XX.  Epistola Nicolai Claraevallensis, S. Bernardi notarii, ad Henricum fratrem regis, Claraevall. monachum, qui recesserat pro infirmitate, deplorativa.
Speciali fratri et domino HENRICO, frater NICOLAUS, utriusque hominis salutem.
Post discessum tuum discessit a me gaudium meum, et ad meipsum turbata est anima mea, nec mirum, quia dimidium animae meae, me relinquebat, et melior pars mei recedebat a me ante faciem meam. Cum enim ascenderes equum, et rusticalibus ornamentis ille tantae nobilitatis sanguis insigniretur, coepi mirabiliter admirari et turbari vehementius. Utrique autem rei mihi materia largior abundabat, nec certum erat vel esse poterat, cui parti magis inclinare deberem. Admirabar siquidem mutationem dexterae Excelsi, quod tu, qui paulo ante flammeus cocco, rutilus auro, lucidus serico; quem equus, imo equi radiantibus gemmis onusti praecedebant et subsequebantur, ita in sacrarium disciplinae istius decessisses, ut posses esse exemplo his etiam quos habuimus in exemplo. Turbabar autem eo quod abrumpebantur a me viscera mea, quod vel ad horam corporalem visionem tui mihi vel spatia locorum, vel intervalla temporum abjungebant; sed mea voluntas cum Domini voluntate concordat. Nunquam fuisset infirmitas illa pro qua te misimus peregrinari, lumen oculorum nostrorum et speculum universitatis nostrae, minime quidem deserit vel deseret me dulcis tui memoria, sed quanto memoria dulcior, tanto absentia molestior. Verum est nimis quod philosophus ait: quia conspectus et conversatio habent aliquid vivae voluptatis, quam absentes habere non possunt. Sic enim hac peregrinatione tua et affectus sum et confectus, ut nec legere nec orare libeat, nec scribere nec dictare delectet. Hinc est quod praesens epistola lento et macilento stylo decurrit, nec ordine, nec pulchritudine vernantis eloquii deaurata, et licet in causa sit insipientia mea, plurimum tamen addit insipientiae meae recordatio tua. Dum enim cogito et quid et quomodo scribam, memoria tua, de recenti facta recentior, inter sensum meditantis et stylum scribentis obequitat, reliditque flammas sensuum, ut undas verborum. Cumque repugnare et recolligere studeam, tale est ac si festucis cum sagittis dimicem. Sensus enim doloris altior est, et cum me totis viribus afficit, defecit spiritus meus, nec sufficit manus ad tenendum stylum. Quomodo autem hoc acciderit, nolo lateat dominum meum, fratrem meum, amicum meum, amicum, non praesumptione mea, sed sua dignatione. Regressus a te, ingressus sum scriptorium tuum solus, et vere solus, cum te solum non adesse contingeret. Ibi recruduit soporatus dolor, et mihi soli relictus totam mentem in cogitationum profunda laxavit. Cogitabam illam animi tui libertatem erga me, et singularitatem familiaritatis qua me complexus eras, non sicut unum de caeteris, sed prae caeteris unum, et dicebam mihi. Quis est ille, et qui sum ego? Sicut nihil ad aliquid nullam habet comparationem, cum ille dignior, ego vilior esse non possum. Quid ergo est quod tantus tantillum tanta dilectione diligere non dedignatur? Quid in me complacuit nobilitati tuae? Aliquid profecto vidi, sed ego istud aliquid videre non possum. Scio enim aegrotantis animae meae fragilitatem, nec falsae gloriae pondere premor, sciens quia non est regnum in sermone, sed in virtute , et illum esse beatum, cui pulchro sermone vita sit pulchrior. Haec ideo dixi, quia ubicunque es, ingentes praeconiorum titulos meis moribus, meis sensibus applicas, et occasione nacta vel facta extollis hominem et hominem non extollendum. Indignissimus omnium mortalium quod habeo dicere, facere detrecto; et ad mea verba damnabilis, meam in me quotidie dicto sententiam. Credis quidem amice propter quod loqueris; sed meminisse debes illud philosophicum, quia: « Sicut vera laus ornat, ita falsa castigat. » Sed si bene animum tuum metior, hoc et tu arte fecisti, quod mihi despicatissimo vermi, vermiculatum amicitiae splendorem tota familiaritate largiris. Sic enim illa tua sublimis sublimitas humilior apparet, cum omnium humillimo condescendit, et lucidiori positione refulsit. Tu laudandus esses, nisi, dum me laudare non parum studes, laudari plurimum te vetares, quem et nobilitas singularis, et humilitas specialis, societas liberalis et dulcissima moralitas devinciunt, et quamvis Scriptura dicat: Ne laudes hominem in vita sua, salvabo tamen Scripturae textum et laudabo Henricum meum, meum, inquam, et specialiter meum in visceribus Jesu Christi. Ne laudes, inquit, hominem in vita sua. Nunquid laudari potes in vita tua, qui non tibi, sed Christo vivis: cui vivere Christus est, et mori lucrum? nunquid non, et tu dicere habes: Vivo ego jam non ego, vivit vero in me Christus? et: Quod vivo in carne, in fide vivo filii Dei, qui tradidit semetipsum pro me? non igitur vivis in vita tua, sed in Christi vita, qui mortuus es peccato, vivis autem Deo . Laudatur Job, quod sua patienter amisit, et non laudabitur Henricus, quod sua patenter dimisit et liberaliter distribuit? De hoc profecto verius consequitur quod sequitur: Quis est hic et laudabimus eum? fecit enim mirabilia in vita sua . Vere mirabilia, quia regnum postposuit, fratrem et regem fratrem deseruit: matrem reliquit, et hoc in ipso flore prosperitatis et aetatis, si laudatur qui post aurum non abiit ; nihilne plus merebitur, qui abjecit et sic abjecit? sed quo vado? claudenda est epistola, quia longius quam speravi vagatus sum, dum me tecum arbitror conferre sermonem. Intolerabiles enim essent amicorum absentiae, si non intervenirent remedia litterarum. Tu ergo, dilecte mi, non solum patienter, sed et libenter sustine manum Domini, ut cum Apostolo tibi complaceas in infirmitatibus tuis , hoc profecto teneas, qui pius Pater flagellum in beneficium commutabit, sic conflatus est omnis ille sanctorum chorus, quorum voces citharoedus puer sic exprimit: Quoniam ego in flagella paratus sum . O hominem secundum cor Dei, qui de corde Dei dictat sententiam non solum patiens ad flagella, sed et in flagella paratus, sciens quia virtus in infirmitate perficitur . Interim tu mihi eris exspectatione dulcis, adventu dulcior, aspectu dulcissimus, quia et si loco absum affectu habes tecum animam meam et animam tuam, dominum Remacensem, qui te diligit singulariter, me specialiter, quem nos in toto, et de toto ordine, et si non unum, tamen unicum super caeteros et prae caeteris amicum habemus, habes et tecum Girardum de Perona per omnia diligendum, qui in hujus trinitatem amicitiae veniens, non quaternitatem addidit, sed claudit unitatem. Novit Dominus quia extrema verba cum lacrymis scribo. Revertere, revertere, dilecte mi; revertere, ut intueamur te. Revertere propter dolorem meum, revertere propter honorem tuum, revertere propter Andream et propter conventum nostrum, qui te exspectat sicut angelum Dei. Cum autem veneris, adduc dominum Remacensem tecum, ut festivum diem habeamus et abundantius gaudeamus in illo qui super omnia est Deus benedictus in saecula.
(I Cor. IV) (Philipp. I) (Gal. II) (ibid.) (Rom. VI) (Eccli. XXXI) (ibid.) (II Cor. XII) (Psal. XXXVI) (II Cor. XII)