EPISTOLA XV. COMITI ANDEGAVENSI.  Non improbat quidem Hildebertus sacras peregrinationes, sed eas quocunque praetextu etiam voto susceptas longe postponit officiis cuique statui divina providentia impositis. Hinc comitem hunc abducit a longinqua ad Sanctum Jacobum jam tunc percelebri peregrinatione, longe utilius asserens, ut, illa post posita, subjectis sibi populis secundum jus regendis se totum impendat. Hoc autem ut munere rite fungatur, egregia omnino illi suggerit media.
Ad memoriam beati Jacobi, strenuissime comes, et praedicanda virtute sublimis, iter, ut fertur, assumpsisti. Quod nos bonum quidem non negamus, sed quisquis administrationem suscipit, alligatur obedientiae, quam nisi ad majora vocetur, et utiliora, si relinquit, delinquit. Unde, fili charissime, te culpa inexcusabilis spectat, qui necessaria non necessariis, dispensationi otium, debitis indebita praeponis. Inter talenta quae servis suis paterfamilias distribuit, circuire vagum orbem terrarum nullus doctor, nulla omnino scriptura commemorat. Hieronymi testimonio beatus Hilarion, cum esset proximus civitati Jerusalem, semel eam vidit, ne loca sanctorum contempsisse 49 videretur. Porro praeter solitum mentis tuae oculus caligavit, si non vides plenam periculosis casibus assumptam tibi peregrinationem. Per munitiones ducis Aquitanorum transiturus es, cujus tibi invidiam suscitasti, factus in expugnatione Toarcy superior. Fere apud omnes diuturnior est injuriarum memoria, quam beneficiorum. Praeterea nescis si non renata sit in filio, paternae nota perfidiae. Quippe plures hodie generantur iniquitatis haeredes quam virtutis. Tuis itaque timorem relinqueres et tremorem, si te juveni et offenso committis, in quo necesse est verearis ex patre perfidiam, levitatem ex annis, ex injuria ultionem. Audivimus autem venerabili regi Anglorum, tuoque avunculo, id quod te facturum significas displicere altius, id ferre graviter, id constanter improbare. Sane eorum aspernari consilium, vicina dementiae pertinacia est. Hi nimirum tuis providere commodis, et affectu volunt, et sensu possunt. Fortassis autem dicis: Votum vovi Domino, transgressionis arguar, si irritum facio votum. Agnosce, o princeps, quia tu quidem te alligasti voto, sed te Deus officio; tu viae, sed Deus obedientiae: viae, qua sanctorum memoriam videres; obedientiae, qua sanctorum memoriis provideres.
Appende ergo si tantus sit fructus itineris, ut supplere possit intermissae dispendium obedientiae. Quod si ita est, scutum deponere propera, baculum sume pro gladio, festina egredi, et facundis adhaere comitibus, qui, juxta Salomonem, tibi pro vehiculo in via sint. Si autem bonum administrationis longe majus est, et elegantius , sed in palatio, dispone de suffragiis afflictorum, et ut omnes tibi vivant, omnibus vive. Vive reipublicae, noctes illi praestans et dies. Judicium curiae tuae dictet aequitas, non acceptio personarum. Teipsum legibus, amore subjectos rege. Esto tuorum censor, cum ignoveris excessibus alienis. Insontes minime patiaris impune laedi, tu impune laesus. Iniquitatis ultionem inter splendidiores triumphos enumeres. Sanguinem, nec sine causa, nec libenter effundas. Dole quoties illum effuderis quem lex judicat 50 effundendum. In omnibus reverenter exerce potestatem. Da Deo gloriam, cum feceris aliquid gloriosum. Super omnia pauperibus adesse memineris, et Ecclesiis, quibus plerumque principes boni proprio sanguine quietem emerunt et pacem. Ex his autem ministris necesse est divinam metuas indignationem, qui circa eosdem pauperes et sanctuarium Dei quidquid impie volunt, inique agunt. Pro hujusmodi bonos principes, sed pravos habentes ministros scriptura nunc Scyllam, nunc Harpias appellat. Etenim Scylla facie humana, sed caninis capitibus accincta describitur. Harpiae vultum habent virgineum, ungues autem rapaces. His quidam boni principes comparantur. Ipsi crudelitatem abhorrentes, de injuriis conquerentes, hominem mansuetudine et misericordia exprimentes. Caeterum ministri eorum, odoratu praedae, canibus, rapacitate, similes sunt unguibus harpiarum. Tu itaque pro voto rapacitatem atque exactiones tuorum compesce, quas pauperum clamor et orphanorum gemitus et lacrymae comitantur viduarum. His tibi, si nescis, thesaurizatur ira in die irae, et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera sua. Qui enim malum, cum possit, non corrigit, quia malefactori consors est in culpa, consors erit et in poena. Sicut igitur praesenti pagina commoneris, utere tuorum consilio amicorum, utere meo, domi sedens, subsidiis pauperum insistens, loca sanctorum non desiderans intueri, sed tueri satagens, nec circumferri per memorias lapidum, sed circumferre memoriam virtutum.
(vulgo Thouars ) (quod inficiari nemo prorsus
audebit)