EPISTOLA XV.
Gerhohi responsio ad praecedentem Eberhardi epistolam.--Prolixe explicat, quomodo homo in Christo jam servus non sit conditione, licet talis sit genere naturae. Quaedam de modo adorandi hominem in Christo, etc.
Dilectissimo domino suo E. venerabili Babenbergensis Ecclesiae episcopo, frater G. de Richersperge, devotas orationes cum fideli obsequio. Ludens in orbe terrarum ab aeterno aeterna Dei sapientia tunc maxime pro deliciis habet esse cum filiis hominum, quando Ecclesia, vel quaeque etiam rationalis, vel fidelis anima Verbi Dei sponsa invenitur plena deliciis, juxta illud in Canticis: Quae est ista, quae ascendit de deserto deliciis affluens, et innitens super dilectum suum? Talis nimirum, ni fallor est anima vestra lectioni sacrae intenta, et in Scripturis veritatis exquirens veritatem. Hinc est illa vestra patientia, qua sustinetis modicum quid insipientiae meae, sed et supportatis me pusillum, cum sitis vos magnus in Ecclesia et in regno princeps ac dominus principum. Supportatis tamen me, sicut dixi, eadem, quae inquiritis vos, inquirentem, et ad hoc summo studio nitentem, ut, sicut vos hortamini, idipsum dicamus et sapiamus. Quod ex parte nunc fieri gaudemus, cum vobis placet Ephesinum illud capitulum, quo prohibemur cum Nestorio dividere Christum in Dominum et servum, quasi Verbum increatum creati, et prae suis participibus uncti hominis sit Dominus, ut jam dictus Nestorius docuerat. Contra quem praedicta synodus Ephesina sic intonat: « Si quis dicit Deum aut Dominum esse Christi ex Deo Patre Verbum, et non magis eumdem confitetur simul Deum et hominem, utpote facto carne Verbo secundum Scripturas, anathema sit. » Quia ergo sapit vobis istud capitulum, sapiat necesse est, unum et indivisum esse Dominum Verbi et hominis Verbo uniti, quod totum est Christus, unus Dominus cum Patre suo ac Spiritu sancto. Licet enim de Verbo Filio dictum sit: Pluit Dominus a Domino , non tamen duo domini sunt Pater Dominus, et Filius Dominus, quomodo non duo dii Pater Deus, et Filius Deus. Nempe, ut vos intelligere innuitis, et verum est, non aliud est Deo esse Deum, et aliud esse Dominum, quando utrumque absolute dicitur in designationem divinae substantiae. Quando autem nomen Domini, quod est relativum, refertur ad servum, non possumus acquiescere, hominem assumptum, jam dominantem in regno Dei Patris, habere super se Dominum, vel ipsum dici oportere servum Domini alicujus, nunc maxime, postquam intravit in gloriam suam, in dominium suum dicente ad eum Patre: Sede a dexteris meis , quod idem est, ac si dixisset: Conregna et condominare mihi. Sequitur enim: Dominare in medio inimicorum tuorum . Proinde quod in Scripturis propheticis Christus dicitur servus, aut Pater Dominus, est, recte arbitramur, ad illud tempus referendum, quo iste homo novus, cum esset Dominus omnium, tamen sub tutoribus et actoribus erat, nihil differens a servo, usque ad praefinitum tempus a Patre . At ubi finito servitio successit regnum aeternum ab angelo matri ejus praenuntiatum, jam non dico eum servum, sed Dominum, habentem cum Patre suo indivisum dominium, licet manente in eo essentia servilis formae, quae tamen servilis obedientiae modo jugum non portat, sed in Deo et cum Deo regnans dominatur summo dominio, jam transacto illo tempore sessionis illius, in qua fatigatus ex itinere sedit super fontem, largitus aquam vivam, reprobata prius aqua non viva, quam, qui biberit, sitiet iterum. Non autem semper illic sedit, sed surrexit, ulterius non ita sessurus, quia nimis exaltatus jam non habet necesse dicere, quod dixit in illa sua fatigatione: Exsurge, inquit, et intende judicio meo, Deus meus et Dominus meus, in causam meam . Hoc ipsum pertractans Augustinus, ut commemorastis, ad idem tempus refert, quo fatigatus ex itinere invocavit Deum suum et Dominum suum tanquam creatura Creatorem, et servus dominum, cujus tunc in servitio et obedientia fatigatus erat ex itinere. Sed nunc sedens et quiescens ad dexteram Dei Patris omnipotentis in aeternum quidem recognoscet eum Deum suum, utpote factorem, a quo factus est ex semine David secundum carnem, et Patrem suum, utpote generationis suae divinae auctorem, et humanae operatorem simul et auctorem, Sed non recognoscet illum Dominum suum, quia, transacto servitio, summum cum Patre suo habet dominium indivisum in utraque natura. Quia ergo, ut dicitis, de nobis miramini, cum Deum Christi dicamus, quare Dominum Christi non recipiamus, ecce habetis causam. Quia videlicet quod factum est in ipso, semper erit factum recognoscens Deum factorem suum. Quod autem secundum formam servi observavit mandatum juxta illud: Sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio , jam totum est praeteritum, ex quo ipse transivit ad Patrem forma servi glorificata et clarificata ea claritate, quam expetiit ipse adhuc servus: Clarifica me, inquit, Pater, apud temetipsum claritate, quam habui, prius quam mundus esset, apud te . Quod exponente Hilario sic est intelligendum, ut id, quod de tempore erat, gloriam ejus, quae sine tempore est, claritatis acciperet, quae scilicet illa est claritas, quam Verbum prius habuit. Hac igitur claritate induta, servi essentia et forma non est ita exinanita, ut non esset, vel semetipsa fieret inferior, sed glorificata, ut se ipsa facta sit superior. Unde approbamus quod vestra prudentia sugillavit hoc in litteris nostris dictum, quod forma servi exinanita sit, non ut non sit, sed ut optime sit, videlicet non jam serviendo, sed dominando. Quia ergo vocabulum exinanitionis fecit vobis offendiculum, licet non induceret sensum pravum, cavebo tamen ulterius illud iterare, utens in hoc vestra emendatione seu correptione. Liceat autem et nobis, obsecro, quaedam modeste tangere, quae nostram humilitatem in vestris ad nos scriptis offendunt, aut sua ambiguitate dubios reddunt. Dicitis, et constanter affirmatis Deum Patrem hominis assumpti Deum et Dominum existere, et non id quidem solum de tempore dispensatoriae humilitatis, sed et hodie jam, videlicet eidem homini assumpto servitutem quamdam aeternam assignatis. Hoc igitur est, quod nostram parvitatem offendit, eo quod sicut Deum Patrem assumpti in Deum hominis Dominum esse dicendum, ex quo sedit in dextera sedis magnitudinis in excelsis, in Scripturis canonicis non invenimus, ita et servitutem jam glorificato assignari non invenimus. Nam quod in propheticis libris vel ille Dominus, vel hic servus dici invenitur, tempore dispensatoriae humilitatis assignandum ipsa verba, et verborum circumstantiae innuunt, ut est illud: Exsurge et intende judicio meo, Deus meus et Dominus meus, in causam meam , quae tempori et causae passionis congruere dubium non est. Simul quoque perpendat prudentia vestra quod, cum Dei et Domini nomen pro uno et eodem accipiendum in Deo asseratis, hominem assumptum, ni fallor, dicitis in Dominum quoque assumptum, ita ut unus cum Verbo assumente Dominus sit, apud vos, et apud omnes constare debere, maxime cum et Apostolus hoc indubitanter asserat dicens: Nobis autem unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos ex ipso, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum . Qui cum se testetur venisse in nomine Domini, quod et pueri clamaverunt dicentes: Benedictus, qui venit in nomine Domini, pronomen possessivum neque ab ipso, neque a pueris additur, ut dicatur in nomine Domini sui venisse, sed tantum in nomine Domini. Alias dicit: Ego veni in nomine Patris mei . Et ex hoc sane intelligi potest in nomine Domini Pater figurari, qui et in lege Moysi dixit: Ecce mitto Angelum meum, qui praecedat te, et custodiat te semper , et caetera usque: Et est nomen meum in illo. Sed quia non dicit: Ego veni in nomine Domini mei, sicut dicit: Ego veni in nomine Patris mei , rectius mihi videntur sensisse, qui in nomine Domini totam Trinitatem potius, quam solam Patris personam intellexerunt. Quia sic venit ille benedictus in nomine Domini, ut ei conveniat nomen Domini aeque ut Patri et Verbo, et Spiritui sancto, cum quibus tribus assumptus in Filium benedictus ille homo unus Dominus est, ita ut sit unus illorum trium, quia homo assumptus non adauxit numerum personarum. Habet ergo nomen Domini, et est nomen Domini in illo, non ut sit Dominus vel Deus inter illos, qui nuncupative dominantur dii vel domini multi, sed omnino super illos Dominus omnipotens in summo totius Trinitatis dominio, quia homo assumptus cum Verbo, quod illum assumpsit, non duo domini sed unus est Dominus. Unde licet sit gigas geminae substantiae, tamen cavendum videtur ne Verbum Dei Deus, quod in concilio, ut vos prudenter animadvertistis, negatur Dominus Christi Jesu hominis uncti, aliquomodo asseratur esse Dominus hominis assumpti: quia nihil est aliud homo in Deum assumptus, quam homo in Deum unctus, cui assumi fuit ungi, quia non prius assumptus, et postea unctus creditur, sed ipsa ejus assumptio fuit ei regalis unctio, qua provectus est in Regem regum et in Dominum dominantium, ita ut neque in se, neque supra vel extra se habeat altiorem se dominum, qui hominem illum assumptum in gloriam reputet servum suum, cum adoretur ab omnibus Deo servientibus angelis et hominibus beatis. Absit autem a nobis aliud de vestra prudentia aestimare, quam ut assumentis et assumpti indivisum dominium asseratis, sicut Patris quoque et Unigeniti dominium et regnum indivisum est? Absit etiam hoc de vobis aestimare, ut, cum Pater et Filius et Spiritus Sanctus unus Dominus, et unum singulare trium dominium sit, extra illud singularis dominii consortium, in quod assumptus est, hominem collocetis! Non enim simul stare possunt, ut in singularis illius dominii consortium sit assumptus, et in fide nostra sit extra vel infra collocandus. Assumptionem vero hanc in singularis dominii consortium ad nostrae humilitatis formam sive naturam pertinere dubium non est. Nam Verbum ab illo singulari dominio nunquam destitit. Et haec quidem assumptio secretiori sacramento in nativitate facta est, manifestius autem in assumptione ipsius in coelum famulantibus angelis coram omni coelesti curia facta et celebrata est, quemadmodum evangelista Marcus testatur dicens: Et Dominus quidem Jesus, postquam locutus est eis, assumptus est in coelum, et sedet a dexteris Dei . Et Lucas evangelista: quia coepit, inquit, Jesus facere, et docere usque in diem, qua praecipiens apostolis per Spiritum sanctum, quos elegit, assumptus est . Et angeli aiunt: « Jesus, qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet, quemadmodum vidistis eum euntem in coelum. » Quia igitur in fide vestra, simul et nostra, in illud unicum et singulare dominium in nostri generis forma, quae utique in ipso forma servi dicitur, est assumptus, quomodo convenire potest, ut in eadem forma, in qua in singulare dominium est assumptus, sit in aeternum servus? Nam formam quidem servi nos in ipso in aeternum permansuram dicimus, sed per id, quod dicimus formam servi, non servilis conditionis indignitatem, sed naturae nostrae, qui conditionales servi sumus, in ipso veritatem exprimimus. Et quidem servilis conditio si in ipso aeternaliter esset, aeternam quoque fore servitutem necessarium esset. Sed absit a nobis, ut magnum illud pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, servilis conditionis humilitate deformemus, ita ut vel tunc, cum in carne ministravit, quemadmodum ait: Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare , servili conditione, et non potius filiali dilectione hoc fecerit. Hoc autem et ipse confitetur dicens: Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei . Non ait: Meae servilis conditionis, sed meus, ait, cibus est, quomodo si diceret: Filialis in me dilectionis est ut faciam voluntatem Patris mei. In facili et brevi vestrae aestimo prudentiae persuasum iri, uti ne Christum, quamvis in forma servi, id est, in natura nostri generis sit, sub servili conditione, qua omnis creatura Creatori obnoxia est, vel in eo quod homo est, collocetis; nisi, quod absit! et quod ego de vestra prudentia non crediderim, etiam unici et naturalis filii nomen et dignitatem simul ab eo in eo, quod homo est, velletis abstrahere. Haec enim simul se non patiuntur, ut et naturalis atque unicus Patris in eo, quod homo est, filius sit, et in eodem conditionalis servus. Quod autem Christus etiam in eo, quod homo est, communis creaturae vocabulo non censeatur, etiam Patrum documenta nos instruunt, in quibus beatus Ambrosius praecipuus est, cujus verba sunt haec in libro primo de Trinitate: « Probemus, inquit, creaturam non esse Dei Filium. Audivimus enim in Evangelio Dominum mandasse discipulis: Praedicate Evangelium omni creaturae. Qui universam creaturam dicit, nullam excipit. Et ubi sunt, qui creaturam Christum appellant? Nam si creatura esset, sibi mandaret Evangelium praedicari, et subjectus esset vanitati: quia testante Apostolo: Omnis creatura vanitati subjecta est. Non igitur Christus creatura est, sed Creator, qui docendae creaturae discipulis mandat officium. Arii haec fuisse perfidia legitur, ut Christum creaturam confiteretur: ideo effusa sunt Arii viscera, atque crepuit medius prostratus in faciem, ea, quibus Christum negaverat, foeda ora pollutus. » Haec verba tanti Patris, quoniam auctoritate evangelica simul et ratione subnixa sunt, pro duobus nobis, vel tribus testibus esse possunt, quod Christus, homo videlicet in Deum unctus et assumptus, quamquam recte dicatur, et sit nova creatura, utpote homo secundum Deum creatus in justitia et sanctitate veritatis, tamen communis creaturae vocabulo censeri non debeat, ne videlicet ipsi Evangelium praedicandum sit, ac ne vanitati subjectus deputandus etiam in eo, quod homo est. Ista quoque in hunc sensum ratio concurrit, quod si Christus, quod utique nomen est uncti in Deum hominis, creaturae communi vocabulo censendus esset, servitus ei, quae latria dicitur, et soli Deo debetur, indebita esset. At hoc Ephesina synodus non patitur, ut homo a Verbo assumptus ab una Verbi adoratione separetur. Augustinus quoque de adoratione scabelli: « Nemo, inquit, carnem Christi manducat, nisi prius adoret. » Florus quoque in Decadis de adoratione scabelli: « Non dividitur, inquit, ab adoratione, quod conjunctum est unitate. » Et plura in hunc modum in dictis Patrum reperiuntur, quae et hominis adorationem indicant, simul etiam adoratores hujusmodi de idololatria excusent, eo quod non purus homo, sed Verbo unitus adoretur. Sunt vero nostri temporis quidam, quorum Folmarus, ille Christi et noster adversarius est unus, qui malam sibi partem delegerunt dicentes, Verbo latriam, homini vero duliam, sed majorem tamen quamdam speciem duliae deferendam. Hoc autem est, hominem illum divinitate sua nudare, et cum Pilato atque Judaeis tale quid dicere: Ecce homo! Haec enim Graeca illa nomina, latria videlicet et dulia, ut a Patribus, Graecae linguae peritis, didicimus, a se differunt, quod servitus soli Deo debita latria est, dulia vero servitus, qua sibi homines invicem deserviunt, sive pares paribus, sive minores majoribus, sive etiam majores minoribus. Hoc autem ita esse ex Graecorum probant codicibus. Nam ubi nos legimus in Epistolis Pauli: Spiritu ferventes, Domino servientes , Graeci legunt: Latreuontes. At vero ubi nos legimus: Per charitatem servite invicem, Graeci codices Duleuite habent inscriptum. Tantum quoque nominum illorum significatio inter se discreta apud illos est, et apud nos esse debet, ut nunquam latria ad aliam, praeterquam soli Deo debitam servitutem significandam adaptari debeat. Latriam quippe Deo exhibemus, non inter omnia, sed super omnia ipsum adorando, et super omnia ipsum diligendo, eique sacrificando, et thurificando, atque in ipsum credendo, quod nulli creaturae, quae non aliud quam creatura est, exhiberi debet, quia nullus quantumlibet sanctus homo vel angelus tali veneratione colendus est, ut vel sicut Deus adoretur, et ex toto corde, ac tota mente diligatur, vel ei sacrificetur, vel thurificetur, vel in eum credatur, licet ei vera dicenti sit credendum. Unde homo, qui dicit: Creditis in Deum, et in me credite, innuit se ultra omnes creaturas Deum esse colendum potius latria quam dulia: Quia dulia non ad aliam servitutem praeter eam, quam rationalis creatura sibi invicem exhibet, recte adaptatur. Unde inter peritos hujus discretionis proverbium est: Latreus est, duleus non est: Duleus est, latreus non est. In qua enim servitute quis latreus est, duleus esse non potest, et e converso, eo quod latria Creatori, dulia creaturae exhibeatur. Hoc autem dico condolens illis, qui, nescio unde inducti, homini in Deum assumpto duliam sive majorem speciem duliae, hactenus inauditam, et non latriam docent exhibendam. Magni enim sunt etiam hi scholasticis disciplinis valde exercitati, sed minoris in hominis Christi divinitatem, quam oportet, fidei. In Petri enim Longobardi glossis in Psalterium de adoratione scabelli simul et in Sententiis ejus hoc invenitur, et Augustini quidem dictis in glossis adscriptum, et quasi ipsius sit, continuatum. Sed aliter esse facile inveniunt tractatum Augustini de scabelli adoratione perquirentes. At hoc non dicimus, ut vestram in hunc sensum adduci posse timeamus prudentiam, sed quod quaedam in dictis vestris ambiguitas sit, unde hic sensus ab aliquibus concipi posset. Dicitis enim, quod laudabile est, Christum vos sub Verbo quasi Domino suo non ponere, ne Deus sub Deo, vel Domino sit, sed tamen hominem sub Deo quasi Domino suo constituitis. Servitium quoque ei aeternum, eidem Domino et Deo suo exhibendum, satis divinum describitis. Sed quia servitus apud nos Latinos, interdum verborum inopes, aequivocum est, et ad eam servitutem, quae latria est, soli Deo debitam, et ad eam, quae dulia est, qua sive conditionales, sive per charitatis debitum alterutrum servi existimus, accommodatum, eo quod non habeamus diversa nomina diversarum servitutum: haec est, Domine mi, ambiguitas illa, quae nos sive alios, vestra legentes, ambiguos reddere possunt, quamnam servitutem homini in Deum assumpto assignetis, an videlicet eam, qua et angeli, cherubin et seraphin serviunt? Hos enim et vos in exemplum illius servitutis inducitis. Quorum quidem servitium valde divinum est in aeternum laudare Deum factorem et illuminatorem suum, beatificantem et conservantem se. Sed tamen quoniam servitus illa latria est, non satis videtur homini illi convenire, qui super omnia Deus est benedictus in saecula, et cui ab omnibus nobis pariter et ab angelis latria potius est exhibenda, quam ut ipse eam Deo suo vel Domino suo tanquam creatura simplex Creatori exhibeat. Quod si dixerit quis, quod a vobis alienum arbitror, ipsum in eo, quod homo est, Deo suo debere latriam, quae sibi a nobis utpote Deo nostro juste exhibetur, valde incongruum et hoc est. Hoc enim deorum diversitatem induceret, unum cui latria solum deberetur alterum vero, qui et latriam deberet Deo superiori se, et cui latria ab omni reliqua creatura deberetur. Nam quod latriam non solum Verbo, sed et homini indivise debeamus, jam olim in concilio memorato diffinitum est. Proinde hunc sensum a vestra prudentia valde alienum aestimo, siquidem et latriam hominem Deum Patri suo debere haetenus inauditum. Si vero aliam servitutem, quae dulia dicitur, quam aequales interdum exhibeant aequalibus, homini in Deum assumpto adscribitis , vocis quidem novitas displicet, quod quaelibet ex tribus personis, quorum unum et indivisum est dominium, alteri servus sit ei, et serviat, maxime servitutis Christi dispensatoria servitute completa, ex quo dixit: Consummatum est : Sensus vero stare posset, si verbis Evangelio consonis diceretur, verbi gratia: Meus cibus est, ait ipse Filius, ut faciam voluntatem Patris mei , non ait: Ut serviam Patri meo. Item: Quae placita sunt ei, facio semper , non ait: Serviam ei semper. Quia enim Filius, qui, quod est, ex Patre est, justum quidem est, ut in omnibus et voluntatem Patris faciat, et Patri tanquam suo principio deferat. Quia vero et Filius consubstantialis est, debito servitutis non tenetur, maxime nunc sacco servitutis ejus conscisso, et laetitia jucunditatis a Patre circumdatus, ut gloria ejus eidem Patri cantet in aeternum. Quid est gloriam ejus Patri cantare, nisi tam gloriosum et inclytum habere Filium, aeternam Patris gloriam existere? Si enim gloria patris, ut ait Salomon, filius sapiens est, quanto excellentior est gloria Patris Dei habere Filium, qui ipsa Dei sapientia, et Dei virtus sit? Quod si dicitis: Quoniam et cum resurrexisset a mortuis, adhuc Patrem Deum suum appellaverit, de quo Augustinus: « Sub quo et ego homo sum, » perpendat prudentia vestra, quando hoc dixerit, adhuc videlicet ad Patrem ascensurus, quando videlicet talem se discipulis exhibuit foris, qualis apud eos erat intus. Jam enim sibi apud Patrem erat, pascha videlicet peracto, quo transierat ex hoc mundo ad Patrem, sed discipulos paulatim, et non saltu quodam subito eodem provocare habebat, videlicet sicut aquila provocans ad volandum pullos suos, et super eos volitans. Itaque non se subito ab eis abrupit, ut diceret: Ascendo ad Patrem meum, Deum vestrum Sed: Ascendo, inquit, ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum, mediatorem videlicet se exhibens, parvaque inter se et nos distinctione facta secum nos trahere gestiens, quemadmodum et ipsa ejus resurrectio non subito, sed paulatim, et per incrementa discipulis manifestata est. At nos partem eloquiorum coelestium non sic aspicere oportet, ut ea, quae alias aeque manifeste de aequalitatis ejus consessu, de claritate sibi postulata, quam habebat, antequam mundus fieret, de omni potestate sibi tradita inveniuntur dicta, negligamus. Simul ea legamus, et simul teneamus. Homo enim adhuc sub Deo genere naturae non generis conditione servili est, sed idem ipse Filius cum Patre nativitatis natura et naturae nostrae privilegio singularis celsitudinis est. Nec puto Augustinum inter hominem et Deum dividere, cum dicat ipse in libro primo de Trinitate, hominem illum sine Deo intelligi non posse, eo quod unus sit ipse homo qui et Deus, sed eum, quem nunc diximus, sensum exprimere voluisse. Simul cum animal illud quatuor facierum sit homo et vitulus sub Deo, leo et aquila cum Deo est, et ita stabit apud nos etiam nunc inconvulsus ille fidei articulus sive hoc, sive illo modo: Aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre secundum humanitatem, salvo utriusque naturae uno dominio, in quo nulla, ut credimus, divisio est. Veneramur sane assertiones Patrum dicentium: « Sed neque Deum aut Dominum Christi Verbum Dei Patris asserimus, ne iterum manifestius in duos dividamus unum Christum filium et Dominum. » Et post pauca: « Nullatenus, aiunt, ignoramus quod manens Deus, homo quoque factus sit, qui sub Deo juxta debitam legem naturae humanitatis existeret: Ipse vero sibi quomodo vel Deus poterit esse vel Dominus? Ergo sicut homo, quantum decenter exinanitionis mensurae congruit, sub Deo se nobiscum esse disseruit, quomodo etiam sub lege factus est, quamvis ipse promulgaverit legem, et legislator ut Deus exstiterit. » Haec Patrum dicta vos, reverendissime domine, satis caute scripto vestro inseruistis, et in his fortiter animadvertistis, quod manens Deus homo quoque factus sit, qui sub Deo existeret, et sub Deo se nobiscum esse disseruit, ubi Patrem suum dixit esse Deum suum. Vellemus autem et hoc vos attentius perpendisse, vel adhuc perpendere, quod non alio modo sub Deo juxta debitam legem naturae humanitatis exstitisse asseritur, quam eo modo, quo etiam sub lege factus est, quamvis ipse promulgaverit legem, et legislator ut Deus exstiterit, sub qua nimirum sicut homo fuit non utcunque, sed quantum decenter exinanitionis mensurae congruebat. Mensura vero illius exinanitionis terminum tunc habuit, quando assumptus homo in gloriam suam divinam intravit, in qua licet genere naturae humanae sub Deo sit, quae suae humanitatis Creatorem agnoscit, non tamen servili conditione, ut angeli et homines beati, subest illi, sed conregnat, ei condominatur ei, data sibi omni potestate in coelo et in terra. Data, inquam, sibi non in divinitate, in qua semper habuit hanc potestatem, qua Omnipotens erat cum Patre, sed in humanitatis natura, in qua claritatem factus homo accepit, quam habuit, priusquam mundus fieret apud Deum Patrem. Perpendat quoque adhuc attentius prudentia vestra, si placet, apud Nestorium Christum non fuisse nomen hominis Dei, sed nomen puri hominis, in quo Deus tanquam in templo suo habitaverit, et cujus Verbum inhabitans Dominum dixit, unde et beatam Mariam non Theotochon, sed Christotochon dici voluit; ne idem Nestorius, ut vobis visum est, Verbum Dominum Christi, id est Dei et hominis faceret. Patribus vero concilii, apud quos constabat Verbum Christum, et Christum Verbum esse, ineptum atque impium visum est, eumdem sibi servum et dominum dicere. Sicut verbi gratia ineptum esset in me rationale, quod ego sum sensibilis, quod est in me quodque , item ego sum Dominum dicere, hoc enim esset me in duos dividere, sicut ille quoque Christum in duos divisit. Sciebant vero iidem Patres, quod Christus Patrem suum etiam Deum suum dixerit, cum tamen Verbum Deus carni unitum Deus omnium et Dominator universitatis sit. Quod etiam sic dicunt. Quamvis enim Deum suum Patrem dixerit, cum sit Deus etiam ipse natura et de illius essentia, tamen nullatenus ignoramus quod manens Deus homo quoque factus sit, qui sub Deo juxta debitam legem naturae humanitatis existeret. In quibus verbis apparet eos Deum sub Deo, id est Filium in eo, quod homo est, sub Deo Patre debita naturae lege humanitatis recognoscere, non autem sentire, vel dicere quod Verbum Deus homini Deo Deus sit, cum potius ipsum sit homo, quam ut homini Deus sit. Hunc etenim sensum potius exsecrantur dicentes: « Ipse vero sibi quomodo vel Deus poterit esse vel Dominus? » At vos, Domine mi, in subsequentibus Epistolae vestrae dicitis: « Gigas ille geminae substantiae est, altitudine divinitatis tantum excedens hominem assumptum, ut Deus et Dominus ejus sit. » Quae verba, quantum ad faciem dictorum, vel sensum, qui ex eis prima facie concipitur, parum aut nihil distare videntur ab his dictis vel sensu, quem Patres exsecrantur. Quid enim aliud est altitudo divinitatis in illo gigante geminae substantiae, nisi Verbum Dei Deus homo et ipsum in homine? Dicere autem Christum in eo quod Deus Verbum est, sibi homini Dominum, perpendat prudentia vestra, an a Patribus prohibitum non sit. Enim vero nec totam Trinitatem hominis assumpti Deum vel Dominum dici debere ratio sinit. Sic enim etiam ipse sibi Deus et Dominus fieret, cum homo Verbum unus ex tribus sit. At nos hunc sensum a vestro corde credimus alienum, ac proinde, si placet discretioni vestrae oportere cautionem adhiberi, ne in dictis vestris valeat id concipi, quod, ut credimus, non sentitis. Hoc vestrae sublimitati, domine mi, fiducialius scripsi credulitatis meae simplicitatem vobis pandendo, sperans me in his una vobiscum et cum universitate Ecclesiae colligere, et vobiscum id ipsum sapere, excepto, quod servitutis nodum vel nomen nunc in Domino meo Jesu Christo non libenter admitto. Nam quod latriam ipse vel in eo, quod homo est, Patri deferat, tam longe a vestro quam a meo sensu alienum confido, eo quod ab omnium fidelium sensu debeat esse alienum. Quod si haec nostra sensa vestrae sanctitati complacent, date aliqua signa erga nos pacis et clementiae. Simul perpendat prudentia vestra, non satis esse ad conterendum caput vituli Nestorianae haereseos duas in Christo personas non dicere, cum et hoc multi alii ante ipsum et post ipsum non dicerent, tamen in hoc parvitatis illius consortes, quod hominem illum non substantive Deum, sed per inhabitationem tantum Dei Deum esse dicebant. Unde magnificentia vestra convertat gladium vestrum in locum suum, convertat ad eos, qui dicunt hominem illum non natura sed habitu Deum existere, et similiter Deum non natura sed habitu dici et esse hominem, qui dicere non dubitant nihil assumptum esse Deum; qui dicunt hominem illum non esse latria sed dulia venerandum, et eo non contineri dilectionem, quae in eum habenda est, mandato, quo praecipimur Deum toto corde, tota anima, et tota mente diligere, sed potius illo quo proximum sicut nos ipsos diligere jubemur. Parcat gladius vester civibus, et comprovincialibus, atque in adversarios convertatur. Nos enim sumus et semper esse cupimus cives atque domestici Dei simul et vestri, habentes nimirum una vobiscum grandem fiduciam in illa interpellatione Christi, quam licet vos interpretemini esse quamdam servitutem ejus, nobis magis complacet approbare ac tenere sensum beati Gregorii qui in Moralibus libro vigesimo secundo exponens illud Apostoli: Christus Jesus, qui mortuus est, imo qui et resurrexit, qui est in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis, , ait: Unigenito enim Filio pro homine interpellare est apud coaeternum Patrem se ipsum hominem demonstrare: eique pro humana natura rogasse, est eamdem naturam in divinitatis suae celsitudinem suscepisse. Interpellat igitur pro nobis Dominus non voce, sed miseratione, quia quod damnari in electis noluit, suscipiendo liberavit.
(Cant. VIII.) (Exod. IX) (Psal. CIX) (Psal. CIX) (Galat. IV) (Psal. XXXV) (Joan. XIV) (Joan, XVII) (Psal. XXXV) (I Cor.
VIII) (II Thess. I) (Exod. XXXII) (II Thess. I) (Marc. X) (Act. I) (Matth. XX) (Joan. IV) (Rom. XII) (nam conditionalem servitutem confessus throni
Paterni simul et Filii privilegium non admittit) (Joan. XIX) (Joan. IV) (Joan. VIII) (Prov. XV) (Joan. XX.) (Rom. VIII)
[ ita vitiose cod.]