EPISTOLA V.  Venerabili, et in Christi charitate totis animi visceribus suscipiendo, domino  ATONI  Trecensi episcopo, frater  PETRUS  humilis abbas Cluniacensium, salutis et dilectionis plenitudinem.
Unde incipiam nescio. Unde exordium faciam prorsus ignoro. Serenam diem tenebrosa nubila contexerunt, nitentes solis radios caliginosi aeris fumositas obduxit, meridianus fulgor teterrimarum repente umbrarum faciem induit. Rerum natura mutata est, oriens in occasum conversus est, ignis praevalidus subito exstinctus est, funis argenteus ruptus est, amicus ab amico disjunctus est. O amicitia, res inter mortales admodum pretiosa, sed quanto charior, tanto rarior, quo abisti? Quo terras perosa secessisti? Ut quid miseros homines, animorum firma conjunctio, reliquisti? Cur absentia tua cuncta deserta fecisti? Fortassis, ut de columba illa antiqua legitur, non inveniens ubi pes tuus requiesceret, ad arcam redisti, et ab architecto Noe suscepta, diluvii pericula effugisti . Vere, inquam, tu columba aeternae pacis amica, felle carens, nihilque nisi diligere sciens, undas tumultuum, fluctusque discordiarum universam terram obtinentes, horruisti: nullumque in imis requiei locum inveniens, festino reditu ad superos revolasti. Tu Noe mundi fabricatoris manu recepta, coelorum intima penetrasti, et extima cuncta discessu tuo in invicem commovisti. Inde conspirantia in mutuum interitum terrena omnia cerno, inde regna in se consurrexisse conspicio: inde totam mundani corporis molem compagibus dissolutis labefactari passim ac diffluere video. Inde est quod nec proximus proximo, nec amicus amico, nec frater fratri, nec patri filius fidem servat; inde quod omnium necessitudinum jura violantur, inde quod sanguis universarum superficiem jam tinxit terrarum. Sed quid ego de his, quae extra sunt, conqueror? Quid remota defleo? Quid aliena deploro? Ubi domestica turbantur, quid externa curantur? Qui mihi ipsi convenire nequeo, cui pacem servabo? Si mihi nequam, cui bonus ero? Sed quorsum ista? Te, te, inquam, respiciunt olim, unanimis amice, aliquando charissime, et juxta Flaccum, non quidem nunc, sed quondam . . . . animae dimidium meae . Queror itaque me a te impie dimidiatum, non integrum remansisse; queror, quod indissolubile putabam, charitatis te vinculum dirupisse; queror pactum foederis, in quod mecum juraveras, temerasse. Forte me tecum austerius justo agere respondebis. At ego longe remissius quam debeam, quamque tua in me peccata meruerint, me loqui profiteor. Quod si quaeris quae illa sint, et jam dixi, et adhuc replico in uno te omnium malorum reum factum esse, Apostolo teste, qui ait: Qui totam legem observaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus . Hoc unum charitatem esse, nemo qui dubitat. In hoc uno offendisti, quando nil te laedentem, fidem servantem, sibique a te servari credentem amicum deseruisti. Sed dices forsitan: Nihil horum quae objicis agnosco, fidem teneo, charitatem conservo. Esto, fidem tenes, charitatem conservas. Probatio dilectionis, exhibitio est operis. Si ignis est, calet. Si calet, non diu flammas continet. Si diu continuerit, mox ignis esse cessabit. Solebant a partibus vestris ad nos frequentes venire legati, nuntii nuntios praevenire, sequentibus epistolis primae anticipari, a Trecis usque Cluniacum strata publica euntibus ac redeuntibus continuari. At nunc invia facta sunt omnia, impenetrabiles Riphaei montes interpositi, innavigabile Indorum pelagus effusum et quod astringit Scythicum glaciali frigore pontum, accessum prohibent: novum linguae silentium, manibus otium, et dictandi imperitia et scriptorum inopia indixit. Nusquam in arundinetis calami, nusquam in avibus pennae, nusquam in quadrupedibus pelles. Haec quia desunt universa, magnus ille tui erga amicum amoris affectus indicari non potest. Nunc igitur quia exspectavi, et non sunt locuti , auscultavi et non fuit qui responderet, prior in verba prorumpo, quoniam etiam infido fidelis esse cupio. Evigila ergo saltem excitatus, revertere vel revocatus, loquere vel interrogatus. Rescribe, non in corde et corde loquens, sed simplici corde quod est, non quod non est, confitens, si amor ille a superno amore derivatus, quo pariter ad beatam vitam aspirare olim coepimus, adhuc permanet, ut si eum in suo statu manere cognovero, simul gaudeamus; si imminutum sensero, ad reintegrandum eumdem simul etiam laboremus. Quod si me aliquo insusurrante hanc mutuam, quae in nobis esse debet, laesisse charitatem suspicaris, paratus sum aut noevum diluere, aut quantacunque a te injecta mihi verbera fuerint, aequo animo tolerare. Si audacius quam debui forte locutus sum, oro des veniam, quoniam non ex superbiae inflatione, sed ex amoris praesumptione ista protuli. Nec ut abbas episcopo, sed ut verus in Deo amicus vero, ut arbitror, scripsi amico.
(Gen. VIII) (Eccli. XIV.) (HORAT. Od. lib. I, od. 3, vers. 8) (Jac. II) (Job XXXII)