38  EPISTOLA XII. AD HENRICUM REGEM.  Henricum, sc. J, Anglorum regem, de miseranda filiorum submersione consolatur  ,  et egregia veri sapientis descriptione, animum ejus ad constantiam erigit. Porro veram hominis felicitatem, non in iis quae circa hominem sunt, sed in iis quae in ipso sunt positam eleganter probat, quibus solis adhaerere, Dei in nobis imaginem referre est et revereri.
Cum bene multis imperes, nulli melius imperas quam tibi. Majori siquidem laude potestas exemplum promit quam gladium. Illud enim doctrina lenis est, et iniquitatem flagello reprimit incruento. Hic autem odio saepius educitur, quam judicio; furore, quam lege. Nostis profecto regis esse sibi primum, deinde populo dominari; nostis principem, donec de seipso triumphet, obscure de hostibus triumphare. Hinc est, quod in adversis animo crevisti; quod aliquid magnum de illo vultus hilaris et serenus eloquitur. 39 Vultus interpres animi est, et quam liber suus homo sit interior, constantia melius quam voce denuntiat. De fortuna, si quid tamen fortuna est, celeberrime triumphasti Ea nihil in alium hostiliter, tam frustra conata est. De tot missilibus, quae victoriam illi accelerant, acutissimum elegit, et quo neminem antea recordor vulneratum. Quod ne tanquam laxius emissum sine vulnere vulneraret, totis viribus collectis illud intorsit, non minus lacerto confisa quam telo. Caeterum nihil ea conatu, nihil acumine profecit; cutem tantum signavit, nequaquam ad interiora perveniens. O bene munitum pectus, quo se fortuna minorem erubescit! O animum custodem sui, et ignarum, vel sapientem extorqueri sibi, vel regem! Neuter tibi ablatus est, neuter imminutus; alter libertatem mentis, alter statum regni servat incolumem. Dubium est quis integrius apud te suum expleat officium. Quippe nullis verba rumpuntur suspiriis, nullae tenebrae vultum operiunt. In ore, sua est serenitas, et animi solemnitatem risus indicat moderatus. Denique non pendent regni negotia, nec subsidium frustra praestolantur oppressi. Curia lege regitur curiae; nec ei aliquid est cum rapinis, nisi ultio rapinarum: magnum hoc regis, magnum sapientis indicium. Sapientia enim est, nec in prosperis effluere, nec in adversis moerore sepeliri. Statum quemdam homini natura paravit, quo semper eumdem ad utrumque se praestaret eventum; illum deponere, et pro habitu variari fortunarum, non natura, sed naturae defectus est. Omnis enim natura bona, quoniam vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona . Esse autem malum, a propria conditione defecisse naturam, nemo qui dubitet. Et quidem priusquam creatoris edictum lethali solveretur edulio, inerat homini gratia juvans ad bonam arbitrii libertatem; unde tunc apud eum agebatur, ut quod offenderet nihil esset in anima, nihil in carne quod puderet. Omnis affectus animi anhelans, et pronus ad virtutem. Illicitus et indecens motus longe prorsus a corpore. Totum hominem obedientia sibi vendicabat. Omnia sibi subjecta, quandiu ipse mulieri subjectus non fuit. Cui postquam morigeratus est, coepit esse non suus, et tot dominis servire quot vitiis. Omnis enim qui facit peccatum, servus est peccati . Hanc servitutem sibi vir uxorius suscitavit, cum in vetitum Domini 40 sui epulatus, esurire meruit libertatem. O nunquam punita satis transgressio! Prolatam in reos parentes sententiam nullus evasit successorum. Hujus inducias nemo vel annis, vel sexu promeruit. In ea concipimur puniendi etiam in sepulcro. Attende miserias hominis; intuere cineres; vectigalia peccati sunt. Peccatum tot secutae sunt ultiones, quot ex eo incommoda pullularunt. Quarum scilicet ultionum ea fuit prima, quae velut inermem et auxilio destitutum hosti transgressorem exposuit. Ex quo enim homo culpam commisit, amisit et gratiam. Qua ille derelictus, factus est sicut sine tutore puer, sicut equus sine fraeno. Unde et arbitrii libertas in malum convaluit, projectum a gratia, potentem ad vitia inveniens. Nec pronum fuit, ut is amisso auxilio, multas vinceret illecebras, quem una vicerat et adjutum. Ea victoria victi sumus omnes, et personale delictum proscripsit universos. Ea venundati sumus sub peccato, sine argento redimendi. Ea sceptrum exactoris est exaltatum, et impositum nobis jugum, quod nisi a facie olei computrere non potuit . Tunc primum subactus carni spiritus, illum adhuc deplorat principatum, de quo sic Apostolus ait: Non enim quod volo, illud facio, sed quod nolo, illud ago . Tunc etiam indeclinabiles hominis miseriae, et omnia haec incommoda, quae cum illata sint pro peccato, non tamen ablata sunt cum peccato. Denique tunc homo noster exterior statum immutabilitatis amisit, incipiens cum tempore labi et praeterire, qui nisi peccaret, eo manente, tempora praeterirent. Ubi autem peccatum peccavit, licet nongentos et amplius vixerit annos, statim tamen amissa stabilitate cum gratia, de die in diem deficere et mori quodammodo coepit, operante jam in illo comminatione divina quae dicit: Qua die comederis, morte morieris . Neque is tantum mutationi praescriptae succubuit, sed interiorem quoque hominem perturbationes illae sibi vindicare coeperunt, quas nomine erucae et locustae, bruchi et rubiginis, propheta Joel sic declarat: Residuum erucae comedit locusta, residuum locustae comedit bruchus, residuum bruchi comedit rubigo . De eis doctissimus poetarum his loquitur verbis: Hinc metuunt cupiuntque; dolent gaudentque, nec auras Dispiciunt clausae tenebris, et carcere caeco.
Quorum duo, gaudium scilicet et dolorem, 41 varius rerum suscitat eventus, impotens animi constantiam extorquere sapienti, Sapiens enim, adversus eam quam dicitis fortunam, nunquam imparatus, nunquam inermis invenitur. Secum habet quo praecaveat insidias, quo jacula frustretur inimici. Extra se nullum pugnae quaerit apparatum. In omni casu seipso tutus est. Pectus ejus pharetra fertilis, et armamentarium copiosum. Semper sagittis exuberat, semper abundat munimentis. Hauriri non potest, cum tela promere non desistat. Quibus ille munitus, universa fortunae missilia contemnit, obsequente pariter et persequente superior. Dum ea blanditur, ingratus est; dum intonat, aspernatur. Nullis rerum movetur eventibus, insultans universis. Quippe nihil est, unde non triumphet animi triumphator, Fortassis autem quaeris quibus armis tam viriliter sapiens dimicet, qua pugnandi forma biformi sit hoste potentior? Quod si nescis, deceptum me confiteor, qui ea nec ignota tibi, nec tibi deesse crediderim. Infelix cui contigerit praefata carere armatura; infelicissimus, cui etiam ignorare. Apud hujusmodi Democritus materiam risus invenit; Demosthenes lacrymarum. Absit autem ut alea rerum te talem efficiat, et sobolis amissionem sequatur amissio sapientis. Gravius naufragium passus es in solo, quam in salo, filii tui, si fortunae tempestas sapienti sapientem extorsit. Quod factum non dubito, si te praeteriit quibus instrumentis tuetur sapiens, non domum, sed seipsum, non supellectilem, sed animi libertatem. Quorum scilicet instrumentorum si tibi elapsa est notitia, redi ad te, et quos reipublicae debes oculos, scriptis praesentibus admovere non moreris. Quae cum nec sententiarum majestate scintillent, nec ordine commendentur, aut arte, fortasse tamen ex eis exprimes aliquid, quo vel a longe, speculeris illam sapientis armaturam. Non omnia contemnenda sunt, quibus multa reperiri possunt meliora. Ex aqua plures, quam ex mulso, sitis ardorem exstinxisse invenies. Imprimis igitur necesse est attendas quamlibet hominis aetatem, vel extrinsecus accitis tutoribus, vel ingenita sibi ratione gubernari. Quippe, quanto tempore haeres parvulus est , paedagogus ei providetur, provisurus, ne quid 42 excidat de summa patrimonii, ne lingua vaniloquiis assuescat, ne turpitudinem tenerae praebibant medullae, ne tandiu puer vivat, donec puer centenarius ad tumulum laetis deferatur exsequiis. Reliquae autem aetates ratione reguntur, nisi perturbatio proprii domicilii, vel aliquid aliunde officium rationis impediat. Quod si contigerit in republica interioris hujus hominis nostri, et ejus quem circumferimus, nihil rite fit, nihil ordine, nihil unde doceamur, quid a caeteris animantibus hominem separet, uniat Deo. Caeterum cum rationi pax est, et ipsa in administratione praefatae reipublicae suam retinet libertatem, totus homo bene regitur, idem est animus, sive pulsetur adversis, seu laeta blandiantur. Tunc ea vivendi leges praescribit, decernit immobilia, dispensandis inclinatur. Tunc ad componendum pectus humanum, circumspectis invigilat institutis; tunc et creat et educat sapientem. Quae videlicet instituta cum ad me traducibus paginis pervenirent, publicis conspectibus exponenda decrevi, veritus invidiam posterorum, si ea posteris inviderem. Haec igitur illis exaravi, qui nec prosperis reverenter utuntur, nec immoti dura pertranseunt. Consideranti diligentius quid sit homo, nihil probabilius occurrit, quam ipsum esse animal divinum, et quasi quodam participio numinis insigniri. Ossibus et carne parentem circumfert et sapit terram. Ratione, Deo se propinquum et affinem denuntiat. Hac sane praerogativa eum ad imaginem Dei et similitudinem conditum divinitus Moyses attestatur. . Unde id etiam homini accessit, ut vera bona per eam cognoscat, et diligat. Quae autem opinione bona sunt, cognoscat quidem, sed nisi sicut oportet, et in quibus oportet non diligat. Ratione siquidem docemur, ea quae virtutis sunt, vera esse bona, et haec esse intra nos. Quae vero temporaliter possidemus, opinione esse bona, et haec circa nos. Porro quae circa nos sunt, non nostri, sed alterius juris sunt. Casus eis principatur. Nesciunt ex nostro vel venire, vel stare arbitrio. Nobiscum tanquam precaria sunt, tanquam servus alienus. Nihil his et illis, quibus vera, vel habetur, vel amittitur felicitas. Quippe nemo felix, nemo miser 43 ex alieno. Suum est hominis quidquid vel bonum facit esse, vel miserum. Evangelii ficulnea ex fecunditate sua gratiam acquirit, ex defectu succidium. Sicut scribit philosophus, equum sua facit insignem velocitas, inertior ad molam destinatur. Nullus ei contemptus ex humili, nulla gratia ex ambitioso provenit apparatu. Uterque alienus est. Uterque deforis adjunctus est. Sic et homini alienum est quidquid non in homine, sed circa hominem est. Assignantur ei dignitates; ascitur uxor, cui nihil deest ad gratiam conjugii; in sobole suam deosculatur imaginem; in cellariis clausa est totius anni fecunditas, in loculis opes Croesi, et quocunque circumjectat oculos, nihil nisi suum intuetur. Caeterum haec aliena esse, fuga ipsorum denuntiat. Bona vaga, bona sunt pennata haec omnia. Eorum esse, nusquam esse diutius. Eorum status, nemini statum praefigere certiorem. Praeterea dubium est infideliusne morentur nobiscum an hostilius. Quippe res in infinitum cedet, si recensere velim discrimina principum, si turbati querelas conjugii, si mille Menedemos plorantes filios scortatores, si conflatas inique, vel attritas turpiter divitias; si possessiones arrogatas armis, erogatas flagitiis, dolo sublatas, translatas praejudicio, et quibus in hoc tempore nihil est abjectius, jactura nominis quaesitas et honesti. Hujusmodi querimoniis fora perstrepunt, resonant auditoria; litigatur in triviis, in conviviis disceptatur. In manibus leges, decreta prae oculis, nec ullum jam tempus est in quo vel Ecclesiae desint quos eliminet, vel curiae quos damnet. Ecce vides quanta mundus laboret insania. Gaudere nescit, donec adeptus sit quo gaudium in moerorem, cithara in luctum convertatur. His invigilat acquirendis, quae si sero veniunt, prius dilatione cruciant, quam usu pascant. Si cito, de propinquioribus angustiis faciunt certiores. O insani! quibus celebre est sollicitos esse, ne sibi desit materia sollicitudinum, nec causa tormentorum. Quae tamen cum sapiens assequitur, inter varios eventus, variari ipse non 44 novit. Ratione regitur, quam in gubernandis actibus humanis non dubitat obtinere principatum. Huic sapiens assidet, hanc attendit paedagogam. Docet haec uti submisse prosperis, adversis insultanter et biformes eventus uniformi constantia superare. Docet eadem ne discipulus suus ex alterato vultu, res alteratas circa se ostendat; aliud esse quo gaudere hominem conveniat ac dolere, quod cupere conspicuum sit ac timere. Si ea, inquit, tibi sunt adversus quae non est lex, gaude. Si ea propter quae posita est lex, dole. Illa enim beatum te faciunt, haec miserum. Illa cum tibi sunt, et Dei, et tua etiam sunt; haec autem cum tibi sunt, non Dei, sed tua solummodo sunt . Porro cum cognoscis utraque, si ea diligis adversus quae non est lex, imago Dei apud te suum explicat et peragit officium. Cum autem utraque cognoscens ea diligis propter quae posita est lex, imago Dei apud te quidem est, sed velut obducta sordibus, aut pulvere squalidior a suo excidit et procul est officio. A malis enim bona eligere ac diligere, Deum imaginari est. Quanto autem quisque alteri eorum voluntate est conformior, tanto ei vel in gloria est similior, vel in poena.
(Gen. I, 31) (Joan. VIII, 34) (Isa. X, 17) (Rom.
VII, 19) (Gen. II, 17) (Joel. I,
2) (VIRGIL.) (Gal. IV, 1) (Gen. IV) (ut equo
melius, non meliore utamur) (Galat.
V)
[ al. quoniam] [ al. dominica,] [] [ f. exhauriri] [ al. vivat] [ al. sed non sicut]