EPISTOLA XXX. AD GOTTESCHALCUM MONACHUM.
Ni veritus fuissem ut me ab observatione charitatis aversum nullius flecti posse precibus putando, eamdem charitatem offenderes, etiam nunc silentii latebram fovens, nihil ad ea quae consuluisti respondissem, duabus videlicet ex causis. Altera, ne otio tuo materiam exercendi ingenii vel imminuerem vel detraherem. Altera, ut habita consideratione illorum quos super eadem quaestione te sollicitasse olim cognovi, mediocritatem meam non praejudicare quorumdam excellentiae aestimatione propria comprobarem. Verum autem illorum colloquio et rescripto potitus, quid ego hinc sentiam desideras experiri: quoniam de eisdem quaestionibus diversa sentire, quousque contra fidem non est, aut nulla aut parva culpa est. Quid mihi sentire visus sit beatissimus ac doctissimus Augustinus in eo loco quem enodandum proposuisti non gravabor exponere. Et illa quidem prior quaestio, quam, quia nullis divinarum Scripturarum exemplis aut testimoniis aut aegre aut nequaquam definiri poterat, in medio reliquit, penitus omittatur; scilicet an in illo cunctis exoptabili fidelibus 58 culmine resurrectionis oculi carnis aliquid sint mentis simile habituri: siquidem futuras earum rerum imagines aliqua nos mentis acrimonia posse apprehendere quae illius tanti auctoris ingenium sint transgressae si vel opinari possemus, esset id extremae dementiae. Nec tamen felicitati nostrae in illa resurrectione aliquid derogabitur, si divinitatis excellentia carnalibus oculis conspicua non fuerit; quando nullum hoc tempore dispendium intelligentiae nos pati sentimus, si rationem quam mentis acumine contuemur, manu perpetua, quod est incorporea, palpare non possumus. Nec indignum aliquid nostra patietur natura, si spiritus longe sublimiori donetur excellentia: qui jam inde ab initio nostrae nativitatis tantum excelluit ut et in eo, etsi aliquandiu decolor propter peccatum, semper tamen Dei perseveraverit imago, et ab eo in unam eamdemque personam redacta gubernata sit caro. Alteram vero quaestionem quibus verbis idem praecellentissimus auctor moderatus sit vigilanter considerantes, eorum mentem dispiciamus. « Aut quod est, inquit, ad intelligendum facilius, ita nobis erit Deus notus atque conspicuus ut videatur spiritu a singulis nobis in singulis nobis, videatur ab altero in altero, videatur in seipso, videatur in coelo novo et terra nova atque in omni quae tunc fuerit creatura . » Hactenus quid haec verba obscuritatis pariant non video. Quippe clarissimus auctor, quia divinae auctoritatis observantissimus, quemadmodum sit futurus Deus omnia in omnibus copiosius explicat; scilicet quod electis divina gratia ad angelicam provectis aequalitatem, remoto pristinae ignorantiae nubilo, 59 semetipsum plene manifestet, ac sua ineffabili visione in perpetuum beatificet, tantaque suae praesentiae laetificet evidentia ut uniuscujusque spiritus dubitare non possit quin nobis et reliquis sanctis omnibus insit Deus atque cuilibet alicui creaturae; ita ut rationabilem tantummodo sui notitia glorificet, irrationabilem vero, hoc est, terram et coelum, praesens ubique totus gubernando contineat. Ac per hoc rationabili aderit per notitiam et praesentiam, irrationabili per solam praesentiam: quae tamen longe praestantius quam nunc ad electorum notionem deducta, ut augmentum scientiae, ita etiam incrementum felicitatis factura est. Nam et nunc praesentia sua regit coelum et terram, cujus veridica vox est: Coelum et terram ego impleo . Sed ad comprehendendum quemadmodum totus in coelo, totus in terra sit, acies mentis nostrae caligat, quandiu corpus quod corrumpitur aggravat animam , ne naturae suae vim libere queat exerere. Quod cum totius corruptionis non molestia modo, verum etiam suspicione fuerit liberatum, glorificata duntaxat, non mutata natura , tantamque cum spiritu, cui nunc repugnat, habuerit concordiam ut cum eo deinceps nec velit peccare nec possit, idem spiritus Deo suo tunc vere inhaerendo, unum cum eo effectus, intueri merebitur habitatorem sui similiumque creaturarum, caeterarum vero rectorem. Haec est visio, in qua scilicet constabit et secura felicitas et felix securitas, cui videndae oculos non corporis, sed cordis, hoc est mentis, 60 mundari veritas praecipit: Beati, inquit, mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt . Hujusmodi vero mundationem fides hic inchoat, illic charitas consummat. Nam quousque affectus noster dicere Deo possit: Quid mihi est in coelo, et a te quid volui super terram? hoc est, quandiu in coelestis alicujus creaturae potentia vel excellentiae mundanae illecebra, et non in Deo, a quo sumus conditi, spem nostrae beatitudinis reponimus, grassum glaucoma nostris obductum oculis patimur. At cum salubriter ea sordere coeperint quae prius animum nostrum perniciose aut eludebant opinionum falsitate aut oblectabant fallaci suavitate paulatim Dei clementia fatiscente caligine, noster visus recuperatur, ac divinorum praeceptorum in dies exacuitur collyrio, donec deposita mortalitatis sarcina, ad videndum eum, in quem tota fuerat translata intentio, perducatur. Praemonstratis verbis super quorum sententia non ut voluimus, sed ut valuimus , diutule locuti sumus, idem mirabilis auctor subjecit : « Et per corpora in omni corpore, quocunque fuerint spiritalis corporis oculi acie perveniente directi. » Hic vel parum saeculari litteratura imbutus nemo dubitat a communi subaudiendum, et ut videatur spiritu per corpora in omni corpore. Opinionem enim illam, ut videri possit Deus carnalibus oculis, nisi aliquid mentis obtinuerint, ipse manifestissime removet. Quid vero in eo voluerit intelligi quod ait, per corpora in omni corpore, scrupulosius quaeri posset, nisi eamdem rem, adhibita quadam similitudine, praestruxisset. Denique praemisit : « Vitam quidem suam » « qua nunc vivit in corpore, et haec terrena membra vegetat, facitque viventia, interiore sensu quisque non per corporeos oculos novit. Aliorum vero vitas, cum sint invisibiles, per corpus videt. Nam unde viventia discernimus a non viventibus corpora, nisi corpora simul vitasque videamus, quas nisi per corpus videre non possumus? » Siquidem hac ejus tam luculenta sententia colligitur quod per corpora, hoc est, per corporis oculos, in omni corpore, quod idem conspexerint oculi, videndus sit Deus, non in sua substantia, quod privilegium spiritui reservatur, sed in evidentissima gubernationis praesentia. Sic enim cum per sensus corporeos vitas aliorum in corpore intuemur, non vitas invisibiles aspicimus; sed eas tamen inesse vivificationis potentia dubitare non possumus. Nec sustinebunt quidquam contumeliae oculi, si spiritu Deum ubique praesentem comprehendente, illi eum tantummodo in corporibus, quo direxerint aciem, quemadmodum superius ostendi, poterunt intueri; sicut neque nunc patiuntur aliquid ignominiae, cum sensu aurium dulcissimum quemlibet sonum capiente, ipsi intra metas proprii muneris cohibentur. Hic a me monstratus intellectus capituli omnibus te quas proposuisti quaestionum angustiis liberabit; inter quae etiam oculis nihil simile mentis habentibus in quovis corpore, nec proprie, nec figurate, Deum fore conspicuum declarabit. Namque proprietatem ejus cognitione spiritus sibi dignitas vindicabit. Quod autem tam evidenter creaturas suas divina reget majestas ut ne oculos quidem corporeos latere possit, nihil praeterquam quod geritur significare 62 omnis qui sobrie sapit facile advertit. Ad hunc enim exitum circumstantia, sine superstitionis pervicacia considerata, cautum instructumque lectorem perducunt. Quod adeo mihi constat ut etiam beatissimum Augustinum, si revivisceret, aliter quemquam sensisse credam non mediocriter miraturum. Proinde semper solvendo et nunquam persolvendo charitatis debito, te, suspiciende frater, exhortor ut nequaquam ultra in talibus tuum ingenium conteras: ne his ultra quam oportet occupatus, ad utiliora vestiganda sive docenda minus sufficias. Quid enim tantopere quaeramus quod nobis nosse necdum forsitan expedit? Certe divinitus illustrata mens Deo loquitur: Oculus non videt, Deus, absque te quae praeparasti exspectantibus te . Et nos illius ineffabilis visionis plenissimam rationem complecti animo, concretis vitiorum sordibus adhuc gravato, desideramus? In amplissimo Scripturarum sanctarum campo interim spatiemur, earumque meditationi nos penitus totosque dedamus, faciemque Domini humiliter, pie ac semper quaeramus, quoniam inquirentes Dominum non deficient omni bono . Ejus erit clementiae, ut dum considerata nostra conditione altiora nobis non quaerimus, nec fortiora scrutamur, nos ad sublimiora et robustiora sustollere, purgatisque nostrae mentis obtutibus, quibus videri se posse revelavit, semetipsum dignetur ostendere. Caeterum daturus necne sit oculis post resurrectionem aliquid simile mentis, ejus arbitrio relinquamus, cujus judicio et haec et alia innumera impune, quoad mortaliter vivitur, ignoramus. Quaternionem quem reperisti nescio quis mihi 63 sublegerat. Verborum vero, quorum flagitasti rationem, quia nec plenaria statim omnium occurrit, et eam indagare maximae causarum moles, quibus assidue obruor, inhibuerunt, in aliud tempus distuli: quanquam non sim nescius Graecorum sermonum proprietates a Graecis potius exspectandas. Sane si quando scribendum parvitati meae decreveris, obsecro superfluis aut falsis laudibus non oneres; sed magis Domino supplices ut me semper suae laudis avidum faciat, meae vero laudis fructum in illud tempus differat quo laus erit unicuique ab eo.
(de Civit. Dei, lib. XXII, cap. 29) (Jer. XXIII) (Sap. IX) (neque enim hinc nos
errare permisit qui ait: Palpate, et videte quia
spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis
habere [Luc. XXIV] ) (Matth. V) (Psal. LXXII.) (res enim quam
significant incomprehensibilis est) (August.
ibid.) (Aug.,

de Civit. Dei, lib. XXII, cap. 29) (haud 61 dubium quin spiritus) (Isa. LXIV) (Psal. XXXIII)