EPISTOLA IV. PHILIPPI AD ENGELBERTUM.  Studium litterarum ad interioris hominis spiritualem perfectionem esse referendum.
Sicut nosti grammaticos dicere, vir dicitur a virtute, eo scilicet quod animum habere debeat non mollem, non elumbem, non, ut ita dixerim femininum, sed fortem et constantem invictoque robore masculinum; qui prosperitatis arridente affluentia inaniter non grandescat, et adversitatis urgente molestia muliebriter non facescat. Si ergo perfectum proficere vis in virum, vel potius si te recolis esse virum, age viriliter, et robustius confortare, nec recuses dicendi gratia, quidquid grave occurrerit tolerare. Sicut enim miles palmam non accipit, qui molli desidia consopitur, qui laboris impatiens, umbra, plumis, uxorio complexu assidue delinitur, sic non nisi labore et studio ad excelsa scientiae pervenitur. Ideo nimirum et clericali nomine vides passim plurimos insigniri, et profectu congruo raros admodum erudiri, sed eos difficultate qualibet repercussos vel manere penitus idiotas, vel fonte labra proluere caballino, ut sic repente prodeant in poetas. Quod utrumque diligentius vitare studuerunt quicunque litterati et dici et esse veraciter voluerunt; qui philosophiae non parvi mora temporis asseclae vel ministri, ad hoc usque profecerunt ut aliorum fierent et magistri. Quorum Plato Atheniensium civis, cum jam Graecas ad unguem litteras doctus esset et in auditorio Socratis suis longe condiscipulis major esset, adhuc tamen amore sciendi exaestuans in Aegyptum descendit, et inter exteras et barbaras nationes non parvam scientiam apprehendit. Audierat forte quod Moyses, qui in Aegypto natus fuerat et nutritus, omni sapientia Aegyptiorum, sicut divina refert pagina, fuerat eruditus; et super hac sapientia idem Plato, non mediocriter curiosus, ad investigandum eam factus est studiosus. Hac autem investigatione non contentus, inde Italiam requisivit, et inter Pythagoricos multam quoque scientiam acquisivit; talique studio deditus ad annum aetatis octogesimum primum venit, in quo finem studii nisi cum vitae termino non invenit.
Socrates magister Platonis nonaginta novem annis perhibetur vixisse, et eosdem in assiduo labore litterario consumpsisse. Themistocles, cum centum et septem annorum numerum explevisset, et imminere sibi vitae terminum praesensisset, conquestus est, ut aiunt, quod eo tempore de vita egredi cogeretur in quo sibi primum incipiens sapere videretur. Cato censorius, cum aetate matura provectus et inter Latinos videretur scientia jam perfectus, juvenili tamen alacritate ad discendum Graecas litteras incandescit, et Latinorum doctor Graecorum discipulus fieri nullatenus erubescit. Cum igitur hos et hujusmodi viros non fregerit laboris asperitas, non provectae revocaret aetatis longaevitas, quin studio litterali tantam diligentiam impertirent, ut amore sciendi occurrentia quaevis incommoda non sentirent, non est consilii, ut propter ingruentem febriculam tua strenuitas emarcescat, et, infirmato corpore, virilis pariter animus elanguescat. Non enim Parisius fuisse, sed Parisius honestam scientiam acquisisse honestum est. Non itaque tibi sufficiat, si musas, si fontem Heliconium tu vidisti, si de illius rivulo guttam modicam tu hausisti, si videas illius rore tenuissimo te perfundi, ejus autem adhuc affluentiam tibi plenius non infundi. Denique ipsa philosophia quae proponit studentibus fontem lucidum Heliconis, non satis esse judicat solum hujus beneficium visionis; et cui acre et acutum ingenium dat Platonis, cui flores et ornatam eloquentiam Ciceronis, cui largitur illius tui Socratis documenta, cui Aristotelis revelat manifestius argumenta, eum profecto vult gutta vel rore modico non aspergi, sed ejus fonti vivido diutius incumbere vel immergi. Quae autem vel divitiae temporales, vel deliciae corporales possunt huic scientiae comparari, cum quivis stultus, et illis affluere nonnunquam videatur, et hanc sibi acquirere nullatenus mereatur? Unde Scriptura divina: « Quid prodest, inquit, stulto divitias habere, cum sapientiam emere non possit? » Non itaque divitiae Croesi, non Alexandri potentia, non Polyphemi horrida magnitudo, non invicta Herculis fortitudo, non admiranda Nerei pulchritudo, non hujusmodi caetera ex aequo litterali scientiae conferuntur, sed illis procul dubio elegantes litterae merito praeferuntur. Cum ergo ad nos, Deo volente, sanus redieris, et non tam pecuniam quam litteralem scientiam tecum retuleris, ego te, ut verum 19 fatear, etsi naufragum, non tamen pauperem extimabo, sed honestis mercibus onustatum, et pretiosis divitiis honestatum recta sententia judicabo, quamvis eae divitiae non primariae, sed secundariae videantur, imo diligentius intuenti, nec divitiae veraciter habeantur; si non illis divitiis religiose et humiliter famulentur, quae a solis vere divitibus spiritaliter obtinentur. De quibus Scriptura divina: « Redemptio, inquit, animae viri, propriae divitiae . » Propriae viri divitiae fides, spes, charitas, et caeterae virtutes sunt, quibus ad coelestem gloriam pervenitur, quibus quisquis caruerit, stultus apud Deum et inglorius invenitur, cum ab ipso Deo cognitore vere sapientium reprobetur, etsi a vobis ut Socrates, Plato, Aristoteles approbetur. « Nonne stultam, inquit Apostolus, fecit Deus sapientiam hujus mundi? » Et iterum: « Sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum . » Et Dominus: « Perdam, inquit, sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo . » Nulla ergo prudentia, nulla scientia, nulla litteraturae affluentia satis digna est commendari, quae non studet superducto virtutum propugnaculo cumulari, imo illarum divitiis, ut compedibus alienis graviter deprimuntur, qui non virtutum meritis tanquam propriis divitiis redimuntur. Ob hoc autem propriae divitiae virtutes asseruntur, quia vere divites reddunt eos quibus gratuito conferuntur, dum illis et in praesenti conferunt proficientem gratiam meritorum, et in futuro indeficientem gloriam praemiorum. Cum igitur quisque prudens, quasi ad luctandum in scholari gymnasio se denudat, cum vigilat vel abstinet, alget etiam vel desudat, considerandum est ei diligentius quo intendat, vel intentioni suae, et labori litterario quid praetendat. Non enim decet ut in praesenti labore spe ventosa et vacua confortetur, tanquam animal quod vento et aura vivere perhibetur, ne scilicet in eo quod studiis litteralibus exercetur, apud se quandoque inaniter glorietur. Quae gloriandi causa, cum scholares miseros ad discendum provocat et inducit, eos grato lenocinio supplantat penitus et seducit; dum illis et sciendi insatiabilem dat affectum, et tamen nunquam eos scientiae adducit ad perfectum, de quibus Apostolus: « Semper, inquit, discentes et nunquam ad scientiam veritatis pervenientes . » Veritatis est scientia Deum scire, sciendi beneficio illum plenius et sentire, non sicut daemones, qui scientes eum sua scientia torquebantur; sed sicut boni angeli, qui sciendi merito cherubim appellantur. « Scimus, aiunt daemones, qui sis Filius Dei, quid venisti ante tempus torquere nos? » Cherubim autem interpretantur plenitudo scientiae. Sciunt ergo Deum illi, sciunt et isti, sed illi ut sentiant iratum punitorem, isti ut gratum et gratuitum protectorem; sciunt illi ut ab eo fugere desiderent et exposcant, isti ut familiarius sequantur propitium et cognoscant. Quos imitatus Osee: « Sciemus, inquit, sequemurque ut cognoscamus Dominum . » Te quoque eo intuitu volo scire, multam litteris diligentiam impertire, ut litterarum adminiculo Deum scias plenius et sequaris, et sequendi instantia tandem facie ad faciem cognoscere merearis. Utinam omnes qui mancipantur labori litterario sic studerent, eo fine multiplices scholarum angustias sustinerent, ut scilicet oculus eorum interior infuso scientiae collyrio mundaretur, et ad videndum Deum promptior et defaecatior redderetur. Vale. Eos qui tecum sunt socios tuos, amicos meos vice mea plurimum saluta.
(Prov. XVII.) (Prov. XIII) (I Cor. I.) (ibid.) (ibid.) (II Tim. III) (Matth. VIII.) (Ose. VI)