EPISTOLA XLI. Fragmentum. AD LUDOVICUM REGEM GERMANIAE.  Pro Bertulfo Trevirensi archiepiscopo.   (Apud eumdem, ex Flodoardi, lib. III, cap. 25.)
Proinde sicut non leve discrimen incumbit pontificibus siluisse pro Divinitatis cultu quod congruit, ita regiae potestati, quod absit, non mediocre periculum est, si cum debeat parere refugi quod ei ex divina voce a sacerdotibus nuntiatur, Domino dicente in Evangelio: Qui est ex Deo, verba Dei audit. Si autem vobis aliquis minus devotus suggessit, quod in eadem metropoli, in contemptu vestro, vel contra fidelitatem vestram, metropolitanum pontificem ordinari fecimus: quin potius consensu unanimitatis nostrae ipsi secundum sacros canones ordinavimus, quia, ut scriptum est, sicut Deus loci angustia non continetur, ita verbum ejus non est alligatum, collaudante Redemptore ac Salvatore nostro, quod centurio in hoc sensu dixerat: Dic verbo, et sanabitur puer meus , videlicet quod hic dixeris, illic fiet. Qui in discipulis suis hodieque nobis, licet indignis, loquitur: Spiritus Patris vestri loquitur in vobis, qui replet orbem terrarum. Nolite credere, quaesumus, prava suadenti, quia pro certo sciatis non in contemptu vestro, neque contra fidelitatem vestram, in eadem metropoli sede pontificem ordinavimus; sed perpendentes, quod et vos melius scitis, quanta et per quanta tempora ipsa Ecclesia desolata et destituta sit, et quanta contra Dei voluntatem, non solum in eadem parochia, sed et in tota provincia ad eam pertinente, increverint, cum nihil canonice sine primate suffraganei episcopi agere valeant, nisi quod ad proprias parochias pertinet, ibidem commoditatem regularem invenientes canonice pontificem ordinavimus: quod et secundum divinas leges agere possent atque deberent ipsius metropolis suffraganei, si tanti numeri forent, ut per se regulariter possent ordinare pontificem, qui non minus quam a tribus praevalet regulariter ordinari. Prosequitur etiam, depromens auctoritates sanctorum Patrum, quibus fulti hoc egerant; et subinde: Et quia tot in eadem provincia suffraganei non erant episcopi, ut metropolitanum regulariter ordinare valerent, quoniam Ecclesiae Rhemensis et Trevirensis comprovinciales atque sorores, et ex auctoritate et ex antiqua consuetudine habentur, ea conditione, ut qui prior eorum fuerit episcopus ordinatus, prior etiam habeatur in synodo, et sibi mutuo consilio et auxilio foveantur, atque fulciantur, Trevirensis provinciae episcopi a primate provinciae Rhemorum solatium suae ordinationis secundum sacras regulas quaesierunt, sicut sancti Sardicenses canones dicunt , scilicet « ut si contigerit in una provincia, in qua plurimi fuerunt episcopi, unum forte remanere episcopum, et populi convenerint, episcopos vicinae provinciae debere illum prius convenire episcopum, qui in ea provincia moratur, et ostendere quod populi petant sibi rectorem, et hoc justum esse, ut et ipsi veniant, et cum ipso ordinent episcopum. Quod si conventus litteris tacuerit et dissimulaverit, nihilque rescripserit, satisfaciendum esse populis, ut veniant ex vicina provincia episcopi, et ordinent episcopum. » Ex quibus rite colligitur quia si provincia Trevirensis non nisi unum vel nullum haberet episcopum, episcopi Rhemensis provinciae petenti clero et populo Trevirensis Ecclesiae deberent ordinare episcopum. Cui Ecclesiae omnes nos, quorum nomina praescripta in capite hujus epistolae legit gloria vestra, unanimi voto atque consensu, fratrem et consacerdotem nostrum Bertulfum, ut praemisimus, regulariter pontificem ordinavimus, sicut ex sacris regulis et ordinationis ejus gestis ostendere possumus, et si necesse fuerit, ostendemus. Quapropter ipsius ordinationem, et dispositionem rerum ac facultatum ecclesiasticarum, sicut sacri praefigunt canones, ita defendimus, et perpetuo defendemus, sicut et ordinem nostrum, quia si ipse non est episcopus, nec nos debemus nominari episcopi. Et si quis voluerit contra ordinationem ejus sinistri quippiam dicere, exeat et dicat, verumtamen memor communionis suae; quia aut ipse non communicabit ecclesiastico et episcopali ordini, aut nos non communicabimus ministerio episcopali.
Unde verbis beati Leonis Theodosium Augustum quondam alloquentis: Vos, Christianissime et venerabilis nobisque charissime rex, cum consacerdotibus nostris alloquimur; implentes reverentiam clementiae vestrae sinceri amoris officio, cupientesque vos placere per omnia Deo, cui pro vobis a nobis et ab Ecclesiis nobis commissis supplicatur, ne ante tribunal Domini rei de silentio judicemur, obsecramus coram unius deitatis inseparabili Trinitate, quae tali facto laeditur, cum ipsa vestri sit custos et auctor regni, et coram sanctis angelis Christi, ut in eo statu et immunitate seu privilegio cum suo pontifice Trevirensem Ecclesiam esse jubeatis, atque conservetis, quo vestri progenitores atque praedecessores, sed et in quo frater ac nepos vester Lotharius, pater scilicet ac filius, canonice conservaverunt: quatenus et vos meritum inde apud Deum, et beatum apstolorum principem Petrum, in cujus honore ecclesia ipsa est consecrata, habeatis, et nos amplius debitores in orationibus et caeteris debitis obsequiis acquiratis; quia nisi pro vestra reverentia hoc differremus, jam in pervasorem ipsius Ecclesiae judicium in terris exertum haberemus, quod sexcenti et triginta episcopi in magna Chalcedonensi synodo de hujusmodi decreverunt, et de coelo super eum intentant, et in judicio divino ad aeternam damnationem exerent, nisi dignam poenitentiam egerit. Et caetera de auctoritatibus sacrorum canonum. Post quae subjungitur: Unde vestra religiosa et nobis charissima dominatio certissime sciat, quia quandiu iste frater noster Bertulfus a nobis in Trevirensi Ecclesia ordinatus episcopus in hoc mortali corpore vixerit, alter in eadem Ecclesia ordinatus episcopus non erit: nisi forte ipse, quod absit, sacris regulis obvians, per easdem sacras regulas deponatur: et isdem praesumptor et apostata monachus Walto de monasterio Trevirensis parochiae, nunquam, jam judicio Spiritus sancti super eum prolato, in Trevirensi Ecclesia, quam exitiabiliter usurpavit et laesit, poterit esse episcopus. Et si, ut diximus, pro vestra reverentia hoc non differremus, non solum per sacros canones decerneremus, ut nunquam et nusquam ad gradus ecclesiasticos praesumeret accedere, verum sub anathemate eum ponentes, retrudi in ergastulo secundum sacras regulas decerneremus: et si in contumacia sua perstiterit, sine ulla retractatione modis omnibus decernemus. A praefatis autem intentationibus sacrorum canonum vos immunem atque exortem a Domino, per quem reges regnant, et ex quo et per quem exordium sacer cepit episcopatus, fieri totis nisibus exoramus, illius clementiam deprecantes ut det vobis velle et perficere pro bona voluntate quae praecepit, quatenus mereamini percipere aeterna gaudia, quae se diligentibus repromittit.
(Matth. VIII, 8) (cap. 5)