EPISTOLA CCXXXVII.
ARGUMENTUM.-- Casus servi de haereditate habenda tractatur.
In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Quidam in testamento suo servum suum et liberum et haeredem instituerat, ita tamen si hoc mereretur apud quatuor filias quas habebat. Duae istarum filiarum gratanter ad hoc impartiuntur assensum, ut et libertatem assequatur et haereditatem. Duae aliae penitus contradicunt. Istae quatuor filiae, fratres charissimi, sunt filiae Regis magni, misericordia scilicet, veritas, justitia et pax. Testator est Dominus, qui in sanguine sacrificiorum Vetus Testamentum primo constituit; postea Novum Testamentum sanguine proprio confirmavit. Servus vero est homo qui cum creatus esset in plena arbitrii libertate, seipsum vendidit sub peccato, et factus est servus poenae. Huic voluit misericordia et pax libertatis et haereditatis beneficium impartiri, sed justitia et veritas e contrario asserunt hunc utraque prorsus esse indignum. Erat magnum inter sorores litigium et crescebat contentio in immensum, nisi quia pax interponebat partes suas et rogabat ea quae ad pacem sunt. Non probris, inquit, aut contentionibus, o sorores, sed ratione et legibus disputetur; adeamus judicem et coram eo lex nostra discurrat, petamus judicium Salomonis viri pacifici, qui facit utraque unum id est Christi. Omne enim judicium dedit Pater Filio, sicut scriptum est: Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis. Placuit consilium in communi, veniunt ante judicem et resumpto aliquantum spiritu misericordia ut sic majore trahatur affectu, assumit assessoris officium: eo enim tempore forte nondum fuerat illa constitutio promulgata de assertione tollenda. Multa igitur in primis allegans de miseria hominis, ut ad pietatem judicem inclinaret: Homo, inquit, per se non cecidit, sicut diabolus, sed impulsus eversus est ut caderet, et ideo miseratione est dignissimus. Miseremini igitur, Pater, quia venit tempus miserendi ejus, quia venit tempus. Et conversa ad justitiam, Quare, inquit, soror, vis addere super dolorem vulnerum istius miseri? Quare Patrem nostrum ad iracundiam provocas contra istum? Contra folium quod vento rapitur, ostendis potentiam, et stipulam siccam persequeris; scribis enim et inscribis contra istum amaritudines, et consumere vis misericordias patris nostri quae permanent in aeternum et in saeculum saeculi. Nunquid vis praescribere certos fines misericordiae, cujus misericordiae non est finis; cujus pietatis mensura est immensitas? Pater et Dominus noster ipse est misericordiarum pater, et dominus totius consolationis, dulcis et mansuetus et mitis et praestabilis super malitia, cui proprium est misereri et parcere. Nunquid in aeternum projiciet Deus et non apponet ut complacitior sit adhuc? Nunquid obliviscitur misereri Deus, aut continebit in ira misericordias suas? Non auferes ei quod suum est, quia et iratus misericordiae recordatur. Confiteor siquidem quia diffiteri non possum, quod homo se vendidit sub peccato. Sed nec venditio tenuit de jure, nec in praejudicium hominis potuit redundare: quod et rationibus et legibus manifestissime convincemus. Nam et jure civili partes habemus maximas et ipsius rigorem frequentissime temperamus. Homo aut lapsus est dolo et calliditate adversarii, aut lubrico et facilitate consilii. Utrolibet istorum modorum sit lapsus, restitutionis beneficium ei indulgetur. Si tamen adversarii calliditate laesus est, etiam si sit major viginti annis, ei restitutionem impartitur lex illa Codicis de dolo: Si major. Ad plurimum impartitur lex illa Digestorum de emptione apud Celsum et dicta lege: Si major, ubi dicitur, quod si dolo uxoris inductus quis repudiet haereditatem, licet sit major viginti quinque annis, poterit tamen actione de dolo convenire uxorem. Ad hoc etiam et efficacissime suffragatur lex illa Codicis de rescindenda venditione: Si dolo et lege Dolus, ubi dicitur: « Quod si dolis adversarii inductus est quis ut venderet, venditionem praeses provinciae revocabit. » Dolus enim ex qualitate facti, non ex quantitate pecuniae aestimatur. Si contractus est bonae fidei, quae in istis contractibus exuberanter exigitur, ad idem probandum, regulam juris produxit in medium, legem Consilii et legem Conventio; ubi dicitur, quod consilii fraudulenti nulla est obligatio, nec meretur effectum quod a fraude incepit. Quod si consilii fallacis facilitate sit lapsus, ei restitutionis auxilium non negatur argumento Codicis de in integrum restitutione minorum, lege Minoribus, ubi dicitur, minores viginti quinque annis restituuntur, in his in quibus se captos aestimant licet dolus adversarii probari non possit, et de Codice, de liberali causa, lege Non ideo; ubi dicitur, quod femina major viginti annis, etiamsi a fisco sit vendita, nisi gratia participandi pretium se ipsam vendi permiserat, non praejudicatur sibi. Et Digestis, de liberali causa, lege Liberis, « si quicunque sciens tantum . . . qui dolum allegat, ex perspicuis indiciis probet dolum; » per uxorem enim dolo inductus est ut se venundaret sub peccato, et allegat legem illam Digestorum de dolo: Qui enim, et legem Quisquis; excusat praeterea factum hominis per ignorantiam et errorem, ut in Institutis de haeredum qualitate, paragrapho Sciendum et Digestis de jurisdictione omnium judicum, lege Super errorem, ubi dicitur, quia restitutio datur, sicut illis, qui alium praetorem pro alio adierunt; nihil enim fecisse intelliguntur, nam qui errant nullo modo consentiunt. Ultra adhuc procedimus, dicit misericordia. Regulare est et ordinatum, ut dolus suus nemini debeat protrocinari, ut Digestis, pro socio, lege Verum est, paragrapho, Tempus, et est sententia legis quia nemini subvenit dolus suus.