EPISTOLA CCLXXX. LISIARDO,  Dei gratia Suessionensium episcopo,  IVO,  eadem gratia humilis Carnotensis Ecclesiae minister, super oves sibi commissas pastorali vigilare custodia.
Archidiaconus vester filius domni Nivelonis Petrofungensis ad nos veniens cum quibusdam honestis fratribus diligenter consuluit parvitatem nostram, qualiter consultis legibus liberare posset sororem suam de infamia quam ei odiose objicit Suessionensis comes maritus suus. Quibus auditis visum est mihi quod non eam judiciario ordine pulsat, nec ad legitimam purgationem provocat. Dicunt enim instituta legum Novellarum , quas commendat et servat Romana Ecclesia, non prius ad poenam tradendum vel esse convictum, quem maritus suspectum habet, quod velit illudere pudori uxoris suae, nisi per tres idoneos testes eum ter contestatus fuerit, ut nullum familiare colloquium habeat cum uxore sua in domo sua vel aliena. Quod postquam factum fuerit, si eos de caetero cum tribus 119 idoneis testibus colloquentes in privato loco invenerit, tunc primum potest eos vel ad judicium provocare, vel poenam debitam inferre. Alioquin de conjecturis aliquem reum fieri, nec leges mundanae concedunt nec divinae, et bene novit prudentia vestra quia inoffensus debet esse affectus accusatorum et testium, ut nihil per simultatem fiat, nec ipse accusator inde reprehesibilis sit unde alium accusat. Quod vero comes eam ad examinationem ferri candentis provocat , quia hoc eam sponte obtulisse testatur, vel ad monomachiam, leges ecclesiasticae potius hoc prohibent quam jubent. Unde Stephanus Luitberto episcopo Mogontino: « Ferri candentis vel aquae ferventis examinatione confessionem extorqueri a quolibet, sacri non censent canones; et quod sanctorum Patrum documento sancitum non est, superstitiosa adinventione non est praesumendum Spontanea enim confessione vel testium approbatione publicata delicta, habito prae oculis Dei timore, commissa sunt regimini judicare; occulta vero et incognita, illius sunt judicio reservanda, qui solus novit corda filiorum hominum. » Inde etiam dicit Nicolaus I papa : « Monomachiam vero in lege non assumimus, quam praeceptam fuisse non reperimus, quam licet quosdam inisse legamus, sicut sanctum David et Goliam sacra prodit Historia, nusquam tamen ut pro lege teneatur alicubi divina sanxit auctoritas, cum hoc et hujusmodi sectantes Deum solummodo tentare videantur. » His et hujusmodi sententiis liquet quia praedictus comes non potest uxorem suam nisi legitimo testium numero de adulterio convincere, praesertim cui nec charitatem conjugii exhibuit, vel vix debitum conjugii reddidit. Possem multa in hunc modum rescribere, sed, quia scienti legem scribo, puto ista sufficere. Vale.
(JUSTINIANUS, Novel. 117.
Ut liceat matri et aviae, cap. 15) (ep. 252) (ep. 50 ad
Car. reg., tom. III Epist. sum. pontif.)