537  EPISTOLA V. AD JOANNEM SUMMUM PONTIFICEM. 1. 2. 3. 4.  5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.
Summo primae, hoc est Romanae, sedis pontifici, domino patriarchae reverendissimo JOANNI RATHERIUS peccator et exsul.
Parvitatis meae qualitatulam, omnigeno calamitatum genere per annos jam viginti fatigatam, et a pueritiae oris in oras senectutis per innumeros aerumnarum scopulos infelicissime devolutam, vestrae paternitatis provolvens vestigiis, domine reverendissime, archipraesulum archiepiscope, et, si de ullo mortalium jure dici possit, universalis papa nominande, precor in Omnipotentis amore, ut querelam miseriarum mearum patienter ac benigne suscipiatis, ejusque vice mihi vel sero succurratis, cujus ideo sedem obtinetis, ut portas inferi praevalere adversus Ecclesiam non sinatis , in quantum scilicet reniti, cum Dei ipsiusque adjutorio, valeatis. Quod si de persona conquerentis, vociferantis, et prae angustia clamantis requiritis; ego, ego sum, domine, miserrimus ille, qui Veronensibus datus episcopus, ipso, ut ita neque absurde loquar, die destinatus sum, quam hic deploro, perditioni. In cujus persecutione ita omnis pene quasi conjuravit mundus, ut miserrimo, omniumque etiam consanguineorum auxilio destitutissimo mihi visum saepissime sit, quod nullus fuerit tam justus, qui in me non exstiterit iniquissimus; tam munificus, qui non tenacissimus; tam pius, qui non crudelis; tam caeteris per humilitatem submissus, qui mihi non alter visus sit Tarquinius; tam verax, qui in promisso vel ullum veritatis verbum mihi dicere sit dignatus, a summo scilicet nobilitatis usque ad infimum servitutis. Quod si aliquis excipi valet, excipiantur 538 Germani, ac solummodo et difficillime, abundante videlicet iniquitate, et refrigescente charitate , episcopi; qui, ut reor, si quid commodi mihi contulerunt, metu illius in decretalibus Alexandri papae egerunt , qui ait: Quicunque ex vestro collegio fuerit, et ab auxilio eorum episcoporum, utique et destitutorum, se subtraxerit, non sacerdos, sed schismaticus judicabitur. Ego sum, domine, ego, quem Graecia Orienti, Hispania valet nuntiare Occidenti, se vidisse aut pallere tristitia, aut rubere prae verecundia; quem jam ubique videri, atque ab omnibus gyrovagum pudet vocari. Miretur quis, quomodo quod cunctis erat canticum, vestro apostolatui quiverat fore celatum. Hoc ad meae quoque, peccatis merentibus, damnationis cumulum, quod nec apud vestram sacratissimam sedem, neque apud aliquem principum vel potentum, intercessorem invenire nunquam valui ullum. Ut autem quondam Paulus Caesarem ita ego appellabam Romanam sedem. Verum, ut strictim tacta dilucidem, et quo valeo succinctius; Notgero faustae recordationis episcopo meliora, ut remur, petente, datum episcopium est meo domino Hilduino, jure stipendiario, promisso regis , qui me tunc oppido, ut credebatur, diligebat, manente, quod ubi illum altius promovendi locus emergeret, ego petentibus darer episcopus. Inthronizato Medionali eo, ut sese instabilitas mundanae saepe continet volubilitatis, longe aliter atque promiserat regi placuit, cupienti potius, ut fama erat, unum e tribus , aut quemdam Aquitanum, aut quemdam Garafridum, aut Manassem Arelatensem archiepiscopum, contra jus licet canonum. Inter agendum revertor a Romana sede, peracta legatione, ferens privilegium pro jam dicto domino meo actum, cum archiepiscopali pallio. Allatae cum his sunt et litterae domini papae tunc temporis Joannis gloriosae indolis, quibus continebantur preces ejusdem, 539 totiusque Romanae Ecclesiae, uti ego Veronensibus darer episcopus. Displicuit hoc non parum regi contraria molienti; sed obtinuit deprecatio apostolica, instante rogando, meo jam dicto, cum primoribus regni, domino . Ego semivivus pene jacebam infirmus. Persuasum est regi, puto, a me diligentibus, quod non evaderem. Hac spe pellectus consensit, satisfacere gestiens tam domino papae, quam caeteris, quos inconveniens videbatur offendere rogantes. Evasi , ordinatus sum ego. Iratissimus redditur ille; juravit per Deum quod diebus vitae suae de ipsa ordinatione non essem gavisurus. Misit ergo in pitaciolo certam quantitatem stipendii, quod tenerem de rebus ecclesiae; de caeteris exigens jusjurandum, ut diebus illius filiique sui amplius non requirerem. Ego intelligens quanta absurditas hoc consequeretur, non consensi. Quid magis? Adhibuit undique persecutores et adversarios, qui aut deterrerent me, ut effugerem, aut irritarent, ut in illum excederem, et ut expellendi me inveniret occasionem. Nactus est; cepit me, retrusit in custodiam in quadam Papiae turricula; non dico sine mei culpa, qui enim inter talia saltem in verbo non offendit, hic perfectus est vir ; sed contra legem ita haec egit, et sine audientia. Dicat hic quisque quod volet; temerariis enim judiciis, juxta Augustinum , plena sunt omnia. Confiteor vero ex quo 540 eum primitus vidi, usque dum hominem exuit, semper me Theodosii felicitatem imperatoris illi optasse, et adhuc ejus recordatione me graviter affici dolore. Duobus annis et dimidio, nisi fallit recordatio, priorem pertuli persecutionem, et totidem carcerale supplicium: hinc emissus subii totidem quoque exsilium. Sed cum per Dei misericordiam ego quidem eo invito fuissem liberatus, ille vero per Dei justitiam regnandi honore privatus, sedit animo illum adire, ejusque calamitatem omnibus diebus obsequio solari: nam nec defuerat qui intimaret quod poenitens saepe optasset, ut daret Deus, quod ad eum venirem, et si valeret, restitutionem mihi impetraret: sin alias, daret pecuniae tantum, ut amplius non egerem. Veniebam, comprehendit me Berengarius instinctu Manassis sanctissimi archiepiscopi, ut qui jure locum obtineat Ambrosii. Tribus iterum et semis mensibus sub custodia retentus, indeque emissus, Veronamque perductus, et a Milone dolo receptus, ut scilicet Manassem expelleret, ne poenitentia ductus juvaret, quem plurimum, ut fertur, nocuerat avunculum regem. Quod martyrium versutiis ejusdem Milonis per biennium pertulerim, satagam si referre, historiam putetis. Summam tantummodo ut brevissime comprehendam, omnes clericos, milites, 541 colonos, et famulos ipso contra me patrocinante, non synodum agere, non capitulo clericorum interesse, non aliquid, quod emendandum esset, audebam solummodo commemorare, statuere quidlibet, vel destituere, nusquam aliquid, quod scire vellet, loqui poteram, quod non continuo sciret; sacramento enim ab omnibus id, credo, extorserat. Et cum omnes sui coram illo mihi detraherent, ille solus contra omnes quasi pro me faciebat, ut scilicet provocati ampliora derogando referrent, ita ut alterum credere possetis Antipatrum Herodis impii filium: nam boni aliquid malive agere, potestatis vel licentiae erat meae. Idipsum etiam quod ipso imperante agebam vertebat in culpam, clericorum occulte struens contra me calumniam, mihi vero de eis promittens dolose satis vindictam. Hoc adeo processit, ut quadam die, dum ordines ecclesiasticos agerem, archidiaconus cum omni clero exiens, me solum in ecclesia relinqueret, et alteram sibi contra me vindicaret. Et, o tempora! o mores! o legis canonicae publica conjuratio! o, ut ita dicam, abominatio desolationis! o verbum factum in Israel, quod quicunque audierit tinniant merito ambae aures ejus! Arelatensis archiepiscopus, tendens insidias Veronensi episcopo, consecravit episcopum quemdam suae dioecesis in titulo Ecclesiae Veronensis. Quis non miretur? quis non obstupescat? Ubi enim fas? ubi lex? ubi saecularis unucuique provinciae certos, distribuens inconvertibiliter limites? ubi consideratio cuncta cernentis? ubi: Non transgredieris terminos, quos constituerunt tibi patres tui? Non intelligunt ad hoc pertinere, qui nesciunt quam longe Verona ab Arelatensi absit patria. Ubi erat quod lex ait : Si quis metropolitanus, nisi quod ad suam solummodo pertinet parochiam, agere tentaverit, gradus sui periculo subjacebit? Et ubi archidiaconus suum praefixum canonibus non excedens, teneat cum humilitate locum? » 542 Sed haec ad illos, qui unius sedis sunt archiepiscopi. Cui vero quinque licet episcopiis praeesse, nullique prodesse, quid poterit non licere? Horum vero omnium cum incentor Milo esset et auctor mei tamen et videri et dici ambiebat advocatus et tutor. Itaque callidissime me affligebat, ut rarissimus esset in regno, qui non aestimaret amicissimum eum esse mihi omnino. Ego vero miser eram diebus noctibusque ita confectus et anxius, ut taederet me vitae meae, et mallem in Walberti, ut quondam, turricula, quam sedere in Veronensi cathedra, esurire sub Hugone, quam epulari cum Milone. Biennio et hoc tolerato, gravissimo omnium, quas antea, et post pertuli, miseriarum carcere, dum ad vespertinalem persolvendam pergerem synaxim, adfuit missus domini regis Lotharii praecipientis, ut urbe decedens darem locum Manasse sedem meam invadendi, adjiciens amicale satis consilium, melius scilicet esse, ut secederem, quam Milonis dolo aut exmembrarer, aut interficerer, aut comprehensus, quo minime vellem abducerer. Calamitosum hic accusare, cum possem, devito aliquem, ne adjiciam super vulnerum ejus aliquod, quod propheta conquerendo prohibet, dolorem . Quid plura? Feci jussus quod antea libentissime fecissem injussus, nisi interdixisset, quod ait in Evangelio de mercenario Dominus ; sed non potui agere impune. Lupi illi gregem non quaerebant invadere, sed pastorem; persecutusque in una civitate, fugere venialiter potui in aliam. Interjecto dehinc tempore, cum gloriosissimus atque piissimus, cunctoque celebratissimus orbe rex noster Italiam introisset; adfui cum ejus clarissimo filio; tentans si daretur optio, ut meo restituerer loco. Sed impedivit, quod alterum illic institutum rex invenit, Milonis scilicet nepotulum ; ne difficile sit conjectare, cujusce rei causa tanta mihi intulerit mala. Cui 543 quidem Manasses sedem vendiderat; sed fautores hujusmodi ordinationis licentiam se accepisse gloriantur ab apostolatu vestrae dominationis. Cedere igitur tam apostolicae vestrae auctoritati, quam illius regali majestati, quam reprehendere si quid decrevissetis, tutius fore credens, statueram, carceribus et exsiliis per Dei misericordiam exemptus, et in latitudinem liberi arbitrii eductus, solitudinem monasterii petere, et ibi exspectare Deum, qui salvum me faceret a pusillanimitate spiritus et tempestate persequentium , causasque expulsionis meae a memetipso poenitendo exigere, meque ipse, ut non judicarer, judicare, quod statuissetis, a Deo decretum credere: summus enim pontifex a nemine debet reprehendi, et cor regis in manu Dei . Quae duo utrumque commonefaciunt, credo, illum , ne reprehendenda agat; istum , ne cor suum a manu Dei, id est, a gubernaculo in disponendis regni necessariis auferat. Vestram credo paternitatem neque voluisse, neque ausam fuisse contra legem canonicam alicui quidlibet agendi dare licentiam: illum non alia necessitate regnum ambiisse Italicum, nisi ut distortum per multimoda injustitiarum, hujusmodi scilicet et aliarum irrectitudinum volumina, ad rectitudinem Christianae legis potestate imperiali cogeret regnum. Decreveram igitur, ut dicere coepi, monasterium ita expeditus petere; sed rursum cogitans, in quali ordine illic quoque deberem esse, episcopi scilicet, an presbyteri, an alterius, an nullius ordinis : fluctuans inter haec animus, cui potius assensum praebeat, ignorat. Veridicoque post, et hoc insperato 544 percipiens relatu, mihi ab aemulis quaedam objici, pro quibus non vi, sed jure, ministerio sacerdotali me asserant privari: verens, ne haec mei cessio vel patientia, alicujus alterius, praesentis scilicet aut futuri, fiat depositio a dignitate propria : praecavens etiam, ne juxta illius in decretalibus dictum, qui ait: Manifestum est confiteri illum de crimine, qui canonice vocatus, judicium subterfugit; aestimer non vocatus quidem, sed provocatus, judicium me velle delitescendo effugere; ad pedes apostolatus vestri me prosterno, et quis e nobis duobus, cum una ecclesiae sedes duos non admittat sedentes, episcopus sit, audire cupio. Si ego, Veronensis ergo: si ille, repulsio mea non furtiva esse debet, sed publica, ne ob falsum contrariae suspicionis rumorem, contra vos clamet ecclesiae terra, et sulci ejus cum ea. Adimi quoque episcopo episcopatum, antequam causae ejus exitus appareat, utrum ulli Christiano videri jure possit, a vestra paternitate volo discere; nam miser ego et imperitissimus multa mei causa perquirens et relegens, nusquam hoc potui invenire. Quod si talis est culpa, convenientius videtur, ut degradatus prius careat officio, post episcopio, ne non juste, sed inimice videatur actum. Ne igitur criminosus videar criminatus, aut fugax provocatus, audientiam rogo, audientiam flagito, invasoremque ecclesiae meae cum ipso pastorum omnium pastore audaciter furem vocitans et latronem , quia aliunde ascendit, non per ostium introivit, 545 coram apostolatu vestrae sedis ad certamen canonicum provoco, eo etiam, si vestrae dominationi placet, tenore, ut sive pro me, sive pro illo lex obtinuerit episcopium, cui vobis visum fuerit, tribuatis tantum in Domino: praeesse enim ulterius non concupisco, si prodesse, ut antea, nulli valeo. Offenderit sane, timeo, vestrae paternitatis sincerissimum auditum, paulo quam decuit severior, et quasi invectiva in adversarios oratio; sed peto veniam dari afflictissimae pusillanimitati. Nam si compatientis et non dedignantis erga meam utamini miseriam affectu, advertere prudentissima vestrae pietatis poterit dignatio, me isthic nullum aliud illorum tetigisse vitium, nisi quod ad meum illis famulatum est detrimentum. Testor vero et promptissime Deum, maluisse me in uno Probi, in altero mores Ambrosii, quam aliquid invenire quod carperem sinistri, eorum maxime quae pertuli. Verum, ut in breviloquio comprehendam quod opto, aut Veronensium esse convincar, aut nequaquam episcopus; universalem namque me praesulem esse non consequitur ullatenus, et taedet me in hoc vel errare, vel errandi aliis causas praebere diutius. Non pontificem quoque pontificalia praesumere, quanti sit periculi, tanto minus valeo ignorare, quanto frequentius missas aliquem laicorum celebrare nullatenus praesumere perspicio quotidie. Unum vero e nobis duobus episcopum non esse, cum etiam infantum, si qua eis inest, satis evidenter valeat comprehendere ratio; quis autem nostrum sit, vestrae pastoralitatis decernere debeat provisio; absque maximo vestri, si dicere audeam, periculo indiscussum relinquere non valetis omnino.
(Matth. XVI, 18) (Matth. XXIV, 12) (epist. II) (Act.

XXV, 11) ( id est Hugonis regis Italiae) (nec est mentitus) (Jac. III, 2) (serm. 46, n.
27) (sero licet, ut timeo, quodque Deus ab
illo avertat postulo) (neque enim
contraire ejus praeceptis audebam) (Jer. XIX, 3.) (Prov. XXII, 28.) (CALLIST. ep. II, 24) (quod levius his multo, sed
gravissimum mihi esset futurum) (Psal. LXVIII,
27) (Joan. X,

12) (Psal. LIV, 9) (Prov. XXI, 1) (si
rex jure malit esse, quam vocari) (dicturum est enim forsitan aliquis eorum,
qui sibi arrogantes solent in corde, velut etiam
hic publicanus, dicere, quia nec cum bonis
laicis in ecclesiae publica admittendus sum statione:
e diverso forsitan alius, tanto dignior, inquit,
quanto flagello attritior) (proclivis enim
semper est in deteriora veteris Adae posteritas;
nulloque existente qui opponat se murum pro domo
Israel, stans in praelium in die Domini [Ezech.
XIII, 5]; verendum est ne serpens per licentiam
vulnus in futurum multo fiat deterius,

more ignis, qui modicas delambens paleas, dum
per incuriam non exstinguitur, comburit saepe civitates
maximas) (juxta Gregorium) (Joan. X, 1) (etenim vivente viro
nubere alteri non dimittitur mulier legitime) (quandoquidem controversia inde orta est)
[ subaudi 
intronizare] [ scilicet 
Hilduino] [ scilicet 

e morbo] [ f., non
enim boni, etc.] [ vulg. male, aiebam] [ subaudi 
lex] [ f., archiepiscopus] [ id est 
amicabile] [ al., gratia] [ id est pontificem] [ id est regem]