9  EPISTOLA IV. AD EGINHARDUM.
Epistolam vestrae dignationis calamitatem quae dudum vobis contingit graviter querentem haud quaquam mediocriter commota mente perlegi, confectumque vestrum animum tam diuturni moeroris anxietate vehementer indolui. Et quamvis qui me longe praestent amicorum solatia tentaverint hunc tantum levare dolorem, nec tamen ob eam rem profecerint, ut litteris vestris satis eminet, quod ipsi casus vestri considerationem non satis ad se admiserunt, eo usque ut eorum quidam super excessu gratissimae quondam uxoris gratulandum monerent, quod, ut opinor, nihil ad consolationem pertinet non tam aetatis levitate vel ingenii, quod exiguum sentio, confidentia quam proni erga vos amoris magnitudine haec rursum, qualiacunque sint, in vestri solatium non sum veritus cudere. Siquidem conscius mihi sum intimum me nobilissimae illius feminae morte cum vestra, tum etiam ipsius vice traxisse dolorem; quem atrociter exasperantem vestrae litterae, fateor, recrudescere coegerunt. Unde nequaquam desperaverim quod aliis, necdum sit datum mihi ut aliquod solatium vobis persuadere possim a Domino reservatum. Vilibus plerumque remedium quaeritur quod pretiosissimis et artis vigilantissima compositis diligentia frustra diu tentatum est. Itaque firmamentum justi, ut vobis videtur, doloris vestri duas in partes, epistolas mihi reddendo, divisistis. 10 Earum prima, quae et vel maxima, illa est, quod vota vestra et spes, quam in sanctorum martyrum intercessione locaveratis, vos velut irrita fefellerunt. Altera, quae proxime primam accedit, quod sinister ille casus quantum vobis importaverit incommodi quotidianis meriti negotiis cogimini, dum vos onus domesticarum divinarumque rerum, quod illius memorabilis feminae fida societas leve fecerat, vestris ex toto impositum ac relictum cervicibus obruit. Revera valida utraque res, et quae praeter sapientem, qui adversa quoque modice ferre didicerit, facile quemlibet sua mole possit opprimere. Ac primo quidem quam proposui pariter conabor non subvertere ac penitus auferre , sed tenuare, imbecillemque inspectu rationis efficere. Certe hinc movemini, certe hinc afficimini, quod vos cassa vota frustrata sint, ac spes in martyribus, imo in Deo sita illuserit. Quasi vero id vobis omnimodis constet quod tantopere poposcistis vestrae uxorisque saluti conducere. Quod sane si vobis satis exploratum fuisset, acrioris justique doloris ingens esse videbatur fomes, dum vos non quasi filium corriperet, sed veluti in adversarium divina censura desaevisset. Attamen sic quoque non desperationis barathrum subeundum, sed divinitas infensa precibus assiduis ac summissa fuerat flectenda patientia. Nunc autem cum Deus omnes homines salvos velit fieri, ac in nomine ipsius, qui Salvator dicitur, nemo postulet nisi qui propriae saluti proficua flagitarit, cumque vos in nomine Salvatoris plena fide petieritis, quis non opinetur non 11 exauditos quidem vos ad temporale votum, exauditos autem ad perpetuam salutem? Ego plane firmissime crediderim et vobis et uxori ejus etiam immaturo excessu consultum. Quaeritis quemadmodum? Nempe quod conjuges ex duobus corporibus in unam redacti compagem, licet concordissime vixerint, non una letho resolvuntur; et quantum ad usitatum naturae pertinet ordinem, necesse est unum alteri superesse. Hinc jam vestra prudentia intelligit quando sententia in hominem divinitus emissa, Terra es, et in terram ibis , differri aliquantulum potest, in perpetuum autem vitari non potest, fidis optandum conjugibus, cum uter eorum remansurus sit, eum fore superstitem qui sit et ad calamitatem ferendam robustior et ad justa de more Christiano curanda magis idoneus. Non enim sexu differentia virtutis, sed animo capienda est. Alioqui non video religiosi conjuges quemadmodum sibi sincero amore devincti sint. Cum haec ita se habere indubitata ratio persua leat, planum igitur est verisimile esse non illi feminae venerabili solum, sed etiam vobis a Deo magnum quiddam praestitum, dum quod vobis eligendum fuerat ipse ultro ingesserit, quanquam occulto, minime tamen injusto judicio. Certe illa etsi ex vestro consortio multa didicerat, ita ut non sui sexus modo, verum etiam turbam virorum sua insigni prudentia gravitate atque honestate, quae res magnam vitae humanae tribuunt dignitatem, longe superaret, ac corpore femina, animo in virum profecerat, ad sapientiae vestrae fastigium nunquam penitus aspirasset, nunquam tantum robur semperque similem, quam in vobis singulariter 12 omnes mirantur, constantiam ullis unquam profectibus aequavisset. Nunquam, si supervixisset, tantum vestrae quantum vos et illius et vestrae perpetuae saluti procurare potuisset. Ac per hoc, quoniam dum in hoc fragili versamur corpore, omni perturbatione ita vacare non possumus quin aliquando aliqua aegritudinis molestia quatiamur, quod posse sapienti contingere philosophi putaverunt hoc vobis evenire optem, ut casus adversos, ut primo aspectu apparet, quibus vulgo inculta mortalium multitudo subruitur, vestrae mentis sapientia sensim emolliat, imo divinae voluntati vestram contemperet. Deinde, quia vitae hujus obscurissimas tenebras sermo divinus irradiat juxta illud: Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis , quomodo ipse formet eamdem vitam penitus intuendum est. Nimirum in Dominica oratione quotidie dicimus: Fiat voluntas tua, scilicet non nostra, quae ignara rerum sibi salubrium falli consuescit, sed tua, quae, utpote Dei, futura praenoscit. Salvator quoque noster passione impendente cum dixisset, Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste , assumpti hominis infirmitatem, imo membrorum suorum, propter quod ad has preces descenderat, imbecillitatem sic divina virtute consolidat: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu. Scilicet fallere fallique nescius magister, quod Deus suo nos exemplo instituit ut cum adversa urgerent, sic ea depellere precibus conaremur, ut in his etiam contra nostrum votum ejus fieri voluntatem salubriter amplecteremur. Recolite, quaeso, Paulum, cujus tanta erat eminentia ut in tertium raptus coelum audierit 13 arcana verba sanctae Trinitatis quae non licet homini loqui, tamen Dominum orasse quo a se angelum Satanae, a quo tribulabatur, submoveret, nec obtinuisse quod voluit, sed quod profuit. Revocate in memoriam Davidem, quatenus se pro impetranda filio vita macerarit. Et certe cum tantus esset propheta, ne responsum quidem divinum tam immani confectus moerore promeruit. Quaecunque autem scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus . Ergo perpendite qualiter David cassam precum suarum expertus instantiam, consolationem ratione perceperit, ac justitiae Dei subjectus humiliter acquieverit. Non estis tam fundatae fortitudinis. Quod praefato dictum est Apostolo, vobis responsum accipite: Sufficit tibi gratia mea: nam virtus in infirmitate perficitur . Siquidem et ipse moerorem scriptae orationis, si quis ei subortus fuerat, hoc admonitus oraculo aliud oportere, deposuit. Hujusmodi praeceptis et exemplis sacrae Scripturae capitula exuberant: quae, quoniam, ut insignis ait poeta : Non canimus surdis, epistolarisque coarctat angustia, praeteriens, vobis consideranda relinquo. Suffecerit haec tantum tetigisse quae sola recepta vulneris hujus tumorem, quantum mea fert opinio, mulcere atque lenire largiente Domino poterunt. Quanquam mihi multa volventi aliud etiam occurrat, quod hoc Dei judicium clementiae quam iracundiae videri possit certissimum documentum. Nam quia flagellat omnem filium quem recipit , affectum vestrum in uxoris amore forsitan subdivisum non passus, putari potest ad se solum 14 amandum revocavisse; ac si quid ejus corpori intemperanter diligendo plus justo a vobis indultum fuerat, ejusdem corporis subtractione punisse. Cumque per prophetam loquitur: Non consurget duplex tribulatio , quod LXX interpretum sic expressit translatio: Non judicat Deus bis in idipsum, hic emendare dignatus est quod ut homo excessistis , ne quid gravius in vos quandoque decerneret. Quare Dei amplecti debetis inmensam pietatem, qui vos sua dignos judicaverit correctione, quam offensam metuere disciplinae illius verbera sustinentes. Fili, inquit Salomon, noli deficere a disciplina Domini, et ne fatigeris cum ab eo argueris. Quem enim Dominus diligit, corripit, et quasi pater in filio complacet sibi . Denique quorum isthic peccata non visitat, quosque florere pro voto permittit, in hos post mortem ejusdem ira desaevit. De talibus in psalterio legimus: In labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur . Et in Job: Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt . Praeterea hoc mihi subjicit mens, voluisse Deum rebus ipsis vos experiri quam sit infelix qui in perpetuum abjungatur ab ipso, in quo est perpetua et vera delectatio, si tam immaniter afficiat licet fidissimi atque charissimi tamen hominis, momentanea separatio. Cum haec verisimilia esse videantur, abolete, quaeso, quantum potestis, de quo sermo habetur, moerorem, et cum Job dicite: Dominus dedit, Dominus abstulit. Sicut Domino placuit, ita factum: sit nomen Domini benedictum . Et cum Apostolo in Dei spatiamini laudibus dicentes: Benedictus Deus et Pater 15 Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra . Restat pars altera suscepti negotii: quae stringenda breviter est, ne forte plura dicens sim oneri, qui gestiam esse solatio. Hinc instaurari, imo perseverare doloris vulnus asseruistis, quod duplicatus quotidie dispositionis labor quid boni perdideritis admoneat, ac propterea nec finiri posse videatur. Id esse verissimum ipse concesserim; illudque quod inter alia posuistis, non posse pro voluntate hominem dolori finem imponere, quem nec praesciat, nec imminentem queat effugere, vehementer approbo, satisque catholice dictum intueor. Non est enim in potestate hominum via ejus, sed a Domino gressus hominum diriguntur, et humani libertas arbitrii eget omnimodo auxilio gratiae Dei; sed plane quae facta sunt infecta esse non possunt, nec dolor revocare valet semel praeterita, nec est in homine unde a seipso petat auxilium. Quocirca deprehensi quibuslibet angustiis, quo verius nos sentimus fragiliores, hoc oportet celerius ad divinae miserationis subsidium velut ad portum tutissimum confungiamus. Eleganterque illud dictum est: Necesse est adesse divinum ubi humanum cessat auxilium. Nec longus, dummodo conemur, terendus est labor. Nam qui ad se hoc modo votat: Venite ad me qui laboratis , nitentes adjuvat, ad se pervenientes informat, in se permanentes procul dubio coronat. Quare quod dixistis memoratum dolorem quoad viveretis mansurum vobiscum, expressit hoc a vobis, sentio, concreta longo usu magnitudo amoris; sed in ea vos obstinatione 16 animum relinquere, quantum audeo, dehortor; siquidem et illi cujus causa emersit nihil immoderatum proderit, et vobis multum nisi deponatur, officiet. Quinimo totum vos curandum sanandumque Domino permittite, cui est perfacile quod nostra natura difficillimum judicat. Nam quis speravit in Domino et deceptus est? Obsecro, totum cor vestrum ad rogandum Deum effundite. Praestare vult qui se ut rogetur, admonuit, Petite et accipietis . Petite ut ipse vobis affectum inspiret rogandi, et effectum ipse tribuat impetrandi. Dicite quod clarissimus idemque suavissimus auctor Augustinus : Da quod jubes, et jube quod vis. Siquidem sua nos Deus gratia ut velle ac posse aliquid boni queamus et praevenit et subsequitur. Quod evidenter in Psalmis didicimus, ubi scriptum est: Deus meus, misericordia ejus praeveniet me . Utique et misericordia tua subsequetur me omnibus diebus vitae meae . Acquiescite Spiritui sancto per Davidem monenti: Jacta in Domino curam tuam, et ipse te enutriet ; ac Domino fiducialiter dicite: Tu es refugium meum a tribulatione quae circumdedit me . Et cum Apostolo jam exsultantes in Dei laudibus ingeminare poteritis: Omnia possum in eo qui me confortat . Tristitia enim saeculi mortem operatur , haud dubium quin spiritualem, sed et corporalem, ut optime nostis, saepe consciscit. Quamobrem aerumnis vitiorum quibus premimur contristemur, et ab eorum falsa dulcedine, quanta possumus amaritudine separari nitamur, ac hujus incolatum vitae, in qua sine querela non vivitur, modeste feramus. Caeterum, veniam a Deo exspectantes, in eo plena fide laetemur. Denique illud 17 quod in Evangelio promittitur: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur , non de iis qui lugent de amissione charorum et temporalium commodorum, verum de illis qui moerent, initio sejuncti a mortifera vitiorum delectatione, donec virtutibus Spiritus sancti gratia consolationem recipiant, vel de his qui propter sua proximorumve peccata salubriter affliguntur, propter quod illius felicis vitae dilationem, cui votis omnibus suspiramus, rectissime intelligitur. Proinde petentes quondam uxori refrigerium sempiternum, quae mortem, ut credimus, non incurrit, sed exuit, vobis patientiam et in bonis actibus perseverantiam atque profectum postulate a Domino Deo nostro, et dicto citius consolationem vestro infundet pectori; ita ut audiatis Apostolum cohortantem: Gaudete in Domino semper; iterum dico, gaudete . Ego sane quod dignati estis vestros aestus mecum communicare, attentius et pro illa et pro vobis supplicare conabor. Credo, quamvis non meo merito, vestra tamen Deum humilitate placandum, qui absque respectu vestrae magnitudinis cum mea parvitate conferre tam seria non horruistis. Ostendi ut potui et humana ratiocinatione et divinis auctoritatibus non vos exauditos ad votum patienter ferendum, dolorisque vulnus, quod irremediabile videbatur, quemadmodum mitigari posset. Vestrae prudentiae ac solitae dignationis erit quae pia intentione non docendi, sed commemorandi causa profusa sunt, aeque pia mente lectitare, et si qua in his capi possit utilitas, pro jure amicitiae vestram deputare.
18 Libellum de adoranda cruce, meo judicio utilissimum, quem meo nomini dedicastis, ut par fuit amplexus sum. Atque utinam morem mihi gerentes sic omnia quaecunque ab initio enodanda vobis misi, vel hoc anno reliqui, aperire non gravaremini! Profecto non mihi solum, sed multis videtur hic labor prodesse. Tamen et pro hoc quod nunc mihi nec opinanti misistis, et pro aliis quibus a vobis institutus jam antea sum, maximas agens habensque gratias, quid Deus vestrae indulgentissimae dignetur inspirare pietati sollicitus praestolabor. Medio Maio vita comite hinc recedere decrevi. Quo tempore, Deo volente, sicut vobis, si recordamini, dixi, ad vos venturus sum, et aliquot apud vos dies facturus, ut et libros vestros vobis restituam, et quibus indiguero discam, fruarque aliquandiu vestro suavissimo alloquio, atque informer mihi gratissimo vestrae gravitatis et honestatis exemplo. Nam me hoc tempore discessurum inanis vobis fama mentita est. Quod etsi, quod penitus nolo, contingeret, sic quoque ad vos sine dubio properarem. Tantus enim mihi vestri amor incumbit, ut nullatenus vobis insalutatis, sanctorumque martyrum neglecto patrocinio, ad patriam remearem. Cupio te mei memorem bene valere in Domino, prosperisque pollere successibus, Domine desiderantissime Pater, et de me optime per omnia merite.
(quod
prorsus impossibile perfectis etiam oratoribus, si
essent; video, multo magis mihi) (Gen. III) (Psal. CXVIII) (Matth XXVI) (Rom. XV) (II Cor. XII) (Virgil., Ecl., X) (Hebr. XII) (Nahum I) (nemo enim mundus a sorde) (Prov. III) (Psal. LXXII) (Job XXI) (Job I) (II Cor. I) (Matth. XI) (Joan. XVI) (lib. X Confess., cap. 29, 31, 37) (Psal. LVIII) (Psal. XXII) (Psal. LIV) (Psal. XXXI) (Philipp. IV) (II Cor. VII) (Matth. V) (Phil. IV)