97  EPISTOLA XXV. HUNALDI AD PRAEPOSITUM.  Ejusdem argumenti.
Domino Joanni praeposito Hunaldus frater. In duobus, ut mihi videtur, Capitulis vestrae summa controversiae consistit. Quam ego mea quidem sententia terminare non praesumo, sed vobiscum veritatem propositae quaestionis humiliter inquiro. Pars igitur prima disceptationis hoc continet quod alter altero impugnante hanc Hilarii negationem defendit, quia Christus initium corporis ex Maria non habuit, In hoc vero vos non adeo diversa sentire conjicio, sed tantummodo verbo invicem refragari. Sanctum namque Spiritum conceptionis initium virginalis fuisse, consentitis, et beatam Virginem sementivam carnem conceptui ministrasse uterque vestrum nihilominus confitetur. Corporis quoque Christi utrumque dicitis causam esse, ac per hoc initium. Sed, ut opinor, aequivoce. Nam et de quibusdam aliis rebus verbi gratia, puncto et unitate teste Boetio principium aequivoce praedicatur, cum alterum lineae, alterum numeri principium esse affirmetur. Aequivocatio vero vel quaelibet multiplicitas contradictionem non admittit. Quolibet igitur affirmante quia Christus initium habuit ex Maria, Hilario vero dicente quia non habuit, verba quidem dissonant, sed intellectus minime contradicit. Utrumque enim initium Hilarius fideliter credit. Nam scribendo: « Virgo genuit ex se corpus, » quodammodo initium esse Mariam praedicat. Cum vero de Spiritu sancto concepisse fateatur, alio modo initium quoque Spiritus declarat. « Corpus, inquit, non terrenae conceptionis elementis susceptum, non terrenis elementis inchoatum. » Quod mihi videor sic intelligere.
Elementa rerum principia vocat, id est causas illas quae divina providentia gubernante conceptionem corporum operantur. Quae videlicet causae sive naturae in procreandis corporibus numeros illos explicant, quos Deus, cum omnia creavit, simul crearet, et eis attribuit, et in ictu condendi seminaliter eas sparsit, non tamen suam eis potentiam alligavit. Terrenam vero conceptionem corporum dicit: Unde et corpora ipsa terrena nominat, id est, fragilia et infirma, utpote corruptioni obnoxia. Elementa quoque ipsa eodem censet vocabulo, eo videlicet tropo loquendi quo nomen effectus in causam redundat. Vir ille tamen adversarius vester, sed non inimicus, extranee, non dico vitiose terrena maluit interpretari vitiosa. Causae ergo illae communes, ut dicere coeperam, in congignendis corporibus operantur, velut cum seges vel arbor ex semine suo nascuntur. In conceptione vero virginali non solitus naturae cursus, sed alia penitus causa primum operata est, licet aliae sint subsecutae. Alia causa non creata supervenit quae carnem Verbo Dei personaliter uniendam de carne Virginis sequestravit, et eamdem ab originali peccato mundavit. De hac, ut arbitror, causa sive initio corporis Christi loquebatur Hilarius cum diceret: « Non habuit Christus initium ex Maria. » Illud enim revera ex matre non habuit, habuit vero aliud. Nam Virgo ex se genuit. Hoc, ut mihi videtur, Hilarius fideliter intellexit, a qua fide, qui recte sentiat, non dissentit. De verbis ergo contendere cum de rebus constet, et disputare ad nomen, viris non convenit eruditis. Nunc ad secundam quaestionem transeamus. Ea est hujusmodi. Tantaene infirmitatis fuit caro Christi, ut quemadmodum nos passione illata ex necessitate dolemus, ita quoque ipse non dolere non posset nisi miraculo praeter naturam divinitus operante. Et domnus quidem Philippus, quantum ex ipsius epistolis conjicere possum, tam firma complexione Dominicum corpus praedicat, ut quod praeter communem hominum valetudinem jejunavit, quod fluenta maris calcavit, naturae corporis ejus attribuat, quod vero doluit et dolendo mortuus est, praeter naturam et per miraculum factum esse dicat. Miram ergo hominis assumpti fortitudinem, per quam quidquid voluit fecit, nec doluit, nisi quando vel quantum voluit. Hanc ipse quidem praedicat, eamque nemo fidelium diffitetur. Sed differt, ex natura namque humanitatis putat illum contraxisse, quod nos ex gratia credimus eum habuisse. Hoc enim divinitatis unio personalis eidem contulit, ut omni naturae rerum imperaret, et nihil suae resisteret voluntati. Illi, inquam, voluntati rationali, secundum quam idem voluit homo quod Deus. Est namque et alia voluntas quae proprie dicitur appetitus, secundum quam dicitur velle comedere, qui etiam jejunium celebrans, ab escis vult abstinere. Vult igitur idem et non vult comedere, et huic quidem voluntati multa Christo tulit contraria, illi vero nihil. Fortissimus ergo fuit homo ille juxta illud Augustini: « Ineffabili distantia genus humanum fortitudine animi superabat. » Tam fortis fuit, tam sapiens, sicut et Verbum omnipotens fuit, non autem per naturam, sed per gratiam. Unde cum ab humanitate Christi mortis necessitatem removeat, in hoc illi sane consentio. Qui enim 98 omnipotens fuit, nulli hujusmodi necessitati fuit obnoxius. Hoc vero in quaestione relinquitur, utrum ex verbi natura vel humanitatis, a necessitate fuerit absolutus. Cum vero non uno tantummodo, quod etiam vos non latet, dicatur necessitas, ne ad nomen disputetur, necesse esse meo sensu dico cui impossibile non esse aequipollet. Cujusmodi necessitas, si vobis ob hoc in Christo fuisse videatur, quia modus ille redemptionis nostrae a Deo dispositus sit, et praevisus, ergo quaecunque caetera praevisa sunt, eadem ratione necessitati subjacebunt. Quod quia de caeteris verum non est, de hoc etiam falsum esse necesse est. Hanc ergo necessitatem Ecclesiae doctores illi a Christo removent, quos suae testes opinionis asciscit Origenes: « Quaecunque, inquit, de Christo legeris, non necessitate facta reperies. » Et Maximus: « Video Christum esurisse, sed non invenio manducandi necessitatem habuisse. » Augustinus quoque: « Habemus has affectiones ex humanae conditionis infirmitate. » His verbis necessitatem significans, unde subjungit: « Non autem ita Dominus Jesus Christus, cujus infirmitas fuit ex potestate. Non ergo infirmitatem actionum a Christo removet, sed eam ex necessitate venisse pernegat. » Et idem alibi: « Non est dubitandum Christum infirmitate animi non esse turbatum, id est non quia deesset ei fortitudo, turbatus est. » Ita etiam accipiendum est illud Maximi. « Quod Christus esuriebat, non fuit illud fragilitatis corporeae, non quod eam non haberet cum ipse esuriret, alioquin esurire non posset, sed quia fragilitas suscepta non coegit, id est invitum non compulit, ut esuriem sustineret. » Et bene subjungit hoc coelestis gratiae fuisse sacramentum. Quidquid enim Deus in homine fecit vel passus est, quantum ad sui naturam, miraculum fuit a saeculo non auditum. Hilarius quoque, quid aliud negat in Christo sub nomine naturae, quam necessitatem dolendi? « Non habuit, inquit, vim, naturam, necessitate dolendi. » Et alibi: « Sine sensu, inquit, poenae, vim poenae saevientis excepit. » Sensus, non est hic nomen actus sicut et visus quandoque, ut cum dicimus aliquem habere visum, qui actum videndi non exercet. Sensum ergo vocat Hilarius, naturam sentiendi. Idem vero apud eum puto esse aliquid ex natura fieri, quod apud Augustinum, ex conditione nascendi, id est ex necessitate. Ipsam vero, inquit Tullius, naturam difficile est diffinire. In verbis autem modernae auctoritatis, quae in medium quoque proferuntur, viderit ipse auctor quid sentiat. Ego vero sic intelligo. « A peccato, inquit, et poena naturaliter mundus fuit Christus, naturaliter ab his mundus fuit, sine quibus nasci potuit. » Nos vero naturaliter his obligati sumus, quia, sine his nasci non possumus. Potest tamen hoc et ad naturam divinitatis referri. Cum ergo his doctorum testimoniis a Christo mortis necessitatem abfuisse nobis et domno Philippo conveniat, quid hic tamen ab ipso dissentiam, advertite. Nonne enim hoc recte dicere possum, quia fuit necesse Christum mori, non simpliciter tamen, sed cum hoc adjuncto, nisi vellet Deus praeter naturam carnis operari? Et duplicem quidem necessitatem esse, absolutam scilicet et determinatam, Boetio et Cicerone auctoribus instruimur. Quid vero, inquit aliquis, istane videtur duplex necessitas caeteris quibusdam hominibus similiter convenire, vel ab eisdem removeri? Nonne tres pueri in camino ignis necessario urerentur? Moyses quoque et Elias jejunantes nonne ex necessitate deficerent, nisi divinitus accepissent ut isti flammas, illi inediam sustinere potuissent? Magna vero hic est distantia. Christus etiam ex natura illa qua Deus erat, fecit quod voluit, caeteri vero hominum quod fecerunt, non ex se, sed aliunde et per gratiam habuerunt. Sed quid? Nonne etiam assumptus suam potentiam per eamdem gratiam habuit? In quo ergo ipsius, quam caeterorum amplior fuit perfectio? Multo sane amplior fuit: Omnibus enim hominibus pleniorem homo ille gratiam accepit, « de cujus plenitudine accepimus omnes . » Quidquid enim habuit Filius Dei per naturam, hoc et filius hominis per gratiam. Christus vero, qui unus et Deus naturaliter erat et homo, quid habuerat per gratiam, quaesitum est. Nunquid in hoc domnus Philippus dissentit? An fortasse hoc dicet, quia munda Christi conceptio ex gratia fuit, quae, ut ipse putat, miram ei carnis fortitudinem dedit; et ideo fortitudo illa per gratiam creatricem in homine illo dicatur fuisse, non minus tamen per naturam. Nunquid hoc ei concedendum est, quod munda Christi conceptio supra hominem illi fortitudinem humanitatis assumptae naturae cum ipso praedicare videmur, et quae inter nos modo grandis controversia videbatur, in magnam convenientiam redacta est, nec nisi de verbis disceptamus. Id enim naturale esse puto, quod ex conceptione res contrahit. Quod econtra id negari potest, quin illa sacrosancta conceptio adversus omnes molestias magnum ei munimen contulerit. Nam, si Joannes, qui libidinis aestus non senserat, olei fervorem meruit non sentire, quanto magis eum, qui non solum virgo, sed et virginis filius fuit, a dolendi necessitate sua munditia liberavit? An credendum est idem esse Jesum ex conceptione munda, quod 99 ex Verbi unione suam potentiam contraxisse. Quod si ita est, in adversam iterum vereor incidere partem. Res ista, fateor, perplexa est, et ideo vestrae prudentiae diligentius attendenda. Quantum vero meae videtur parvitati, munda hominis conceptio quem Deus assumpsit, nil eis contulit, praeter quam quod assumens voluit. Nostrae vero infirmitatis statum sine peccato suscipere suae benignitati complacuit, ut paulo post ostenderetur. Carnis ergo fortitudinem quam ille praedicat, ex humanitatis natura non habuit. Non enim statum illum, in quo Adam ante peccatum, sibi Christus induit, ut domino Philippo visum est, sed, cum tres humanae naturae sint status, ex unoquoque illorum, teste Boetio, aliquid assumpsit. Nam quod mortale corpus habuit, ex eo nimirum statu fuit, quo Deus hominem post peccatum punivit, quod vero peccare non potuit, secundum illum statum fuit, ad quem transferendus esset, si tentatori non cessisset. Tertius restat status, quem Boetius medium vocat, per quem homo ante peccatum potuit esurire, accepta digerere, et in somnum labi, quae, et similia in Christo fuisse nullus negat. Quem etiam statum si pure Christus assumpsisset, non tamen semper per naturam hominis jejunare valeret. Non enim tam patiens Adam fuit inediae, ut sine escis vivere potuisset. Quod Boetius manifeste his verbis ostendit. Neque enim in Adam tanta indigentia defuisse credenda est, ut, nisi manducasset, vivere non posset. Non sum tamen nescius in diversis codicibus super hoc ejusdem auctoris diversas inveniri lectiones. Si quis vero diligenter attendat, quae sequuntur, facilem hujus rei intelligentiam consequetur. Carnem igitur naturaliter infirmam Deus univit, sed eam puellae fortem exhibuit. Econtra dominus Philippus: « Fortem, inquit, naturaliter assumpsit, sed pro tempore languores nostros sustinuit. » Scripturarum vero testimonia, quae super hoc adversum nos producit, non minus a nobis faciunt quam ab ipso. Et quas ad suae opinionis assertionem violenter nobis extorquet, ad nostrae defensionem fidei promptum est retorquere. Christi enim fortitudinem praedicant, et eum a necessitate absolvunt, de quo secundum praedictae expositionis tenorem, nihil inter nos ambigitur. De hoc vero res agitur: « Quem statum humanitatis Christus assumpserit. » Hic tota vis hujus quaestionis consistit. Ad cujus solutionem nihil efficax, quantum mihi videtur, attulit. Nam contra rationem illam quam inculcat, Christum fragilitatis ob hoc naturalis expertem fuisse, quia sine peccato conceptus sit: Contra hoc, inquam, Boetius indubitatam profert sententiam, cui Gregorius non obsistit, dicens: « Quia nulli admistus est culpae, nulli ex necessitate succubuit poenae. » Nam, cum sine peccato nasceretur, eum statum, qui homini post peccatum poenaliter inflictus est, ex necessitate non assumpsit. Non hoc sentit Gregorius, Christum ideo fragilitatem non habuisse naturalem, quia peccatum non habuit, sed ideo non necessario habuisse. Quid vero? Nonne propter suam munditiam removet ab eo necessitatem? Quod si verum est, nonne fortitudinem summam munda conceptio sibi contulit, quae coactionem necessitatis abstulit? Hoc posito fere in adversam partem relabimur. Non est hic dissimulanda difficultas. Attendat subtilitas vestra. Christi ergo munda conceptio, nunquid omnimodam ab ipso necessitatem removet? Nam in eo determinatam paulo ante concessi, et nisi ipse aliter vellet, nonne necesse esset ipsum mori sicut et Petrum? Tantam ergo infirmitatem habuit naturalem caro Christi, quantam et Petri. Habuitne tantam mortis necessitatem quantum ad hominem? Haec vero verborum involucra, ne tanquam puerilia vobis sint taedio; desisto prosequi. Sed opinionem illam prosequi volo, quae carnis nostrae fragilitatem, quam homo peccando meruit, moriendi scilicet, et affectuum omnium Christum a conceptione sua negat assumpsisse, hoc uno excepto, quod peccatum in ipso cadere non potuit. Contra quam ad ipsius concesso quodam sic procedo. Christum a conceptione sua suscepisse confitetur hanc infirmitatem, ut dolere posset illata sibi passione, et eam nobis habere communem. Quod si verum est, nonne dolendi naturalem suscepit potentiam? Hoc enim naturale puto, quod a Creatore res contrahit. Quomodo praeter naturam et per miraculum doluit, qui dolendi potentia carnali non caruit? Nam et lapis, si dolendi a creatione potentiam haberet, ergo, cum cederetur si doleret, praeter naturam et per miraculum procul dubio non doleret. Sol vero, quia naturalem standi potentiam non habuit, praeter naturam ipsius, et per miraculum factum esse dicimus quod stetit. Amplius: Quae, rogo, causa fuit, ut Christus mortem formidaret, quae tam procul ab ipso aberat, ut in eum cadere non posset, nisi magna in se causa virtute ascisceret. Atqui, inquiet, Christum ita formidinem, sicut et dolorem, ad tempus suscepisse, ut sic major erga nos dilectio probaretur, cum ipse naturaliter fortis pro nobis dignaretur informari, et sic noster amor major ex debito redderetur, cui respondeo: Quia mediator Dei et hominum, cum suae medietatis interjectu, duo extrema et sibi contraria 100 in concordiam vellet revocare, quanto fragilitati nostrae affinior factus est, tanto largiorem suam nobis benignitatem ostendit, et ideo major ei dilectio est exhibenda. Amplius quoque: Cum duae in Christo naturae sine confusione conjunctae sint, quidquid Christus fecit vel passus est, secundum alterutram earum fecisse eum vel sustinuisse necesse est. Quod ergo ex neutra earum, nec passus est, illud omnino, nec fecit, nec passus est. Ex neutra vero naturarum doluit, nam, si non humana, multo minus igitur doluit ex divina. Restat ergo ut nec omnino doluerit. At hoc sentire de Christo nefas est, ipsum igitur naturam dolendi non habuisse perfalsum est. Quod si naturam velit necessitatem intelligere, sicut beatus Hilarius vim, naturam, necessitatem inculcat, non nisi ad nomen erat tota disputatio ista, et aut sibi ipse dissentiat necesse est, aut in nostram penitus concedat partem. Itaque jam non magis huic quam beato Hilario erit succensendum. Sed forte modus iste loquendi, et verborum quasi novitas vos offendit. Et hoc quidem vitium novitatis in modernis non mediocriter est arguendum. Sanctum vero Hilarium, si recte sentiat, a modernis propter verba non aestimo judicandum. Summae enim subtilitatis est philosophus ille; et hanc sibi loquendi voluit habere libertatem. Hac super quaestione proposita nihil temere affirmando, sed percunctando, pleraque dicta sunt. Nunc si quid ad haec domnus Philippus vobis respondeat, vellem edoceri. Actum Duaci 2 Novembr. ann. 1617 Franciscus SILVIUS, S. Theol. doctor et in Universitate Duacena professor.
(Joan. I) (si forte legerit)