EPISTOLA XLVI. AD EUMDEM.
THOMAS Cantuariensis HUMBALDO Ostiensi episcopo.
Clarissimi oratoris praeclara sententia est: quod primo decipi incommodum, secundo omnino stultum; tertio, turpe. Sed utinam nuntii regis Anglorum, dolis et minis armati, sedis apostolicae religionem ter quaterque non elusissent, si tamen de circumventione queri possunt, qui scientes et prudentes per dissimulationem criminis publice peccantibus delinquendi audaciam praestiterunt. Quomodo enim potuit Ecclesia Romana, quae in universum orbem providentiae suae oculos circumducit, et ad quam provinciarum negotia referuntur, ignorare, quod lippis et tonsoribus notum est, quod in plateis praedicatur, quod cantitatur in compitis Ascalonis? Proscriptionem meam et meorum jam quinquennio pertuli, ad vos tam Ecclesiae quam proprias deploravi injurias, coexsulantium mihi funera in Christo, pro quo passi sunt, dormientium partim vidistis, et plura audistis. Et tamen regis Anglorum, cujus in depressionem Ecclesiae et sanctorum conculcationem manus extenta est, furor nondum cohibetur a vobis. Ubi quaeso, pater, vestri sacerdotii zelus, quo se patriarchae, prophetae, apostoli, et apostolici viri principatibus et potestatibus opposuerunt pro domo Domini, stantes in praelio in die discriminis, et per fidem regna vincentes? Nunquid haec scripta sunt, ut fabulae sint narrantium, non exempla morum et forma vivendi? Haec enim praedicatorum volvuntur in ore, sed, quod sine rubore et dolore non eloquor, quod vita convincit, non habentur in corde; aut certe, si retinentur in conscientia, quasi quaedam in animo scribuntur justissime eorum, qui bona docent et non faciunt, damnationis argumenta. Et quidem mihi prae caeteris timeo, ne sanguis Ecclesiae tandiu, et tam atrociter, et palam afflictae, et adhuc inultae, cito requiratur a me: eo quod in brevi stabimus omnes ante tribunal Christi, sine acceptione personarum reddituri rationem de operibus et dissimulationibus nostris. Sed regem, quod ratio exigebat, ut convinceretur malitia ejus, voluistis saepius commoneri, et commonitus est per litteras et nuntios extraneos, per subdiaconos, per cardinales vestros, per episcopos, per abbates, et nunc tandem in fine anni quinti quasi peremptorio edicto per dominum Gratianum, et magistrum Vivianum, et semper facta sunt novissima ejus deteriora prioribus. Referet hoc dominus Gratianus, qui in tanta sinceritate et maturitate versatus est in hoc negotio, ut Dei et hominum magnam gratiam debeat meruisse. Nec per eum stetit, nec per nos, quod pax reformata non est. Sed quia rex modo ait, modo negat, et versibilitate Protea vincit, Gaufredus quoque archidiaconus jam fere factam impedivit pacem, persuadens regi, ut nulla ratione componeret, nisi extorta obligatione servandarum consuetudinum, quas ut facilius obtineat, favorabiliori nomine nuncupat dignitates. Ego vero concedo, et gratum habeo, ut salvo ordine meo valeant et vigeant omnes regis et regni dignitates. Sed ut observantiam earum jurem, non acquiesco. Quippe qui nec canones, nec Evangelii mandata me impleturum jurare praesumo, nec populum terrae juramento hujusmodi video coarctatum. Laborat adhuc, ut ablata restituere, vel pro his satisfacere non compellatur, quod evidenter injustum est, praesertim cum ipse palam confessus sit, quod ei de administratione cancellariae non teneor. Nuntii supplebunt plura, quos, si placet, clementer audire, et petitiones nostras more solito promovere dignemini. Valeat dominus, et Pater meus.