EPISTOLA XXXIV. EPISTOLA HERBERTI EXSULANTIS POST SANCTI TH. MARTYRIUM AD ALEXANDRUM PAPAM CONQUERENS QUOD DOMINO SUO IN GLORIA ET SOCIIS IN PACE SOLUS ESSET IN CERTAMINE.
Quod tantae majestatis oculis parvitas mea non minus impudenter quam irreverenter se ingerit, quaeso, Pater, ne causemini praesumptionem quia urget pressura. Pudor sane reclamat et reverentia, sed dolor superat, cujus plerumque vis nec praestolari judicium nec temperare consilio, nec pudore frenari, nec rationi subjici solet. Vim ergo patiens, domine, ad te vocifero. Ecce enim Robertus ille in conspectu Domini venator, qui proprium patrem suum in mortem venatus est et ipsius sanguine incrassatus, extendit adhuc rete suum ut reliquias etiam interfecti patris congreget, et incorporetur sibi. Illos siquidem qui tam fortis athletae prius exsulis, nunc vero martyris in exsilio onera tam fortiter quidem sicut mundus novit comportarunt, nunc quaerit in spiritu interficere forte postea in carne perempturus. Nam qui hostes reputari noluerint, compellit ad juramenta, si licita, vos videritis. Juramenti vero forma haec est: « Ego enim juro domino regi Anglorum, tam patri quam filio, quod pacem ipsius servabo, et quod nullum detrimentum suorum regalium per me sustinebit et quod non egrediar de terra ipsius absque ipsius licentia, neque litteras ultra mare mittam. » Et, ut caetera taceam, quid in hoc juramento regalium nomine intelligere velit etiam tardioribus manifestum. Ad tale juramentum plerosque jam de nostris compulit; magistrum videlicet Joannem de Saresberia, dominum Gunterium et alios. Verum si ita jurantes celsitudini vestrae in aliquo videntur excessisse, profecto non modicam habent excusationem de peccato, qui inter crudelissimas manus et in corde maris sunt inclusi. At certe longe aliud esset de parvitate mea judicium si, quod absit! proprio ductus arbitrio ita juraturus accederem: praesertim cum proxima ante excessum martyris die nobis nihil tam horrendum suspicari audentibus, volente ipso martyre Dei et jubente, una cum dilecto socio nostro magistro Alexandro terram egressus sim et ita favens Dominus, cujus oculi semper prospiciunt super fidem, me incontaminatum huic negotio per gratiam suam reservavit, nec exsilii mei gloriam ignominiae infici naevo sustinuit. Sed quid nomino exsilii gloriam qui martyrii palmam videre non merui? Quin potius torcular calcavit solus et de gentibus non erat nisi cum eo. Hinc est quod quoties ipsius ante mentis meae oculos exsilium pono, meum toties exsilium plango. Vereor nempe cum forti illo athleta frustra me in tentationibus suis laborasse, perseverasse non dico, cum consummationi interesse fuerit denegatum. Unde et mihi nunc est duplex incendium tribulationis. Me quippe lugeo discessisse, decessisse illum. Verum in discessu meo video infirmitati meae Domino miserante prospectum, quia in tanto malorum metu fugissem forsitan et abscondissem me ab eo. Sed nec etiam sic consolationem recipio, quin potius ingemisco, sicut homo sine adjutorio. En enim imbecillitatis meae innixus baculo currebam ut potui, cum Isachar illo forti pro viribus portabam onera et cum altero Jeroboal communia Israelis pericula prout datum erat propulsabam. Sed praecessit velocior et fortior jam bravium apprehendit: ego vero jam sensim in cursu deficio utpote imbecillitatis meae baculo destitutus. Gemo nunc sub sarcina illius humeris subductis, qui totus totum portabat, et qui mihi totum erat. Quaeso, Pater sancte, ne indignetur majestas tanta, si paululum ante ipsam tribulationem meam pronuntio. Pudet certe praesumptionis quam altum sapere videor et audere plus forte quam expediat. Audeo sane pietatis memor, immemor majestatis. Praeterea doloris vis educit spiritum meum et alternatim nunc verborum, nunc lacrymarum fila extrahit ab invito. Exeat enim foras necesse est ignis flamma quo intus triste pectus adurit et interiora depascitur. Exeat sane necesse est ad oculos tam pii patris qui sciens quam injustus sit dolor meus planctum humanius aestimet, dulcius consoletur. Recordabitur forte filii sui domini mei et mihi multus erit ad miserandum nunc praesertim cum ipso vero Christi martyre post pugnam tam gloriose triumphante, in me, adhuc ipsum affligant in me, etc., etc. Oro igitur, clementissime Pater, oro tam litteris quam lacrymis et a tanta majestate non quidem tam temere quam timide supplico, quid liceat expediatve parvitati meae significare non indignemini, ne si forte diutius exsulare contigerit errori, id verius quam prudentiae et superbiae potius quam justitiae imputetur, etc. Super hoc ipso etiam adjectis si placet gratiarum actionibus domino Senonensi scribatis necesse est: ipsius enim charitatis viscera mihi per filii vestri vulnera patuerunt, etc. . . . . . . . . Juxta quod uni ex fratribus de Pontiniaco, sicut pro certo creditur tam affectu quam habitu monacho, rubris indutus et crucem suam bajulans, sciscitanti quomodo se haberet, respondit: « Dic fratribus meis quod ego vici mundum, » et deinde vulnerum ei monstravit cicatrices, etc.
[ Sequuntur pauca de virtute miraculosa

S. Thomae, inutilia. ]