EPISTOLA CLXXX. AD EUMDEM.
Domino suo et amico HENRICO, Dei gratia illustri regi Anglorum, duci Northmanniae, comiti Andegaviae, et duci Aquitaniae, THOMAS eadem gratia Ecclesiae Cantuariensis humilis minister, suus olim temporaliter, nunc autem multo magis in Domino, salutem, et veram cum emendatione poenitentiam.
Exspectans exspectavi, ut intenderet vobis Dominus, et conversus ageretis poenitentiam recedens a via perversa, et abscinderetis a vobis latera vestra prava, quorum, ut creditur, instinctu et consilio jam fere lapsi estis in profundum, sed vereor, quod absit! ne in profundum illud de quo dicitur: Peccator, cum venerit in profundum, contemnet. Et licet huc usque frustra sustinuerimus, tacite considerantes, et exspectantes affectuosissime, si veniret nuntius, qui diceret: Filius tuus rex, dominus tuus, jam diu dolo circumventus, tractus in perniciem Ecclesiae, inspirante divina clementia in abundantia humilitatis magnae festinat ad liberationem Ecclesiae, ad omnem satisfactionem et emendationem; non tamen omnipotentem supplici devotione singulis diebus interpellare cessamus, ut quod diu voto celebravimus de vobis et pro vobis, celeri et fructuoso consequamur effectu. Et ecce inde est, quod Ecclesiae Cantuariensis, cui Deus nostrum sacerdotium, licet indignum, vobis res humanas hujus regni regentibus, ad praesens deputavit, nos cura constringit, eo maxime quod adhuc exsilii incommoditate detineamur, majestati vestrae commonitorias, exhortatorias, correptorias destinare, ne excessum vestrorum, si qui sunt, qui revera sunt unde non minimum dolemus, illorum maxime dico, qui circa Ecclesiam Dei, et personas ecclesiasticas a vobis passim nulla habita dignitatis seu personae reverentia aguntur, nimius dissimulator existam, ne nimis negligens in animae meae discrimen appaream. Facientis procul dubio culpam habet, qui quod debet corrigere, negligit emendare. Scriptum quippe est: Non solum qui mala faciunt, sed etiam qui consentiunt, participes judicantur. Consentiunt quidem, qui cum possint et debeant, non resistunt, vel saltem redarguunt: Error enim, cui non resistitur, approbatur: et veritas, cum minime defensatur, opprimitur. Nec caret occultae societatis scrupulo, qui desinit obviare manifesto facinori. Sicut enim, serenissime princeps, parva civitas praerogativam regni praesentis non minuit, sic regia vestra potestas religiosae dispensationis mensuram minime concutere debet vel mutare. Semper vero de jure effectum est, sacerdotali concilio de sacerdotibus judicia provenire. Nam qualescunque pontifices, etsi errore humanitus accedente, non tamen contra religionem fidei ullatenus excedentes, nullatenus videntur a potestate saeculari posse vel debere percelli. Boni quidem ex religiosi principis est, ecclesias contritas et conscissas restaurare, novasque aedificare, sacerdotes Dei honorare, et cum summa tueri reverentia, adinstar felicissimae recordationis et pii principis Constantini, cum ad eum deferretur quaestio cleri corum, dicentis: Vos a nemine judicari potestis, saecularium scilicet judicum, qui solius Dei judicio reservamini. Et sanctos apostolos, eorumque successores, sub divina testatione constitutos, praecepisse legimus non debere persecutiones fieri, nec fluctuationes, nec invidere laborantibus in agro Dominico, nec a suis expelli sedibus aeterni regis dispensatores. Quis enim dubitet sacerdotes Christi, regum et principum, omniumque fidelium patres et magistros censeri? Nonne miserabilis insaniae esse dignoscitur, si filius patrem, discipulus magistrum sibi conetur subjugare, et iniquis obligationibus illum potestati suae subjicere, a quo credere debet non solum in terra, sed etiam in coelis se ligari posse et solvi? Si rex bonus estis et Catholicus, et vultis esse, quod credimus, quodque magis optamus, ut salva pace vestra dixerim, filius estis Ecclesiae, non praesul, discere vos convenit a sacerdotibus, non eos docere; sequi vos convenit sacerdotes in ecclesiasticis, non eos praecedere. Habetis potestatis vestrae privilegia, quae administrandis legibus publicis a Deo consecutus estis, ut ejus beneficiis non ingratus contra dispositionem coelestis ordinis nihil usurpetis. Sed ut salubriori fruamini ingenio, his quae contra eam malitioso ingenio et consilio magis forsitan quam animo vestro minus bene usurpatis, cum omni humilitate et multimoda satisfactione citissime cedatis, ne manus Altissimi adversum vos extenta mittat in vos, quasi ad signum, sagittas. Tetendit enim arcum suum Altissimus, ut sagittet in aperto vos nolentem poenitere. Nec erubescatis, quidquid suggerant vobis maligni, quidquid submurmurent proditores, non vestri tantum, sed Dei, humiliari sub potenti manu Dei. Ipse quidem est, qui exaltat humiles, et superbos dejicit; qui in suam et suorum ultionem aufert spiritum principum. Quoniam terribilis est: et quis resistet ei? Non debuisset excidisse a memoria vestra, in quo articulo vos Deus repererit, quantumque promoverit, honoraverit, sublimaverit, in liberorum susceptione beatificaverit, soliumque regni vestri firmaverit, in invidiam omnium inimicorum vestrorum amplis possessionibus ditaverit, adeo ut huc usque cum admiratione omnes fere proclamaverint: Hic est quem elegit Dominus. Et vos quid ei retribuetis, vel retribuere poteritis pro his omnibus, quae vobis fecit? An ad eorum instinctum et instantiam, qui circa vos persequuntur Ecclesiam virosque ecclesiasticos, et semper prout potuerunt sunt persecuti, reddetis mala pro bonis, oppressiones, tribulationes, injurias, afflictiones ecclesiis et ecclesiasticis personis? Nonne isti sunt, de quibus dicit Dominus? Qui vos odit, me odit. Qui vos spernit, me spernit. Qui vos tangit, tangit punillam oculi mei. Certe, etsi relictis omnibus, quae possidetis, tollatis crucem vestram, et sequamini Dominum nostrum Jesum Christum, vix erit, aut non erit, ut fidelis et gratus acceptorum ab eo beneficiorum retributor appareatis. Inquirite Scripturas a scientibus, et invenietis quod Saul, licet electus fuerit a Domino, quoniam a viis ejus recessit, periit ipse, et domus ejus tota. Oziae quoque regis Juda, cujus nomen late divulgatum est, et procul egressum, propter crebras sibi a Domino collatas victorias, adeo cor elevatum est in suum interitum, eo quod ubique auxiliaretur ei Dominus, et corroborasset illum, ut spreta Domini reverentia usurpare sibi voluerit, quod sui officii non erat, sed sacerdotum, id est adolere incensum super altare Domini. Et ob hoc a Domino lepra percussus est, et per manus sacerdotum ejectus a templo Domini: et sic mansit usque ad diem mortis suae, plenus lepra, ob quam ejectus fuerat e templo Domini. Multique alii reges, sancti viri immensarum divitiarum, quoniam ambulaverunt super se in mirabilibus mundi, praesumentes rebellare Deo, in suis mysteriis perierunt, et ad ultimum nihil divitiarum suarum invenerunt in manibus suis. Rex quoque Achaz, quoniam et ipse officium sacerdotale usurpavit, similiter a Domino lepra percussus est. Oza quoque, etsi rex non esset, quoniam arcam Domini tetigit, et tenuit nutantem ad praecipitium bobus recalcitrantibus, quia ad eum non pertinebat, sed ad templi ministros, indignatione divina percussus, juxta arcam Dei corruit mortuus. Rex, proverbialiter celebre est; castigatus de alterius infortunio melius sibi prospicit. Nam tua res agitur, paries dum proximus ardet. Ad sacerdotes, rex dilectissime, suos voluit Deus quae Ecclesiae suae sunt disponenda pertinere, non ad potestates saeculi. Quas, si fideles sint. Ecclesiae suae sacerdotibus voluit esse subjectas. Non vobis igitur vendicetis jus alienum et ministerium, quod alteri deputatum est, neque contra eum contendatis, a quo omnia sunt constituta, nec contra illius beneficia pugnare videamini, a quo vestram consecutus estis potestatem. Non a legibus publicis, non a saeculi potestatibus, sed a pontificibus et sacerdotibus omnipotens Deus Christianae religionis clericos voluit ordinari et discuti. Christiani reges subdere debent exsecutiones suas ecclesiasticis praesulibus, non praeferre. Scriptum quippe est nunquam de sacerdotibus nisi Ecclesiam judicare debere: nec esse humanarum legum de talibus ferre sententiam. Obsequi debere principes Christianis statutis Ecclesiae, non suam potestatem praeponere: episcopis caput principes subdere, non de episcopis judicare. Duo quippe sunt quibus principaliter regitur mundus: auctoritas sacra pontificis, et regalis potestas. In quibus tanto gravius est pondus sacerdotum, quanto et de ipsis regibus in divino sunt reddituri examine rationem. Nosse certe debueratis ex illorum vos debere pendere judicio, non illos ad vestram posse redigi voluntatem. Plurimi namque pontificum, alii reges, alii imperatores excommunicaverunt. Et si speciale aliquid de personis principum inquiratis, beatus Innocentius Arcadium imperatorem excommunicavit, quia consensit sanctum Joannem Chrysostomum a sua sede expelli. Sanctus etiam Ambrosius pro culpa, quae aliis sacerdotibus non adeo videbatur gravis, Theodosium magnum imperatorem excommunicavit, et ab ecclesia ejecit. Qui tandem satisfactione condigna meruit absolvi. Et multa alia in hunc modum. David etiam cum adulterium et homicidium commisisset, missus est ad eum propheta Nathan a Deo, ut eum redargueret et corrigeret. Correptus est, et citissime correctus. Rex enim, deposito diademate capitis sui abjectaque majestate imperiali, non erubuit humiliari ante faciem prophetae, peccatum suum confiteri, veniam postulare de commisso. Quid plura? Poenitentia ductus misericordiam petivit, et obtinuit veniam. Et vos, fili dilectissime, serenissime rex, reverendissime domine, ad exemplum excellentissimi David, regis piissimi, de quo dicit Dominus: Inveni virum secundum cor meum, corde contrito et humiliato convertimini ad Dominum Deum vestrum, exactamque de excessibus vestris agite poenitentiam. Corruistis enim et errastis in multis, quae adhuc taceo, exspectans si forte inspiraverit vobis Dominus, ut dicatis cum propheta: Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam, quoniam multum tibi peccavi, et malum coram te feci. Juxta est enim Dominus his qui recto sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Haec ad praesens, domine mi, vobis scribo, caetera silentio praeteriens, exspectans donec videam, utrum sermo meus capiat in vobis; si reportaverit mihi a vobis dignos fructus poenitentiae, et audiam a nuntiantibus, et congaudeam dicentibus: Filius tuus rex mortuus fuerat, sed revixit. Perierat, et inventus est. Quod si me non audieritis, qui solitus fui ante majestatem corporis Christi in abundantia lacrymarum et gemitibus non minimis orare pro vobis, certe ibidem clamabo contra vos, et dicam: Exsurge, Deus, judica causam tuam. Memor esto improperiorum tuorum, et injuriarum, quae a rege Anglorum et suis tibi et tuis sunt tota die. Ne obliviscaris ignominiarum Ecclesiae tuae, quam tuo fundasti sanguine. Vindica, Domine, sanguinem servorum tuorum, qui effusus est. Vindica, Domine, servorum tuorum afflictiones, quarum infinitus est numerus. Superbia eorum, qui te et tuos oderunt et persequuntur, in tantum ascendit, ut ulterius non valeamus eos sustinere. Rex, quidquid agant vestri, haec omnia de manibus vestris requirentur. Damnum enim dedisse videtur, qui causam damni dedit. Ipse revera Filius Altissimi, ni resipueris, ni cessaveris ab infestatione ecclesiarum et clericorum, et nisi continueritis manus a conturbatione hominum, ad gemitus compeditorum, ad voces clamantium ad se veniet in virga furoris sui, quoniam jam tempus est judicare adversum vos justitias in aequitate et severitate spiritus sui. Ipse enim novit auferre spiritum principum, et terribilis est apud reges terrae. Non vobis haec dicimus, ut faciem vestram confundamus, vel provocemus vos ad majorem indignationem et iram, sicut forsitan maligni, qui circa vos sunt, qui die et nocte insidiantur animae vestrae, et nituntur avertere animum vestrum a nobis, pravis et iniquis suis suggestibus submurmurant. Det illis Deus secundum opera sua, et secundum nequitiam adinventionum ipsorum. Sed ut vos reddam cautiorem ad provisionem animae vestrae et curam, et ad vitandum periculum, quod jam in foribus est. Et quia nostra specialiter interest providere animae vestrae, utpote cujus cura et sollicitudo nobis commissa est, cujusque reddituri sumus rationem in districto examine, haec audite benigne et facite, et utimini servitio nostro, prout vobis placuerit, dummodo Deum non offendamus, nec operemur agendo vel dissimulando in dispendium animae vestrae et nostrae. Quid enim vobis proderit totum mundum lucrari cum animae vestrae periculo? Attendite ubi sint imperatores, ubi reges et alii principes, ubi archiepiscopi et episcopi, qui nos praecesserunt. Ipsi quidem laboraverunt, et alii in eorum labores inintroierunt. Quid ulterius? Sic transit mundus, et ejus gloria. Memorare ergo novissima tua, et in aeternum non peccabis. Et si peccaveris, in vita poenitebis. Valeat mihi chara gratia vestra, si in vera humilitate et festinata poenitentia conversi fueritis ad Dominum Deum vestrum. Valeatis sic iterum et semper.