EPISTOLA L.  Dilecto et cum amore mihi semper recolendo, domno  ATONI  Trecensium episcopo, frater  PETRUS,  humilis Cluniacensium abbas, salutem quam sibi.
Morem follis habes, charissime, qui spiritu, quo plenus est, emortuam fere scintillam ignescere, et in immensas quandoque flammas erumpere cogit. Sic spiritus tuus, non ut ille aerius, sed ut credo, divinus, non quidem erga te emortuum ignem pectoris mei, sed diu silentio tectum vaporem sermonis mei, saepe scribendo, sicut follis assidue flando, suscitare nititur, et ad verba solita revocare molitur. Sed nolo, nolo, inquam, hoc aestimet amicus animus; vel tarditatem verborum, defectum judicet animorum. Neque enim, etsi verba interpollantur, igneus ille vigor et coelestis origo seminis jam ab antiquo concepti, aut exstinguitur, aut consopitur. Nam, juxta Scripturam nostram, aquae multae non poterunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam . Sed sicut pene ubique cernitur, infra clibani concava vel fornices deprimentes exstuans latet incendium; nec tamen foris lapideis repulsum obicibus ardoris alicujus ostentat indicium. Ita vis charitatis meae, qua te semper in imo pectoris reconditum teneo, curarum obstaculis, sicut et ipse aliquando vidisti, assidue repressa, inesse quidem, ut est, semper amando potest; sed qualis intus lateat, vix aliquando per verba se prodere potest. Est et aliud, quod per aliquanta tempora mihi silentium suasit, et non quidem, ut dixi, ab amore, sed a sermone spiritum tepefecit, quia spem illam, quam de salute tua in ore loquor, ab ore tuo, quando et ubi sicut nosti, acceperam, differri plusquam olim crediderim video, et idcirco eam non quidem evanuisse, sed elanguisse pertimesco. Aut ergo dabis operam, ut spem, quam de te praesumpseram, resumam, aut quod unum possum, semel concepti silentii vincla non solvam. Malo enim me cum fructu intra memetipsum concludere, quam otiose me extra memetipsum diffundere. Nam quantum sit negotium, silentii otium, expertus agnoscit, maxime cum arbor operum ex radice prodeat et vigeat meditationum. Cur igitur tibi essem infructuose loquax, cum magis judicari possem, continuis instans surdo clamoribus procax? Ut enim audacter unanimi amico loquar, quis non desperet erga ea quae saepe monui profectum tuum, cum circa eadem quotidianum videam defectum tuum? Quis jam annosam quercum, altis jam radicibus innitentem, se evellere posse praesumat, cum molle vimen et recenti adhuc nativitate tenerum, a domestica humo nulla vis studiosior agricolae abrumpere potuerit? Sed ut jam non parcam et litteris fidis nota tandem nobis duobus secreta committam, ubi est devotio illa, ubi est affectus ille coelo appropians, imo ipsum coelum, ut jam videbatur, exsuperans, quo te mihi, mihi inquam, imo ipsi, quod magis dicendum est, Deo, non dico in fratrem, sed, ut verbis tuis te familiariter arguam, in filium ac monachum devovisti? Ubi fides data, ubi tempus constitutum, ubi denominata dies, quando te mundum deserere, regnum Dei rapere, abjicere saecularem fastum, humilem et pauperem Jesum sequi, sublimis adhuc et dives episcopus devovisti? An oculus ille pervigil, et simul omnia integre cernens, quando haec facta sunt tunc clausus erat? Auris illa cuncta simul et integre audiens, quando haec vicissim conferebantur obsurduerat, ut non pro duobus Evangelii vel saeculi testibus, in quibus omne verbum stare dicitur , audiantur? An forte irruentibus agminibus episcopalium negotiorum, ista ab animo explosa sunt, et occupantibus aliis cogitatibus locum, ea quasi repulsa cesserunt?
Sed ecce redeat, redeat certe ad mentem, fugax, si tamen jam fugata fuerat, memoria; recordetur festivae Palmarum diei, publici quoque sermonis ad populum, quo a te dies illa solemniter illustrata est, non obliviscatur; memor sit capellae illius Cluniacensis, quae longe venustior hujus nostrae Burgundiae ecclesiis, picturis decentibus decorata, et gestorum Christi clarioribus miraculis insignita, locum nobis secreti colloquii aptissimum praebuit. Nec mente excidat quod episcopo locum abbas, ut dignum erat, in sede propria tribuit, reluctantem sedere coegit: ipse ei in matta monachica, quae sedi illi contigua erat, assedit. Collatio non de imis, sed de supernis habita est: aliquandiu, quia res sic exigebat, protracta est. Eousque ad ultimum deducta est, ut redeundi ad nos a vobis indiceretur dies, a nobis susciperetur, susceptus exspectaretur, exspectatus differretur; et licet te rogante, me concedente, de tempore in tempus dilatus, adhuc tamen a me exspectatur, monetur, invitatur. Sed, o quid faciam? Sacerdotem ab altari, pontificem a populo, pastorem ab ovibus, sejungere quaero? Frontem illam auri lamina radiantem, ineffabile nomen Dei gestantem, caput cidari decoratum, rationali pectus, superhumerali humeros adornatos, veste sacra et gemmata corpus praefulgens, ipsos in totius corporis fabrica ultimos pedes sandaliis indutos: ista, inquam, omnia, et adhuc plura supernum sonantia, et hominem illum his indutum non jam terrenum, sed totum coelestem signantia coelis detrahere, luto adjungere laboro, dum tantam sublimitatem, tantum fastigium humilitati monasticae sociari ambio, et hominibus, qui omnium peripsema facti sunt, parem fieri concupisco? Novi, novi sacerdotalis ordinis dignitatem, agnosco sublimitatem; sed altiorem et securiorem his judico humilitatem. Audio Christum dicentem: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei . Sed recolo eumdem adjungentem: Omnia quaecunque dixerint vobis servate et facite; secundum vero opera eorum nolite facere . Reminiscor et ipsum, in Scribas et legis peritos invehendo dixisse: Vae vobis, qui tulistis clavem scientiae. Ipsi non introistis, et eos qui introire volebant prohibuistis . Item eisdem: Amen dico vobis, quia publicani et meretrices praecedent vos in regnum Dei . Item ad ipsos: Vae vobis duces caeci, qui dicitis: Quicunque juraverit per templum, nihil est. Qui autem juraverit in auro templi, debet . Item: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui comeditis domos viduarum, orationes longas orantes. Propter hoc, amplius accipietis judicium . Rursus eumdem per antiquum prophetam: Vae pastoribus Israel, qui pascebant semetipsos . Et post pauca: Ecce ego ipse super pastores, et requiram gregem meum de manu eorum. Et cessare eos faciam, ut ultra non pascant gregem meum, nec pascant amplius pastores seipsos, et liberabo gregem meum de ore eorum et non erit eis ultra in escam . Quorsum ista? ut attendens, charissime, pontificalis ordinis fastigium, attendas et periculum; agnoscens honorem, agnoscas et laborem; diligens forte gradum altiorem, formides, sicut ab antiquis dictum est, casum graviorem. Si alliciunt aliqua oblectantia, deterreant ab eorum amore longe plura, non solum ubi post mortem sperantur, sed hic etiam, ubi de proximo sentiuntur, pungentia, mordentia, amaricantia. Haec, inquam, et illa deterreant, haec et illa invitent, ut sancta periculosa fugias, et ad sancta securiora confugias. Quia, ut apertius loquar, sicut sanctis episcopis praeparatur in altis superior locus, ita, ut sic dicam, vita et moribus ex episcopis reservatur in imis inferior infernus. Et ne forte quilibet me ad ista inconsulte monere pontificem aestimet, accipiat non solus ille, sed mundus cum eo universus, sole clariora exempla, quibus non solum regia sed et ipsa pontificalis dignitas, hoc est, non tantum saecularis, sed et ecclesiastica sublimitas, esse docetur aliquando contemnenda. Hinc de regia vel saeculari Evangelium: Jesus, inquit, cum cognovisset quod venturi essent ut raperent eum, et constituerent sibi regem, fugit in montem . Hinc de pontificali, vel ecclesiastica: Puer autem crescebat, et confortabatur spiritu: et erat in desertis, usque ad diem ostensionis suae ad Israel . Quod utique de Joanne Baptista, filio sacerdotis Zachariae dicens: ostendit eum in ordine vicis suae more patrio et sacerdotium habere potuisse, et illud tamen in fastu, luxu et deliciis, vilitate, jejuniis, solitudine commutasse. Sed si opponatur Joannem Baptistam non adeptum, sed adipiscendum episcopatum fugisse, succurrunt innumera exempla magnorum praesulum, sanctorum abbatum, qui non adipiscendos, sed jam adeptos honores fugientes, docuerunt posteros esse quidem in officio commisso constanter et fideliter standum, sed omni tamen officio, omni gradui, omni dignitati, interno urgente periculo, esse renuntiandum. Sed ne sanctum Justum Lugdunensem episcopum, ut de proximo exempla sumantur, cum multis sanctis coepiscopis, ne sanctum Hilarionem, Sirum abbatem, cum multis sanctis coabbatibus producere molestum sit, mitto legentem ad gesta antiqua sanctorum, ut quae dico aut nesciens discat, aut sciens, vera me dicere recognoscat. Non autem hoc dico, ut adeo tibi timeam, aut te salvari in instanti ministerio diffidam, sed quia his nostris pessimis temporibus mundi malitiam viribus excrevisse, hominum inertiam a virtutibus defecisse considero, quia abundantiam nequitiae quasi ex adipe prodiisse, justitiam et pietatem velut exsangues remansisse video: opto tibi non quod fortius, sed quod quietius; non quod gloriosius, sed securius est, quia, ut ait Pater Augustinus, melius est parvum bonum cum parvo malo, quam magnum bonum cum magno malo. Sed esto, quantum ad animam nihil periculi sit, omnia tuta, omnia secura, maneat pastorem pro ovibus copiosa merces in coelis, quid de latratibus canum, quid de insidiis, dolis, fraudibus, circumstantium, cohaerentium, servientium? Nonne haec sentiebat, haec dolebat ille qui dicebat: Domine, libera animam meam a labiis iniquis, et a lingua dolosa? Item cum dicebat: Domine, divide linguas eorum, quoniam vidi iniquitatem et contradictionem in civitate . Nonne haec fugere desiderabat, maxime cum superius dixisset: Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine? Nonne per sapientem ait Sapientia: Melius est ire ad olera cum charitate, quam ad vitulum saginatum cum odio? Nonne eadem rursum, Melius est, ait, sedere in angulo domatis, quam cum muliere litigiosa? Nunquid non hanc mulierem litigiosam, Ecclesiam dico tibi commissam, in quadam sui parte, quotidie, imo continue experiris? Nunquid ad lites ejus et perpetuas contentiones non obsurduisti? An te solum non quassant, quae audita amicos tuos defatigant? Hinc annui ad urbem Romam itus ac reditus, hinc frequentes legati a Galliis ad Italiam, de Italia ad Gallias, ab ortu solis usque ad occasum, item ab occasu ad ortum, omnia lustrant, quietum inquietant, et cum his qui oderunt pacem pacificum esse volentem, gratis impugnare non cessant. Fugienda ergo sunt ista, ut mihi videtur, amice charissime, non amplectenda: beata quies labori, securitas timori, salus periculis praeponenda: ab hostibus ad amicos. ab extraneis ad fratres, imo ad filios et famulos veniendum, qui te ambiunt, qui de te longam famem suam reficere concupiscunt. Exspectat te in Cluniaco tua ante paradisum voluptatis, paradisus charitatis, ubi lignum vitae, ubi amoenitas jucunda, ubi areolae aromatum consitae a pigmentariis: quorum aspectu jucundaberis, odore oblectaberis, gustu satiaberis. Rependes et tu vicem filiis tuis, sacris virtutibus tuis, dum humiliando pontificalem majestatem, docebis non superbire monasticam humilitatem. Quod donec gratia Dei dante, Spiritu Dei inspirante fit, interim rogando supplicat tibi semper devota unitas multitudinis nostrae, ut te eis tandem post longa saecula repraesentes, passionis scilicet et Resurrectionis Dominicae sacratissimos dies sacerdos Dei cum eis peragas, et splendore adventus tui rutilantium dierum lumen adaugeas. Reliqua, super quae scripsit paternitas tua, praecipue de domno Theobaudo, archidiacono, in ore fidi legati posui: quem, quia et meus est professione, et tuus devotione, dilectioni tuae mihi super omnia pene ista mortalia chare transmittere studiose curavi.
(Cant. VIII) (Matth. XVIII) (Matth. XXIII) (ibid.) (ibid.) (Matth. XXI) (Matth. XXIII) (ibid.) (Ezech. XXXIV) (ibid.) (Joan. VI) (Luc. I) (Psal. CXIX.) (Psal. LIV) (Ibid.) (Prov. XV.) (Prov. XXI, XXV.)