III. INCIPIT EPISTOLA JOANNIS SPALENSIS ALVARO DIRECTA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.
Aurelio Flavio, ALVARO inlustrique viro, minimi JOANNIS suggessio.
O magne domine, et sapientium multorum sapientissime, sera est responsio, et tarde mihi concessa rescribendi optio, quia piaculis meis ingruentibus insurrexit afflictio. Nunc autem, et si centum tristitiis, centum curis attritus, post longum serie tempus velut ab improviso soporis, ut ita dixerim, gravedine suscitatus, dependere desidero salutationis obsequium, et cordis et corporis humiliatus assensum: imprecans serenitatem tuae dulcedinis sapientiam, ut peculiarem amicum, quem non ex dapibus, neque ex temporalibus rebus habuisti susceptum usquequaque, et usque in finem habere jubeas commendatum. Nam ego , gravi dolore discrucior, quod demenso tempore tam prolixo, vel modo non mereor videre vestrum jucundum et delectabilem vultum, ut vobiscum pariter arcana mei cordis trutinarem, et tristitias alte conditas ex vestris mellifluis affatibus in laetitiam converterem. Nam ego, Christus novit, ante septem hebdomadae monades serenitati vestrae disposueram rescribere, si circumvallatus multitudine peccati non fuissem, et squalidarum negotiationum me ipsum non propinassem. Sed et alias nullum talem portitorem nequivi invenire; per quem confestim gloriae vestrae potuerim describere. Postremo volente me minimo subvectum navigio, tranquilli littoris instringere, et parvis de Latinorum stagnis pisciculos legere, in altum, sublimissime domine, laxare vela compellis, relicto opere quod minimo in usu habebam, ut suades de rebus magnis antistropham facerem, in quibus ego, dum sectator tui fuero sensus, in tam profundum pelagus auferor, ut metus ingens sit illuc ingredi, ne magnitudine rerum, immanitate opprimar undarum. Tum deinde nec illud intueris, quod tenuis mihi est spiritus ad implendam tuam magnificam dicendi tubam. Sed non est mei dictandi ingenii, sed ut tu credis, qui haec exigis, muneris fortasse divini. Propter quod deprecantes prius Deum qui docet hominem scientiam, et qui dat Spiritum verbum sapientiae , qui inluminat omnem hominem venientem in hunc mundum , ut dignos nos facere dignetur quae digna sunt rescribere, et quae dubia sunt effugare. Ac primum de eo quod notuistis, beatissimos et apostolicos viros non verborum compositionibus deservire, neque per artem liberalem Donati, sed per simplicitatem currere Christi: quid inde beatus Hieronymus senserit animadvertimus: nam de quo ait Apostolus: Etsi imperitus sermone, sed non scientia ; non semper imperitus fuit. Etenim cum primam, ut beatissimus Hieronymus refert, ad Corinthios scriberet Epistolam; erat quidem in magnis profectibus, aliquid tamen de se velut nutabundus eloquitur, cum dicit: Macero corpus meum, et servituti subjicio, ne forte cum aliis praedicaverim ipse reprobus inveniar . Sed et ad Philippenses scribens, quiddam in se minus adhuc esse illius quam postea assecutus est perfectionis, ostendit, cum dicit: Conformari se morti Christi, si quo modo occurrat in resurrectionem quae est a mortuis . Non enim diceret si quo modo, si ei jam tunc res indubitata videretur. Sed et in consequentibus ejusdem Epistolae haec eadem ostendit cum dicit: Non quod jam consecutus sim, aut perfectus sim; sequor autem, ut comprehendam in quo et comprehensus sum a Christo. Fratres, ego me ipse nondum arbitror apprehendisse . Quod si qui arbitrant per humilitatem dictum, videant in consequentibus quam magna de profectibus suis memorat, cum dicit: Unum autem, et quidem quae retro sunt obliviscens, et ad ea quae in ante sunt me extendens, secundum propositum sequor, ad palmam supernae vocationis Dei in Christo Jesu . Et post haec dicit: Quicunque ergo perfecti sumus, hoc sentiamus : in quo ostendit duplicem esse perfectionem: unam quae est in expletione virtutum; secundam quam dicit quod etiam sit perfectus. Nunquid et peritia non est de virtutibus? et alia, cum ita quis proficit, ut decidere non possit. Quomodo enim non per artem liberalem sequenda sunt verba, cum beatus Hieronymus ad magnum Oratorem ita scribens dicat: « Quis enim nesciat et in Moyse, ac prophetarum voluminibus, quaedam assumpta de gentilium libris: et Salomon philosophis Tyri et proposuisse nonnulla et aliqua respondisse? Unde et in exordio Proverbiorum commonet, ut intelligamus sermones prudentiae, versutias verborum, parabolas et obscurum sermonem, dicta sapientium, et aenigmata, quae proprie dialecticorum et philosophorum sunt. Sed et Paulus apostolus Epimenides poetae abusus versiculo est. Quid ergo mirum, si et ego sapientiam propter eloquii venustatem et membrorum pulchritudinem de ancilla atque captiva Israelitam facere cupio? Juvencus presbyter sub Constantino historiam Domini Salvatoris versibus explicavit: nec pertimuit Evangelii potestatem sub metri legem coram ex scriptis suis et vires manifestatae sunt, et voluntates. » Origenes, ille praecipuus doctor, in commentariis suis ita disseruit: « Et prophetiae vale amose sacris inserti sunt voluminibus, quanto magis ab his qui habitabant tunc in Mesopotamiam etiam hoc habuerunt quod oriretur stella ex Jacob , et surgeret homo de Israel? Haec scripta habebant Magi apud semetipsos: et ideo quando natus est Jesus agnoverunt stellam, et intellexerunt adimpleri prophetiam, magis ipsi quam populus Israel, qui sanctorum prophetarum verba contempsit. Illi ergo ex hoc tantum quae Balaam scripta reliquerat, agnoscentes adesse tempus, venerunt; et requirentes eum adoraverunt, et ut fidem suam magnam esse declararent, parvulum puerum quasi regem venerati sunt. » Beatissimus vero Augustinus ubi contra tres haereses mirabiliter tractavit, de Mercurio dicit: « Mercurius, inquit, filius benedicti Dei atque bonae voluntatis, cujus nomen non potest humano ore narrari. » Et iterum: « Est. Quis? filius inenarrabilis, sermo sapientiae Christus Sanctus. Nonne est: In principio erat Verbum ? » Origenes item in NENTATEOFAS « Ecce vocavi nominatim Beselehel filium Uri, filii Hor ex tribu Juda, et replevi eum spiritu divino sapientiae, et intellectus, et disciplinae, ut in omni opere intelligat, et sit architectus ad operandum argentum, et aurum, et aes, et lapide repletionis et omnia opera fabrilia: et in ligno ut operetur secundum omnia opera ad quem ego dedi eum. Sed Eliab filium Asismat ex tribu Dan: et dedi in cor omni prudenti intellectum, ut faciant omnia quae constitui tibi . Considera ergo ex his omnibus quomodo a Domino sapientia fabrilis, sive in auro, sive in argento, sive in alia quacunque materia, vel etiam textrini sapientia: et vide quod a jure dici de his omnibus potest, quod horum scientia ab excelso sit. » De tribus vero pueris identidem ipse dicit: « Quos pueros Nabuchodonosor tribus annis in arte grammatica posuerit: Dedit eis Dominus sapientiam et intellectum, et prudentiam in omni arte grammatica; et Daniel intellectum dedit in omni verbo, et virtute, et somniis: et erat apud regem in omni verbo, et prudentia, et disciplina. In quibuscunque quaesivit ab eis rex, invenit eos decuplo amplius, quam erant sophistae, et philosophi, qui erant in omni regno ejus . Haec quidem in exemplaribus Septuaginta vero codicibus, aliquid etiam vehementius reperi, quibus quamvis non utamur, tamen agnoscendi gratia dicemus etiam ibi quod legimus: Dedit, inquit, eis Deus intellectum et prudentiam in omni grammatica sapientia: et Daniel intellexit in omni visione et somniis. Et post pauca: Astiterunt, inquit, in conspectu regis, et in omni verbo sapientiae, in quo quaesivit ab eis rex, invenit eos decuplo super omnes incantatores et magos qui erant in omni regno ejus. Ex his ergo omnibus potest intelligi, quomodo et Balaam dixerit de semetipso: Quis sciat scientiam Altissimi? scilicet, ut intelligatur quod origo totius scientiae ab ipso coeperit exordium. » Sanctissimus Augustinus, Hipponae Regiensis episcopus, ubi de tribus Sanguisugis singulariter tractavit, ita disseruit: Scire, inquit, Salomon sapientiam, et disciplinam, et intelligere sermones prudentiae, ac percipere versutias verborum, et intelligere justitiam veram, judiciumque diligere, ut det innocentibus astutiam, puero autem juniori sensum et cogitationem. His enim auditis, sapiens sapientior erit: qui autem intelliget parabolas atque obscurum sermonem, dicta sapientium, et aenigmata eorum. Sed quis sapiens, et quis prudens, haec sine spiritu Dei liquide comprehendat? Haec sunt quae investigare et comprehendere, et plene nosse jubemus. Gregorius papa Urbis beatissimus in libro tertio secundum litteram de Petro apostolo, ubi Simonem arguit: Pecunia tua tecum sit in perditionem : qui enim non ait est, sed sit, non indicativo modo, sed optativo se haec dixisse signavit. Hinc Elias duobus quinquagenariis ad se venientibus dixit: Si homo Dei sum, descendat ignis de coelo, et consumat vos . Vide quia hac arte utebatur. Multa quidem erant de his rebus testimonia describere: sed ne nimis fastidiosum sapienti videretur, parva ex multis sufficiant doctis. Sed et aliqua, meipso vocante, utcunque ascribam. Apostolici et santissimi viri, nec semper sophistice, nec frequenter lac potum dederunt: nec crebro solidum cibum. Non aliquoties simplicia, non diu sublimia, sed ut Spiritus dabat eloquia; unde et Psalmista: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus . Vide quid sanctus Gregorius papa Urbis dicit: In cunctis namque fidelibus Spiritus venit, sed in solo Mediatore permanet, qui ejus humanitatem nunquam deseruit, de cujus divinitate processit. In illo igitur permanet, qui et solus et omnia semper potest; nam fideles qui hunc accipiunt, cum signorum dona semper ut volunt habere non possunt. Sed et illud quod in Epistola Paulus ad Hebraeos scripserit: In semine tuo, quod est Christus : non secundum liberalem artem, sicut dicitis, scripserit; ut reor, per allegoriam protulit: quia in ipsius Cantici Abrahae titulis sic adnotatum est: Benedictio qua benedixit Deus Abrahae in repromissione seminis ejus, qui est Christus, et gentium vocatione. Ibi enim positum est: Multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, et velut arena quae est in littore maris . Tropice et hyperbolice locutus est: quis enim non videat, quod sit incomparabiliter amplius arenae numerus, quam esse hominum omnium ab ipso Adam usque ad terminum saeculi, quanto magis solum semen Abrahae? Quae utique tropica est, non propria. Illud porro quod acriter refutare vobis visum est, et pene non aequo animo dicentem audire, et quid a beatissimo Augustino in expeditione Psalmi tricesimi septimi senserit, legimus. Ergo vox erat infirmitatis, vox erat nostra qua dictum est: Quare me dereliquisti? Quid de hoc beatissimus Hieronymus scripserit, quid nobis custodiendum tradiderit, inter caetera cuidam sic instituit: Corde enim creditur ad justitiam, oris autem confessio fit ad salutem . Filius Dei non est filius hominis: Filius Dei est, non est filius hominis. Unigenitus Dei est: qui vero filius hominis est, primogenitus est, et propter susceptorem suum unigenitum Deum, et primogenitus dicitur, quia in eo est unigenitus. Denique de primogenito Apostolus sic ait: Primogenitus in multis fratribus qui in eum crediderunt. Non ergo natura unigeniti est primogenitus, sed propter societatem unigeniti Dei unigenitus est. Primogeniti autem natura est primogenitus non causa societatis, quia nullus ex mortuis resurrexit ad immortalitatem, nisi ipse primus et exemplum per resurrectionem omnibus sequentibus edidit. Et ideo Apostolus dicit: Qui est primogenitus ex mortuis . Idem iterum ad Romanos: Ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Et quia unigenitus et primogenitus duae naturae sunt, divina et humana. Nam et diversitas harum naturarum in elocutione Evangeliorum ostenditur. Fidei nostrae igitur non convenit ut Jesus Christus mentiatur, quia ipse est veritas. Cum ergo ita sit, ipse de se dicit: Qui me misit mecum est, nec me dereliquit : et alio loco: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? Quia Deus hominem susceperat, et per mortem crucis relinquendus erat a Deo usque ad resurrectionem: fidei ergo nostrae sic convenit, ut homo dicat ad Deum suum. Quare me dereliquisti? Unigenitus autem Deus qui inseparabilis est a Patre dicat: Qui me misit mecum est, nec me dereliquit. Sanctus Augustinus contra Priscilianos: Neque enim illa susceptione alterum eorum in alterum conversum atque mutatum est: nec Divinitas quippe in creatura mutata est, ut desisteret esse creatura: nam si substantia hominis in Divinitate conversa est, augmentavit aliquod Divinitatis. Sed absit ut augmentum recipiat ineffabilis plenitudo. Manet ergo utraque Filii natura et una persona. Beatus Leo apostolicae sedis antistes ad Flavianum Constantinopolitanum: Et sicut forma servi Dei formam non ademit, ita forma Dei servi formam non minuit. Et paulo post: Et sicut Verbum ab aequalitate paternae gloriae non recedit, ita caro naturam nostri generis non reliquit. Item Hieronymus in Commentariis Evangeliorum secundum Matthaeum: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum : dictum est hoc non secundum id quod de eo natus est id David, et secundum id quod ex Patre natus semper fuit, praeveniens eum ipse suae carnis Patrem. Item sancti Athanasii Alexandrinae urbis sedis episcopi sancti et confessoris, ad Epictetum Corinthiorum episcopum: Quomodo autem vel dubitare ausi sunt qui dicuntur Christiani, nisi Dominus qui ex Maria processit Filius quidem substantia et natura Dei est. Quod autem secundum carnem, ex semine David est, et carne sanctae Mariae. Item in libro sancti Ambrosii et confessoris Mediolanensis Ecclesiae, quod misit ad imperatorem Gratianum inter caetera in libro secundo: « Inde illud quod lectum est, Dominum majestatis crucifixum esse , putemus, sed quia idem Deus idem homo per divinitatem Deus, per susceptionem carnis homo Christus Jesus Dominus majestatis dicitur crucifixus. » Et post pauca: « Servemus, inquit, distinctionem Divinitatis et carnis. Unus in utroque loquitur Dei Filius, quia in eadem utraque natura est. Et si idem loquitur, non uno semper loquitur modo: intende in eo nunc gloriam Dei, nunc hominis passiones. Quasi Deus loquitur quae sunt divina, quia Verbum est: quasi homo dicit quae sunt humana, quia in ea substantia loquebatur. Item ejusdem in libro Incarnationis Domini contra Apollinaristas: « Sed dum hos redarguimus, emergunt alii, qui carnem Domini dicunt et Divinitatem unius naturae. Quae tantum sacrilegium inferna vomuerunt? Jam tolerabiliores sunt Ariani, quorum per istos robur perfidiae adolescit, ut majore contentione asserant Patrem et Filium et Spiritum sanctum unius non esse substantiae, quia isti Divinitatem Domini et carnem substantiae unius dicere tentaverunt: » Item infra: « Et hi mihi frequenter Nicaeni concilii se tractatum tenere commemorant. Sed in illo tractatu Patres nostri non carnem, sed Dei Verbum unius substantiae cum Patre esse dixerunt: Verbum quidem ex paterna processisse substantia, carnem autem ex Virgine esse confessi sunt. » Et quia nobis scribere praevidisti quod in Ephesina synodo continetur, ubi ad locum sic adnotatur: Si quis confitetur carnem Dei vivificatricem esse et propriam ipsius Verbi Dei Patris, sed velut alterius praeter ipsum conjuncti eidem per dignitatem, aut quasi divinam habitationem habentis, ac non potius ut diximus, vivificatricem esse, anathema sit. Si enim dicis quia propria est Dei Patris, quod sancti Patres minime credo ut ita dixerint, ergo Sabellianam haeresim secutus videberis, qui dicis quia propria est caro Dei Patris, et iterum propria est Verbi. Quod sancta synodus Ephesina minime decrevit. Etenim inter caetera noster Vincentius, dicis, cuidam implorans taliter dicit: Illa facies quam post meridiem colonus paradisi ferre sustinens fugiit, et post pro illius et stirpis ejus transgressione sputis ab infidelibus sordidata est, ita vobis dum in igne venerit judicare saeculum, in tranquillitatis et pacis specie sese jubeat demonstrare. Vide ne contrarium videatur quod supra a sanctis Patribus probatum est. Si illa facies, quam colonus paridisi fugiit, subjecta creatura fuit, et creatura corporea; sed non de semine David nata, sed nondum divinitas ex stirpe David corporata, sed nondum in tempore nata. Et quid sentiendum est de eo quod Apostolus dicit, quia factus est ex semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei . Praedestinatur enim, uti praeclarus Hieronymus dicit, qui nondum est. Et quid arbitrandum est de anima Jesu, de qua ait: Tristis est anima mea usque ad mortem ; et de qua: Potestatem habeo ponendi animam meam ; et item: Anima mea turbata est usque ad mortem , quae non de semine David descendit. Nunquid et ipsa anima in ipsa facie jam tunc posita erat? Quomodo ergo dicemus verus Deus et verus homo, et a matre natus tempore, sed sempiternus a Patre. Et: Induit carnem, sed non exuit majestatem; veram carnem ex maternis visceribus tantum sine peccato. Quod nos graviter molesti estis, et quod non tantum pugnis et calcibus, sed crudis travibus multare jussistis pro tardato reciproco, et codicis vestri transmissu, fateor me non mediocriter erratum. Meliora sunt verbera fidelis amici, quam oscula fallentia inimici . Legimus apud antiquos philosophos, cum discipulorum Antisthenes nullum reciperet, et perseverantem Diogenem removere non posset, clavam minatus est, nisi abiret; cui ille subjecisse dicitur caput, atque dixisse: Nullus tam durus baculus est qui me a tuo possit obsequio separare. Et ego cum eo dicam: Nullus tam durus sermo esse potest, qui me a vestra charitate, a vestraque dulcedine possit disrumpere. De trium vero ancillarum vestrarum migratione ex ore patris communis audivi integre: Nolite contristari, sicut et caeteri qui spem non habent . Dominus dedit, Dominus abstulit, sit nomen Domini benedictum in saecula . Oportet nos per multas tribulationes venire ad Christum, Domino dicente: Mundus gaudebit, vos autem tristabimini, sed tristitia vestra vertetur in gaudium . Mereamur tecum coadunes otius siste communes. Salutare praesumo per os vestrum omnem decorem domus vestrae. Salutat vos domna Froisinda cum filiis suis, sani et incolumes, et tritici multitudine locupletes. Direxi vobis illum glossematum et ephemerides, indesinenter gratias referens. Merear vestram jucundam accipere scriptam. Finit.
(scit ille qui cordis
mei arcana cognoscit, et cuncta prius quam fiant
novit) (Psal. XCIII) (Joan. I) (II Cor. XI) (I Cor. IX) (Philip. III) (Ibid., 12, 13) (Ibid., 13, 14) (Ibid., 15) (Num. XXIV,
17) (Joan. I) (Exod. XXXIV, 2-6) (Dan. I) (Act.
VIII, 20) (IV Reg. I) (Psal. LXXXIV, 9) (Gal. III, 16) (Gen. XXII, 17) (Matth. XXVII, 46.) (Rom. X, 10) (Rom. VIII, 29) (Colos. I, 18) (Joan. VIII, 29) (Matth. XXVII, 46.) (Psal. CIX, 1) (I Cor. II, 2) (Rom. I, 3) (Matth. XXVI, 38) (Joan. X, 18) (Joan. XII, 27) (Prov. XXVII, 6) (I Thess. IV,
12) (Job I, 21) (Joan. XVI, 20)
[hoc]