EPISTOLA LXVII. AD HENRICUM REGEM ANGLIAE. [c. A. D. 1161.]
ARGUMENTUM.-- Archiepiscopus Rothomagensis Henrico II Anglorum regi multis rationibus, exemplisque regum tam profanis, quam sacris persuadere conatur Henricum filium regni haeredem litteris esse imbuendum.
Domino suo dilectissimo HENRICO illustris. Anglorum regi, duci Northmanniae et Aquitaniae, et comiti Andegaviae, suus ROTHRODUS divina permissione Rothomagensis archiepiscopus, salutem in eo per quem reges regnant. Licet prudentia vestra sibi sufficiat et eruditionis alienae suffragia non mendicet, quod tamen vobis ad utilitatem cedere credimus et honorem, dissimulare non possumus, nec debemus. Experimento siquidem didicimus, quantum commoditatis accesserit terrae vestrae in eo, quod liberalibus disciplinis vestrae primitias adolescentiae imbuistis. Cum enim aliis regibus fit rude et informe ingenium, vestrum, quod exercitatum est in litteris, in magnarum rerum administratione est providum, subtile in judiciis, cautum in praeceptis, in consilio circumspectum. Ideoque omnium episcoporum vestrorum unanimiter in hoc vota concurrunt, ut Henricus filius vester et haeres litteris applicetur, ut quem vestrum exspectamus haeredem, habeamus tam regni quam prudentiae successorem. Scitis, quod totius prudentiae compendium in litteris continetur, si respublica regenda est, si praelia committenda sunt, si castra metanda, si machinae erigendae, si renovandi aggeres, si propugnacula facienda: denique, si quies libertatis, si justitiae cultus, si reverentia legum, si finitimarum gentium amicitiae sunt firmandae, libri haec omnia erudiunt ad perfectum. Rex equidem sine litteris, navis est sine remige, et volucris sine pennis. Recensent historiae, quantum Julio Caesari contulerit litteras didicisse. In litterali studio tantus fuit, ut quaternas simul dictaret epistolas. Quantus in juris civilis peritia fuerit, leges Romanorum indicant. Virtutem potentis ingenii, quam jugiter in philosophia exercuit, praedicat subtilitas bissextilis. Doctrina Aristotelis, et continuum sub eo virtutis exercitium magnum magnificavit et extulit Alexandrum. Adde, quod ingenuas didicisse fideliter artes Emollit mores, nec sinit esse feros. Teste Salomone: Melior est sapientia cunctis opibus pretiosis et omne desiderabile non potest ei comparari. Rex idem pacificus se illam super salutem et omnem pulchritudinem dilexisse fatetur, et cum ea bona sibi pariter evenisse omnia gloriatur. Rex, cui omne judicium in populo datum est, quomodo judicabit populum suum in lege Domini, si legem Domini non cognovit? de rege scriptum est in lege Domini in hunc modum: Postquam sederit rex in solio regni sui describet sibi Deuteronomium legis in volumine. In quo manifestissime liquet quod in rege scientia litterarum exigitur, ut sit in lege Domini voluntas ejus, et meditetur in ea die ac nocte. Meditatio et exercitatio tota erat in lege Domini, in justificationibus et mandatis. In lege, inquit, tua meditatus sum, et lex tua meditatio mea est. Exercebar in justificationibus tuis, et in mandatis tuis exercebar, et plurima in hunc modum. Procedant autem cum David alii reges, Ezechias, Josias, et alii sanctissimi reges, qui custodiebant testamentum Domini, et praeceptum, quod dedit illis. De Josia rege legitur, quod cum in ejus praesentia Deuteronomium lectum esset, humiliavit se, et flevit coram Domino, eo quod legem Domini non servasset; percussitque foedus cum Domino, quod ambularet in viis ejus de caetero: quod et fecit. Procedant etiam de schola Evangelii, Constantinus, Theodosius, Justinianus et Leo, atque alii Christianissimi principes, qui populum rexerunt in lege Domini, in fortitudine armorum, nec minus militia litterarum. Non video qualiter princeps perseveret in regno, aut judicet populos in aequitate, nisi consilio litteralis prudentiae muniatur; Sapientia enim dicit: Judex sapiens judicabit populum suum, et principatus sensati stabilis erit. Et ibidem: Rex, qui judicat in aequitate populos, et sapientiae pauperes, thronus ejus in aeternum manebit. Quia David postulat a Domino, ut sapientiam et scientiam doceatur, ideo se Dominus in eo virum secundum cor suum invenisse testatur; cumque eum postmodum in regale solium sublimasset, continua temporum successione regnum ei perpetuum pollicetur. De fructu ventris tui, dicit, ponam super sedem tuam. Item: Et ponam in saeculum saeculi semen ejus, et thronum ejus sicut dies coeli. Si custodierint filii tui mandata mea, et testimonia mea haec quae docebo eos, ipsi et filii eorum sedebunt super sedem tuam. Si autem dereliquerint filii ejus legem meam, etc., visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum. Ex praedictis manifeste conjicio, quod per imprudentiam filiorum regna fortium transferuntur ad exteros. Nam, juxta Sapientiae verbum: Regnum a gente in gentem transfertur propter injustitias et injurias, et contumelias, et diversos dolos. Percurre a primo rege in Israel, et vide quomodo vita Saul et Jonathae, et omnium succedentium quasi tela araneae in brevi succisa est, et quanto amplius intumuerunt adversus scientiam Dei, tanto gravius dejecit eos, dum allevarentur. Non est consilium adversus sapientiam Dei. Frustra curritur ad munitiones et cuneos armatorum. Dominus est, qui judicat reges terrae; qui aufert spiritum principum, et non est qui de manu sua possit eruere. Loquitur Dominus per Prophetam: Erudimini, qui judicatis terram. Haec est vox, ad cujus auditum beatus Job comminando reges invitat. Si audierint, inquit, reges vocem Domini, complebunt dies suos in bono, et annos suos in gloria. Si autem non audierint, transibunt per gladium et consumentur in stultitia. Ecce quam terribilis est finis regum, qui eruditionem Domini non admittunt. Ecce qualiter stultitia, sive illitteratura regum cedit eis in perniciem; ipsorumque praesidentium temeritas frequenter subjectos praecipitat in ruinam. Temeraria David praesumptio in populi numeratione, fuit illius magnae pestis occasio, quae septuaginta millia de populo interemit. Pro peccato Saul populus in monte Gelboe cecidit. Culpa Jeroboam in populum redundavit. Religiosorum communis est opinio, quod de lumbis vestris super solium non sedebit filius, nisi primitietur in litteris, et lege Domini diligentius instruatur. Potentia Domini non minor est in potentissimo regno transferendo, quam in tugurio pauperis evertendo. Quis in Graecia potentior fuit Alexandro, et tamen ei successisse legitur, non suus, sed saltatricis filius. Successorem Julio Caesari fecit adoptio, non natura. Caesareae domus totum relege et revolve progressum, et invenies quia in brevi periit memoria eorum, et ad inferos descenderunt, quoniam a se scientiam Dei repulerunt et ipsi repulsi sunt, eisque aut hostes, aut ignoti viri et extranei successerunt. Date igitur operam, amantissime princeps, ut filius vester pueritiae cursum litteralibus disciplinis impendat, quatenus sic et malitiam dediscat innatam beneficio litterarum, et laudabilium exemplis operum assuescat. Bene valete.