. XI. Vera fides unum eumdemque Christum, verum Deum et verum hominem credit. Romana Ecclesia mundi cacumen. --19. Quae est autem vera fides, nisi unum eumdemque Christum verum Deum verumque hominem sine aliqua haesitatione credere; unum eumdemque de Patre Deo secundum divinitatem, et de Virgine Maria secundum carnem, genitum praedicare? Apostolica quippe testatur auctoritas quia unus idemque est Christus ex patribus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula ; unus idemque crucifixus ex infirmitate, sed vivens ex virtute Dei ; unus idemque et faciens in hominibus virtutes, et sustinens pro hominibus passiones: quia cum miracula secundum divinitatem faceret Christus Dei Filius, in eodem Deo fuit passibilis humanitas sua; et cum pateretur secundum carnem idem Christus Dei Filius, in eodem homine fuit impassibilis divinitas sua. Quia igitur in Christo Dei unigenito Filio personam non dividunt propria naturarum, neque unitas personae potest utriusque naturae propria confundere vel auferre; quia ille qui se esse veritatem naturaliter dicit, utrumque in se uno, manente naturali veritate, servavit; propterea neque in passionibus ab illa humanitate Christi divinitatem suam impassibilem sejungimus, neque ab illa divinitate humanitatem suam ullatenus separandam in virtutibus aestimamus. Neque ergo dividimus, neque confundimus in virtutibus et passionibus Christum, quem Filium Dei vivi, revelante Patre, beatus Petrus confessus est, cum se tamen prius filium hominis veraciter Christus ipse dixisset . Ideo verum Christum in passionibus atque virtutibus nec confundit fides vera, nec dividit, quia personalis unitas in eo divisionem non recipit, et utriusque naturae veritas inconfusa persistit. Traditus est enim Deus Christus propter delicta nostra, quia verus homo est; et resurrexit idem homo Christus propter justificationem nostram , quia Deus verus est. Nisi enim idem verus Deus homo verus esset, tradi morique non posset; et idem verus homo, si verus Deus non esset, resuscitare semetipsum solutis inferni doloribus nequivisset. Sed quia non est alter Deus, alter homo, sed idem unus est Christus Deus et homo, profecto idem Deus Christus est qui mortem sua carne suscepit, et idem homo Christus est qui mortem sua divinitate destruxit. Idem quippe Christus Dei Filius, qui divinitate mori non potuit, carne mortuus est, quam mortalem Deus immortalis accepit. Et idem Christus Dei Filius carne mortuus resurrexit, quia immortalitatem suae divinitatis carne mortuus non amisit. Hinc est quod etiam post resurrectionem suam sicut in cicatricibus veris, et in vera comestione piscis et mellis soliditatem in se verae carnis edocuit, ita clausis foribus ingrediens, veram in se virtutem sempiternae divinitatis ostendit: ut agnosceretur et naturalis fuisse Christi morientis infirmitas, et eidem resurgenti naturalis inesse majestas. Inde Thomas, dum injecta manu jubetur in latere mortui ac resurgentis Christi veritatem vulneris experiri, veram in illis cicatricibus patientis ac resurgentis virtutem divinitatis agnoscens, in quo 298 jubetur ut clavorum loca digitis tangat, ipsum Dominum ac Deum suum fideli confessione pronuntiat, dicens: Dominus meus, et Deus meus! Agnovit enim non alterum per naturalem divinitatis suae virtutem resurrexisse in carne sua, nisi eum qui de natura Dei Patris Deus verus est, et vita aeterna . Hujus fidei nobis intimans veritatem ipse humani generis conditor ac redemptor, opifex nostrae particepsque naturae, postquam veram in se carnem cicatricibus veris, veramque divinitatem virtute resurrectionis ostendit; ut unum eumdemque se Deum et hominem credendum praedicandumque monstraret, simul in se divinam humanamque naturam unius Filii nomine nuncupavit dicens apostolis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti . Doctor igitur et largitor aeternae salutis hanc ideo formam sancti baptismatis dedit, ne quis in eodem Dei Filio naturas dividens, mortifero illaquearetur errore, si aut humanam Filii Dei naturam ab opere redemptionis humanae alienam in sacramento baptismatis crederet, aut duas in Christo confitendo personas, non jam verax Trinitatis cultor, sed nefarius esset quaternitatis assertor, ac per hoc cum Patre et Spiritu sancto non Filium, sed filios coleret, quisquis in Christo unius personae repudiandam fidem aliquatenus aestimaret: cum idem sit unus Filius in Trinitate cum Patre et cum Spiritu sancto Christus Jesus, qui mundum creavit et pro nobis sanguinem fudit. Propterea omnis qui in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti sacramento sanctae regenerationis abluitur, non nisi in Christi morte ac nomine baptizatur, ut evidenter appareat illi nos consepultos esse per baptismum in morte , in cujus uno cum Patris et Spiritus sancti constat nomine baptizatos. Quod duorum magnorum luminarium, Petri scilicet Paulique, verbis, tanquam splendentibus radiis illustrata, eorumque decorata corporibus, ROMANA, QUAE MUNDI CACUMEN EST, tenet et docet Ecclesia, totusque cum ea Christianus orbis, et ad justitiam nihil haesitans credit, et ad salutem non dubitat confiteri. Nam beati Petri Judaeis Filium Dei praedicantis haec verba sunt: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi in remissionem peccatorum . Beatus quoque Paulus, ut in morte Christi nos baptizatos firmissime crederemus, in ea quam Romanis scribit epistola, hoc salutis nostrae mysterium, tanquam in eminentissima cunctis ad videndum specula collocavit, dicens: Quicunque in Christo baptizati sumus, in morte ipsius baptizati sumus; consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem . Quisquis igitur duas asserere nititur in Christo personas, et tamen, secundum regulam ore atque imperio Domini constitutam, in uno se Patris et Filii et Spiritus sancti baptizatum nomine confitetur; aut evidentissima blasphemia se in morte Christi baptizatum neget, ut inimicus apostolicae praedicationis appareat; aut cultorem se non Trinitatis, 299 sed quaternitatis agnoscat. Si vero utriusque metuit impietatis abruptum, rectam catholicae fidei teneat toto corde sententiam, nec se dubitet in Christi baptizatum morte, in cujus est baptizatus et nomine. Unum quoque Patris et Filii et Spiritus sancti naturale nomen agnoscens, seque in illius morte ac nomine baptizatum esse considerans, de cujus latere sacramentum fontis et calicis manavit pendentis in cruce, illum pro nobis crucifixum agnoscat, quem Dei virtutem Deique sapientiam Paulus et credit et praedicat, dicens: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam, ipsis autem vocatis Judaeis atque Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam . Hoc est magnum pietatis sacramentum, quo scilicet Unigenitus Deus verus, homo verus dignatus est fieri, et aeternus temporaliter nasci, et impassibilis pati, et incomprehensibilis crucifigi, et immortalis mori, et immensus non solum praesepis cum nasceretur, verum etiam sepulcri cum moreretur, parvitate concludi. Quae omnia secundum veritatem carnis vera sunt in Dei Filio, quia manente in eo inconfusibiliter atque inseparabiliter humana divinaque natura, una est Filii Dei Jesu Christi in utriusque naturae veritate persona. CAPUT XII. Per Christum non solum deletur iniquitas, sed etiam cogitationis sanctae recipitur facultas quam Deus primo homini in sua creatione contulerat. --23. Sic humano generi gratuitam gratiam divina bonitas contulit, per quam in hominibus non solum propaginis obligatione contracta et vitio propriae voluntatis adjecta deleretur omnis iniquitas, quin etiam cogitationis sanctae amissa pridem in homine primo per hominem secundum reciperetur facultas, ac sic homine Deo in carne pro hominibus mortuo ac resurgente captivaretur, quae in nostro corpore regnante peccato consueverat dominari, captivitas, et ubi abundavit peccatum delinquentis hominis, superabundaret gratia Redemptoris , atque ita hominis arbitrium, quod sub ditione peccati male liberum fuit, verae salubrisque libertatis reciperet denuo statum, praevenientis gratiae munere liberatum. De qua gratia Dei, non qua homines nascimur, sed cujus opere per fidem mediatoris vinculis peccati originalis atque actualis absolvimur, quantum possumus epistolari brevitate, ut etiam in hac quaestione interrogationi vel potius professioni vestrae responsio nostra non desit, ipsius gratiae fulti juvamine disseremus. Quisquis igitur Christianae religionis non vult inaniter, imo damnabiliter portare vocabulum, credat firmissime Deum nostrum, id est sanctam Trinitatem, quae unus summus et verus est Deus, primo homini, quem ad suam imaginem gratuita bonitate bonum fecit, cui facultatem quoque suae cognitionis ac dilectionis inseruit, non solum bonae voluntatis donum, quin etiam ad habendam custodiendamque justitiam integrum sanumque creasse libertatis arbitrium: ut facultas atque motus inditae libertatis si juvantem se gratiam Dei non desereret, praemium vitae aeternae tribueret Dei bonitas homini; si autem justitiam divinam contemnens a gratia excidisset, supplicium retribueret justitia peccatori. Proinde a bono justoque creatore illi homini, quem in corpore animali conditum ditavit intelligentiae ac justitiae dono, justa est utrinque statuta conditio, ut scilicet si obedientiam, quae 300 prima virtus est, custodiret, ex animali, in qua creatus erat, corporis qualitate ad spiritalem immortalemque statum sine corporis morte transiret; accepissetque divino munere, si praecepta servasset, non solum perfectam atque inamissibilem corporis immortalitatem, verum etiam in anima talem gratiam sancte justeque vivendi, ut peccare deinceps omnino non posset, si non peccaret donec peccare potuisset. Creatus ergo primus homo de terra terrenus , accepit quidem gratiam qua posset non peccare, si vellet; nondum tamen tantam acceperat gratiam, qua nec peccare vellet omnino, nec posset: ut scilicet a bono justoque Domino post esset illud munere largiendum, si voluntarie fuisset hoc a servo prius in opere custoditum. Quod si bono justoque neglexisset obedire mandato, post mortem animae quam delinquendo ipse sibi noxius intulisset, etiam per corporis mortem vitae praesentis multaretur incommodo; nec tenere sineretur jugiter in carne peccati damnabilem vitam qui noluisset in corde servare justitiam; essetque poenaliter etiam corporeae mortis deinceps necessitate constrictus, qui, contumaciter salubria jussa transgrediens, spiritali morti sponte fuisset obnoxius. Nisi enim praecessisset in peccato mors animae, nunquam corporis mors in supplicio sequeretur. Hoc apostolica docet auctoritas quae ait: Corpus quidem mortuum est propter peccatum . Ideo post peccatum voluntaria praevaricatione commissum sententiam Dei punientis hoc audire meruit sermone peccator: Terra es, et in terram ibis . Homo igitur in terram carne non iret, si terra peccando non fieret. CAPUT XIII. Homo per peccatum facultatem bonae cogitationis et bonae voluntatis amisit. Initium bonae voluntatis non nisi a Deo est. --26. Peccans itaque ille qui sine peccandi necessitate creatus est, in eo quod animae sanitatem delinquendo perdidit, etiam illa cogitandi quae ad Deum pertinent amisit protinus facultatem. Oblitus est enim manducare panem suum , et exspoliatus vestimento fidei, carnaliumque concupiscentiarum vulneribus sauciatus, sic jacuit oppressus ditione peccati, ut nullatenus aliquod bonae voluntatis initium habere potuisset, nisi hoc Deo gratis donante sumpsisset. Servus quippe factus peccati, liber factus est justitiae ; et ideo a justitia factus est alienus, quia sponte dominio est iniquitatis addictus. Venundatus ergo sub peccato, cunctam in se prolem de carnis concubitu nascituram nexibus mortiferae servitutis obstrinxit. Quod beatus Paulus evidenter his verbis insinuat: Per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors, et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt . Hoc in illo qui primus factus est patre orbis terrarum universi pertulimus, in quo omnes peccaverunt antequam nati essent, qui per seipsos peccare non potuerunt. Hinc factum est ut jam filios irae propagaret massa damnata, quae in illius hominis posteros et iniquitatem simul transfudit et mortem, ut omnis qui per legem peccati de peccatoris semine nasciturus in ipso conceptionis exordio 301 excepisset peccati parentalis maculam, exinde sub jugo gravi quod est super filios Adam a die exitus de ventre matris eorum, usque in diem sepulturae in matrem omnium , ducturus esset aerumnosam infeliciter vitam, brevitati scilicet, peccato, mortique subjectam. Scriptum est enim: Homo natus de muliere brevis vitae, plenus irae : quae ad secundam quoque mortem natum mortaliter traheret, si quem alienum a gratia Dei redemptoris vitae hujus miserabilis obitus inveniret. Ut ergo peccati originalis vinculo, quo per hominem primum tenebamur obstricti, miserantis Dei gratia solveremur, unus exstitit mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus . Nam quia Deus immortalis et justus est, nos autem iniquos et mortales primi hominis transgessio fecerat, ut congrua nostris adhiberetur medela vulneribus, natus est de homine homo Unigenitus Deus, qui de Patre natus est immortalis et justus. Hic in humana natura, in qua mediator Dei et hominum factus est, justitiam habuit ex Patre, mortem ex matre; ut per ipsum liberaremur ab omni peccato, qui peccatum nec nascendo nec vivendo contraxit, et ab ipso acciperemus justitiam, per quam mortis aeternae vinculo solveremur, ut per eum et in hac vita justi, et post hanc vitam immortales esse possemus. Ipse igitur in similitudine carnis peccati mirabiliter, quia singulariter, natus, solus est masculus adaperiens vulvam qui in veritate sanctus Domino vocaretur. Vulvam quippe matris ejus non concupiscentia mariti concumbentis, sed omnipotentia Filii nascentis aperuit. Ideo solus est in quo princeps mundi hujus veniens nihil invenit, solus homo sine adjutorio inter mortuos liber , solus qui non noverat peccatum ; et ob hoc sufficit ut pro nobis peccatum fieret, id est sacrificium pro peccatis, ut nos essemus justitia Dei in ipso . Solus panis qui de coelo descendit, et dat vitam mundo : panis autem quem dat, caro ejus est pro mundi vita : caro utique justi atque immortalis Dei, cujus acceptione justitia atque vita confertur illi carni quae nascitur cum poena mortis et pollutione peccati. CAPUT XIV. Ex peccato primi hominis poenam trahimus et culpam. Quicunque regnum Dei non ingreditur, poenis aeternis cruciatur. --28. Si qui ergo mortem solam et non etiam peccatum ex homine primo transiisse in genus humanum nituntur asserere, mirum si non intelligunt quibus sententiae suae laqueis obligentur. Primo, quia Deum dicunt injustum, in eo quod mori faciat parvulos, quos nulla volunt isti originalis peccati contagione pollutos, quosque manifeste constat infantili aetate aliquid actualis peccati propria non posse voluntate contrahere, cum mortem stipendium peccati Apostolus esse definiat , et rursus aculeum mortis dicat esse peccatum, quo utique pungente mors illata est homini. Sic enim peccatum aculeus mortis dicitur, non quia peccatum per mortem, sed quia per peccatum mors in mundum intravit : sicut virulentum poculum, mortis poculum dicimus, non quod a morte poculum detur, sed quod mors poculo illo comparetur. 302 Qua igitur justitia parvulus subjicitur peccati stipendio, si nulla est in eo peccati pollutio? Vel quomodo videmus morte punctum, si non sensit aculeum? Et cum non sit iniquitas apud Deum, qui fecit hominem ad imaginem suam, quae justitia est, ut imago Dei, quae nihil potuit per seipsam delinquere, si non redimatur sanguine Filii Dei, in regnum Dei non permittatur intrare; quo utique quisquis non ingredietur , interminabilibus ignis aeterni poenis cruciabitur? Qua igitur justitia Deus justus infantibus sine peccato nascentibus ingerit poenam, in quibus poenae non invenit causam? Haecne est creatoris Dei benignitas, ut imaginem suam creet, eamque sine ulla iniquitate condemnet, cum non sit iniquus Deus, qui infert iram ? Si ergo nolunt in ipsius Dei contumeliam mortifera impietate versari, fateantur hominis primi in omnes homines cum morte transisse peccatum. CAPUT XV. Absurda quae sequuntur eos qui negant infantes habere peccatum. --29. Aliam rursus impietatem debent in hac sua videre ac vitare sententia. Dicentes enim parvulos ex Adam non trahere originale peccatum, negant eos profecto habere carnem peccati quos tamen humanam carnem habere non negant. Ex eo vero quod eos sic humanam carnem habere non negant, ut eam esse carnem peccati negent, consequens est ut humanam carnem negent carnem esse peccati. Fatentur, Apostolo compellente, quia misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati . Ad hoc igitur istos caecitas impiae professionis impellit, ut quia carnem humanam negant carnem esse peccati, Christum autem in similitudinem carnis peccati venisse non negant, ipsam Christi carnem non humanam esse, sed alterius naturae sacrilega infidelitate confingant. Isti enim carnem in qua parvuli nascuntur humanam dicunt esse carnem, quam tamen esse carnem peccati negare contendunt; Christum autem in similitudine carnis peccati venisse pari nobiscum professione consentiunt. Aut igitur carnem Christi humanam esse non dicant, aut omnium hominum carnem, in cujus similitudinem Deus Filium suum misit, carnem peccati esse consentiant . Quod cum fecerint, nullus remanebit labor quo eis peccatum carni parvulorum inesse monstretur. Si enim caro peccati non mendaciter dicitur, habet in se caro ipsa peccatum. Si vero peccatum non habet, falsum portat carnis peccati vocabulum. Sed eam de qua loquimur carnem peccati verax discipulus Veritatis Paulus appellat. Restat igitur ut sicut vere caro est cum caro peccati ore apostolico nuncupatur. Sed forsitan dicent in illius carnis peccati similitudine missum Filium Dei, qualem habent homines qui propria voluntate peccare jam possunt, unde caro eorum caro peccati non immerito nuncupatur; non quali carne parvuli sine aliqua peccandi voluntate nascuntur. Ubi non attendunt quia si caro parvulorum a carne majorum diversa qualitate fuisset, non nisi in similitudine carnis parvulorum Deus ad venisset. Magis enim similis esset caro Christi carni parvulorum, cum qua veritatem haberet substantiae qualitatisque communem, quam carni hominum majorum, cum quibus illi communis esset sola carnis natura, non macula. Sed hoc illi forsitan volunt, ut caro Christi cum carne hominum majorum solam habuerit naturae similitudinem, cum carne vero parvulorum munditiam quoque potuerit habere communem. Fateantur ergo parvulos in similitudine carnis peccati, quos asserunt nasci quidem in carne humana, sed originalis peccati contagio non polluta. Quibus ostendendum est quanta eos etiam hic sequatur absurditas. Negantes enim in parvulis nascentibus originale peccatum, humanam eos carnem habere non negant, Filium autem Dei carnem humanam de virgine sine peccato accepisse concedunt: consequens igitur est ut inter carnem nascentis ex virgine Unigeniti Dei et cujuslibet alterius parvuli nihil distare fateantur. Unde conficitur ut omnes parvulos, quos nasci asserunt sine peccato, dicant non egere Salvatoris auxilio; atque ita laqueum Pelagiani erroris incurrunt, dum fidei catholicae infideliter contradicunt. Si enim sine peccato infantes nasci asserunt, quid restat, nisi ut dicant nihil esse in eis quod debeat spiritali regeneratione mundari? Et si removent peccati originalis maculam a nascentibus parvulis, quid aliud nituntur nisi divinae veritati succensere mendacium, quando eos in remissionem peccatorum vident baptismatis accipere sacramentum? quod ideo uniformiter infantibus majoribusque confertur, ut omnibus originalis inesse peccati macula cognoscatur? Quisquis igitur salutem veram sempiternamque desiderat adipisci, sensum haereticae pravitatis abjiciens, quos cum poena peccati natos videt, cum peccato quoque natos esse non dubitet: audiatque beatum Job dicentem: Quia non est mundus a sorde nec infans cujus unius diei vita est super terram . Beati quoque David luctus pii cordis humilitate consideret, dicentis: Ecce in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea . Sancto quoque Abrahae videat circumcisionis sacramentum non sine tremenda parvuli comminatione mandatum. Ibi quippe Deus fidelis et justus, qui non infert iram ubi culpam non invenit, patri nostro Abrahae sic loquitur: Masculus qui non fuerit circumcisus carne praeputii sui octavo die, exterminabitur anima illa de populo suo; quia Testamentum meum transgressus est . Quisquis itaque negat in parvulis secundum carnem nascentibus originale peccatum, dicat in quo potuit infans octo dierum Testamentum Dei transgredi, si non in illo transgressus est in quo omnes peccaverunt? Cum et antequam nascerentur asserat Apostolus infantes nihil egisse boni vel mali ; et videamus jam natos, non solum intra octavum diem nativitatis suae , sed etiam post ipsum diem toto infantiae suae tempore in tantum non posse Testamentum Dei transgredi, ut eis nec ejusdem Testamenti cognitio valeat intimari. 304 An illo quisquam beati Pauli sermone in parvulis evacuare nititur originale peccatum, quo dicit regnasse mortem ab Adam usque ad Moysen, etiam in eos qui non peccaverunt, in similitudinem praevaricationis Adae ? Cui si fuerit illud econtrario replicatum, quod idem Apostolus ait: Per unius delictum in omnes homines in condemnationem ; quod paulo post exponens ait: Per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi ; et cum de Judaeis atque Graecis loqueretur, generaliter intulit: Omnes enim peccaverunt et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Christo Jesu : nonne illico in magnas trudetur angustias, si non utrumque sensum secundum professionem catholicae credulitatis acceperit; ut scilicet infantes propriis quidem operibus nihil deliquisse dicat, in illo autem primo homine omnes homines generaliter peccasse cognoscat? A peccato originis non liberat nisi fides Redemptoris. Natura caeca sine lege peccat. --33. Ab hoc peccato quod originaliter carnalis nativitas trahit neminem facultas naturalis, neminem littera sanctae legis, sed sola fides eripit Jesu Christi Filii Dei, qui veniens quaerere et salvum facere quod perierat , pro impiis mortuus est , offerens semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis . In hoc mediatore Dei et hominum, et humanae naturae status reparatus est, et implendae legis est consummatus effectus : quia nec sibi ad virtutem sufficere ullatenus potuit naturalis infirmitas, quae utique ex quo omnes dies nostri defecerunt, et in ira Dei defecimus , lumine simul et virtute privata, in tantum caeca sine lege peccat, ut peccare se nesciat. Propter quod dicitur: Concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: Non concupisces . Legalis quoque auditus non solum neminem de potestate tenebrarum eripuit, quin etiam peccatoribus cumulum praevaricationis adjecit. Sine gratia quippe fidei gravius lex agnita quam ignota condemnat. Ubi quantum ignorantia peccati minuitur, tantum reatus peccatoris augetur. Ideo Apostolus ait: Lex enim iram operatur; ubi enim non est lex, nec praevaricatio . Idem quoque dicit Quia lex propter transgressionem posita est et, Quia conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut justificatio ex fide Jesu Christi daretur credentibus . Quomodo igitur de possibilitate solius liberi arbitrii natura tanto magis superba, quanto magis dominio peccati mortique subjecta, quantulumcunque sibi bonae voluntatis et operis exordium repromittit, quae nec sana potuit Dei servare mandatum, nec vulnerata quantulumcunque curationis sumpsit de lege remedium, sed insuper auxit mandati cognitione peccatum? Lex enim subintravit, ut abundaret peccatum , de quo liberari nemo potest, nisi per Agnum Dei, qui tollit peccata mundi. De corpore 305 enim mortis hujus non liberum hominis arbitrium, neque legis sanctum, justum, bonumque mandatum; sed sola nos liberat gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. Lex enim spiritus vitae in Christo Jesu liberavit nos a lege peccati et mortis . Christus hominem liberat, non inveniendo fidem, sed dando. --34. Liberavit autem non in quolibet homine fidem inveniendo, sed dando. Deus enim qui impium justificat, ipse infideli fidem, quae per caritatem operatur, gratia suae bonae voluntatis inspirat. Unde quod ad bene cogitandi attinet facultatem, testatur Apostolus dicens, quia non sumus idonei cogitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est . Revera enim, secundum ejusdem Apostoli dictum, Deus quibus voluerit dat poenitentiam ad cognoscendam veritatem, ut resipiscant a diaboli laqueis, a quo captivi tenentur ad ipsius voluntatem . Unde ille apostolorum primus et digne beatus veritatis eloquio nuncupatus, de credulitate gentium loquens, Deum dixit fide mundasse corda eorum; et rursus ait eamdem gratiam divinitus datam gentibus quam et ipsis , ut crederent: ubi gratuitum gratiae donum apostoli et majores natu in doctrina sancti Spiritus agnoverunt; omnesque unanimes uno ore in beati Petri sententiam transierunt, dicentes: Ergo et gentibus Deus poenitentiam ad vitam dedit . Nempe cum ipse Salvator noster propriae vocis imperio humanam convenerit voluntatem, dicens: Poenitemini et credite Evangelio ; claret tamen quia ut homo in Deum credere incipiat, a Deo accipit poenitentiam ad vitam, ita ut omnino credere non possit, nisi poenitentiam dono Dei miserantis acceperit: quae est autem poenitentia hominis, nisi mutatio volunta- Deus ergo, qui homini poenitentiam dat, ipse voluntatem hominis mutat. 35. Proinde si quis dicit, Meum est velle credere, Dei autem gratiae est adjuvare, mutet dictorum ordinem, imo non mutet, sed servet, nec quod posterius est in priore loco, nec quod est prius in loco posteriore constituat. Male enim gratiam Dei suae voluntati postponit, cum ista bona esse non possit, si illa defuerit. Non ergo dicat, Meum est velle credere, Dei autem gratiae est adjuvare; sed dicat, gratiae Dei est adjuvare, ut sit meum velle credere. Tunc enim vere recteque agit hoc ejus velle, cum eum gratia praeveniens coeperit adjuvare. Fides enim quae per caritatem operatur, humilem facit eum cui datur, quia caritas non inflatur . Adjutorio igitur atque munere gratiae sibi fidem dari unusquisque non dubitet; ne dum initium sibi fidei nititur assignare, poenitentiam quoque, quam Deus ad vitam dat, sibi homo non sanitate validus, sed infirmitate praejudicatus assignet, tantique medicaminis beneficio careat, cujus gratiam contumax atque ingratus oppugnat: cum cordis humilitas divinis sit eloquiis admonenda, ubi principaliter ipsa bona voluntas, qua incipimus velle credere, a Domino praeparari demonstratur ac dirigi, Salomone dicente: Praeparatur voluntas a Domino . Et David canit in Psalmis: 306 A Domino gressus hominis dirigentur, et viam ejus cupiet . Deus ergo, qui homini poenitentiam dat, ipse voluntatem hominis mutat. Si velle credere ex nobis est, fides non est gratia, sed merces bonae voluntatis. --36. Si vero, secundum illorum opinionem, nostrum est velle credere priusquam nos Dei gratia incipiat adjuvare, injuste gratia dicitur, quia non gratis datur homini, sed bonae retribuitur voluntati. Hanc enim gratia in nobis invenit quam ipsa non dedit; imo si sic est, nos priores Deo voluntatem damus, atque ita gratiam non miseratione tribuentis, sed aequitate Dei retribuentis accipimus. Verumtamen, Quis prior dedit illi, et retribuetur ei ? Nemo utique, quia Non potest homo accipere quidquam, nisi ei datum fuerit de coelo . Quid enim habet quod non accepit? si autem accepit, quid gloriatur, quasi non acceperit ? Non autem misericordia Dei aliquando praevenit hominem, si nunquam bonam facit , sed exspectat ut inveniat voluntatem. Et ubi est quod David dicit: Deus meus, misericordia ejus praeveniet me . In quo autem Dei nos misericordia praeveniat, vel praeveniens quales inveniat, non in quolibet alio, sed in seipso nobis gentium magister ostendit, dicens: Qui prius fui blasphemus, et persecutor, et contumeliosus, sed misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci in incredulitate . Quomodo ergo aliquam credendi voluntatem ex seipso Paulus habere poterat, qui blasphemum se, et persecutorem, et contumeliosum, caecus atque incredulus ignorabat? Quod humili corde considerans, alio loco dicit: Non sum dignus vocari apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei . Statimque fidem suam non propriae voluntati, sed gratiae Dei miserantis assignans, dicit: Gratia autem Dei sum id quod sum . Quid autem jam erat , nisi fidelis? quod ut esset, misericordiam est utique consecutus, sicut ipse testatur, dicens: Consilium do, tanquam misericordiam consecutus a Domino ut sim fidelis . Nam et cum se prius blasphemum, et persecutorem, et contumeliosum, fuisse fateretur, fidem suam et caritatem gratiae assignare non destitit statim subjiciens: Superabundavit autem gratia Dei in fide et dilectione, quae est in Christo Jesu . Si ergo fidem Paulo gratia Dei non dedit, nec caritatem ei dedisse credenda est: ergo, quod absit, mentitus est Paulus, qui ait, quia caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis . Sed quia Paulus Christo in se loquente mentiri non potuit, ipso Spiritu nobis tribui fidem firmissime fateamur, per quem caritatem Dei in nostris diffundi cordibus negare nequimus Cum ergo Paulus esset blasphemus, et persecutor, et contumeliosus, non ideo est adjutus Dei gratia, quia credere voluit, sed ut credere vellet donum gratiae praevenientis accepit; quae in ejus voluntate non aliquod credulitatis initium, sed blasphemiam, saevitiam, contumelias, et ignorantiam in incredulitate reperit. Cujus usque adeo caeca fuit voluntas, ut non solum non posset credere, sed nec ipsum suae credulitatis posset initium praevidere. Non enim ignorans fecisset, si suam in se ignorantiam praevidisset. Digne igitur in Paulo assignatur praevenientis misericordiae dono 307 non solum credulitatis initium, sed etiam ipsius incredulitatis agnitio; quam ei propterea Dei misericordia contulit, ut incredulitatem suam illuminatus atque adjutus, et agnosceret, et vitaret. Dominus enim est illuminatio nostra et salus nostra ; qui nos illuminat, ut peccata nostra cognoscamus, et sanat ut a peccatis nostris separati cum justitia vivamus. Ob hoc ipse, qui ut fidelis esset, fatetur se misericordiam consecutum, salubriter nos instruit, dicens: Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei . Quia revera et ut velimus, misericordiae praevenientis illuminamur dono, et ut curramus, misericordiae subsequentis fulcimur auxilio. Ut ergo sibi quisque tribuat bonam voluntatem, qua velle incipit credere, non viventis animae vigor, sed mortuae carnis est tumor. Liberum hominis arbitrium post peccatum, sine adjutorio gratiae nonnisi ad serviendum peccato reperitur idoneum. Libertas a bona voluntate sumit initium. --38. Ex quo enim primus homo naturam suam voluntarie vitiavit atque oppressit, ita crevit infirmitas, ut nisi divinae gratiae medicamento praeventum in unoquoque homine sanetur atque adjuvetur liberum indesinenter arbitrium, sit quidem liberum, non tamen bonum; sit liberum, non tamen rectum; sit liberum, non tamen sanum; sit liberum, non tamen justum: et quanto magis a bonitate, rectitudine, sanitate, justitiaque liberum, tanto magis malitiae, perversitatis, infirmitatis atque iniquitatis mortifera servitute captivum. Qui enim facit peccatum servus est peccati ; et a quo quis devictus est, huic et servus addictus est . Regnante igitur peccato, habet quidem liberum arbitrium, sed liberum sine Deo, non liberum sub Deo, id est, liberum justitia, non liberum sub gratia, et ob hoc pessime atque serviliter liberum, quia non gratuito miserentis Dei munere liberatum. Hoc Apostolus evidenter insinuat, dicens: Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae . Servire igitur justitiae non potest qui justitiae liber est: quia quandiu est peccati servus, nonnisi ad serviendum peccato reperitur idoneus. Ab ista servitute peccati nemo liber efficitur, nisi qui liberatoris Christi gratia liberatur, ut scilicet liberatus a peccato, servus fiat Deo. Hoc autem quemadmodum fiat, ipse liberator noster ostendit: Si vos, inquiens, Filius liberaverit, vere liberi eritis . Ideo Vas electionis beneficium nobis gratiae liberatricis insinuans, non solum liberos, sed etiam liberatos nos esse testatur his verbis: Nunc autem liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam . Haec vero libertas, quae non ex humano arbitrio nascitur, sed gratuita Dei miseratione confertur, a bona voluntate sumit exordium, et per fructum sanctificationis in vita aeterna plenum sui sortitur effectum. Sed sicut in nativitate carnali omnem nascentis hominis voluntatem praecedit operis divini formatio; sic in spiritali nativitate, qua veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris, deponere incipimus, ut novum qui in justitia et sanctitate veritatis creatus est induamus, nemo potest habere bonam voluntatem motu proprio nisi mens ipsa, id est interior homo noster, renovetur ac reformetur ex Deo. Ideo 308 nos beatus Paulus praecipit non conformari huic saeculo, sed reformari in novitate sensus nostri. Cujus reformationis initium ne nostrae facultati assignare aliquatenus deberemus, Dominus per prophetam seipsum formatorem lucis ostendit, dicens: Ego Dominus formans lucem et creans tenebras . Quod et beatus Apostolus sua praedicatione confirmat, dicens: Deus, qui dixit de tenebris lucem splendescere, illuxit in cordibus nostris . Et eidem luci quam jam formaverat Deus, alio loco dixit. Eratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Quibusdam vero ex illa lucis formatione laudabili ad vituperabilem tenebrarum informitatem relapsis, affectum piae mentis ostendens, ita loquitur: Filioli mei, quos iterum parturio donec formetur Christus in vobis . Quomodo autem Christus in suis formari potest, nisi quomodo in eis habitare incipit, id est per fidem? Quod beatus Paulus ita confirmat: In interiore, inquiens, homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris . Dum ergo reformamur, renovamur; et in eo quo renovamur, vivificamur. Vita sancta a fide sumit initium. Per gratiam non aufertur liberum arbitrium. --40. Vita autem nostra a fide sumit initium, quia justus ex fide vivit . Quam fidem non ex voluntate nostra nasci, sed per Spiritum sanctum unicuique dari, beatus Paulus ostendit, dicens: Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alteri fides in eodem Spiritu . Non ergo Spiritum sanctum, quia credidimus, sed ut crederemus, accepimus. Forma enim praecessit in carne Christi, quam in nostra fide spiritaliter agnoscamus. Nam Christus Filius Dei secundum carnem de Spiritu sancto conceptus et natus est. Carnem autem illam nec concipere Virgo posset aliquando, nec parere, nisi ejusdem carnis Spiritus sanctus operaretur exortum. Sic ergo in hominis corde nec concipi fides poterit, nec augeri, nisi eam Spiritus sanctus infundat et nutriat. Ex eodem namque Spiritu renat sumus, ex quo natus est Christus. Eodem igitur Spiritu Christus formatur secundum fidem in corde uniuscujusque credentis, quo Spiritu secundum carnem formatus est in utero Virginis. Ideo propheta ex persona fidelium clamat ad Dominum: Propter timorem tuum, Domine, in utero concepimus et parturivimus Spiritum salutis tuae; justitiam non fecimus super terram . Sicut autem non solum priusquam Virgo Maria Christum conciperet, sed etiam priusquam se concepturam agnosceret, gratia plena angeli voce nuncupata est, cum nulla ejus praecessisset concipiendi Filii Dei vel cognitio, vel voluntas, ut agnosceretur ex gratia Dei esse tam ipsa obediens voluntas Virginis, quam conceptio Domini Salvatoris; sic homo priusquam credere velle incipiat, gratia donantis infunditur cordi, ut incipiat in homine per fidem Christus formari. Cum autem Christus in unoquoque formatur, ipse se format; quia ipse fidem in corde uniuscujusque credentis initiat. Propterea in Epistola quae ad Hebraeos scripta est admonemur ut 309 aspiciamus in auctorem fidei et consummatorem Jesum : qui procul dubio sic est auctor fidei nostrae, cum ipse fidem non habentibus donat, sicut est ejusdem fidei consummator, cum eam in habentibus augendo multiplicat, et sancta operatione consummat. Dicit enim beatus apostolus Jacobus quia fides Abrahae patris nostri ex operibus consummata est . Auctor est ergo fidei nostrae, consummatorque Jesus, quia ipse operatur in nobis et velle et perficere, pro bona voluntate. Quod si in eo tantum est auctor fidei nostrae, quia nostram voluntatem exspectat, ut ex nobis esse fides incipiat, consequens est ut etiam consummator fidei nostrae ideo dicatur, quia exspectat ut nostro tantum conatu ad consummationem fides quae a nobis exorta est perveniat; ac sic totum Deo adimitur, si et initium et consummatio fidei nostrae humani arbitrii viribus applicetur. Quod quia valde impium est, si Scripturarum sanctarum eloquiis salutaribus non resistimus, omnia quae pertinent ad bonae voluntatis initium vel profectum, Deum in nobis et incipere et perficere sine aliqua haesitatione credamus. Ipse est enim qui operatur in nobis et velle et perficere, pro bona voluntate . Clamemus igitur in humilitate cordis et veritate fidei cum propheta: Scio, Domine, quia non est in homine via ejus, neque viri est ut corrigat viam suam . Non est itaque in homine via ejus quam habet ex Deo, neque viri est ut corrigat viam suam quam habet ex seipso. Viam ergo suam non habet in se, nec viam suam corrigit, nisi cum rectitudine cordis donum gratiae spiritalis acceperit. Ideo Salomon dicit: Dirigit autem corda Dominus . Beatus quoque apostolus Jacobus testatur quia omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est descendens a Patre luminum : eorum scilicet luminum quibus per Ezechielem novi cordis gratiam repromittit, dicens: Dabo vobis cor novum, et Spiritum novum ponam in medio vestri, et auferetur cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et Spiritum meum dabo in vobis, et faciam ut in justificationibus meis ambuletis, et judicia mea observetis, et faciatis . Beatus quoque Paulus humanae comprimens praesumptionis audaciam dicit: Quis enim te discernit? quid autem habes quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ? Cum quo nos oportet humiliter salubriterque cognoscere pariter et fateri, gratia Dei nos esse quod sumus, si tamen aliquid sumus. Qua gratia humanum non aufertur, sed sanatur; non adimitur, sed corrigitur; non removetur, sed illuminatur; non evacuatur, sed adjuvatur atque servatur arbitrium: ut in quo infirmitatem homo habuit, in eo habere incipiat sanitatem; quo errabat, eodem in viam redeat; in quo caecus fuit, in eo accipiat lumen; et ubi fuit iniquus, serviens immunditiae et iniquitati ad iniquitatem, ibi gratia praeventus atque adjutus serviat justitiae in sanctificationem. Deus, dum quos vult credentes facit, personarum acceptor non est. Nemo a se habet velle credere. --42. Miramur autem quosdam dicere: Si nolentes Deus facit ut velint credere, nullus autem est qui naturaliter possit credere in Filium Dei, aut aliquid boni velle quod pertinet ad vitam aeternam, cur ergo 310 non facit omnes velle, cum non sit personarum acceptor Deus? Ex quibus verbis, quae vestris litteris indita sunt, apparet eos minus considerare quod dicunt. Personarum quippe acceptio apud Deum tunc esset, si in quolibet hominum aliquod inveniret bonae voluntatis initium. Cum autem in nullo bonam voluntatem invenit, sed eam gratis cui voluerit ipse concedit, agnoscitur nulla esse personarum acceptio, quando gratuita est donantis in unoquoque largitio. Quod autem dicunt, cur non facit omnes velle? Itane vero in nemine hoc facit, quia non in omnibus facit? An non habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ? aut culpari potest justitia in vasis irae, quae juste pro meritis aptavit in interitum; vel misericordia in vasis misericordiae, quae sine ullis meritis solo gratiae dono praeparavit in gloriam. Quibus ipsam quoque praeparari a Domino voluntatem Scriptura teste docuimus. Quae si non a Deo datur, sed in homine invenitur, falsum est quod eam Scriptura praeparari dicit a Domino. Omnis autem Scriptura divinitus inspirata, cuncta quae dicit, vera dicit, quia ex veritate sunt universa quae dicit: Eloquia enim Domini, eloquia casta . Deus ergo, qui voluntatem praeparat, ipse donat. Quam si Deus per suam gratiam homini non dederit, nunquam potest homo in Deum velle credere, quia ipsam voluntatem gratia non invenit, sed operatur in homine. Credendi facultas humanae potest inesse naturae, quia Deus potest eam sanare. Adam peccando perdidit fidem. --43. Cum autem dicimus neminem posse in Deum credere, nisi per gratiam Dei cor illuminetur, ut credat, non credendi possibilitatem humanae naturae omnino inesse non posse dicimus, sed ut habeat ipsum posse, unde debeat sperare ac poscere demonstramus. Nam utique naturaliter homini, cum coeperit in Dei Filium credere, si posse credere in conditione primi hominis datum non esset, nunquam peccatum de infidelitate contraheret; neque ulli naturae credendi facultas insita est, quam rationalem non fecit Deus. Nunquid enim de bobus cura est Deo ? In quibus nec punitur impietas, nec pietas coronatur. De hominibus autem omnibus curam esse Deo coelestibus eloquiis edocemur. Naturae igitur humanae competit fides, cujus tantam curam Creator habere dignatur, ut etiam capillos capitis nostri numeratos esse Veritas dicat : ut scilicet, dum se tantum a Deo diligi humana natura cognoscit, diligentem se Deum diligat, eique per fidem puri cordis inhaereat, cui ad beatitudinem fides est via, cui infidelitas est magna miseria: et ideo digne punitur, cum in Dei Filium non credit, quia vitium est ejus infidelitas, sicut virtus est fides, non qualis in daemonibus invenitur, sed qualem Deus sanctis suis donat, quos ex impietate justificat. Ipsa est fides quae per caritatem operatur. Nam et daemones credunt, et contremiscunt ; sed non diligunt eum a quo per superbiam recesserunt. In quam superbiam quia primus homo diabolica est persuasione dejectus, in quo perdidit humilitatem, perdidit 311 fidem: perdens autem fidem, perdidit divinam protectionem. Scriptum est enim: Qui non credit Deo, a Deo non protegitur . Exinde coepit superbire terra, et cinis, quia in vita sua projecit intima sua . Ad ipsa intima ut homines redeant, divinus non desinit sermo ciamare, dicens: Redite, praevaricatores, ad cor . Verum, quia illi caro sunt, spiritus vadens, et non rediens ; nec unquam redire velle potest ovis errans, nisi fuerit boni Pastoris inquisitione praeventa et humeris reportata: propterea pastor bonus venit quaerere et salvam facere ovem perditam, quae pastorem suum quaerere non potest, priusquam ab eo quaeratur, sed a quaerente praevenitur, ut quaerat. Pastor autem eam frustra quaereret, si quaerere ipsa pastorem quaesita non posset. Sed hoc ei quaerentis pastoris bonitas donat, ut etiam ipsa quaerendi pastoris habeat voluntatem. Quaeritur autem ut quaerat, quando illuminatur ut credat. Hoc ergo in homine divinitus agitur, cui fidem Deus infundit ut gratiae dono virtutem credendi natura recipiat quam amisit, et quod non poterat vitiata per culpam, incipiat poscere formata per gratiam, ac sic operante illo medico qui non est opus sanis, sed male habentibus, infirmitas expellatur, natura sanetur. Quam sanitatem poscebat qui dicebat: Ego dixi: Domine, miserere mei, sana animam meam, quia peccavi tibi . Nullus autem sanctorum sanitatem posceret, si humana natura sana esset; et frustra sanitatem quisque posceret, si sanari humana natura non posset. Natura igitur humana sanari potest; sed illius gratia sanitatis accipit donum ex quo creationis sumpsit initium. Nam si homo naturaliter sanari nullatenus posset, ad sanandum eum coelestis medicus non venisset. Rursus si se ipse sanare posset, coelesti medico non egeret. Sanatur enim per fidem, quam si ex seipso aliquis habere posset, Deus eam homini non donaret. Donat autem, quoniam alteri datur fides in eodem Spiritu , sicut Apostolus dicit: Deus ergo unicuique divisit mensuram fidei . Potest homo naturaliter credere, licet ei divinitus donetur ut credat. --45. Non ergo propterea non potest homo naturaliter credere, quia divinitus ei donatur ut credat; imo in hoc maxime ad habendam fidem homo creatus agnoscitur, quia per fidem humana natura ex vetustate renovatur. Sic enim est omnis homo voluntario peccato primi hominis vitiatus, ut Deus voluntate sua bona voluntatem hominis possit sanare si velit. Creavit enim, sicut scriptum est, ut essent omnia, et sanabiles fecit nationes orbis terrarum . Verumtamen ne homini ex seipso putaretur esse sanitatis initium, mox sermo divinus adjecit: Et non est in illis medicamentum exterminii . Quamvis igitur homini primo diabolus abstulerit fidem, Deo tamen reddendi quod dederat non abstulit potestatem, nec humanam naturam diabolus potuit usque adeo vitiare, ut deinceps non posset quod amiserat, Deo rursus largiente, recipere. Omnipotens enim qui potuit humanam formare, potest etiam infirmam sanando per gratiam reformare et custodire naturam. A quo ipsa natura sicut in primo homine fidem ad salutem acceperat, ita nunc in singulis munere divinae bonitatis accipit 312 quos idem Deus praedestinatos et per fidem salvandos ex parentibus creat. Potest igitur Deo donante homo in Deum naturaliter credere. Contra naturam quippe hominis est quod in Deum non credit; quia incredulitatem non habet ex creatione Dei, sed ex voluntaria praevaricatione mandati; per quam sanitate privatus et lumine, hoc per seipsum potest, ut caecitatem atque infirmitatem suam proprio arbitrio augere possit, removere non possit. Cujus tamen illuminatio atque sanatio in tantum est omnipotenti Creatori possibilis, ut ad gloriam nominis ejus, ipso donante, non solum possit infidelis credere, verum etiam ad immortalem atque incorruptibilem vitae statum per fidei gratiam pervenire: ubi, accipiens gratiam pro gratia, peccare omnino non possit, et possit feliciter videre quod credidit. Unde vox illa fidei resultat in Psalmis: Credo videre bona Domini in terra viventium . Deus igitur licet non ad hoc humanam naturam fecerit, ut vitiaretur per culpam, ipse tamen omnipotenti bonitate potest vitiatam sanare per gratiam. Arbitrium itaque hominis sanat Deus atque illuminat, ut homo in Deum naturaliter credat. Ita fit ut homo fidem habere possit, sed eam nisi ex dono Dei habere non possit. Non omnia quae habere possumus ex nobis habere possumus. --Non enim consequens est ut omnia quae habere nos possumus, etiam ex nobis habere possimus. Nam et caro nostra sic a Deo facta est, ut possit naturaliter vivere, hoc ipsum tamen non ex se, sed ex anima possit habere. Vita igitur, ut inesse carni naturaliter incipiat, manifestum est eam ab anima ministrari; ac sic quidem potest caro nostra vivere, sed si in ea sit anima, quae vita ejus est. Verumtamen in anima nostra et carne non parvum nobis gratiae Dei monstratur exemplum. Nam sicut ex seipsa caro vitam non habet, sed ab anima accipit; sic homo non potest habere fidem, nisi munere Dei donantis acceperit. Sicut etiam ut caro vivat, solius opus est animae, ita quoque ut homo credat, solius opus est gratiae; et sicut caro nihil operari potest, si eam vivificare anima desinat, sic homo nihil bene velle potest, si ab eo gratiae juvamen abscedat. Ut ergo caro et vivere possit et operari, praesentis animae vivificatione fulcitur; homo quoque ut bonum velit aut faciat, gratiae vivificantis subsidio jugiter adjuvatur. Interest autem ut caro nostra quantum vivificatur ab anima, non solum bene, sed etiam male operandi accipiat facultatem. Cum autem nos gratia vivificat, non nisi ad bene volendum, nec nisi ad bene operandum nobis adjutorium subministrat. Agnoscat igitur homo in eo se naturaliter credere posse, in quo naturam habet credulitatis ac fidei capacem ; non tamen se putet ad habendam fidem usque adeo esse idoneum, ut ex voluntate sua constare fidei arbitretur exordium. Volens enim homo habet fidem; sed Deus qui fidem donat, ipse hominis mutat et dirigit voluntatem. Dominus enim dabit suavitatem, et terra nostra dabit fructum suum . 313 CAP. XXV. Gentes quae naturaliter ea quae legis sunt faciunt, nonnisi Christiani fideles intelligendi sunt. --48. De his igitur in quibus natura divino sanatur munere, ut in Deum naturaliter credant, quique gratis per fidem justificati, etiam ad bene operandum auxilium gratiae subsequentis accipiunt, Apostolus dicit: Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis . Quem quidem Apostoli locum hi QUI GRATIAE CONTRADICUNT gentibus incredulis assignare contendunt, ex hoc videlicet quod etiam illi qui fidei gratiam non recipiunt illa quae ad honestatem morum et humanae societatis vinculum pertinent naturali quadam lege sic servant, ut etiam eos qui illa violare contendunt judiciorum aequitate ac severitate coerceant. Ubi minus attendunt apostolico suam sententiam prorsus enervari sermone, quem superius praemisit dicens: Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur ; justificari autem sine fide neminem posse idem beatus apostolus ostendit, dicens: Scientes autem quod non justificabitur homo ex operibus legis, nisi per fidem Jesu Christi; et nos in Christum Jesum credimus, ut justificemur ex fide Christi, et non ex operibus legis. Propter quod ex operibus legis non justificabitur omnis caro . Et paulo post fidei gratiam commendans, per quam vera confertur unicuique justitia, sic ait: Non abjicio gratiam Dei: si enim per legem justitia, ergo gratis Christus mortuus est . Item cum patrem nostrum Abraham non ex operibus legis, sed ex fide justificatum assereret, dicens: Sicut Abraham credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam ; ut etiam gentes quas semini Abrahae divinus sermo promisit ex fide justificari ostenderet, secutus adjunxit: Cognoscite ergo quia qui ex fide sunt, hi sunt filii Abrahae. Providens autem Scriptura quia ex fide justificantur gentes, Deus praenuntiavit Abrahae dicens: quia benedicentur in te omnes gentes . Igitur qui ex fide sunt benedicentur cum fideli Abraham . Hunc autem patrem nostrum Abraham non ex operibus, sed ex fide justificatum esse confirmans, alio loco sic loquitur: Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Quid enim Scriptura dicit? Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam : ei autem qui operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum, ei vero qui non operatur, credenti autem in eum qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam . Cum ergo Apostolus de his gentibus loquens quae, naturaliter ea quae legis sunt facientes, ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis , de his se loqui testetur qui justificantur, Abraham autem patrem nostrum non ex operibus, sed ex fide justificatum esse commemoret, quis audeat illas in hoc loco gentes accipere quas constat non esse justificatas ex fide, cum ipse testetur Apostolus quia omne quod non est ex fide peccatum est , et quia sine fide impossibile est placere Deo ? Quod si Abraham ex fide justificatum esse constat, cujus semini 314 gentes Apostolus promissas esse commemorat, quisquis asserit gentes non ex fide, sed ex operibus justificari posse, quid superest, nisi ut eas neget ad Abrahae semen, cui gentes promissae sunt, pertinere? cum Abraham pater sit omnium credentium per praeputium, ut reputetur et illis ad justitiam . Quoniam igitur unus Deus, qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem , Apostolus autem de his qui justificantur se loqui monstravit, cum de gentibus naturaliter quae legis sunt facientibus et opus legis in suo corde habentibus disputaret: ille sensus est veritati conveniens, quod gentes in eodem loco accipiuntur quas Deus fidei dono justificat, et in eo quod eis fidei gratiam tribuit, opus legis suae in eorum cordibus donata justificatione conscribit, ut sine Testamenti Veteris littera per Novi Testamenti gratiam natura renovata opus legis ad hoc scriptum habeat, ut ad populum Dei, non operum praecedentium merito, sed justificationis gratuito munere incipiat pertinere. Quod nobis ore prophetico coelestis dignata est vulgare doctrina, sancto Hieremia dicente: Ecce dies venient , dicit Dominus, et consummabo super domum Israel, et super domum Juda Testamentum novum . Et paulo post: Quia hoc est Testamentum quod disponam domui Israel, post dies istos , dicit Dominus, dabo leges meas in corda eorum, et in sensibus eorum superscribam eas, et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum; et non docebit unusquisque proximum suum, et unusquisque fratrem suum dicens: Cognosce Deum: quoniam omnes scient me a majore usque ad minorem eorum, quia propitius ero iniquitatibus eorum, et peccatorum illorum jam non memorabor . Cognitio Dei sine dilectione nihil prodest. Fides sine caritate potest esse, non prodesse. --50. Haec autem scientia in qua sic Deus agnoscitur, ut peccatorum remissio divinae propitiationis munere tribuatur, longe alia est ab illa cognitione illorum qui, cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis; qui dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt, et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis . Isti enim quia sine gratia fidei, quae per caritatem operatur, Deum cognoverunt, ipsa sua cognitione inexcusabiles facti sunt; hi vero qui Deum fidei perceptione cognoscunt, inaccusabiles fiunt. Quis enim accusabit electos Dei ? Nemo utique: Diligentibus enim eis Deum omnia cooperantur in bonum . Et ideo eos nullus accusat, quia Deus eos secundum propositum praescitos, et praedestinatos, vocatosque justificat, atque glorificat; ut gloriatione legis factorum qua se homo superbus extollit exclusa, per legem fidei, quae per caritatem operatur, qui gloriatur, in Domino glorietur . Quod si quibusdam cognoscentibus Deum, nec tamen sicut Deum glorificantibus, cognitio illa nihil profuit ad salutem, quomodo hi poterunt justi esse apud Deum, qui sic in suis moribus atque operibus bonitatis aliquid servant, ut hoc ad finem Christianae fidei caritatisque non referant? quibus aliqua quidem bona, quae ad societatis humanae 315 pertinent aequitatem, inesse possunt; sed quia non fide et caritate Dei fiunt, prodesse non possunt. Etenim fieri potest ut quisquam Deum esse credat, qui Deum non diligit; ut autem quisquam Deum diligat qui in Deum non credit, fieri nullatenus potest: Quia POTEST UNUSQUISQUE CREDERE aliquid esse quod non diligit, diligere vero nemo potest quod esse non credit. Apostolus autem dicit sine caritate fidem, caeteraque bona opera cuiquam prodesse non posse; dicit enim: Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam; et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ut ardeam, caritatem autem non habeam, nihil mihi prodest . Si ergo opera cum fide sine caritate prodesse non possunt, quomodo proderunt opera quae in fide non fiunt? Unde non immerito beatus Apostolus pro Thessalonicensibus orat ut eis Deus impleat omnem voluntatem bonitatis, et opus fidei in virtute . Nam et in eodem loco, ubi de gentibus legem naturaliter facientibus loquebatur. ante praemiserat dicens: Gloria autem, et honor, et pax omni operanti bonum, Judaeo primum, et Graeco . Quomodo autem infidelibus potest esse gloria, quae non datur nisi justificatis? Quos enim Deus justificavit, illos et glorificavit : Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi super omnes qui credunt ; aut quis honor incredulis dabitur, cum hunc non nisi credentibus tribui beatus Petrus edoceat, dicens: Vobis igitur honor credentibus ? Vel quomodo erit pax ei QUI NON EST REDEMPTUS sanguine Jesu Christi, in quo Deus pacificavit, sive quae in terris sunt , sive quae in coelis? Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum . Haec autem pax sine caritate et fide Christi non potest possideri, quia justificati ex fide pacem habemus ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum, per quem et accessum habemus per fidem in gratia ista, in qua stamus et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei . Quae spes ideo non confundit, quia caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis . Accepimus enim spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba Pater . Ut igitur homines filii Dei fiant, Filium Dei unicum per fidem recipiunt, et ipso donante hanc accipiunt potestatem, ut et in eum credant, et ad numerum filiorum Dei pertineant: Quotquot enim receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus . In eorum cordibus dat legem suam, et in sensibus eorum scribit eam, id est legem fidei, quae inspirata justificat, non legem factorum, quae etiam observatores suos sine dubitatione condemnat. Lex factorum, quae naturaliter esse potest in cordibus infidelium, ab impietate non liberat. --52. Nam illa quae lex factorum est, quae hominem justificare non potest, quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro, potest quidem naturaliter esse et in corde gentium et in corde infidelium Judaeorum : quae tamen sine fide Christi nullatenus justificat sectatores 316 suos, sed eos tenet vinculo impietatis obstrictos. Haec utique fuit in corde Pauli, quando fuit incredulus, secundum aemulationem persequens Ecclesiam Dei, et secundum justitiam, quae in lege est, conversatus sine querela . Quam tamen quia ex Deo non habuit, ideo dicit: Quae mihi fuerunt lucra, haec arbitratus sum propter Christum detrimenta: verumtamen existimo omnia detrimentum esse propter eminentem scientiam Jesu Christi Domini mei, propter quem omnia detrimentum feci et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam et inveniar in illo non habens meam justitiam, quae ex lege est, sed illam quae est ex fide Christi, quae ex Deo justitia ex fide ad cognoscendum illum . Quis non his verbis apostolicis videat justitiam quae ex lege est esse ex homine, justitiam vero quae ex fide Christi est non esse nisi ex Deo? Illa est igitur justitia per quam impius erigitur ut cadat in poenam, ista autem est per quam justificatus humiliatur ut exaltetur ad gloriam. Ideo cum in illa quae ex lege est sine querela conversaretur Apostolus, fuisse se impium non negat, dicens: Ut quid enim Christus cum adhuc infirmi essemus secundum tempus pro impiis mortuus est ? Inimicum quoque Dei se fuisse veraciter confitetur dicens: Si enim, cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius ab ira per ipsum . Quid ergo prodesset Paulo sine cognatione Christi illam quae in lege factorum est, servare justitiam: cum ipse Salvator noster Judaeis dicat: Nisi cognoveritis quia ego sum, moriemini in peccatis vestris . Ergo quia justitiam quae est ex fide Christi ad cognoscendum illum esse testatur Apostolus, manifestum est legem fidei esse, quam se Deus in corde suorum scripturum esse promisit. Quod ejusdem tenor evidenter ostendit. Ibi enim dicit Deus: Et non docebit unusquisque proximum suum, et unusquisque fratrem suum, dicens: Cognosce Dominum; quia omnes scient me a minore usque ad majorem eorum . Haec est lex, quam Deus scribit in cordibus eorum omnium, non per conditionem naturae, sed per largitatem gratiae; non per liberum arbitrium hominis, sed per ministerium evangelicae praedicationis; non in lapide per litteram Veteris Testamenti, sed in corde per Spiritum Dei vivi. Quod beatus Paulus evidenter insinuat dicens: Epistola estis Christi ministrata a nobis, et scripta non atramento, sed Spiritu Dei vivi; non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Hoc ergo Deus scribit in cordibus hominum per Spiritum suum, quod exinde diaboli delevit invidia, per quam mors intravit in orbem terrarum. Scribit itaque legem fidei, per quam justificat gentes Deus, ut dando gratiam renovet naturam. Caritatem quippe, quae plenitudo est legis , ad hoc per Spiritum suum diffundit, ut faciat impleri quod praecipit; et illuminationis gratiam per spiritum fidei propterea largitur, ut quod Deo placitum est, fides per caritatem operetur. Quae quandiu in homine non est; quidquid sine lege fidei per legem naturalem scriptum remansit in homine operantem nullatenus salvat, quia 317 neminem Deus sine fide justificat, nec potest operanti salutem acquirere, quia sine fide impossibile est placere Deo . Nemo ergo naturali legi conetur assignare legem quam Deus non condendo naturam, sed donando gratiam in corde gentium scribit. Haec est enim lex, non qua homo societatis humanae vinculum etiam sine fide custodit, sed per quam credendo Deum cognoscit et diligit; non per quam sibi etiam bona opera vel ipsam fidem quisque superbus vindicat, sed qua Deo in se misericorditer operanti tam fidem suam quam bona opera subjectus assignat: haec enim cor hominis ita componit et dirigit, ut cum homo praecepta Dei audit, id donari sibi quod praecipitur poscat, et cum in fide operatur, gratia Dei se jugiter adjuvari non ambigat. Quod Deus non faciat omnes credere velle, pertinet ad secreta ejus judicia. --55. Quod autem interrogant isti de Deo dicentes: Cur ergo non fecit omnes homines velle credere, cum non sit personarum acceptio apud Deum? scire debent hoc in illis altioribus positum a quibus sancta Scriptura humanae curiositatis coercet audaciam dicens: Altiora te ne quaesieris et fortiora te ne scrutatus fueris sed quae praecepit tibi Deus, illa cogita semper . Haec altiora ille qui usque in tertium coelum raptus est, eo magis territus quo magis illuminatus, expavit. Unde magis clamare non cessat. O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini? aut quis consiliarius ejus fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi gloria in saecula . SAT EST ERGO NOBIS, et in his qui salvantur, gratuitam Dei misericordiam, et in his qui condemnantur veram Dei justitiam sine dubitatione credere, et corde contrito atque humiliato misericordiam Domino judiciumque cantare , qui et in vasis irae atque aptatis in interitum ostendit justitiae suae nullam iniquitatem placere, et demonstrat in vasis misericordiae quia potest ejus bonitas omnia quibus voluerit peccata dimittere. Falluntur qui existimant divinam voluntatem aequaliter se habere erga salvandos et damnandos. --56. Illud vero Apostolicum ubi dicitur de Deo: Qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire , non sicut oportet intelligunt, qui hanc Dei voluntatem, sicut in vasis misericordiae, sic et in vasis irae accipiendam existimant, minus considerantes veracissimam Scripturae sententiam, quae divinae commendans omnipotentiam voluntatis: Omnia quaecunque voluit fecit, in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis ; ipsique Deo rursus dicit: Subest enim tibi cum voles, posse . Quomodo igitur omnia quae vult facit, si volens hominem salvum fieri, cujus salus non nisi a bona incipit voluntate, ipsum velle non in homine Deus inchoat, sed ut ab homine nascatur exspectat? O quam pessimum nefas asseritur, dum gratiae Dei contumaciter repugnatur! et homines opere Dei se in bonum mutari negant, qui homines non essent, nisi bonitate Dei operantis existerent. Itane vero rerum ordo credi putarive permittit, ut Deus, qui creator est hominis, valeat hominem facere, non mutare; et qui nullius eget adjutorio 318 ut hominem faciat, operari tamen quod vult in hominis voluntate non possit priusquam in homine ipsum velle repererit; et ut sit homo, habeat ex Deo, ut autem melior sit, habeat ex seipso; ac sic voluntatem bonitatis qua in Deum creditur, non divina bonitas, sed humana pravitas operetur? Pravus est enim omnis homo, priusquam in Deum credat; et quia scriptum est: Erunt prava in directa , ex pravo fit homo rectus, ex infideli fidelis efficitur. Igitur si Deus pravae voluntati bonitatem non tribuit, sed ut ex se ipsa bona fiat exspectat, potest ergo prava voluntas ex se bonitatem gignere, ita ut cum ex Deo habeat ut sit, non nisi ex se habere possit ut bona sit; ac sic omnipotens et bonus de voluntatibus hominum malis bonum possit operari cum velit, ut autem ipsae voluntates bonae sint, velit quidem, facere autem nullatenus possit. Quis enim nesciat malae voluntatis fuisse Paulum cum persequeretur Ecclesiam Dei et expugnaret illam? cujus tamen malitia bene usus est Deus, quando persequente Saulo beatus Stephanus est martyrio coronatus. Ergone potuit Deus Stephanum coronare per Sauli persecutoris infidelitatem, et persecutorem Saulum Deus convertere nequivit ad fidem? Ergone Paulus prior voluntatem suam Deo dedit, et sic Deus fidem Paulo volenti retribuit? Et ubi est quod ipse dicit: Quis prior dedit illi, et retribuetur ei ? Quod utique non dixisset, si a se voluntatem Deo datam, et a Deo sibi fidem cognosceret retributam. Hanc itaque amentiam, et a fidelibus suis arceat, et ab infidelibus Deus auferat. Ille enim tam profana cogitatione polluitur, cui gratia, vel obdurato non datur, vel ingrato aufertur. Deus enim convertens vivificat quos vult salvos fieri; Deus voluntates hominum mutat, ut esse bonae incipiant. Ideo scriptum est: Et dixi, nunc coepi, haec est mutatio dexterae Excelsi . Prophetae sensus aperto sermone se praebuit agnoscendum, qui utique non posteaquam coepit, sed hoc ipsum quod coepit, mutationem dexterae Excelsi esse non tacuit. Proinde hi qui voluntatem Dei qua omnes homines vult salvos fieri, aequalem circa redimendos et damnandos existimant, cum interrogati fuerint cur velit Deus omnes homines salvos fieri, nec tamen omnes salvi fiant, quid respondebunt? Bonam voluntatem hominis non exspectat Deus, sed tribuit. Salus gratuita adultis sicut parvulis. Cruciatus infantium. --58. An illud quod vestra eos dicere testatur epistola; id est, quia Deus exspectat hominis voluntatem, ut aequum sit in volentibus praemium, in nolentibus autem justa damnatio? Sed ut prolixitatem vitantes omittamus alia quae possunt pro veritate fidei huic pravae sententiae replicari, interim testimonio convincantur atque confundantur non loquentium hominum, sed tacentium parvulorum, in quibus ad evacuandam sapientiam verbi multum resplendet virtus crucis Christi, quae gratis in omnibus hominibus propria utentibus voluntate eamdem salutem a se ostendit fieri, quam in infantibus nullam 319 voluntatem habentibus dignatur operari. In eis namque nec bona voluntas est, ut aequum sit in volentibus praemium; nec mala, ut sit in nolentibus justa damnatio. Si ergo ad salvandos homines, sicut isti volunt, non excitat neque mutat, sed exspectat hominum voluntates; quomodo infantibus qui baptizantur, et in eadem infantia moriuntur, donat aeternam salutem, quorum bonam nec exspectat nec invenit voluntatem? Item alios quomodo sine baptismate mortuos aeternis cruciatibus damnat, cum in eis nullam culpam malae voluntatis inveniat? Nonne istos inimicos gratiae Dei, nec defensores humani, sed deceptores arbitrii, ad hoc sua perversitas cogit, ut Deum putent iniquum in obitu omnium parvulorum, ubi nulla interveniente vel bonitate, vel malitia voluntatis, alios vident potiri regno, alios interminabili deputatos incendio? Proinde si ita est ut ipsi sentiunt, nullus debet parvulus mori priusquam ad aetatem perveniat in qua possit vel bonam voluntatem habere, vel malam; ut Deus nec baptizatos parvulos sine bona voluntate salvet, neque non baptizatos sine mala voluntate condemnet. Si enim Dei bonitas salutem non incipit hominis operari, nisi bonam ejus invenerit voluntatem, iniquum erit eum vel damnari vel redimi, qui bene nec velle, nec nolle potuerit. Sed non est iniquitas apud Deum , cujus universae viae misericordia et veritas . Igitur quia Deum justum bonumque catholica veraciter credit et confitetur Ecclesia, certissime credendum est et fiducialiter confitendum unam eamdemque Dei gratiam in majoribus salvandis operari bonae voluntatis initium, quae in parvulis sine voluntate operatur salvationis effectum. Ipsa gratia infantes neque volentes, neque nolentes redimit, quae majores illuminando volentes ex nolentibus facit. Et hoc in parvulis salutis opus sine propriae voluntatis assensu gratia Dei operante perficitur, quod bonae voluntatis exordio divinitus dato in majoribus inchoatur, ut opere solius gratiae voluntas quae mala fuit bona fiat, et deinceps gratiae secum operanti servitium obedientiae cooperatricis exhibeat. Sic autem Deus crudelis non est in infantibus damnandis quibus baptismatis beneficium non tribuit, sicut injustus non est in majoribus, quibus bonam non donat voluntatem. Et sicut illos voluntas sua mala, sic istos jure puniri facit origo damnata. Deus autem in hominibus nec maculam vitiatae originis, nec malitiam condidit propriae voluntatis. In hominibus igitur quos salvat, voluntatem bonam non invenit, sed sicut aetatum exigit diversitas, aut in majoribus bonam voluntatem gratis facit quam invenit malam, aut sine voluntate hominis vel bona vel mala, perficit in parvulis gratiam sacramenti, ille cujus nemo potest bonae resistere voluntati. Quos omnes homines Deus vult salvos fieri. Per omnes homines non semper totum genus humanum intelligitur. --61. Quocirca illos omnes quos Deus vult salvos fieri, sic intelligere debemus, ut nec aliquem putemus salvum fieri posse nisi voluntate Dei, nec existimemus voluntatem omnipotentis Dei, aut in aliquo non impleri, aut aliquatenus impediri. Omnes enim quos Deus vult salvos 320 fieri, sine dubitatione salvantur, nec possunt salvari, nisi quos Deus vult salvos fieri, nec est quisquam quem Deus salvari velit qui non salvetur: quia Deus noster omnia quaecunque voluit fecit . Ipsi omnes utique salvi fiunt, quos omnes vult salvos fieri: quia haec salus non illis ex humana voluntate nascitur, sed ex Dei bona voluntate praestatur. Verumtamen in his omnibus hominibus quos Deus vult salvos facere non totum omnino genus significatur hominum, sed omnium universitas salvandorum. Ideo autem omnes dicti sunt, quia ex omnibus hominibus omnes istos divina bonitas salvat, id est, ex omni gente, conditione, aetate, ex omni lingua, ex omni provincia. In his omnibus ille sermo nostri Redemptoris impletur, quo ait: Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum . Quod non ideo dixit, quia omnes omnino trahit, sed quia nemo salvus fit, nisi quem ipse traxerit. Nam et alibi dicit: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum . Item alibi: Omne quod dedit mihi Pater ad me veniet. Hi ergo sunt omnes quos vult Deus salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire. Est autem familiare divinis eloquiis ut omnes nonnunquam dicant, nec tamen omne humanum genus in ipsis omnibus semper intelligi debere commoneant; sicut est illud quod dicit Dominus per prophetam Johel: In novissimis diebus effundam de Spiritu meo super omnem carnem . Quod in centum viginti hominibus in quos Spiritus sanctus linguis igneis venit factum beatus Petrus ostendit. Si ergo hic omnem carnem omnes omnino putaverimus homines intelligi, incipiet mendax aestimari sermo divinus. Est autem Deus verax, et eloquia Domini eloquia casta . Super omnem igitur carnem sicut se Deus effusurum de Spiritu suo repromisit, sic fecit, sic facit, sic usque in finem saeculi facturus est. Prorsus super omnem carnem, id est super omnes homines effundit de Spiritu suo, scilicet super illos omnes quos vult salvos fieri. Et ut qui sint omnes isti plenius noverimus, ejusdem beati Petri sermonibus auscultemus, qui illam praedicationem suam sancto Spiritu repletus hac exhortatione conclusit: Poenitentiam inquit) agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Jesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum, et accipietis donum Spiritus sancti: vobis enim est repromissio et filiis vestris, et omnibus qui longe sunt, quoscunque advocaverit Dominus Deus noster . Omnes itaque dixit, sed quoscunque Dominus advocaverit. Quos etiam beatus Paulus secundum propositum vocatos insinuat, qui alio quoque loco ait, conclusisse Deum omnia in incredulitate, ut omnium misereatur . Et tamen Deus non ita omnium omnino miseretur quos in incredulitate conclusit, ut omnibus infidelibus gratiam fidei misericorditer donet, cum tamen eamdem gratiam fidei non infidelibus Deus misericors donet, sed illis procul dubio de quibus ad Moysen dicit: Miserebor cui misereor, et misericordiam 321 praestabo cujus miserebor . Gratiam igitur voluntariae donationis ostendit, sicut Dominus suis dignatus est loqui discipulis: Vobis datum est nosse mysterium regni coelorum, illis autem non est datum ; item dicit: Qui potest capere capiat . Sed ut ipsam capacitatem divina doceret largitate concedi, alio loco ait: Non omnes capiunt hoc verbum, sed quibus datum est . Hi sunt ergo omnes quorum Deus miseretur, quia misericordia ipsius praeveniuntur, ut credant et gratis salvi fiant per fidem. Eorum namque credulitas non ex humana voluntate sumit initium, sed ipsi voluntati fides gratuita Dei miserantis largitate donatur. Hanc omnium discretionem, quam fidelis debet intellectus omnino servare, beatus Paulus uno Epistolae suae loco sic posuit, ut omnes homines sine aliqua exceptione dicens, statim quosdam omnes homines exceptis aliis intimaret. Ait enim: Sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, sic et per unius justitiam in omnes homines in justificationem vita . Nunquidnam quia in omnes homines in condemnationem, et in omnes homines in justificationem Apostolus dicit, ideo prorsus omnes homines, quos per peccatum Adae originaliter constat esse damnatos, simul omnes eosdem credere debemus justificatos esse per Christum; cum innumerabiles infidelium mortes obsistant, qui sine gratia justificationis de hac vita transeunt, et absque sacramento baptismatis ad sedem mortis aeternaque supplicia rapiuntur? Restat ergo ut non omnes omnino quos in condemnationem ponit Apostolus transire ad justificationis gratiam sentiamus, sed quosdam ex illis omnibus omnes istos: itaque omnes per Adam in condemnationem esse filios irae, et ex eis quosdam per Christum omnes esse filios gratiae; illos ergo esse omnes, quos per primum hominem propago peccatrix carnali generatione condemnat. Omnes enim terreni sunt, qui terreni hominis imaginem gerunt, et omnes coelestes qui ad aeternam vitam imaginem hominis coelestis accipiunt. Iterum dicit propheta: Omnes gentes quascunque fecisti venient, et adorabunt coram te, Domine, et glorificabant nomen tuum . Dominus quoque suis fidelibus dicit: Eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum . Nunquid ergo contrariis sibi repugnat Scriptura divina sententiis? Absit. Sed et illos omnes, et istos omnes veraciter dicit, id est et omnes fideles qui nomen Domini in omnibus gentibus glorificant, et omnes incredulos qui per easdem omnes gentes in odio nominis Christi fideliumque ejus mortifera impietate perdurant. Tale quiddam est etiam in Epistola quam Colossensibus beatus Apostolus scribit, ubi dicit: Quia in Christo condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates. Omnia per ipsum, 322 et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant . Et paulo post ait: Quia in ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare, et per eum reconciliari omnia in ipsum pacificans per sanguinem crucis ejus, sive quae in terris sunt, sive quae in coelis sunt . Nunquidnam omnia quae in coelis et in terris sunt per eum pacificari credemus? Absit. Qui enim sic sentire voluerit, bicipitem laqueum geminae impietatis incurret, ut aut diabolum et angelos ejus per Christum creatos esse neget, aut eos reconciliandos per sanguinem crucis ejus affirmet. Verumtamen quisquis harum sententiarum pravitate qualibet involvitur, caveat ne cum ipso diabolo atque angelis ejus aeternae combustionis punitione damnetur. Unius enim ejusdemque impietatis est reus, si quis diabolum aut non a Christo creatum, aut reconciliationi Christi credat quandoque reddendum. Cum utique si eum Christus Dominus non creasset, ejus damnabilis a Christo discessio non fuisset; et si eum Christus quandoque salvaturus esset, non ore Christi pronuntiaretur ejus aeterna combustio. Omnia ergo per Christum et in Christo creata sunt, quia nihil est quod non per Filium et in Filio creaverit Pater. Et omnia per ipsum atque in ipso reconciliantur, quia nullus est hominum qui sine cruce Christi reconciliationis beneficium consequatur. Ex hac igitur regula quae coelestibus inserta monstratur oraculis, sic intelligamus omnes homines quos vult Deus salvos fieri, ut noverimus omnes qui salvantur, non nisi ex ejus gratuita bonitate salvari. Ut enim quisque salvetur, nulla praecedunt humanae voluntatis bona merita, sed sola Dei voluntas humanae salvationis est causa. Ira enim in indignatione ejus, et vita in voluntate ejus . Ira igitur ejus nostrae iniquitatis est meritum, vita vero nostra voluntatis ejus est donum. Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat : eosdem autem vivificari vult quos vult salvos fieri. Sic ergo quos vult salvat, quemadmodum quos vult vivificat. Nihil namque voluit et non fecit qui, Scriptura teste, omnia quaecunque voluit fecit . Proinde non indigne dicimus aliquid Deum nolle quod possit; nefas est autem si quis omnipotentem dicat aliquid facere non posse quod velit: Voluntati enim ejus quis resistit ? Nemo utique, quia non est aliqua natura quae ab ejus creatione sit aliena. Et sicut nihil naturaliter subsistit quod ille non fecerit, ita nihil provenit in salutem hominum, quod ille non in aeterna bonae voluntatis suae dispositione faciendum praedestinaverit, a quo et fides gratis infunditur, per quam bene ambulemus; et perseverantia donatur, per quam ad speciem pervenire possimus. Haec autem dona sua semper Deus in aeterna atque incommutabili habuit voluntate disposita, in qua praeordinavit atque praeparavit et quae daret, et quibus daret. Ipse enim 323 praedestinando praeparavit gratiae donum, qui gratiam donando implet praedestinationis effectum. EPILOGUS.--67. Habetis, dilectissimi fratres, tam de incarnatione Domini nostri Jesu Christi quam de gratia paucis expressam fidei nostrae confessionisque sententiam, qua certissime continetur, Unigenitum Deum de Deo Patre naturaliter sine initio natum, ex virgine naturaliter secundum carnem progenitum. Unus enim idemque est Deus Verbum, quem prima nativitate coaeternum sibi genuit aeternitas Patris, et quem temporaliter conceptum secunda nativitate filium hominis protulit uterus virginalis. Cujus gratia nobis, et initium bonae voluntatis donatur ad fidem, et ipsi voluntati adjutorium tribuitur, ut quod bene vult bene operetur, Deus enim, qui hominem condidit ipse praedestinatione sua et donum illuminationis ad credendum, et donum perseverantiae ad proficiendum atque permanendum, et donum glorificationis ad regnandum quibus dare voluit, praeparaverit, quique non aliter perficit in opere quam in sua sempiterna atque incommutabili habet dispositum voluntate. Cujus praedestinationis veritatem, qua nos ante mundi constitutionem praedestinatos in Christo testatur Apostolus , si quis detrectat cordis credulitate recipere, vel oris confessione proferre, si ante ultimum diem vitae praesentis impietatis suae contumaciam, qua Deo vivo et vero rebellis obsistit, non abjecerit, manifestum est eum non pertinere ad eorum numerum quos Deus in Christo ante mundi constitutionem gratis elegit et praedestinavit ad regnum. Pro quibus tamen nec oratio fidelium debet desistere, nec caritas aliquando torpere, ut Deus eis gratiam suae illuminationis donet, per quam in ipsis semen divini sermonis fructificet, qui frustra exterioribus auribus sonat, nisi Deus spiritali munere auditum hominis interioris aperiat.
(Ephes. II, 8) (Ibid., 10) (Rom. XII, 11) (II Tim. II, 9) (Heb. IV, 12) (quae gratis
indignis ita tribuitur, ut ipsa in nobis, et exordium,
et profectum bonae voluntatis operetur) (Rom. X, 10) ( al. 

infundit vel infudit) (I Tim. III,
16) ( al. idem) ( al. id est) ( al. 
idem) ( non enim rapinam arbitratus
est esse se aequalem Deo [Philip. II, 6, 7] ) ( al. idem) (Ibid.) (II Cor. III, 6) ( forte reseravit) (II Cor.
VIII, 9) (Joan. I, 14) ( al. profiteri) (Psal. LXXXVI, 5) (Isa. VII, 14; Matth. I, 23) (Ibid., 18) (Ibid., 20) (Gal. IV, 4) (Rom. I, 1, 2) (II Tim. II, 8) ( al. eloquio) (Luc. I, 35) (Genes. XXIV, 2) (I Cor. X, 17) ( al. qui) (quod
in veritate sanctus David enuntiat, dicens: Ecce enim
in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me
mater mea [Psalm. L, 7] ) (sicut ipse testatur) (Apoc. I, 11) (quod saepe commemorandum
est) (Sap. VII, 26) (Joan. I, 14) ( al. victima) (Psal. LXXVI, 10) (Luc. I, 28) (Rom. VIII, 3) (Philip. II, 6, 7) (Psal. XXIV, 12) ( al. fuit) (Psal. CXVIII, 155) (Isa. LIX, 2) (Rom. VIII, 3) (sicut
beatus Joannes evangelista testatur) (Joan. I,
13) (I
Joan. III, 8) (quia sicut habet Pater vitam in semetipso, sic

dedit et Filio vitam habere in semetipso [Joan. V, 26] ) (Psal. LXXXVIII, 49) (Luc. XIX, 10) (Rom. IV, 25) (Ephes. II, 3) (Joan. XVII, 22) (Rom. VI, 9) (Joel. II, 28) (Luc. III, 6) (Joan. XVII, 2) (Matth. XXIV, 22) (Genes. XII, 1) (neque enim quod Deus jubebat,
ullatenus implere posset, nisi eum ille qui praeceperat
adjuvaret) (Genes.
XLVI, 27) (I
Petr. III, 20) (Act. II, 41) (I
Joan. IV, 3) (Philip. II,
6, 7) (II Cor. VIII, 9) (Rom. V, 6) (Joan. XIV, 6) (I
Joan. V, 20) ( al. deserit) (Matth. XXVIII, 20) (Baruch, III, 36, 37) (Ibid., 38) (Rom. IX, 5) (II Cor. XIII, 4) ( al. est) (Matth. XVI, 16) (Rom.
IV, 25) (Joan. XX, 28) (Matth. XXVIII, 19) (Rom. VI, 4) (Act. II, 38) (Rom. VI, 3) (Joan. XIX, 34) (I Cor. I, 23) ( al. carne) (Rom.
V, 21) (quia sine animae iniquitate) (I Cor. XV, 47) ( al. mutaretur) (Rom. VIII, 10) (Genes. III, 19) (Psal. CI, 5) (Rom. VI, 18) ( al. qui) (Rom. V,
12) (quam certum est mortalibus
usque ad mortem inesse corporibus) (Eccli. XL, 1) (Job.
XIV, 1) (I Tim. II, 5) (Joan. XIV, 30) (Psal. LXXXVII, 5) (II Cor. V, 21) (Joan.
VI, 33) (Ibid., 52) (Rom.
VI, 23) ( al. illigata) (I Cor. XV, 56) ( al. ingreditur) (al. inferat) (Rom. III, 5) (Rom. VIII, 3) ( al. qui) ( al. consenserint) (quos
nullum originaliter 303 dicunt habere peccatum) (Job
XIV, 4, juxta LXX) (Psal. L, 7) (al. carnem) (Genes.
XVII, 14) (Rom.
IX, 11) (quo tunc tempore circumcidi
jubebantur infantes) (Rom. V, 14) (Ibid., 18) (Ibid., 19) (Rom. III, 23) ( al. venit) (Luc. XIX, 10) (Rom. V, 6) (sicut
Apostolus dicit) (Ephes. V, 2) ( al. affectus) (Psal. LXXXIX,

9) (Rom. VII, 7) (Rom. IV,
15) (Galat. III, 19) (Ibid., 22) (si non
praeveniatur adjutorio gratiae Dei, per quam bona voluntas
reparatur et servatur in homine) (Rom. V, 20) (Rom. VIII, 2) (II Cor. III, 5) (II Tim. II, 25) (Act. XV,
9) (Act. XI, 8) (Marc. I, 15) ( al. enim) (Rom. XIII, 4) (Prov. VIII, 35, juxta
LXX) (Psal.
XXXVI, 23) (sicut illi volunt) (Rom. XI, 35) (Joan. III, 27) (I Cor. IV, 7) ( al. fecit) (Psal. LVIII, 11) (I Tim. I, 13) (I Cor. XV, 9) (Ibid., 10) ( al. fuit) (I Cor. VII, 25) (I Tim. I, 14) (Rom. V, 5) (Psal.
XXVI, 1) (Rom. IX, 16) (Joan. VIII, 34) (II Petr. II,
19) (Rom. VI, 20) (Joan. VIII, 35) (Rom. VI, 22) (Ephes. IV, 22) (Rom. XII, 2) (Isa. XLV, 7) (II Cor. IV, 6) (Ephes. V, 6) (Galat. IV, 19) (Ephes. III, 16) (Rom. I, 17) (al. alii) (I Cor. XII, 8, 9) (Isa. XXVI, 18) ( al. praecederet) (Hebr. XII, 2) (Jac. II, 12) (Philip. II, 13) (Jer. X, 23) (Prov.
XXI, 2) (Jac. I, 17) (Ezech. XXXVI, 26) (I Cor. IV, 7) ( al. in via) (quemadmodum isti volunt) (Rom. IX, 21) (Psal. XI, 7) (I Cor. IX, 9) (Luc.
XII, 17) (Jac. II, 19) ( al. suasione) (Eccli. II,
15) (Eccli. X, 9, 10) (Isa.
XLVI, 8) (Psalm. LXXVII, 39) (Psalm. XL, 5) (I Cor. XII, 9) (Rom. XII, 3) (Sap. I, 14) (Ibid.) ( al. accepit) (Psal.
XXVI, 13) ( al. enim) ( forte quandiu) (quod animalibus irrationalibus
datum divinitus non est) (Psal. LXXXIV, 13) (Rom. II, 14) (Ibid., 13) (Galat. II, 16) (Ibid., 21) (Galat. III,
6) (Genes.
XII, 3) (Galat. III, 7, 8, 9) (Gen. XV, 6) (Rom. IV, 2, 3, 4, 5) (Rom. II, 14) (Rom. XIV,
23) (Hebr. XI, 6) (sicut

Apostolus dicit) (Rom.
IV, 11) (Rom.
III, 30) ( al. quo) (al. veniunt) (Jer. XXXI, 31) (al. illos) (Ibid., 33, 34) (Rom. I, 21,
22, 23) (Rom. VIII, 33) (Ibid., 28) (I
Cor. I, 31) (I Cor.
XIII, 2, 3) (II Thess. I, 11) (Rom. II, 10) (Rom. VIII, 30) (Rom. III, 22) (I Petr. II, 7) (Ephes. I, 10) (Ephes. II, 14) (Rom. V, 1, 2) (Ibid., 5) (Rom. VIII, 16) (Joan. I, 12) (Rom. III, 20) (Philip. III, 6,

7, 8, 9, 10) (Rom. V, 6) (Ibid., 10) (Joan. VIII, 24) (Jer. XXXI, 34) (II Cor. III, 3) (Rom.
XIII, 10) (Hebr. XI, 6) (Eccli.
III, 22) (Rom. XI, 33, 34 et
seq.) (Psal. C, 1) (I Tim. II, 4) (inquit) (Psal.
CXXXIV, 6) (Sap. XII, 18) (Isa. XL, 4) ( al. ac si) (Rom.

XI, 35) (Psal. LXXVI, 11) (II Paralip. XIX, 7) (Psal. XXIV, 10) ( al. et) (Psal. CXXXIV, 6) (Joan. XII, 32) (Joan. VI, 37) (Joel. II, 28) (quod absit) (Rom. III, 4;
Psal. XI, 7) (Act. II,
38, 39) (Rom. XI, 32) (Exod. XXXIII, 19) (Matth. XIII, 11) (Matth. XIX, 13) ( al. sic) (Ibid., 11) (Rom. V, 18) (Psal.
LXXXV, 9) (Matth. X, 22) (Coloss. I, 16, 17) (Ibid., 19, 20) (Psal. XXIX, 6) (Joan. V, 21) (Psal. CXIII, 11) (al. resistet) (Rom. IX, 19) (Ephes. I, 4)
[al. nostris 
]