269  EPISTOLA XV.  Episcopi Africani in Sardinia exsules, Joanni et Venerio, de gratia Dei et humano arbitrio.   1. 2. 3. 4. 3. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.
Dei gratia plurimum amplectendis sanctis fratribus JOANNI presbytero et archimandritae, et VENERIO diacono, et fidelibus viris, quorum in vestra epistola subscriptio continetur, DATIANUS, FORTUNATUS, BOETHUS, VICTOR, SCHOLASTICUS, ORONTIUS, VINDICIANUS, VICTOR, JANUARIUS, VICTORIANUS, PHOTINUS, QUODVULTDEUS, famuli Christi, in Domino salutem.
Quantum membra ecclesiastici corporis per Christi gratiam in unitate fidei compages retinet caritatis, tantum necesse est ut pro invicem sollicita sint membra, ut repulso cujuslibet pravi dogmatis morbo, non solum servandae, verum etiam reparandae sanitati, jugis atque indefessa tam sermonis quam orationis impendatur instantia. Sic enim fit ut, dum sollicitudo fraternae puritatis invigilat, ipse Spiritus sanctus, per quem caritas Dei diffusa est in cordibus nostris, diligentibus Deum et in Deo proximum, omnia cooperetur in bonum. Quia sicut ipsam dilectionem dono gratiae spiritalis accipimus, ita dum pro fratribus solliciti sumus, non solum divinam inesse nobis gratiam demonstramus, verum etiam, quanto magis a nobis puritas caritatis impenditur, tanto magis gratia nobis divinae retributionis augetur. Accepimus itaque vestrae caritatis epistolam, quae nostrum ex parte relevavit, ex parte vero moestificavit exsilium. Gaudemus enim, quia rectam tenetis de gratia Dei sententiam, cujus munere illuminatur, et juvamine gubernatur liberum humanae mentis arbitrium: sed quadam sumus nebula moeroris affecti, quia significastis quosdam fratres in quaestione de gratia Dei et humano arbitrio non rectum tenere fidei catholicae tramitem, sed adversus Dei gratiam elevare velle humani arbitrii libertatem. Ubi primum, dilectissimi fratres, debetis agnoscere, imo vos 270 non ambigimus agnovisse, ad hoc divinitus ista permitti, ut hinc divinae gratiae virtus documento possit judicii manifestioris intelligi. Quandoquidem ipsa gratia nullatenus agnoscitur nisi detur: quae quandiu non est in homine, tandiu necesse est ut ei aut sermone repugnet, aut opere. Nam sermone repugnat gratiae Dei, qui sensum gerit fidei Christianae contrarium; repugnat autem opere, qui in moribus suis Christianae vitae non retinet institutum. Hoc quippe in homine agit gratia divinitus data, ut animus, dono fidei caritatisque percepto , et sermonem bonum proferat, et studio bonae operationis insistat. Quod fidelibus divinitus dari, beatus et ostendit et poposcit Apostolus dicens: Ipse autem Dominus noster Jesus Christus, et Deus et Pater noster, qui dilexit nos, et dedit consolationem aeternam, et spem bonam in gratia, exhortetur corda vestra, et confirmet in omni opere bono et sermone . A Deo itaque nobis est omnis gratia boni sermonis et operis, a quo nobis etiam ipsius cogitationis bonae manifestum est sufficientiam tribui: ut discat homo non in se, sed in Domino gloriari. Divinae quippe gratiae bonam cogitationem hominis beatus assignabat Apostolus quando dicebat: Fiduciam autem talem habemus per Christum ad Deum; non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est . Proinde, etsi quidam gratiam necdum habentes, non se intelligunt non habere, illi tamen qui gratiam divinitus acceperunt, eo magis debent in ipsius gratiae assertione firmari, quo eam vident non omnibus tribui. Necesse est autem ut ab eis quibus non tribuitur ignoretur, et ab eis agnoscatur quibus divina largitate donatur. Testatur enim Apostolus dona Spiritus sancti ejusdem Spiritus sancti acceptione cognosci. Ideo ait: Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis; quae et loquimur, non in doctis humanae sapientiae verbis, sed in doctrina Spiritus, spiritalibus spiritalia comparantes. Animalis autem homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei: stultitia est enim illi; et non potest intelligere, quia spiritaliter dijudicantur. Spiritalis autem judicat omnia, et ipse a nemine judicatur . Per sanctum ergo Spiritum gratiam accipimus, quo Spiritu accepto sit in nobis, ut quod accepimus noverimus. Proinde scienda est, dilectissimi fratres, et recto tenore verae fidei profitenda, tam humani arbitrii egena paupertas, quam divinae gratiae indeficiens largitas. Quid enim habes, ait Apostolus, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis ? Ante largitatem quippe gratiae est in homine quidem liberum arbitrium, sed non bonum, quia non illuminatum. Proinde, nisi gratia detur, bonum ipsum arbitrium non habetur. Sic namque est ipsum liberum hominis arbitrium absque done gratiae, sicut est oculus sine luce. Nam et oculus ad videndum factus est; sed nisi lumen acceperit, non videbit. Illa autem est lux vera 271 quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum ; illuminat autem hominem, seipsam dando per gratiam. Sicut ergo corporis oculus semper indiget lumen accipere, ut ipsum lumen possit adspicere, sic et libero arbitrio hominis nulla potest gratiae suffragari cognitio, nisi detur ipsius gratiae spiritalis infusio. Proinde ut de iis quae vestris litteris indidistis, quid habeat catholici dogmatis veritas intimemus, singula breviter definire curavimus, sequentes donum ejusdem gratiae, quod sanctorum Patrum cordibus et linguis ipsa dignata est infundere. Dixistis itaque, quod vobis dicentibus, quod Esau et Jacob necdum natis, Jacob per misericordiam gratuitam eligitur, Esau autem originali peccato detentus justo judicio Dei est odio habitus, illi e contrario dicunt, in Esau figuram esse populi Judaeorum, ex futuris malis operibus condemnandi; in Jacob vero figuram esse populi gentium, ex futuris operibus bonis salvandi. Haec duo, quae singula proponitis, bonum est ut catholica consensione jungatis. Sic enim et ab illis Dei gratia competenter agnoscitur, et a vobis propheticum mysterium non negatur. In illis namque duobus fratribus digne accipitur duorum significatio populorum: praesertim cum ipsi Rebeccae Dominum consulenti, duo praenuntientur populi ab ejus utero separandi. Verumtamen agnoscenda est in illa discretione et gratuita bonitas, et justa severitas. Nam quia omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum , et gratia discernuntur quicunque salvantur: profecto non sunt electa neque dilecta in Jacob humana opera, sed dona divina. Rursus quia iniquitas nostra justitiam Dei commendat, procul dubio in Esau humanae iniquitatis est damnata nequitia. In eo quippe gratuitum in Jacob Deus ostendit beneficium misericordiae suae, in quo eum gratia gratis dignatus est adoptare; nec eum pro meritis futurae cujusquam bonae operationis elegit, cui seipsum, et fidem, et bona opera donaturum esse praescivit. Inde est quod semini Abrahae, cujus in Jacob figura praecessit, beatus Apostolus dicit: Gratia salvi facti estis per fidem . Ut ostenderet fidem non aliquibus bonis meritis dari, sed ipsius fidei dono omne bonum meritum inchoari, ipsamque donum Dei esse, secutus adjunxit, et hoc non ex vobis, sed donum Dei est . Ac ne quisquam sibi quorumlibet bonorum operum audeat meritum vindicare, et pro quibuscunque operibus fidem se existimet accepisse, subjecit: non ex operibus, ne quis glorietur. Ut autem ostenderet non solum fidem, sed etiam bona opera divinitus tribui, continuo subdidit: Ipsius enim factura sumus, creati in Christo Jesu, in operibus bonis, quae non solum a Deo donata, sed ab ipso etiam praeparata testatur, dicens: quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus . Gratia itaque Jacob salvus factus est per 272 fidem, gratia consecutus est bonorum operum facultatem. Quocirca, quia certum est Esau fuisse vas irae, Jacob autem vas misericordiae, CERTISSIME TENENDUM EST quod et ille ut damnaretur, iram juste meruit: non enim injustus Deus, qui infert iram : et iste ut salvaretur, gratis donum misericordiae praevenientis accepit. Jacob itaque justificatus gratis per gratiam Dei, factus est vas misericordiae per indebitam gratiam, et per ipsam misericorditer est praeparatus ad gloriam; Esau vero per iram justam juste est praeparatus ad poenam: Iniquitas enim nostra justitiam Dei commendat . Deus ergo in Jacob misericordiam gratuitae bonitatis, in Esau vero judicium justae severitatis ostendit; qui sacramento quidem circumcisionis octavo die secundum tenorem divinae constitutionis accepto, reatu peccati originalis caruit, sed per nequitiam cordis in hominis terreni vetustate permansit; illius ibi judicio derelictus, qui gratis salvat, justeque damnat. In cujus persona significati sunt non illi tantum qui fidem negant, sed et illi qui usque in finem vitae suae intra Ecclesiam positi, in malis operibus perseverant. De quibus Apostolus ait: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur . Nam sicut ille circumcisus periit, quia dilexit tenebras magis quam lucem, sic omnis qui non deposuerit veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris, condemnabitur in judicio, quia non condigne usus est baptismatis sacramento. Ad eumdem quippe veterem hominem pertinent non solum illi qui ignorant Deum, sed etiam illi de quibus dicit Apostolus: Confitentur se nosse Deum, factis autem negant . De parvulis vero indubitanter tenenda est catholicae regula veritatis; quia parvulus qui baptizatur, gratuita Dei bonitate salvatur, qui vero sine baptismate moritur, propter peccatum originale damnatur. Nec aliquo dicendus est Dei beneficio futurae impietati praereptus, qui absque justificationis gratia mortuus, impiorum est consortio deputatus: a qua impietate sive parvulus, sive majoris aetatis, solo quisque remedio eripitur, si Christi sanguine redimatur. DE GRATIA VERO NON DIGNE SENTIT quisquis eam putat omnibus hominibus dari, cum non solum non omnium sit fides, sed adhuc nonnullae gentes inveniantur ad quas fidei praedicatio non pervenit. Beatus autem Apostolus dicit: Quomodo invocabunt in quem non crediderunt? aut quomodo credent ei quem non audierunt? quomodo autem audient sine praedicante ? NON ITAQUE GRATIA omnibus datur, quandoquidem ipsius gratiae participes esse non possunt, qui fideles non sunt, nec possunt credere, ad quos invenitur ipse fidei auditus minime pervenisse. Ipsa vero gratia quibuscunque datur, non aequaliter datur, sed secundum mensuram donationis Christi , et unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei: qui non hominum personas accipit, sed omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria singulis, prout vult . 273 Quod autem vos dicitis, sola Dei misericordia salvari hominem, illi autem dicunt, nisi quis propria voluntate cucurrerit et elaboraverit, salvus esse non poterit, digne utrumque tenetur, si ordo rectus servetur divinae misericordiae et voluntatis humanae, ut illa praeveniat, haec sequatur: sola Dei misericordia initium salutis conferat; cui deinde voluntas hominis cooperatrix suae salutis existat, ut misericordia Dei praeveniens voluntatis humanae dirigat cursum, et humana voluntas obediens, eadem misericordia subsequente, secundum intentionem currat ad bravium; ac per hoc humana voluntas in eo quod currit utiliter et laborat, ex Dei misericordia sibi esse donum cursus ac laboris agnoscat; nec sit ingrata misericordiae per quam salutis accipit initium, ut per ipsam perveniat ad plenum sempiternae salutis effectum: quia tunc erit bona, si Dei praeveniatur dono, et tunc permanebit bona, si ejus non destituatur auxilio. Errat autem quisquis putat sic a Deo tribui gratiam, velut si quis accepto idoneo pignore det pecuniam, cum Dominus utique et pignus Spiritus sancti ipse quibus vult conferat, et pecuniam suam nummulariis expetendam, sicut ipse loquitur in Evangelio , servorum suorum curae officioque distribuat. Illa vero Apostoli sententia qua dicitur: Ergo cujus vult miseretur, et quem vult obdurat , melius quidem ex persona confirmantis accipitur. Quam si quis non vult ex persona confirmantis accipere, illud sine contentione attendat quod subsequenter dicitur: An non habet potestatem figulus luti, ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam ? Et cum in utroque vase faciendo figuli cognoverit potestatem, in vase honoris indebitam gratiam Dei miserantis intelligat, et in vase contumeliae debitum judicium Dei obdurantis, id est deserentis, agnoscat. Deus autem obdurare dicitur, non quia ad iniquitatem compellit, sed cum ab iniquitate non eripit: quod quia justus est, juste facit. Deo ergo miserante, sine suis meritis homo salvatur, obdurante autem Deo, juste recipit quod meretur. Deus quippe dono bonitatis salvat, et judicio severitatis obdurat. Illud etiam quod vos dicitis, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate ; illi autem dicunt: Si volueritis et audieritis me, bona terrae comedetis : si utrumque sicut oportet animus in fide tranquillus acceperit, nulla de gratia et libero arbitrio quaestio remanebit. Jubet enim Deus homini ut velit, sed Deus in homine operatur et velle; jubet ut faciat, sed Deus in eo operatur et facere. Ideo utrumque beatus jungit Apostolus dicens: Cum timore et tremore salutem vestram operamini: Deus est enim qui operatur in vobis et velle et perficere, pro bona voluntate. Ut ergo cum timore et tremore suam quisque operetur salutem, opus est volentis hominis, sed hoc ipsum velle Deus operatur in suis, 274 ac per hoc quoniam habet homo liberum arbitrium, audit praecepta quae faciat; sed ad implenda praecepta liberum arbitrium idoneum nullatenus efficitur, nisi divinitus adjuvetur. Ita fit, ut se operari debere homo cognoscat, dum praeceptum accipit, et Deo se sciat semper omne bonum debere, quod vult ac facit: quem teste Apostolo cognoscit operari in homine, et velle, et perficere pro bona voluntate. Qui suis fidelibus hanc dignatus est gratiam promittere per Prophetam dicens: Spiritum meum dabo in vobis, et faciam ut in justificationibus meis ambuletis, et judicia mea observetis et faciatis . Cum ergo Deus in homine operari coeperit velle, tunc homo ad Deum convertitur, et eodem in se operante, unde ipsi Deo placeat operatur. De Deo enim dicit Apostolus: Aptet vos in omni opere bono, ut faciatis voluntatem ejus, faciens in vobis quod placeat coram se . Ad vitam quoque in tantum potest homo manum porrigere, in quantum habuerit Dominum protectionem suam super manum dexteram suam . Nimis autem absurdum est illos putare vasa misericordiae qui vel saecularem habent vel ecclesiasticam dignitatem; vasa vero contumeliae, clericos, et monachos ac laicos aestimare; cum utique Apostolus vasa misericordiae illa dicat quae Deus praeparavit in gloriam, non praesentem utique, sed futuram, quibus dicit: Cum Christus apparuerit, vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria . Ideo paulo superius eis ait, Quae sursum sunt sapite, non quae super terram . Vasa quippe misericordiae sunt quibus dicitur: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum; vasa vero contumeliae sunt quibus dicitur: Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus. Vasa itaque misericordiae non ecclesiastica vel saecularis dignitas, sed in Ecclesia spiritalis caritas facit. Quapropter in quacunque professione tenuerit homo fidem quae per caritatem operatur, erit vas in honorem sanctificatum et utile Domino, ad omne opus bonum paratum. Contra praedestinationem vero sanctorum magnae pervicaciae est aliquem vel parare, vel habere conflictum, cum apostolicae praedicationi nullus audeat refragari, qua non solum dicitur de Deo: Quos autem praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii ejus ; et alio loco: Praedestinavit nos in adoptionem filiorum, per Jesum Christum in ipsum : verum etiam ipsum caput nostrum, ipsum primogenitum in multis fratribus beatus Paulus praedestinatum confidenter praedicat dicens: Qui factus est ei ex semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei in virtute, secundum Spiritum sanctificationis . Quisquis ergo praedestinatum Christum et sanctos ejus negat, apostolicam fidem perversus oppugnat. Omnes autem praedestinati ipsi sunt, quos vult Deus salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Qui propterea omnes dicuntur, quia in utroque sexu, ex omni hominum genere, gradu, aetate et conditione salvantur. Semper quippe 275 voluntas Dei omnipotentis impletur, quia potestas ejus nullatenus vincitur: ipse est enim qui omnia quaecunque voluit fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis , et cujus voluntati nemo resistit. Verum namque est quod de se testatus est Filius, quia quos vult vivificat; quia in vivificandis nullum initium humanae voluntatis exspectat, sed ipsam voluntatem bonam faciendo vivificat. Hoc in majoribus. Parvulos autem, in quibus necdum potest bona voluntas fieri, solius gratiae facit operatione salvari. Liberum vero arbitrium, quod fuit in primo homine sanum ante peccatum, nunc in filiis Dei propria quidem infirmitate concutitur, sed majore divini muneris gratia sublevatur. Quaestionem vero animarum, aut tacitam debemus relinquere, aut sine contentione tractare: quia sive ex propagine veniant, sive novae singulis corporibus fiant, quod sanctarum Scripturarum auctoritas non manifeste pronuntiat, cum cautela debet inquiri, maxime quod sine fidei detrimento potest a fidelibus ignorari. Illud praecipue observandum est et tenendum, nascentium parvulorum animas nexu peccati originalis obstrictas, omnibusque necessarium esse sancti baptismatis sacramentum, quo dirumpitur peccati originalis vinculum, et amissa in primo homine per secundum hominem recipitur adoptio filiorum. Vos itaque, dilectissimi fratres, per gratiam Dei estote stabiles et immobiles; ac tenentes veram fidem, exhibete fratribus aliter sentientibus caritatem; nec de aliquo desperetis, quia qui hodie veritatem in aliquo non agnoscit, potest eras Deo revelante cognoscere. Deo enim subest, cum volet, posse . Oremus ergo pro eis, ut Deus operetur in eis. Exhibeamus eis bonam voluntatem, de qua nos possumus habere mercedem, scientes quoniam in conspectu Dei quisquis de numero praedestinatorum fuerit, non peribit, et in omnibus voluntas Omnipotentis implebitur, ut per gratiam salvi fiant, et agnitionem veritatis, Domino illuminante, percipiant. Prae omnibus studium gerite libros sancti Augustini quos ad Prosperum et Hilarium scripsit, memoratis fratribus legendos ingerere. Quorum mentionem beatae memoriae Hormisda, sedis apostolicae gloriosus antistes, in epistola quam consulenti se sancto fratri consacerdotique nostro Possessori rescripsit, cum magno praeconio catholicae laudis inseruit. Cujus haec verba sunt: De arbitrio tamen libero et gratia Dei, quid Romana, hoc est catholica sequatur et servet Ecclesia, licet in variis libris beati Augustini, et maxime ad Prosperum et Hilarium abunde possit agnosci, tamen et in scriniis ecclesiasticis expressa capitula continentur. Haec itaque, dilectissimi fratres, interrogantibus vobis breviter communi voluimus respondere rescripto. Caeterum unus ex nobis, in quantum Dominus servis suis recti gratiam dignatur donare sermonis, illis omnibus, quae memoratos fratres adversus gratiam et praedestinationem 276 intimastis vel sentire, vel dicere, tribus libris vestro nomine dedicatis sufficienti disputatione respondit; quique adversus duos libros Fausti Galli septem libros edidit: quos cum recensueritis, agnoscetis protinus quemadmodum memorati Fausti commenta veritati contraria, catholicae fidei penitus inimica, discussio prodidit, ratio manifesta convicit, auctoritas divina compressit, et praecedentium Patrum consona prorsus attestatio confutavit. Speramus autem in Domino, quoniam gratiae suae ita subsidium largietur, ut et bene sentientibus sanctae scientiae tribuat augmentum, et aliter quam oportet credentibus donet veritatis agnoscendae subsidium. Ipse enim facit gratiae suae participes quos praedestinavit ad vitam, ut in omnibus bonis suis humanae arbitrium voluntatis gratiae Dei subjiciant; et ab ipso sibi cognoscant descendere omne datum optimum, et omne donum perfectum; sciant etiam ab ipso exspectandum semper auxilium, qui praedestinatis suis et gratiam et perseverantiam donat, ut gratiam pro gratia, donum vitae perennis accipiant.
( al. lumine) ( al. 
praecepto) (II Thess. II, 16, 17) (II Cor.
III, 4, 5) (I Cor.
II, 12, 23, 14) (I Cor. IV, 7) (Joan.
I, 9) (al. bonum) (Jac. I, 17) (Ephes. II, 8) (Ibid., 9) (Ephes. II, 10) (Rom. III, 5) ( al. autem) (Ibid.) (Galat. V, 21) (Tit. I, 16) (Rom. X, 14) (Ephes. IV, 7) (I Cor. XII, 11) (Matth. XXV, 27) (Rom. IX, 18) (Ibid., 21) (Philip. II, 13) (Isa. I, 19) (Ezech. XXXVI, 27) (Hebr. XIII, 21) (Psal. CXX, 5) (Coloss. III, 4) (Ibid., 1) (Rom. VIII, 29) (Ephes. I, 5) (Rom. I,
3, 4) (Psal. CXXXIV, 6) ( al. dimittitur) (Sap. XII, 18)