EPISTOLA XIV.  Fulgentius Ferrando, respondens ad propositas quinque quaestiones.   1.   230  QUAESTIO PRIMA. 2. RESPONSIO. 3. 4. 5. 6.  7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.   240  QUAESTIO SECUNDA. 15. RESPONSIO. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. QUAESTIO TERTIA. 25. RESPONSIO. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 33. 34. QUAESTIO QUARTA. 35.   258  RESPONSIO. 36. 37. 38. QUAESTIO QUINTA. 39. RESPONSIO. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47.
Epistola tua, sancte frater, et condiacone Ferrande, laetificavit cordis mei simul, et excitavit affectum; ut et certus de tua salute gauderem, et intentus quod quaeris inquirerem; ab illo utique cui et debetur gratiarum actio, et a quo est vera salubrium rerum exspectanda ac postulanda cognitio: ut idem qui prospero auditu gaudium donat, etiam infusione gratiae spiritalis intelligentiam tribuat; et sicut ipse ad inquirendum se accendit studium, ita pulsantibus ad se largiatur ingressum. Tunc enim in gaudium Domini nostri poterimus intrare, si nos hic dignatus fuerit in illud magnum pietatis sacramentum dono gratiae spiritalis inducere, et ad devitandum vitae hujus defectum, qui nobis subrepit frequenter infirmis, panem nobis ipse tribuat intelligentiae spiritalis; nec nos permittat veternosae corruptioni exterioris hominis subjici, sed ad studium sanctae cogitationis , et operis interiorem nostrum de die in diem faciat coelesti lumine renovari. Dicta tuae igitur epistolae jam ponamus; ut quod Dominus donaverit, quaestionibus singulis respondere possimus.
Exigis namque ut veraciter dicam tibi, Utrum Trinitas inseparabilis propter unam eamdemque naturam, operationem, ac voluntatem, dici debeat separabiles habere personas, an etiam in personis sit omnino inseparabilis praedicanda. Haec esse verba primae quaestionis procul dubio recognoscis. Ubi nobis illud est principaliter intuendum, quia Trinitas inseparabilis dici non debet, si possunt illae tres personae aliquatenus separari. Hoc enim vere inseparabile dicitur, quod nullatenus separationem potest recipere. Nam quod non separatur, sed separari potest, inseparabile non est. Quod si quisquam separari posse putat in Trinitate personas, non Trinitas est inseparabilis dicenda, sed unitas. In personis quippe Trinitas constat, unitas in natura. Sed nescio utrum nostra possit assertio veritate fulciri, quando sic inseparabilem naturam dicimus ut ejusdem naturae personas separabiles asseramus: cum utique una natura, quae non potest in personis dividi, ipsa inseparabilitate sua, nec ipsas ostendat separari posse personas. Nam separationem naturae absque separatione personae, ut non longius eamus, in ipsis hominibus invenimus. Carnem quippe humanam nemo dubitat ad naturam hominis pertinere; cujus tamen potest fieri separatio, si quodlibet membrum praecidatur a corpore: quae tamen praecisio non in se potest separationem habere personae. Neque enim cum manus aut pes a corpore praeciditur, cum eodem membro etiam persona hominis separatur; quamvis fiat quaedam naturae separatio, cujus pars praecisa invenitur in membro. Sed sicut ille homo si vivit postquam membro caruerit, naturalis definitionis plenitudine non carebit, qua dicitur homo animal rationale, mortale: sic habens naturae definitionem veram, necesse est ut propriam quoque habeat cum natura personam, quamvis partem naturae, id est partem carnis a se habeat separatam. Cum vero separantur homines personis, natura quoque sine dubio separantur. Quoniam non separatur persona, cum manus aut pes separatur a corpore: separatur autem in personarum separatione natura, cum homo separatur ab homine. Inseparabilis igitur naturae unitas non potest separabiles habere personas. Proinde considerare debemus illam Trinitatis unam eamdemque naturam ita totum implere, ut non sit aliquid ubi non sit. Inde est enim quod et ubique tota est, et loco nullatenus continetur; tota scilicet in spiritibus et corporibus singulis, et tota simul in omnibus creaturis. Nunc enim non de gratia loquimur, qua se Deus gratuito munere misericordiae suae salvandis hominibus praebet; sed de natura, qua Deus omnia quae fecit, et implet, et continet; secundum quam dicit: Coelum et terram ego impleo ; et secundum quam ipsi Deo beatus David 231 dicit: Quo ibo a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in coelum, tu illic es; et si descendero ad infernum, ades . Et de Christo qui est sapientia Dei, dicitur: Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter . De Spiritu quoque sancto Scriptura divinitus inspirata sic loquitur: Quia Spiritus Domini replevit orbem terrarum; et hoc quod continet omnia, scientiam habet vocis . Invenitur autem hic vocem cordis significasse, non corporis, vocem scilicet non corporeae locutionis, sed intimae cogitationis. Vocem illam, quam solus Deus audit clamantem, quando in occulto solus aspicit cogitantem. Ideo sequitur dicens: Propter hoc qui loquitur iniqua, non potest latere; sed nec praeteriet illum corripiens judicium suum . Ostendens autem ubi sit haec iniqua locutio, ut agnoscatur conscientiae magis esse quam linguae, hoc sancta Scriptura subsequenter aperuit, dicens: In cogitationibus enim impii interrogatio erit . Haec ideo dixi propter quod de sancto Spiritu dicitur, quia quod continet omnia, scientiam habet vocis. Omnia quippe continens non est minor Patre vel Filio Spiritus sanctus; et habens intimae cogitationis scientiam, Deus verus agnoscitur qui occultorum cognitor invenitur. Scientia vero quae comprehendit occulta, sine dubio continet et futura: quod summo ac vero Deo vera fides assignat, sancta Susanna Deum verum taliter invocante: Deus, qui occultorum es cognitor, qui scis omnia antequam fiant . Trinitas itaque, id est Deus unus, verus, et bonus, aeternus, incommutabilis, et immensus, ubique totus est secundum immensitatem atque omnipotentiam naturalem, quamvis non in omnibus habitet secundum gratiae largitatem. Hinc est quod cum Deus per Hieremiam dicat- Ego sum Deus approximans, et non Deus de longinquo , memoratus tamen propheta eidem Deo dicit de quibusdam: Juxta est ori eorum, et longe a renibus eorum . Deus ergo bonis et natura propinquat et gratia: natura, qua creat; gratia, qua salvat: natura, qua facit esse homines; gratia, qua justificat peccatores: natura, qua eos facit ex hominibus nasci; gratia, qua dat eis potestatem filios Dei fieri : natura, qua facit ut vivant; gratia, qua facit ut sobrie, et juste, et pie vivant : natura, qua eos facit in hoc mundo parvo tempore vivere; gratia, qua eos facit in coelo sine fine regnare. In malis vero sola est Deus immensitate atque omnipotentia naturali; qua eos facit esse, vivere, atque sentire; rationales esse, liberum quoque habere voluntatis arbitrium; sed liberum, non liberatum. Liberum enim arbitrium manet etiam nunc in hominibus per naturam, quod in quibus voluerit Deus, dignatur liberare per gratiam. Ex quo enim primus homo libero arbitrio venundatus est sub peccato, ideo mala coepit esse libertas hominis, quia ipsi libero arbitrio ablata est bonitas voluntatis: et sic in eodem hominis arbitrio coepit esse mala libertas; ut ipsa illi, et omnibus deinde per concubitum nascituris fieret inimica captivitas. Deus ergo, sicut supra diximus, per immensitatem naturae suae, totam creaturam suam et continet et implet; ac per hoc, totum implet Pater, totum Filius, totum Spiritus sanctus; quia et Pater, et Filius, et Spiritus sanctus 232 naturaliter unus est Deus. Non sic est autem una natura Patris, et Filii, et Spiritus sancti, id est trium illarum personarum, sicut est humana natura, trium quorumlibet hominum; quorum sic est una natura, ut eorum tamen et animae separentur et corpora: cumque sit in tribus hominibus unitas naturalis, nullius tamen est cum duobus caro, animave communis. Hinc est quod separari ab invicem creaturae quaelibet consubstantiales possunt: quia singulae earum totae ubique esse non possunt: nam et cum in illis fit per gratiam fidei, ut multitudinis credentium sit cor et anima una ; possunt tamen in personis separari locorum situ, licet cordis non separentur affectu; possunt et aliquae infideles ex fidelibus fieri, et ab illius unius animae societate disjungi. Natura vero Trinitatis, quae sola est ubique tota, sicut ubique suum habet et unum et totum, sic separationem non potest recipere personarum. Nominantur quidem illae personae aliquando singulae; sed ita se voluit ipsa Trinitas inseparabilem ostendere in personis, ut nullum ibi nomen sit quo sic vocetur quaelibet una persona, ut non aut tribus naturali unitate conveniat, aut alteram ad alteram referri, etiam ipso nomine singularitatis ostendat. Nam de illis vocabulis, quibus ad se proprie dicuntur Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; in quibus scilicet non singularitas cujusque personae, sed communio monstratur unius essentiae; non est aliquod nomen quod sic Patri convenire possit aut Filio, ut Spiritui sancto convenire non possit. Dicitur enim Pater naturaliter Deus; sed naturaliter est Deus et Filius, naturaliter est Deus et Spiritus sanctus; nec tamen tres Dii, sed unus naturaliter Deus est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Omnipotens est Pater, sed omnipotens est Filius, omnipotens est Spiritus sanctus; nec tamen tres Dii omnipotentes, sed unus Deus omnipotens est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Aeternus est sine initio Pater, aeternus est sine initio Filius, aeternus est sine initio Spiritus sanctus; nec tamen tres Dii aeterni, sed unus Deus aeternus est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Immensus est Pater, sed immensus est Filius, et immensus est et Spiritus sanctus; nec tamen tres Dii immensi, sed unus Deus immensus est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Ubi ergo sic est nomen quodlibet unum, ut simul et tribus et singulis indifferenter possit convenire personis; et ita singulare in natura est, ut in personis esse plurale non possit; quomodo separabiles esse personas dicimus, quando pluralem numerum in nomine recipi non videmus? Quidquid enim singulariter tantum secundum naturam dicitur, necesse est ut in personis quoque inseparabiliter intimetur: et ostendit ipsa veritas personas non posse dividi, ubi quodlibet nomen, quod tamen ad se, non ad alteram unaquaeque persona dicitur, sicut singulariter in una dicitur, sic etiam in tribus singulariter nominatur. Nam in una persona dicitur unus angelus, dicitur unus homo: sed si tres personae fuerint angelorum aut hominum, nec unus angelus, nec unus homo poterit nominari: quia in illis tribus personis, quae in natura vel angelica vel humana reperiuntur, non unus angelus aut unus homo, sed sine dubio tres angeli vel tres homines necesse 233 est nuncupentur: caeterum nec unus angelus, nec unus homo dici potest illa vel angelicarum vel humanarum pluralitas personarum; quia vero tres illae personae vel angelorum vel hominum separari possunt, ideo ipsae tres personae non recipiunt simul unum naturae singulare vocabulum; sed vel tres angeli vel tres homines sine dubio nominantur. Non autem ignoramus per gratiam Dei fieri ut plures homines possint aliquo singulari nomine nuncupari: sicut est illud quod supra jam posuimus: Multitudinis autem credentium erat cor et anima una : quae tamen sic dicitur anima una, ut dicantur et animae, fidelium scilicet, non impiorum. Fidelibus enim discipulis Dominus loquebatur, quibus ait: In patientia vestra possidebitis animas vestras . Fidelibus etiam beatus Petrus dicit: Credentes autem exsultate laetitia inenarrabili, et honorificata; recipientes finem fidei vestrae, salutem animarum . Dicitur etiam in libro Sapientiae: Justorum animae in manu Dei sunt . Scimus etiam Thessalonicensibus beatum dixisse Apostolum, quorum electionem sciebat a Deo: Ipse autem Deus pacis sanctificet vos per omnia; et integer spiritus vester, et anima, et corpus sine querela in die Domini nostri Jesu Christi servetur . Sed etiam in hymno trium puerorum nihilominus legitur: Benedicite, spiritus et animae justorum, Domino . Scimus per gratiam Dei et sanctam Ecclesiam unam virginem nuncupari, dicente Apostolo: Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo ; sed in ipsa una virgine plurali numero etiam virgines nuncupantur. Legimus etiam: Afferentur Regi virgines post eam . Nec illud est dubium, unam esse Ecclesiam quae per totum est orbem diffusa terrarum, quae ab Apostolo appellatur Ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis : quae tamen sic una, sic est et Ecclesia, ut in ea plures appellentur Ecclesiae. Ipse enim beatus Apostolus dicit: Eram autem ignotus facie Ecclesiis Judaeae, quae erant in Christo . Sed et fratrem se dicit Corinthiis destinasse, cujus laus est in Evangelio per omnes Ecclesias . Ecclesiis quoque Galatiae se scripsisse in ejusdem epistolae demonstravit exordio. Fideles quoque suos unum lumen esse Dominus noster ostendens, ait discipulis suis: Vos estis lumen mundi ; et tamen Dei filios lumina beatus Jacobus appellare non dubitat, dicens: Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum . In his itaque omnibus et singulare invenimus vocabulum, et plurale: ideo autem plurale, quia omnes creaturas separabiles esse ipsa qualitas naturalis ostendit; ideo vero singulare, quia ut sit una anima, unus spiritus, una virgo, una Ecclesia, unum lumen, hoc illa una Trinitas per suam gratiam fecit; quae tam in natura quam in personis sic est inseparabilis, ut quidquid ibi tam de una quam de tribus personis singulariter dicitur, pluraliter non dicatur. Non itaque possunt Patris, et Filii, et Spiritus sancti separari personae, quibus unum nomen naturale sic convenit, ut in tribus personis plurale esse non possit: excepto enim hoc ipso, quo personae dicuntur, nullum nomen aliud in Patre, et Filio, et Spiritu sancto potest inveniri, quod non singulariter tantummodo nominetur. Vix autem hoc unum reperire potuit humani sermonis inopia, 234 ut saltem tres diceret esse personas; ne si vel hoc non diceretur, Trinitas esse nullatenus crederetur, et in illa omnimoda taciturnitate, fidei periculum nasceretur Quocirca, secundum veritatem fidei Christianae dicimus, unum Deum esse naturaliter Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Necesse est autem ut sicut Trinitatem dicimus unum Deum, ita dicamus unum omnipotentem, unum aeternum, unum immensum, unum magnum, unum altissimum; et quidquid, in quantum Deus hominibus dedit, non solum in singulis personis, sed etiam simul in tribus ad seipsum singulariter nominatur. Ne vero ex hoc quod Pater unius est personae vocabulum, Filius quoque una tantum dicitur in Trinitate persona, similiter et cum Spiritus sanctus proprie dicitur, unius personae singularitas intimatur, quisquam velit istas tres separabiles asserere et affirmare personas: in quo unicuique personae sic unum ex his tribus nominibus convenit, ut commune tribus personis esse non possit. Quisquis hoc tentat objicere, si sic sentit ut loquitur, et hoc tenet conscientia quod indicat lingua, minus attendit, haec nomina esse sine dubio relativa. In quolibet autem relativo nomine sic certum est unam in seipsa significari personam, ut hinc referatur ad alteram: et non solum in his quae eadem sunt, sicut dicitur frater ad fratrem, amicus ad amicum, vicinus ad vicinum; sed etiam in his quae diversa sunt, sicut dicitur pater ad filium, filius ad patrem, genitor ad genitum, vel genitus ad genitorem; ex quolibet horum nomine geminam intelligi solere personam. Neque enim in his nominibus sic una persona singulariter dicitur, ut non ad alteram ipso suo nomine referatur: relativo enim vocabulo sic persona quaelibet dicitur in se, ut non dicatur ad se. Ad agnoscendum itaque inseparabilitatis indicium ita se illa una veraque divinitas in singulis personis voluit incommunicabiliter nominari, ut una tamen persona sine altera non posset intelligi. Nam cum Pater ad Filium, vel Filius referatur ad Patrem, licet singula singulis tantum possint nomina convenire personis, et communionem illorum duorum nominum omnino recuset proprietas personarum, non tamen Pater sine Filio cognoscitur, nec sine Patre Filius invenitur. Relatio quippe illa vocabuli personalis personas separari vetat: quas etiam dum non simul nominat, simul insinuat. Nemo autem audire potest unumquodque istorum nominum, in quo non intelligere cogatur et alterum: quod nobis beatus Joannes insinuat, dicens: Omnis qui negat Filium, nec Patrem habet; qui confitetur Filium, et Patrem habet . Quod utique propterea dixit, quia inseparabiliter Pater referatur ad Filium, et inseparabiliter Filius referatur ad Patrem. Non ergo separatur persona Patris a persona Filii, quotiens aut Pater tantum nominatur, aut Filius: quandoquidem Pater non dicitur, nisi referatur ad Filium, nec Filius dicitur, nisi referatur ad Patrem: in Patris enim nomine ita genitor agnoscitur, ut ex hoc et ille qui est genitus intimetur, et appellatio geniti admonet personam genitoris agnosci. Hinc est quod sicut ab eo qui confitetur Filium, 235 Pater habetur, sic ab eo qui Filium negaverit, non habetur. Quisquis ergo separabiles dicit esse personas Patris et Filii, ostendat in quolibet eorum aliquod vocabulum personale quod ita unius personae sit, ut ad alteram referri non possit. Sed quia hoc nullatenus invenitur, hoc sine dubio ad veram pertinet fidem: ut tres illas unius atque inseparabilis naturae personas sicut non confundimus, ita separare nullatenus audeamus. Quandoquidem ita nobis hoc dignata est ipsa Trinitas evidenter ostendere, ut etiam in his nominibus, quibus voluit singillatim personas agnosci, unam sine altera non permittat intelligi. Nam excepto quod ad se relative dicuntur Pater et Filius, ubi inseparabiliter necesse est referatur alter ad alterum, cum ista nomina sint utique personarum, non minus omnis contradictio deficit in illo personali nomine Spiritus sancti; qui non aliud personaliter vocatur cum dicitur Spiritus sanctus, quam hoc quod naturaliter et Pater vocatur et Filius. Nam et Pater naturaliter spiritus est, et Filius naturaliter spiritus est; et Pater naturaliter sanctus est, et Filius naturaliter sanctus est. Quomodo ergo potest persona Spiritus sancti a persona Patris aut Filii aliquatenus separari, cum hoc habeat Spiritus sanctus in ipso personali nomine, quod cum Patre et Filio unitate naturali cognoscitur habere commune? Hoc enim nomine non ad solum Patrem, sicut Filius; nec ad solum Filium, sicut Pater: sed simul et ad Patrem et ad Filium refertur, quando et Patris et Filii Spiritus nuncupatur. Nam et cum ipse Spiritus sanctus dicitur donum, ad donatorem inseparabiliter refertur. Hanc inseparabilitatem personarum sciens beatus David, dicebat Deo: Quo ibo a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades . Quod utique non diceret, si personam Spiritus sancti a persona Patris separabilem sciret. Propterea autem se nec ab Spiritu Dei abire, nec ab ipso Deo fugere quoquam posse dicebat, quia noverat, inseparabiliter et Deum esse in Spiritu suo, et Spiritum Dei esse in Deo: non sicut est in Deo creatura, sed sicut spiritus ejus, qui non alterius naturae est quam est ipse Deus in quo est. Quod illo loco sanctus ostendit Apostolus, ubi cum dixisset: Nobis enim revelavit Deus per Spiritum suum: Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei; continuo humani spiritus induxit exemplum, dicens: Quis enim scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? Ita ea quae Dei sunt, nemo cognovit nisi Spiritus Dei . Sicut ergo spiritus hominis, qui in ipso est, ideo scit quae sunt hominis, quia ejusdem naturae est cujus est homo in quo est : ita et quae Dei sunt ideo nemo cognovit nisi Spiritus Dei, quia sic in Deo est per unitatem naturae, ut non sit aliquid in Deo, quod non possit Spiritus ejus naturali unitate cognoscere. Istam quippe plenitudinem cognitionis sola possidet unitas naturalis; per quam sic est in Deo Spiritus ejus, ut unus cum illo sit naturaliter Deus. Qui tamen sic in Deo est, et unus cum illo Deus est, ut non cum eo unam personam habeat, sicut habet cum homine spiritus 236 qui in homine est. Sed illud cognitionis exemplum pro unitate naturali, quae nullam in Patre, et Filio, et Spiritu sancto differentiam cognitionis esse permittit, beatum Apostolum posuisse certissimum est: quia una illa natura inseparabilis, totum quidquid in se naturaliter est, non diversum sed unum, et totum sicut in tribus, sic in singulis constat esse personis. Ubi ad demonstrandam propriam Spiritus sancti personam, vere in ejusdem doctrina Spiritus apostolica vigilavit auctoritas, ut diceret: Nos autem non spiritum mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est : quod dici de spiritu hominis nullatenus potest, qui sic esse in homine dicitur, ut esse ex homine non dicatur. Spiritus autem sanctus in Deo est unitate naturae, ex Deo est etiam proprietate personae. Per illam ergo unitatem naturae, per quam ea quae Dei sunt nemo cognovit, nisi Spiritus Dei, etiam illud intelligitur quod Filius dicit: Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare . Per eamdem naturae inseparabilis unitatem, et se in Patre, et in se Patrem Filius esse testatur. Nam cum discipulis dixisset: Si me cognovissetis, et Patrem meum utique cognovissetis : Philippus vero cum Patrem sibi postularet ostendi, sic Dominus ipse respondit: Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me? Philippe, qui me vidit, vidit et Patrem. Quomodo tu dicis, ostende nobis Patrem? Non credis quia ego in Patre, et Pater in me est? Verba quae ego loquor vobis, non a me ipso loquor; Pater autem in me manens, ipse facit opera. Non creditis quia ego in Patre, et Pater in me est? Alioquin propter opera ipsa credite . Ex eo igitur quod inseparabiles sunt Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, consequens est ut inseparabiliter operentur. Quod si Trinitas illa separabiles posset habere personas, essent et aliqua separata opera Trinitatis. Nam si attendamus illud quod Scriptura sancta dicit de sapientia: Splendor est enim lucis aeternae , sicut splendorem luci videmus inseparabiliter inhaerere, sic agnoscamus Filium a Patre separari non posse. Ipsum enim apostolica praedicat auctoritas splendorem gloriae, et figuram substantiae Dei ; quod sequens beatus Ambrosius in hymno matutino splendorem paternae gloriae Filium esse pronuntiat. Illo quoque exemplo inseparabiles personas Patris, et Filii, et Spiritus sancti, convenit ut credamus, quo ipse Unigenitus Deus sic in unitate personae suae naturam divinam humanamque conjunxit atque univit, ut a se omnino non possint separari. In una enim persona Unigeniti Dei, qui tanquam sponsus processit de thalamo suo , inseparabilis permanet utriusque naturae unitio. Nec ideo debet aliquis aestimare utramque ab invicem divelli potuisse naturam; quia per susceptionem mortis, et caro exanimis in sepulcro jacuit, et anima in infernum, carne moriente, descendit: quandoquidem etiam cum interveniente morte anima discessisset a carne, inseparabilis in Christo utraque natura permansit: quia nec in inferno animam suam, nec in sepulcro carnem suam divinitas immensa deseruit. In tantum autem inseparabilis est in Christo utraque natura, ut ex hoc Eutyches in errorem caderet, et unam videns in Christo personam, unam quoque in eo naturam 237 impie praedicaret; volens confundere quod vidit separari non posse. Sic autem iste in duabus naturis quas inseparabiliter unius esse personae cognovit, crimen impietatis incurrit; sicut Sabellius in tribus personis, propter unitatem naturae, caecitate mortiferae infidelitatis erravit; non intelligens personas Patris, et Filii, et Spiritus sancti sine confusione subsistere, quas audiebat unitate naturali prorsus inseparabiles permanere. Sed utrumque Trinitas inseparabilis vicit, utrumque unitas inconfusa contrivit, uterque a vulva Ecclesiae matris alienatus abscessit, uterque a ventre piissimae genitricis erravit, et semetipsum, suosque complices barathro impietatis immersit. Vera quippe in Trinitate Deo non solum naturae unitas, verum etiam inconfusa atque inseparabilis manet personarum proprietas: et nihilominus in una Christi persona, duarum permanet inconfusibilis atque inseparabilis plena veritas naturarum. Quod si in Christo propter unitatem personae, inseparabilis invenitur unitio divinae humanaeque naturae , quanta inseparabilitas credenda est illis tribus inesse personis, quarum est et unitas, et aeternitas, et simplicitas, et immensitas naturalis? Hanc beatus Ambrosius veraciter praedicat et confirmat in libro primo de Spiritu sancto , haec dicens: Quis igitur audeat dicere discretum a Deo Patre et Christo esse Spiritum sanctum, cum per ipsum ad imaginem et similitudinem Dei esse mereamur? Alio quoque loco dicit: Quis autem potest a Patre et Filio Spiritum sanctum separare, cum vel appellare Patrem et Filium sine Spiritu sancto non quaemus? Nemo enim dicit Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto. Ergo si appellare Dominum Jesum sine Spiritu sancto utique non possumus, possumus sine Spiritu praedicare ? Ista trium inseparabilitas personarum a beato quoque Augustino indubitanter asseritur. In libro primo de Trinitate , cum solum dixisset Filium de Virgine Maria natum, solumque Spiritum sanctum in specie columbae super Jesum baptizatum, et die Pentecostes linguis divisis velut ignem super discipulos advenisse; soliusque Patris fuisse vocem dicentis: Tu es Filius meus , quando Filius baptizatus est a Joanne, et quando sonavit vox, dicens: Et clarificavi, et iterum clarificabo , ostendens tamen inseparabiles esse, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, istam sententiam intulit, dicens: Quamvis Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, sicut inseparabiles sunt, sic inseparabiliter operentur. Cernis nempe quomodo beatus Augustinus nullam hic separabilium personarum suspicionem relinquit, quando Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, sicut inseparabiles sunt, sic 238 inseparabiliter asserit operari. Quam sententiam tali conclusione confirmans , ait: Haec et mea fides est, quando haec est catholica fides. Item alio ejusdem libri loco dicit: Denique propter ipsam inseparabilitatem sufficienter aliquando nominatur vel Pater solus, vel Filius solus, adimpleturus nos laetitia cum vultu suo, nec inde separatur utriusque Spiritus, id est, Patris, et Filii Spiritus, qui Spiritus sanctus proprie dicitur, Spiritus veritatis, quem hic mundus accipere non potest . Hoc est enim plenum gaudium nostrum, quo amplius non est, frui Trinitate Deo, ad cujus imaginem facti sumus. Propter hoc aliquando ita loquimur de Spiritu sancto, tanquam solus ipse sufficiat ad beatitudinem nostram; et ideo solus sufficit, quia separari a Patre et Filio non potest; sicut Pater solus sufficit, quia separari a Filio et Spiritu sancto non potest; et Filius ideo sufficit solus, quia separari a Patre et Spiritu sancto non potest. Haec est beati Augustini, secundum catholicae fidei veritatem, de Patris, et Filii, et Spiritus sancti inseparabilitate sententia: quam ne quisquam secundum solam naturam, et non etiam secundum personas acciperet, planius hoc et manifestius paulo post in eodem libro curavit ostendere, dicens: Sed propter insinuationem Trinitatis, personis etiam singulis nominatis dicuntur quaedam separatim, non tamen aliis separatis intelliguntur; propter ejusdem Trinitatis unitatem, unamque substantiam atque deitatem Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Alio quoque memorati libri loco plenissime hoc inculcans, cum de Filio dixisset: Ex hoc enim rogat, quo minor est Patre; quo vero aequalis est, exaudit cum Patre; inseparabilitatem personarum ostendens, ait: Unde se ab eo quod dixit: Ipse enim Pater amat vos , utique ipse non separat; sed secundum ea facit intelligi, quae supra commemoravi, satisque insinuavi, plerumque ita nominari unamquamque in Trinitate personam, ut et aliae illic intelligantur. Sic itaque dictum est: Ipse enim Pater amat vos, ut consequenter intelligatur et Filius, et Spiritus sanctus. Item post aliquanta idem sanctus Augustinus sic ait: Jam enim ostendimus in hac Trinitate per multos locutionum divinarum modos, etiam de singulis dici quod omnium est, propter inseparabilem operationem unius ejusdemque substantiae. In quinto decimo vero libro de Trinitate , cum de hac imagine quae in nobis est, aliquas lineas praeberet ad intelligentiam Trinitatis, inter alia sic ait: Verum in illa summa Trinitate quae incomparabiliter rebus omnibus antecellit, tanta est inseparabilitas, ut cum trinitas hominum non possit dici unus homo, illa unus Deus et dicatur, et sit; nec in uno Deo sit illa Trinitas, sed unus Deus. Nec rursus quemadmodum ista imago, quae est homo, habens illa tria una persona est, ita est et illa Trinitas; sed tres personae sunt, Pater Filii, et Filius Patris, et Spiritus Patris et Filii. Item post aliqua sic ait: Non tamen sicut in ista imagine Trinitatis, non haec tria unus homo, sed unius hominis sunt; ita in ipsa summa Trinitate, cujus haec imago est, unius Dei sunt illa tria; sed unus Deus est; et tres sunt illae, non una persona. Haec dicens beatus 239 Augustinus, et inseparabilitatem earumdem trium personarum, revelatione ipsius Trinitatis intelligens, cum admiratione sequitur, dicens : Quod sane mirabiliter ineffabile est, vel ineffabiliter mirabile: cum sit una persona haec imago Trinitatis, ipsa vero summa Trinitas tres personae sint, inseparabilior est illa Trinitas personarum trium, quam haec unius. Ista, sicut non dubito, quae de primo atque novissimo libro de Trinitate verba beati Augustini posuimus, omnino sufficiunt: praesertim ingenio atque studio tuo, quo ejus dicta sic acutissime ac frequentissime legis, ut in eis plurima possis similia reperire, quae non solum in natura, sed etiam in personis inseparabilitatem sanctae Trinitatis ostendunt. Dicuntur ergo singillatim tres illae personae, ut agnoscantur, non ut separentur: in quibus sic nulla est separatio, sicut in eis nulla potest inesse confusio. Neque enim tres illae personae, quia non possunt confundi, propterea debent separabiles aestimari, cum omnino inseparabiles inveniantur, et in eo quod sunt, et in eo quod faciunt. Nec quisquam separabiles audeat illas tres personas asserere, cum nullam ante aliam, nullam post aliam, nullam sine alia vel existentem, vel operantem valeat invenire. Ubi sicut naturaliter nulla potest esse separabilitas operis, ita naturaliter manet incommutabilis unitas voluntatis. Attendamus autem quonam modo fuerit vel homo, vel angelus separatus a Deo, ut possimus indubitanter inseparabilem intelligere Trinitatem. Nempe Scriptura sancta dicit quia perversae cogitationes separant a Deo, et quia in malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis ; et quia Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum, e auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu . Nam et Isaias propheta testatur iniquitates inter Deum et homines separare. Sancta autem Trinitas ipse est Deus fidelis, in quo non est iniquitas. Venit autem Filius Dei, ut peccata tolleret, et peccatum in eo non est, et peccatum est iniquitas . Tollens autem iniquitatem, tribuit caritatem. Abstulit ergo per quod a Deo separabamur, et donavit per quod sanctae Trinitati inseparabiliter jungeremur. Ideo confidenter clamat Apostolus: Quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudines, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a caritate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro . Si ergo Trinitas, infusa caritate, inseparabiliter sibi facit adhaerere animas nostras, quia qui adhaeret Deo, unus spiritus est : quomodo ipsa Trinitas separabiles potest habere personas, cum ipsa Trinitas unus sit Deus, ac per hoc una sit caritas, quia Deus caritas est? Caritas autem divisionem nunquam recipit, quae de multis cordibus multisque animabus in seipsa unum cor unamque animam facit. Secunda deinde interrogatio tua hoc invenitur tenore subjuncta: Utrum Deus Dei Filius, sicut dicitur natus, passus, mortuus, crucifixus: ita ejus divinitatem confirmare nos oporteat natam, passam, mortuam, crucifixam: quamvis sive Deus, sive divinitas nominetur, sola caro intelligatur mutabilis atque passibilis, secundum quam Deus aut divinitas pati potuit, quod in sua natura non potuit. His tuis verbis breviter respondeo, quidquid horum dicatur, nihil praejudicare fidei qua veraciter Ecclesia catholica credit, et praedicat divinitatem Filii Dei impassibilem atque incommutabilem naturaliter permanere. Beatus quippe Apostolus ait: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam: ipsis autem vocatis Judaeis et Graecis, Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam . Ecce Christum Dei virtutem et Dei sapientiam, dicit Apostolus crucifixum. Alio autem loco simul virtutem divinitatemque conjungens ait: Sempiterna quoque ejus virtus et divinitas . Si ergo virtus Christi secundum carnem crucifixa non indigne dicitur, cur eodem modo etiam crucifixa secundum carnem divinitas non dicatur? Quando enim additur, secundum carnem, ostenditur utique non ejus divinitatem passioni subjacuisse, sed carnem. Quod etiam apostolica videmus auctoritate monstratum. Nam cum beatus Paulus apostolus dixerit, Christum crucifixum, Dei virtutem, et Dei sapientiam, ne ipsa virtus et sapientia putaretur naturaliter esse passibilis, curavit alio loco crucifixae virtutis et sapientiae salubriter aperire mysterium, dicens de Christo: Nam etsi crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei , Scimus autem Christum Dei Filium prophetico eloquio Deum fortem veraciter nominari, Isaia dicente Puer natus est nobis, filius datus est nobis, et factus est principatus super humeros ejus: et vocabitur nomen ejus, Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis . Nonne istius Dei fortis uno loco Apostolus sempiternam virtutem divinitatemque commendat? Neque enim vera fides ita sempiternam virtutem ac divinitatem Patris praedicat, ut Filii aut Spiritus sancti sempiternam virtutem divinitatemque non credat: cum una sit naturaliter sempiterna virtus ac divinitas Patris et Filii et Spiritus sancti. Deus ergo fortis Christus: ideo autem veraciter Deus, quia divinitas, sicut ideo veraciter fortis, quia virtus. Vera itaque fides, quae Christum Deum fortem veraciter credit et praedicat, et Christum crucifixum Dei virtutem, Deique sapientiam novit ab Apostolo praedicari; sicut secundum carnem, crucifixam virtutem fiducialiter novit et dicit, ita secundum carnem, crucifixam divinitatem confiteri non ambigit: 241 Christus enim Deus fortis, sic est Deus, ut ipse sit divinitas sua; quemadmodum sic est fortis, ut ipse sit virtus sua. 16 bis. Nosti hoc quod dico, in libris de Trinitate a beato Augustino plenissime disputatum; in quibus ostendit unamquamque in Trinitate personam, in his duntaxat nominibus quibus ad se non translate, sed proprie dicitur, ipsam sibi esse quod habere naturaliter praedicatur. Dicimus enim sive Patrem, sive Filium, sive Spiritum sanctum, esse Deum vivum, magnum, sapientem, fortem, bonum. In his omnibus, quae ad se unaquaeque dicitur in Trinitate persona; quia Deus divinitate Deus est, magnus magnitudine magnus est, sapiens sapientia sapiens est, fortis virtute fortis est, bonus bonitate bonus est: sic est utique Deus, ut ipse sit divinitas sua; sic est magnus, ut ipse sit magnitudo sua; sic est sapiens, ut ipse si sapientia sua; sic est fortis, ut ipse sit virtus sua; sic etiam bonus, ut ipse sit bonitas sua. Quod cum in supra memoratis libris idem sanctus Augustinus frequenter insinuet, quemdam locum de libro ejus quinto huic opusculo inserere curavi. Cum enim de Deo et de ejus magnitudine loqueretur, inter alia sic ait: Ea igitur magnitudine magnus est, qua ipse est eadem magnitudo. Et ideo sicut non dicimus tres essentias, sic nec tres magnitudines: hoc est enim Deo esse, quod est magnum esse. Eadem causa nec magnos tres dicimus, sed unum magnum; quia non participatione magnitudinis Deus magnus est, sed seipso magno magnus est; quia ipse sua est magnitudo. Hoc et de bonitate, et de aeternitate, et de omnipotentia Dei dictum sit, omnibusque omnino praedicamentis, quae de Deo possunt pronuntiari; quod ad seipsum dicitur, non translate ac per similitudinem, sed proprie; si tamen de illo proprie aliquid ore hominis dici potest. In libro quoque octavo eamdem promens de illa naturali Trinitatis simplicitate sententiam, inter alia sic ait: Sicut Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus: et bonus Pater, bonus Filius, bonus Spiritus sanctus; et omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus sanctus: nec tamen tres Dii, aut tres boni, aut tres omnipotentes, sed unus Deus, bonus, et omnipotens, ipsa Trinitas; et quidquid aliud non ad invicem relative, sed ad se singuli dicuntur: hoc enim secundum essentiam dicuntur, quia hoc est ibi esse quod magnum esse, quod bonum, quod sapientem esse, et quidquid aliud ad se unaquaeque ibi persona, vel ipsa Trinitas dicitur. Claret nempe ex his beati Augustini verbis, hoc esse catholicae veritatis, ut cum in Deo divinitatem, magnitudinem, bonitatem, virtutem, et quaelibet alia in his quae ad se proprie dicitur nominamus; non in istis diversis nominibus quaedam diversa , sed unum illud quod est essentia vel natura certissime noverimus. Inde est enim quod ipse beatus Augustinus dicit in libro quinto de Trinitate, intelligendum sine qualite bonum, sine quantitate magnum: quia incommutabilitas simplicis atque omnipotentis essentiae nullis potest accidentibus subjacere: ubi eadem est divinitas quae aeternitas et majestas; eadem magnitudo quae virtus et bonitas. Ex hac 242 ergo regula veritatis quidquid de majestate, de aeternitate, de virtute Christi secundum carnem veraciter dici cognoscimus, de divinitate quoque ejus dici veraciter non negemus. Ipse quippe beatus Augustinus in primo libro de Trinitate , ostendens Deum Filium secundum divinitatem hoc habere quod est, et hoc esse quod habet, ita loquitur: Non enim sicut creatura, ita Deus Filius, ante Incarnationem et ante assumptam creaturam unigenitus, per quem facta sunt omnia, aliud est, et aliud habet: sed hoc ipsum est, quod est et quod habet. Quod illo loco manifestius dicitur, si quis ad capiendum sit idoneus ubi ait: Sicut habet Pater vitam in semetipso, ita dedit Filio vitam habere in semetipso . Neque enim jam existenti et vitam non habenti dedit, ut haberet vitam in semetipso, cum eo ipso quod est, vita sit. Hoc est ergo, dedit Filio habere vitam in semetipso: genuit Filium incommutabilem vitam, quod est vita aeterna. Idem beatus Augustinus in expositione Evangelii secundum Joannem , cum de ipso Domini sermone tractaret, sic ait: Filius autem Dei non quasi primo fuit sine vita, et accepit vitam: si enim sic illam acciperet, non eam haberet in semetipso. Quid est enim in semetipso? Ut ipse vita ipsa esset. Et paulo post, haec in eodem sermone confirmat dicens: Ait enim Apostolus: Fuistis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Cum dixisset, nunc autem lux, addidit, in Domino. In te ergo tenebrae, lux in Domino. Lux quare? Quia participatione lucis illius, lux es. Si autem a luce qua illuminaris recesseris, ad tenebras tuas redis. Non sic Christus, non sic Verbum Dei. Sed quomodo? Sicut habet Pater vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso : ut non participatione vivat, sed incommutabiliter vivat, et omnino ipse vita sit. Et paulo post idem sanctus doctor egregius Augustinus ait: Quod dicitur, dedit Filio, tale est ac si diceretur, genuit Filium; generando enim dedit. Quomodo dedit ut esset, sic dedit ut vita esset, et sic dedit ut in semetipso vita esset. Quid est, in semetipso vita esset? Non aliunde vita indigeret, sed ipse esset plenitudo vitae, unde credentes alii viverent, dum viverent. Ex his igitur verbis praeclari antistitis Augustini, remotis docemur ambagibus, salva incommutabilitate, aeternitate, atque impassibilitate divinitatis Filii Dei, quidquid de ejus majestate, aeternitate, ac virtute secundum susceptionem carnis dicitur, incongruum non esse, si eodem modo secundum carnem de ejus divinitate dicatur. Quod ergo a Dei Filio susceptum est, ab ejus divinitate, ab ejus majestate, ab ejus virtute, ab ejus aeternitate probatur esse susceptum. Quod ut sanctorum Patrum veridica demonstret assertio, primum beatissimi papae Leonis apostolicae sedis gloriosi pontificis proferimus epistolam, quam scribens ad Flavianum Constantinopolitanae urbis episcopum, in eo quod veram de Incarnatione Domini expressit mirabiliter fidem, omnem haereticae pravitatis destruxit errorem. In illa namque epistola idem gloriosus antistes non minus apostolicae fidei veritate praeditus, quam apostolicae sedis dignitate praecellens, haec dicit: Salva igitur proprietate 243 utriusque naturae, et in unam coeunte personam, suscepta est a majestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas: et ad resolvendum nostrae conditionis debitum, natura inviolabilis naturae est unita passibili: ut unus atque idem mediator Dei et hominum homo Christus Jesus , et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero. Adhuc sequitur memoratus apostolicae sedis antistes, et dicit: In integra ergo veri hominis, perfectaque natura verus natus est Deus, totus in suis, totus in nostris. Nostra autem dicimus, quae in nobis ab initio Creator condidit, et quae reparanda suscepit. Cernis nempe quemadmodum ille apostolicus doctor, qua fide dicit, Deum ea quae in nobis ab initio condidit, reparanda suscepisse, eadem fide dicat humilitatem a majestate, infirmitatem a virtute, mortalitatem ab aeternitate susceptam. Cum vero majestas, virtus, atque aeternitas Filii Dei dicitur, non aliud quam ejus divinitas intimatur. Non ergo dubitemus quod divinitas Christi susceperit, quidquid Christi majestas, Christi virtus, aeternitasque suscepit. Hinc est quod in eadem epistola non dissimilis denuo sententia continetur: cum idem beatissimus Romanae praesul Ecclesiae, sicut Deum et hominem, ita divinitatem et humanitatem manifestissima praedicatione confirmat. In eadem quippe epistola dicit: Assumpta est de matre Domini natura, non culpa; nec in Domino Jesu Christo ex utero virginis genito, quia nativitas est mirabilis, ideo nostri est natura dissimilis. Qui enim verus est Deus, idem verus est homo, et nullum est in hac unitate mendacium; dum invicem sunt et humilitas hominis, et altitudo deitatis. Sicut enim Deus non mutatur miseratione, ita homo non consumitur dignitate. Alio quoque loco idem beatissimus papa Leo divinitatem carnis tectam velamine profitetur, dicens: Jam cum ad praecursoris sui Joannis baptismum venit, ne lateret quod carnis velamine divinitas tegeretur, vox Patris de coelo intonans dixit: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui . Ubi continuo divinitatem illam confidenter Deum nuncupat, et illam carnem, hominem indubitanter appellat, dicens: Quem itaque sicut hominem, diaboli tentat astutia, eidem sicut Deo angelica famulantur obsequia. Item alio ejusdem epistolae loco dicit: Quamvis enim in Domino Jesu Christo, Dei et hominis una persona sit: aliud tamen est unde in utroque communis est contumelia, aliud unde communis est gloria. De nostro enim illi est minor Patre humanitas, de Patre illi est aequalis cum Patre divinitas. Cujus sententiae firmitatem sensibus cunctorum fidelium sic insinuat atque inculcat, ut in hac fide vitam profectumque catholicae constare testetur Ecclesiae, dicens quia catholica Ecclesia hac fide vivit ac proficit, ut nec sine vera credatur humanitate divinitas. Hoc etiam beatae memoriae papa Gelasius servato tenore doctrinae, per viam verae fidei atque apostolicae confessionis, paribus incedit omnino vestigiis. In eo quippe libro quem memoratus venerabilis conscripsit antistes adversus eos qui in Domino Jesu Christo duarum naturarum nolunt indivisam credere veritatem, sed eas unius naturae 244 professione confundunt, ipso tenore praedicationis apostolicae custodito, duas naturas in Christo inconfusas atque inseparabiles esse confirmat, dicens: Has easdem necessarium est proferri sub una eademque persona sic indiscretas atque inseparabiles illa unitione constare, ut permaneant esse quod sunt. Et paulo post: Nunquid cum tantummodo Deus dicitur, homo denegatur? Nunquid cum humanitas dicitur, deitas inde removetur? Nunquid cum Filius hominis dicitur, non etiam Filius Dei consequenter advertitur? Nunquid cum Verbum dicitur, non simul intelligitur et caro quod factum est? Nunquid cum caro ejus corpusque depromitur, non etiam divinitas indubitanter ostenditur? Item alio ejusdem libri loco, de his qui unam tantum in Christo naturam nituntur asserere, sic loquitur: Nam et cum dicunt unam fuisse naturam incarnatam, volentes hoc modo velut ostendere singularem, nullatenus evadunt significationem duarum. Dum enim dicitur unam divinitatis naturam fuisse incarnatam; remotis ambiguitatibus, altera erit quae incarnata est, altera qua incarnata perhibetur: quoniam non eadem erit natura deitatis quae incarnata est, quae est natura carnis qua incarnata firmatur; neque seipsa natura deitatis incarnata est, sed natura carnis incarnata cognoscitur. Sicut neque seipsa natura carnis exstitit deitate sublimis, quia et non aliunde divinitas, quam de utero Virginis matris incarnata processit; et caro non nisi in iisdem visceribus, sancto Spiritu superveniente, et Altissimi obumbrante virtute, est unita deitati. Item paulo post ait: Quaerant ergo isti qua suae dementiae foveas, quibus circumdantur evadant; et palam se aut illorum esse de numero fateantur, qui verum Christi corpus impugnant: aut negare non audeant, non nisi hac ratione verum esse, sine qua verum esse non possit: sicut et cum eumdem Deum dicimus, vel secundum Deum loqui aut facere praedicamus, aliter verum esse non possit, nisi veram illic divinitatem, et in suae proprietate substantiae permanentem deitatis fateamur esse naturam. Sanctus quoque Ambrosius in libro primo de Fide , uno eodemque loco sicut Christum Deum et hominem, sic in eo divinitatem profitetur et carnem, dicens: Unum Deum prophetae dicunt, apostoli audiunt, unum Deum Magi crediderunt, et aurum, thus, et myrrham supplices ad Christi cunabula detulerunt, auro Regem fatentes, et Deum thure venerantes. Thesaurus enim regni aurum; sacrificium Dei thus, myrrha est sepulturae. Quid igitur voluerunt sibi mystica munera inter abjecta praesepia, nisi ut intelligamus in Christo differentiam divinitatis et carnis? Ut homo nascitur, ut Deus adoratur. Jacet in pannis, sed fulget in stellis. Cunae nascentem indicant, stellae dominantem. Caro est quae involvitur, divinitas cui ab angelis ministratur. Ita nec dignitas naturalis majestatis amittitur, et assumptae carnis veritas comprobatur. Haec omnia quae superius posita sunt hac beatus Ambrosius conclusione firmavit, dicens: Haec est fides nostra. Sic se Deus agnosci voluit ab hominibus. Nempe beatus 245 Ambrosius superiorem disputationem hac definitione concludens , ita ut hanc esse diceret fidem nostram, evidentissime docuit, ut sicut Deum hominemque dicimus, sic divinitatem et carnem nullatenus dicere dubitemus. In secundo quoque ejusdem operis libro haec ait: Sileant igitur inanes de sermonibus quaestiones, quoniam regnum Dei, sicut scriptum est, non in persuasione verbi est, sed in ostensione spiritus et virtutis . Sequitur adhuc idem sanctus Ambrosius dicens: Servemus distinctionem divinitatis et carnis: unus in utroque loquitur Dei Filius, quia in eodem utraque natura est. Et infra: Hic est qui descendit, hic est quem Pater sanctificavit et misit in hunc mundum. Et ipsa littera nos docet, sanctificatione non divinitatem eguisse, sed carnem. Beatus quoque Augustinus in libro de Fide, Spe, et Caritate, quem nosti a multis Enchiridion nuncupari, sic dicit : Quis enim hoc solum congruentibus explicet verbis, quod Verbum caro factum est ut habitaret in nobis: ut credamus Dei Patris omnipotentis unicum Filium, natum de Spiritu sancto et Virgine Maria? Ita quippe Verbum caro factum est, a divinitate carne suscepta, non in carnem divinitate mutata. Ecce beatus Augustinus ostendit divinitatem susceptricem carnis, quam nihilominus susceptricem testatur et mortis. In libro enim de Praesentia Dei sic dicit: Per caput nostrum reconciliamur Deo, quia in illo est divinitas Unigeniti facta particeps mortalitatis nostrae, ut et nos participes ejus immortalitatis essemus. Ubi continuo magnitudinem hujus sacramenti commendans, haec verba subjunxit: Hoc sacramentum longe est a cordibus sapientum superborum, et ideo non Christianorum, ac per hoc nec vere sapientium. His omnibus sanctorum Patrum sententiis ostenditur, quod dicitur de Unigenito Deo, etiam de ejus divinitate non incongrue praedicari. Scimus autem in hac assertione catholicae veritatis, aut haereticos perversitati deditos, aut catholicos minus mysterio rectae credulitatis instructos; cum audiunt quod de Deo Filio dicitur, de ejus quoque divinitate dici; et tamen unam a nobis Patris et Filii et Spiritus sancti divinitatem noverunt praedicari; aliquatenus permovendos, quod communio divinitatis, communionem faciat humanae susceptionis; ac perinde ex carnis communione putetur in Patre et Filio et Spiritu sancto communio humanae nativitatis, passionis et mortis. Ut ergo nec illi maligne insidientur, nec isti forsitan incaute fallantur, debent utrique cogitare, sic a nobis unam Trinitatis praedicari substantiam, ut non tamen dicamus unam ejusdem Trinitatis esse personam. Unde sic totum, quod est ipsa natura, commune tribus invenitur esse personis, ut aliquid tamen inveniatur, quo proprio unaquaeque persona noscatur, quod tamen nec inveniatur separabile, nec possit esse commune. Nam proprium Patris dicimus esse, quod genuit; proprium Filii dicimus esse, quod solus de solo Patre natus est; proprium etiam Spiritus sancti, quod de Patre Filioque procedit. In his vero propriis nulla est naturae separatio, sed quaedam personalis agnitio. Cum enim propria solius sit generatio Patris, non 246 ab ea tamen separatus est Filius, quia generante Patre natus est Filius. Et cum propria sit nativitas Filii, non tamen est a Patre gignente separabilis; quia nativitas Filii naturaliter vera non esset, nisi de Patre genitus exstitisset. Quamvis itaque nascente Filio Pater genuerit, et gignente Patre Filius natus sit, non tamen aut cum Patre genuit Filius, aut cum Filio natus est Pater; licet de natura Patris natus sit Filius, et naturam Filii de seipso genuerit Pater. Quia sic est personarum illa proprietas inseparabilis, ut tamen nec generatio, nec nativitas duarum personarum possit esse communis. Quamvis nisi duae personae Patris et Filii naturaliter essent, nec una gignere, nec gigni altera potuisset. Quod si hoc in Deo Patre et Deo Filio haeretici recusare contendunt, humanae generationis perspicuo aut instruantur aut confundantur exemplo. Nempe homo pater hominem filium tempore praecedit, quia ipse quoque esse temporaliter coepit; de quo filius non utique temporabiliter nasceretur, nisi patris natura temporis initio subderetur. Unde liquido apparet ideo Deum Filium de Deo Patre sine initio natum, quia ille Pater de se Filium genuit, qui sic esse non coepit, sicut esse non desinit ; et tamen cum homo pater nativitatem filii praecessisse naturaliter agnoscatur, in eadem generatione filii nec filius a patre, nec pater a filio separatur, quia patre gignente filius gignitur. Et cum generatio illa causa sit nativitatis, nec a generatione possit separari nativitas, sic illa generatio a nativitate non separatur, ut in una eademque natura unus generet, alterque nascatur. Sic ergo est illa generatio atque nativitas naturaliter inseparabilis, ut nec generandi nec nascendi communio simul ambabus possit inesse personis. Quia hoc habet proprietas personarum, ut nec Filius seipsum cum Patre gignat de quo gignitur, nec Pater cum Filio de se nascente nascatur. Permanet ergo in unitate naturae inconfusa veritas personarum, in quibus est aliquid quod non commune reperiatur esse, sed proprium. Deus itaque Unigenitus, qui cum Patre et Spiritu sancto sic habet unam eamdemque naturam, ut tamen personam non communem habeat omnino, sed propriam, ideo acceptionem formae servilis communem cum Patre et Spiritu sancto non habuit, quia non in unitate naturae, sed in unitate personae suae solius, veritatem ac plenitudinem formae servilis accepit. Qui enim verus et plenus est Deus, idem verus et plenus factus est homo, quando ab Unigenito Deo in unitatem personae accepta est sine peccato anima rationalis et caro. Natura itaque humana sic ab Unigenito Deo accepta est, ut divinitatis atque humanitatis persona una tantum existeret, non natura. Proinde non est quidem separatus Filius a Patre et Spiritu sancto, quando plenam suscepit humanitatis nostrae naturam; sed non simul cum Patre et Spiritu sancto eamdem naturam accepit, quia non una in eo facta est natura divinitatis et carnis, ut ex hoc totius crederetur incarnatio Trinitatis; sed persona est in Christo una, quam invenitur Unigenitus 247 Deus inseparabilem quidem a Patre et Spiritu sancto habere, sed unam tamen cum Patre et Spiritu sancto non habere. Propriam ergo Christus habet humanitatem suam, cum qua divinitas ejus non unam naturam, sed unam invenitur habere personam. Quae persona Unigeniti Dei quia neque Patris est, neque Spiritus sancti, ideo forma servilis a solo Filio accepta recte creditur; quia divinitatis ejus et carnis persona una est, non natura. In Christo enim non est altera divinitatis et altera humanitatis, sed una est naturae utriusque persona. Quocirca quia inseparabilis est operatio Trinitatis, servilem formam quam Unigenitus Deus accepit, tota Trinitas fecit; quam tamen certum est a tota Trinitate factam, sed ad solam Filii Dei perti nere personam. Neque enim sicut est in ea totius Trinitatis una operatio, sic in ea Trinitatis invenitur communis acceptio. Etenim proprietas personalis ostendit aliquid a Patre et Filio et Spiritu sancto factum, quod tamen a solo Filio inveniatur acceptum. Cujus exemplum rei in creaturis non potest inveniri; quia excepta Trinitate, quae unus est naturaliter verus Deus, nulla natura est quae in se tres inseparabiles possit habere personas. Quia vero in unoquoque homine invenimus carnem non hoc esse quod animam, nec utramque unius esse naturae, quamvis ex utraque perficiatur et constet humana natura; quae tamen in unoquoque homine unam inveniuntur habere personam: proinde in istis duabus naturis quas unam personam habere cognoscimus, simile aliquid inquiramus; ut cum hic invenerimus aliquid fieri animae carnisque communi opere, quod tamen aut ad solius animae, aut ad solius carnis inveniatur pertinere substantiam; inde conjiciamus, et quantum ipsa tribuit Trinitas intelligamus, potuisse aliquid ab eisdem tribus personis uno simul opere fieri, quod sic tota quidem Trinitas inseparabiliter faceret, ut ad unam ex Trinitate personam illud quod factum est pertineret. Nempe quando cibos sumimus, carni utique et non animae providemus; et in ipsa tamen acceptione ciborum qua sola caro pascitur, anima cum carne pariter operatur, quia caro sine anima, sicut non vivit, ita nec comedit. Ecce, ut sola caro accipiat cibum, simul et carnis et animae unum invenitur officium: et quod proprietate naturali caro accipit sola, per unitatem personae simul cum carne operatur et anima. Communis est itaque operatio, sed non est communis acceptio: nec comedentem carnem anima in opere deserit: quae tamen sic operationis suae cum carne miscet officium, ut eadem communione operis sola caro accipiat vitale subsidium. Tale aliquid invenitur in eadem unitate personae ipsa quoque hominis sibi anima vindicare, si quando intentionem cordis officio divinae deputat lectionis, qua procul dubio non exterior, sed interior homo pascitur, et plerumque JEJUNANTE carne magis anima saginatur. Nonne ut anima capiat ex lectione cibum, etiam corporalium membrorum admiscet officium? Legere quippe non potest 248 nisi per oculos corporis; quod tamen cum oculis corporis legit, oculis cordis intelligit; ac per hoc cum carne simul operatur et anima unde sola pascatur, et sola in se accipit quod non sola facit. Ecce duae naturae propter unam personam inseparabiliter operantur, sed propter suas proprietates una plerumque accipit quod non sola facit, imo quod sine altera nullatenus facit. Et quamvis hoc ad integram cognitionis lineam omnino sufficiat, ut ex eo quod hic in duabus naturis et una persona videmus, ad illarum in una natura trium personarum intelligentiam, quantum ipsa Trinitas dignatur tribuere, conscendamus: tamen etiam in ipso Redemptore nostro hujus rei manifesta nobis atque indubitata probetur agnitio. Qui utique sic in unitate personae suae naturam utramque conjunxit insolubiliter et univit, ut in una persona Unigeniti Dei, nec divinitas ab humanitate sua, nec humanitas a sua possit divinitate sejungi. Indissolubilis quippe facta est Verbi et carnis unitio, quando Verbum factum est caro: in quo sic mansit personalis unitas, ut tamen naturalis nec dividi possit, nec confundi proprietas. Proinde sic in uno Christo communia naturae utriusque inveniuntur officia, ut cum non dividatur in virtutibus atque infirmitatibus Christus, sit tamen aliquid quod in uno naturae utriusque opere non sit naturae utriusque commune. Nam ut de illo ineffabili conceptu partuque nunc taceam, quo sic aeternus temporaliter conceptus et natus est Deus, ut tamen in ipsa communione conceptus partusque virginei, solius esset proprium naturaliter carnis initialiter de carne Genitricis existere, in membra formari, et usque ad maturitatem partus processu temporis operisque perduci, deinde decedentibus ac succedentibus aetatibus crescere, et ad perfectum juventutis modum suo tempore pervenire; quid dicemus de illis deinceps operibus et passionibus, cum in illo esset quidem inseparabilis naturaliter vera caro, vera rationalis anima, veraque divinitas? Verumtamen sic ea quae naturalis veritas habuit, aut pati dignaretur, aut facere, ut et totus Christus in passione vel opere permansisset inseparabilis, et quod personalis unitas commune divinitatis atque humanitatis ostenderet, hoc tamen in se idem Christus naturae uniuscujusque proprium naturali veritate monstraret. Suscipiens quippe nostrae infirmitatis esuriem, illam famem suam totus operatus est Christus, et ut cibum sumeret, totus Christus similiter fecit: naturaliter tamen sicut sola caro esuriem pertulit, ita sola caro cibum opere totius Christi comedentis accepit. Fatigatus ab itinere Jesu sedit super puteum : illam vero fatigationem divinitas sentire non potuit; sed neque secundum animam ullatenus eam fatigationem sensisse dicendus est Christus. Illud ergo quod sedit, ad solam refectionem pertinuit carnis naturaliter fatigatae; in qua tamen refectione communis fuit operatio deitatis et animae. In ipso deinde tempore passionis et mortis, quis in uno eodemque Christo in ipsa communione operum non videat inseparabiliter manere propria naturarum? Tristis fuit anima 249 ejus usque ad mortem . Sed neque divinitas incommutabilis receptrix potest esse tristitiae, nec caro tristitiam potest aliquando sentire. Tristitia itaque solius est animae rationalis, quae nec divinitati potest naturaliter inesse, nec carni; personaliter tamen totus Christus dignatus est in se tristitiam operari: in se quippe suas passiones invenitur operatus, qui nihil habuit quod pateretur invitus. Ut ergo tristaretur, totus Christus fecit; sed illam tristitiam sola in se naturaliter anima rationalis accepit. Jam vero cum Christus uno eodemque tempore et in sepulcro jacuit, et in infernum descendit, quis non inseparabile naturae utriusque opus videat? et quis in ipso uno atque inseparabili opere propria carnis, et animae, ac divinitatis non evidenter agnoscat? Ut enim secundum carnem in sepulcro jaceret, totus Christus fecit; sed sepulturae capax sola caro naturaliter fuit. In infernum quoque ut secundum animam Christus descenderet, naturae utriusque, id est divinae atque humanae, unum fuit opus; sed solius animae naturalis fuit ille descensus. Sicut eodem tempore totus in coelo et in terra non cessabat Christus operari; sed solius divinitatis fuit, et loco non contineri, et quae ad gubernationem universitatis pertinebant, cum Patre naturaliter et aequaliter operari. Inde est, quod in omnibus illis operibus passionis et mortis, auctoritas apostolica quod totus in se operatus est Christus, sic uni personae operantis assignat, ut quid cujusque naturae sit indubitanter ostendat. Nam et apostolus Paulus de uno eodemque Christo dicit: Etsi crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei . Et beatus Petrus propheticum sic protulit de Psalmis eloquium, ut Christi animam, quam in infernum noverat descendisse, ipsam diceret in inferno non derelictam. Sic enim de beato David idem Petrus apostolus loquitur: Propheta igitur cum esset, et sciret quia jurejurando jurasset illi Deus, de fructu lumbi ejus sedere super sedem ejus, providens locutus est de resurrectione Christi, quia neque derelicta est anima ejus in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem . Haec itaque omnia totus Christus secundum unam personam fecit, et sic unum naturae utriusque opus agnoscitur, ut tamen quid cui naturae deputari debeat, non negetur. His ergo unusquisque instruatur exemplis, ut quod hic in naturarum consideratione cognoscit, hoc illic in personis intelligat: nec dubitet humanam Christi naturam totius Trinitatis opere factam, sed ad solam Unigeniti Dei pertinere personam. Tertia est inquisitio tua, Utrum anima Christi susceptricis deitatis plenam habeat omnino notitiam: et quemadmodum se invicem norunt Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, ita idem Filius seipsum per id quod homo est, in eo quod Deus, noverit; ex utraque, 250 atque in utraque substantia totum capiens Patrem. An forte sicut oculis corporalibus Deum spiritum minime videt, ne non homini dignitas addita, sed natura credatur penitus commutata: sic rationalis animae quamvis pio intellectu et corde mundissimo non videri, neque comprehendi omnem divinitatis essentiam, ne quaelibet creatura inveniatur capere Creatorem. Haec in tuis litteris verba, frater carissime, cum legissem, magnis me fateor angustiis coarctatum, quia compellimur dicere quod sufficienter ac digne non possumus cogitare. Nam considerata Creatoris creaturaeque distinctio incomprehensibilem monstrat atque inexplicabilem intellectui creaturae magnitudinem Creatoris: quippe cum pax Dei exsuperet omnem intellectum , et ille qui ascendit super Cherubin, volet super pennas ventorum . Nosti autem Cherubin interpretari plenitudinem scientiae. Quid est ergo super Cherubin ascendere, nisi omnem scientiae plenitudinem incomprehensibili altitudine superare? Sed haec confidenter atque indubitanter dicimus de sanctis angelis atque hominibus sanctis: quorum quilibet sic divinae adoptionis gratuito munere deus dicitur, ut tamen Deus angelorum vel hominum nulla ratione dicatur. Cum autem de anima Christi loquimur, de illo loquimur rationali spiritu, ad quem non solum Deus per gratiam venit, sed quem ipsa divinitas in unitate personae suscepit. Anima quippe illa cum Verbo unus est Christus, anima illa cum Verbo unus est Unigenitus Deus. Et quia Unigenitus Deus aequalis est Patri, nec potest totum nosse Filium qui totum non noverit Patrem, caveamus ne, cum anima Christi totum Patrem nosse non creditur, ipsi uni Christo ex aliqua parte, non solum Patris, sed etiam sui et Spiritus sancti, cognitio denegetur: perquam vero durum est, et a sanitate fidei penitus alienum, ut dicamus animam Christi non plenam suae deitatis habere notitiam, cum qua naturaliter unam creditur habere personam. Quod si sic crediderimus, necesse est ut illa frustretur praedicatio Joannis Baptistae, qua Christo singularem ac sine mensura tribuit Spiritus largitatem, dicens: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum : cum et majores nostri in nobis mensuram hujus largitatis accipiant, in Christo autem plenitudinem manere sancti Spiritus fateantur. Beatus namque Ambrosius in libro primo de Spiritu sancto, inter alia sic ait: De Spiritu meo, inquit, effundam . Non Spiritum ait, sed de Spiritu: neque enim nos capere possumus plenitudinem Spiritus sancti, sed tantum accipimus, quantum de suo arbiter nostri pro sua voluntate diviserit. Ostendens ergo nos sanctus Ambrosius non plenitudinem, sed de plenitudine Spiritus accipere, ut ostenderet Christum omnem plenitudinem Spiritus accepisse, paulo post haec dicit: De Spiritu sancto Pater se dicit effundere super omnem carnem. Non enim totum effundit, sed quod effudit, omnibus abundavit. Super nos 251 ergo effusum est de Spiritu sancto. At vero super Dominum Jesum, cum in forma esset hominis, manebat Spiritus; sicut scriptum est: Supra quem videris Spiritum descendentem de coelo, et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto . Circa nos ex affluenti commodo liberalitas largientis est, in illo totius mane in aeternum Spiritus plenitudo. Nempe beatus Ambrosius evidenter atque indubitanter ostendit animae Christi plenam totius divinitatis inesse notitiam, cum dicit, quia circa nos ex affluenti commodo liberalitas largientis est, in illo totius manet in aeternum Spiritus plenitudo. Hoc autem ut diceret, illum sermonem beati Joannis attendit, quo ait, cum de ipso Filio loqueretur: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum . Quod beatus quoque Augustinus eadem sancti Spiritus illuminatione percipiens atque intelligens, in sola persona Christi accipi debere confirmat. Nam cum eumdem locum Evangelii explanasset , ipso sermone Joannis Baptistae proposito quo ait: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum, idem beatus Augustinus ita subjecit: Quid est hoc: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum? Invenimus, quia ad mensuram dat Deus Spiritum? Audi Apostolum dicentem: Secundum mensuram donationis Christi . Hominibus ad mensuram dat, unico Filio non dat ad mensuram. Item in eadem homilia dicit: « Sic sunt etiam diversa dona fidelium, tanquam membris ad mensuram cuique propriam distributa. Sed Christus qui dat, non ad mensuram accepit. Audi enim adhuc quod sequitur, quia de Filio dixerat: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum; Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus . » Nempe beatus Augustinus ostendit hoc evangelico testimonio quid debeamus de anima Christi sentire, quando ipse Christus qui Spiritum dat, non ad mensuram accipit. Ipse est enim qui dat, ipse est qui accipit; et quia potens est ad mensuram dare, ideo non potuit ad mensuram accipere. In forma enim Dei manens, Spiritum dat; formam servi accipiens, Spiritum accepit. Sed quia ipse ad mensuram dat, ideo non ipse ad mensuram accepit; ipsum enim quem ad mensuram dat, totum accepit: ad mensuram quippe dat multis filiis, sed non ad mensuram accipit unicus Filius; quia sic est verus homo, ut verus sit Deus. Hunc Evangelii locum aliter beatus Augustinus aliquando posuerat in duobus libris quos scripsit de Sermone Domini in monte . Quem tamen sensum in suis Retractationibus emendavit, hoc approbans atque affirmans quod postea melius intelligens, in illa expositione Evangelii de solo Christo accipi debere firmavit. Quod in primo libro Retractationum suarum ostendens, inter alia sic ait: « Alio loco quod interposui testimonium: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum , nondum intellexeram de Christo proprie verius accipi. Aliis quippe hominibus nisi ad mensuram daretur Spiritus, non duplum peteret Elisaeus quam fuit in Elia . » In his ergo dictis beati Augustini illud maxime attendamus, quod ait, aliis hominibus ad mensuram Spiritum dari. Quod utique ideo dixit, ut hoc se non de divinitate, sed de humanitate Christi sensisse monstraret, cui non ad mensuram dedit Deus Spiritum, cum unicuique dari gratiam secundum 252 mensuram donationis Christi testetur Apostolus. Quare ergo beatus Augustinus non dixit hominibus, sed aliis hominibus, nisi ut ostenderet illi homini singulariter non ad mensuram, sed omnem inesse Spiritus plenitudinem, qui sic est naturaliter homo verus, ut idem sit naturaliter etiam Deus verus; totum accipiens in veritate carnis, quem ad mensuram largitur munere deitatis? Illi ergo qui secundum mensuram donationis suae dat gratiam, non ad mensuram dedit Deus Spiritum. In Christo autem, secundum catholicae fidei veritatem, in unitate personae simul et deitatem, et animam rationalem fatemur, et carnem: in quo tamen deitas Spiritum accipere non potuit, quia secundum deitatem Pater et Filius et Spiritus sanctus, unus est Deus. Ubi tantus est Pater solus quantus cum Filio et Spiritu sancto; tantusque solus Filius quantus cum Patre et Spiritu sancto; tantusque solus Spiritus sanctus quantus cum Patre simul ac Filio. Ibi nulla de tribus personis habet aliquid minus duabus, ubi in unaquaque persona sic est plena deitas, ut et in tribus personis una sit, et in singulis tota. Non ergo potuit Spiritum sanctum divinitas Filii accipere, cum ipse Spiritus sanctus sic procedat a Filio sicut procedit a Patre, et sic detur a Filio sicut datur a Patre; nec illa natura unde Spiritus sanctus habet originem, potuit ejus vel exspectare vel accipere largitatem. Spiritus ille totus est Patris, totus est Filii, quia unus naturaliter est Spiritus Patris et Filii. Proinde totus de Patre procedit et Filio, totus in Patre manet ac Filio; quia sic manet ut procedat, sic procedit ut maneat. Unde naturaliter hanc habet cum Patre ac Filio unitatis plenitudinem, et plenitudinis unitatem, ut totum Patrem habeat, totumque Filium; ipseque totus habeatur a Patre, totus habeatur a Filio. Non ergo accepit Spiritum sanctum divinitas Filii, cum qua unius naturae est Spiritus sanctus, et ex qua habet quidquid habet, imo de qua est hoc quod est; quia quod naturaliter habet, hoc est. Restat itaque ut anima Christi Spiritum sanctum acceperit, quem tamen non ad mensuram accepit, sed totum accepit; ubi enim mensura non esse dicitur, plenitudo perfectionis et perfectio plenitudinis invenitur. Quis sit autem iste Spiritus, quem non ad mensuram Christus accepit, propheta nobis Isaias ostendit, qui de ipso loquens, ait: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis Spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritus timoris Domini . Accepit ergo Christus Spiritum, sed non ad mensuram accepit. Quod si animae Christi non ad mensuram dedit Deus Spiritum, necesse est ut nihil minus habeat sapientiae, nihil scientiae: Spiritus enim ille, Spiritus est sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis. Ac per hoc, non solum ad divinitatem Christi, sed ad ejus quoque animam illa perfectionis praerogativa pertinet, quam ipsi Christo beatus assignat Apostolus, dicens: In quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi . Si enim non ad mensuram accepit Spiritum sapientiae et scientiae, necesse est ut omnes thesauros sapientiae et scientiae habeat. 253 Quod si ei aliquid hujus plenitudinis demitur, consequens est ut ad mensuram accepisse Spiritum praedicetur. Et quis est cui non ad mensuram Deus Spiritum dederit, si eum ad mensuram Christus accepit? In quantum enim Spiritus datur, in tantum cognitio divinitatis accipitur: ubi autem Spiritus non est mensura, necesse est ut plena sit divinitatis immensae notitia. Tota enim plenitudo datur, ubi Spiritus non ad mensuram datur. Non autem plenitudinem ejus, sed de plenitudine nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia . Ubi ostenditur etiam in illa gratia speciei, quae dabitur pro gratia fidei, non ipsam plenitudinem, sed de plenitudine ejus nos esse accepturos gratiam pro gratia: et hoc ipso quod de plenitudine ejus accepimus, nos esse implendos, in quantum per ejus gratiam capaces erimus. Quod ostendit nobis propheta, dicens: Adimplebis me laetitia cum vultu tuo ; et iterum: Repleti sumus mane misericordia tua ; et iterum: Replebimur bonis domus tuae ; sed ut repleamur, de plenitudine ejus accipiemus; de Christo autem Paulus doctor gentium dicit, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare ; de quo idem dicit, quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter . Non ergo existimo illi animae in aliquo plenam divinitatis deesse notitiam, cujus una est persona cum Verbo; quam sic sapientia suscepit, ut eadem sapientia ipsa sit; quae rerum omnium in tantum facta est domina, ut cum ipsa divinitate sua, una sit in Trinitate persona, id est Christus crucifixus, quem Dei virtutem Deique sapientiam Paulus apostolus praedicat . Quod si anima Christi minorem habet in aliquo deitatis suae notitiam, non in se habet totam sapientiam totamque virtutem. Participium ergo habet Christi, non ipsa est Christus, si partem habet notitiae divinitatis suae. Nos autem participes Christi Apostolus asserit, dicens: Participes enim Christi effecti sumus . Unde ipsi Christo dicitur: Unxit te Deus, Deus tuus, oleo exsultationis prae participibus tuis . Oleum autem exsultationis quo unctus est Christus, Spiritum sanctum esse non dubium est, dicente beato Petro: Jesum a Nazareth quem unxit Deus Spiritu sancto et virtute . Ipsum ergo Deus unxit prae participibus suis, cui non ad mensuram dedit Spiritum, in quo inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Cujus sapientiae et scientiae altitudinem beatus Apostolus miratur, dicens: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei ! Christum autem non solum secundum divinitatem, sed etiam secundum humanitatem vera fides totum altissimum confitetur. Mater enim Sion dicit: homo, et homo factus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus . Et revera quis audeat Altissimum denegare, quem Deus non solum de se altissimum genuit, sed etiam de Virgine natum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris ? Si autem non plenam habet anima Christi notitiam divinitatis suae, non pervenit ad altitudinem plenam sapientiae et scientiae Dei. Non ergo totus, sed ex parte Christus 254 praedicetur Altissimus, si anima ejus infra altitudinem divitiarum sapientiae et scientiae Dei a fidelibus praedicatur. In quo enim nos Deus exaltat, nisi in quo ad se levat animas nostras? In tantum autem ad se animas nostras levat, in quantum nobis veritatem suae cognitionis ac dilectionis insinuat. Quis autem dicat animam Christi aut minus aliquid percipere veritatis, aut minus habere aliquid caritatis? Ipse autem Christus est veritas. Quomodo ergo illa anima minus in se notitiam veritatis habere dicitur, quae ipsius veritatis anima singulariter invenitur? Non sic est de Christi anima disputandum, sicut disputatur de quolibet angelico spiritu vel humano, qui particeps potest esse Dei veri, non Deus verus, quod est Christus; qui perfectam carnem, perfectamque animam rationalem, id est plenam humanam naturam, in illam sempiternam personam suae divinitatis accipiens, sicut naturaliter totus est homo verus, sic totus Deus est verus: quia sicut in divinitate sua totam habet humanitatis suae naturam, sic in humanitate sua totam habet divinitatis suae substantiam, totam majestatem, totam incommutabilitatem, totam virtutem, totam sapientiam, totam omnipotentiam. Sic enim humanam naturam Deus Unigenitus suscipere dignatus est, ut ipse sit Deus qui homo est, et idem sit homo qui Deus est. Proinde sicut est plenitudo divinitatis in homine Christo, sic ibi est plenitudo humanitatis in Deo. Sicut ergo Christus homo singulariter habet, ut Deus verus sit, sic totam divinitatem suam singulariter novit. Possumus plane dicere animam Christi habere plenam notitiam deitatis suae; nescio tamen utrum debeamus dicere quod anima Christi sic suam deitatem noverit quemadmodum se ipsa deitas novit, an hoc potius dicendum est, quia novit quantum illa, sed non sicut illa. Ipsa enim deitas sic se novit, ut hoc se naturaliter inveniat esse quod novit; anima autem illa sic totam deitatem suam novit, ut ipsa tamen deitas non sit. Deitas ergo illa ipsa est naturaliter notitia sua; anima vero illa ab ipsa deitate quam plene novit accepit ut noverit: naturaliter ergo deitas Christi hoc est quod novit; anima vero illa in eo quod scit deitatem suam, non hoc se invenit esse quod novit. Non ergo quemadmodum se noverunt Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, sic animae suae secundum divinitatem notus est Christus: quoniam quidem habet anima illa plenam Trinitatis notitiam, non tamen habet unam cum Trinitate naturam. Aliud est autem unicuique rei nosse quod naturaliter est, aliud nosse quod naturaliter non est. Oculis porro corporalibus Deus spiritus non videtur. Unde quosdam beatus Augustinus, qui hoc voluerunt de Christo credere, quod Deum Patrem oculis corporalibus videat, in epistola quam ad Italicam scripsit , licet brevi sermone, sufficienti tamen responsione convincit. Hoc habent quippe oculi corporis, ut non solum corpora videant, sed nec videre possint, si inter ipsos et ea quae vident, spatii cujusquam media intervalla non fuerint. Inde est quod cum alia plurima videant, seipsos videre non possunt, nec vident in se, cum videant extra se: nam et ipsa acies visionis obtunditur, si aliquid videndum 255 ipsis oculis adjungatur. Quisquis ergo putat Deum posse oculis corporalibus cerni, prius est ut eum dicat ab ipsis oculis corporali spatio separari: quisquis autem vult agnoscere quibus oculis Deus videatur, ipsum Deum cogitet quia et sapientia, et veritas, et caritas est. Quocirca quibus oculis videtur sapientia, veritas et caritas, ipsis oculis videtur illa sapiens, vera caraque divinitas. Non itaque corporis, sed oculis animae humanae Deus suam visionem promittit, quam capacem sapientiae, veritatis, caritatisque constituit. Spiritus ergo rationalis accepit a Deo, ut videat Deum: accepit utique per gratiam; quem tamen non extra se potest videre, sed in se; Deus enim non loco continetur, sed affectu percipitur, et ideo in quo non habitat, non videtur. Multo enim interius animam inhabitat Deus, quam anima inhabitat corpus; quoniam creator spiritus ille est, iste creatus. In tantum ergo habet quaelibet sancti hominis anima illius summi Dei notitiam, in quantum internae visionis acceperit gratiam. Unde nescio quomodo accipiamus Unigenitum a Patre plenum gratiae et veritatis, si vel illi plenitudini veritatis aliquid plenitudinis gratiae deesse dicimus, vel illi plenitudini gratiae non totam inesse veritatis plenitudinem aestimemus: cum utique in eo certissime Unigenitus a Patre plenus agnoscatur gratiae et veritatis, si non solum in ipso uno plena gratia humanitatis, plenaque divinitatis veritas agnoscatur; sed etiam plenitudo veritatis in seipsa plenitudinem habeat gratiae, qua est tota humanitas in divinitate sua; et plenitudio gratiae plenitudinem in se habeat veritatis, qua est tota divinitas in humanitate sua: ita ut plenitudo veritatis plenitudinem in se habeat gratiae, et plenitudo gratiae plenitudinem in se habeat veritatis Non autem tota plenitudo veritatis habetur, quando ipsius veritatis aliquid ignoratur, quod absit ut de Christo aliquatenus sentiamus. Sic enim tota plenitudo gratiae est in illa plenitudine veritatis, ut illa plena deitas totam impleat humanitatem suam; et sic est plenitudo veritatis in illa plenitudine gratiae, ut illa plena humanitas sicut plenam habet et singularem incorruptionem atque immortalitatem carnis, ita secundum animam, plenam singulariter habeat notitiam deitatis. Sic est ergo Christus plenus gratiae et veritatis, ut sicut est in divinitate ejus plena humanitatis acceptio, sic in humanitate ejus plena sit divinitatis agnitio. Nec metuamus asserere quod Christi anima totam deitatem suam novit, ne ex hoc dicatur, cum ipsa deitate unius esse naturae; cum utique si hoc ratiocinatio vera deposcit, ut in plenitudine cognitionis continuo sit unitas naturalis; ipse primitus Deus, quia omnia quae fecit, plene utique novit, ejus dicetur esse naturae, cujus sunt illa quae fecit et novit. Quod qui credit aut asserit, non catholica veritate praeditus, sed Manichaea fit impietate possessus. Deinde illud est nihilominus intuendum, quod ipsa Christi anima ex quantacunque parte dicatur deitatis suae habere notitiam, statim dicitur ex tanta parte unam habere cum sua deitate naturam; quod utique magnae insaniae est. Nam et nos speramus per Dei gratiam visuros esse Deum: in quantum autem visuros, in tantum sine dubio cognituros; 256 quoniam utrumque nobis apostolica commendat auctoritas, nam et beatus Apostolus dicit: Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum ; et dilectus Christi Joannes indubitanter asserit: Quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est . Visio autem illa non solius carnis erit, secundum quam solam solus Filius ab impiis videbitur ad eorum condemnationem perpetuam; sed erit visio deitatis, secundum quam se ipsa Trinitas ita videndam praebebit justis, ut illa divinitatis indesinens visio, ipsa sit beatitudinis indeficiens plenitudo. Inde enim sunt beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt . In tantum ergo divinitatem sanctae Trinitatis videbimus, in quantum accipiemus dono gratiae ut videre possimus. Nec tamen in quantum videbimus, in tantum ipsi divinitati consubstantiales erimus. Nam et corpore videmus multa, quae cum nostra carne non sunt unius ejusdemque naturae. Vident enim oculi nostri lucem, cum tamen alterius naturae sint illi, alterius illa. Dixit quidem beatus Joannes: Quoniam cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est . Similes autem dixit, imitatione scilicet justitiae, non unitate naturae: secundum quam imitationem, dicit beatus Paulus: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi ; et beatus Joannes ait: Qui dicit se in Christo manere, debet quemadmodum ille ambulavit, et ipse ambulare . Creatorem vero capit creatura, quantum accipit ut capiat. Inde est quod beatus Augustinus hunc sermonem non refugit, sed indubitanter assumit. Nam in eadem homilia in qua exposuit illum locum, Quia non ad mensuram dat Deus Spiritum , sic quodam loco de ipso Filio dicit: Manens enim Deus apud Patrem, apud homines factus est homo, ut tu per illum qui apud te factus est homo, fieres talis qualis capit Deum: non enim homo poterat capere Deum; videre poterat homo hominem, capere Deum non poterat. Unde non poterat capere Deum? Quia oculum cordis unde caperet non habebat. Erat ergo aliquid intus saucium, et aliquid foris sanum: corporis oculos habebat sanos, cordis habebat saucios. Factus est ille homo ad corporis oculum, ut credens in eum qui videri corporaliter potuit, curareris ad eum ipsum videndum, quem spiritaliter videre non poteras. His verbis ostendit beatus Augustinus in spiritalibus rebus hoc esse capere quod videre, neque aliud esse videre quam intelligere, nec intelligere aliud esse quam nosse. Hinc est quod in libro de Praesentia Dei , cum soli Filio dat plenam divinitatis capacitatem, soli plenam divinitatis ostendit inesse notitiam. In memorato quippe libro his utitur verbis: « Deus igitur ubique praesens est, et ubique totus praesens, nec ubique habitans, sed in templo suo, cui per gratiam benignus est et propitius. Capitur autem habitans, ab aliis amplius, et ab aliis minus. De ipso vero capite nostro Apostolus ait: Quoniam in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter . » Attende, quaeso, in his verbis beati Augustini discretionem capitis membrorumque 257 certissimam. Ab illis enim quibus ad mensuram dat Deus Spiritum, capitur habitans, ab aliis amplius, ab aliis minus. Quid est autem capi nisi intelligi atque cognosci? Cum autem de Christo idem beatus Augustinus loqui vellet, vide quid ait: « De ipso, inquit, capite nostro Apostolus ait: Quoniam in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter . » Nempe ipse beatus Augustinus ait, quoniam Deus habitans capitur: quocirca ab illo plenitudo divinitatis sine dubio capitur, in quo ipsa divinitatis habitat plenitudo. In eo autem capitur, in quo cognoscitur. Illi ergo in quo habitat omnis plenitudo divinitatis, non potest ipsius plenitudinis plena non inesse notitia. Inde est quod beatus Augustinus in eodem libro paulo post haec dicit: Quid ergo est? Hoccine interesse arbitramur inter caput et membra caetera, quod in quolibet quamvis praecipuo membro, velut in aliquo magno propheta aut apostolo, quamvis divinitas habitet, non tamen, sicut in capite quod est Christus, omnis plenitudo divinitatis? Nam et in nostro corpore inest sensus singulis membris, sed non tantus quantus in capite, ubi prorsus omnis est quinque partitus. Ibi enim est visus, et auditus, et olfactus, et gustus, et tactus. In caeteris autem solus est tactus. An etiam praeter hoc, quod tanquam in templo in illo corpore habitat omnis plenitudo divinitatis, est aliud quod intersit inter illud caput et cujuslibet membri excellentiam? Est plane, quod singulari quadam susceptione, hominis illius una facta est persona cum Verbo. De nullo enim sanctorum dici potuit, aut potest, aut poterit: Verbum caro factum est . Nullus sanctorum qualibet praestantia gratiae Unigeniti nomen accepit; ut quod est ipsum Dei Verbum ante saecula, hoc simul cum assumpto homine diceretur. Singularis ergo est illa susceptio, nec cum hominibus aliquibus sanctis quantalibet sapientia ac sanctitate praestantibus, ullo modo potest esse communis. Certum est itaque sanctorum Patrum sententiam Scripturis coelestibus convenire, quae manifestissime protestantur, et divinitus inspiratae proclamant nobis, id est omnibus adoptivis, partem cognoscendae atque capiendae divinitatis, prout voluntas donaverit largitoris, infundi per gratiam; Christo vero, id est animae ejus, plenam totius divinitatis inesse notitiam. Quartam deinde quaestionem series tuarum sic continet litterarum. Unum, inquis, regnum Patris, et Filii, et Spiritus sancti credimus et fatemur, simul eos dominari creaturis omnibus sentientes. Quare ergo in orationibus sacerdotum, « Per Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus sancti, » per universas pene Africae regiones catholica dicere consuevit Ecclesia, tanquam solus Filius cum Patre possideat regnum, in unitate scilicet Spiritus sancti, ut regnantes adunare, non simul regnare Spiritus sanctus intimetur? Dicam simpliciter de hoc sermone quod sentio. Quotiens exinde cogitavi, nihil ibi aliud majores nostros, quam fidei veritatem contra multas haereses praemunisse cognovi. Illud quippe primum attendendum est, quod in conclusione orationis, Per Jesum Christum Filium tuum Dominum nostrum dicimus; per Spiritum vero sanctum nullatenus dicimus: quod utique non inaniter catholica concelebrat Ecclesia, propter illud utique sacramentum, quod mediator Dei et hominum factus est homo Christus Jesus, Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, qui per proprium sanguinem semel introivit in sancta, non utique manufacta exemplaria verorum , sed in ipsum coelum, ubi est in dextera Dei, et interpellat pro nobis. Hoc in eo pontificatus officium intuens Apostolus ait: Per ipsum ergo offeramus hostiam laudis semper Deo, id est fructum labiorum confitentium nomini ejus . Per ipsum ergo hostiam laudis atque orationis offerimus, quia per ejus mortem reconciliati sumus cum inimici essemus. Per ipsum enim qui pro nobis hostia dignatus est fieri, potest in conspectu Dei nostra hostia acceptabilis inveniri. Propterea nos beatus Petrus admonet, dicens: Et vos tanquam lapides vivi aedificamini in domum spiritalem, in sacerdotium sanctum, offerentes spiritales hostias, acceptabiles Deo per Jesum Christum . Hac igitur ratione dicimus Deo Patri Per Jesum Christum Dominum nostrum. Nam bene nosti nonnunquam dici: Per Sacerdotem aeternum Filium tuum Dominum nostrum Jesum Christum. Cum ergo sacerdotis fit mentio, quid aliud quam mysterium dominicae Incarnationis ostenditur, quo Dei Filius, cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit, formam servi accipiens; secundum quam se humiliavit, factus obediens usque ad mortem; minoratus scilicet paulo minus ab angelis, et aequalitatem paternae possidens divinitatis ? Eo quippe minoratus est Filius, aequalis permanens Patri, quo in similitudinem hominum dignatus est fieri. Ipse autem se minorem fecit, quando semetipsum exinanivit, formam servi accipiens. Christi porro minoratio, ipsa est exinanitio; nec tamen alia est exinanitio quam formae servilis acceptio. Christus ergo in forma Dei permanens, Unigenitus Deus, cui cum Patre hostias offerimus, formam servi accipiens, sacerdos est factus, per quem hostiam vivam, sanctam, Deo placentem offerre possimus. Nec tamen hostia a nobis offerri potuisset, si Christus pro nobis factus hostia non fuisset: in quo ipsa natura nostri generis, vera est hostia salutaris. Ut enim ipse Unigenitus, qui verus naturaliter Deus est, verus fieret et sacerdos, in persona divinitatis suae, non humanitatis nostrae personam dignatus est accipere, sed naturam. Si enim naturam hominis cum persona simul accepisset in illo Incarnationis mysterio, non idem unus Christus in duabus naturis esset Deus et homo, sed in duabus personis alter esset Deus, et alter homo. Sed ideo unus est 259 Christus, verus Dei et hominis Filius, quia ille Unigenitus Dominus, qui personam propriam semper habuit, in ipsam personam suam veritatem naturae servilis accepit. Proinde Christus inseparabilis permanet, quia cum altera sit in eo natura divinitatis, altera vero natura servilis, in uno tamen eodemque Christo illa persona divinitatis aeternae, ipsa est etiam humanitatis assumptae. Propterea idem atque unus est Christus, quem et paulo minorem ab angelis ostendit acceptio formae servilis, et aequalem Patri demonstrat unitas naturalis. In quo sacramento sic offenderunt Ariani, ut attendentes in eo officium sacerdotis, nollent celsitudinem suscipere deitatis. Inde est quod etiam sic dicunt: Gloria Patri per Filium, ut nolint dicere, Gloria Patri et Filio. Quoniam ergo sunt haeretici qui Filium cum Patre unius deitatis esse non credunt, item sunt alii qui veritatem carnis in Dei Filio negare non metuant; hunc locum congrue atque utiliter Patres sanctissimi posuerunt. Nam cum nos ostendimus per aeternum Sacerdotem Dominum Christum nostras orationes offerri, veram in eo carnem nostri generis confitemur; secundum illud quod Apostolus dicit: Omnis enim pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur in his quae sunt ad Deum, ut offerat dona et sacrificia pro peccatis . Cum vero dicimus Filium tuum, et adjicimus, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus sancti, illam utique unitatem commemoramus, quam naturaliter habet Pater et Filius et Spiritus sanctus: ubi ostenditur idem ipse Christus pro nobis sacerdotali functus officio, cui naturalis est unitas cum Patre et Spiritu sancto. Vide, quaeso, quanti ex hoc convincantur haeretici. Principaliter enim nostra fides a Manichaeorum errore discernitur, cum per illum Sacerdotem nostras orationes offerimus, qui propterea verus est Sacerdos, quia semetipsum veram pro nobis hostiam obtulit; quod Apostolus indubitanter affirmat, dicens: Estote ergo imitatores Dei, sicut filii carissimi; et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos, et obtulit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis . Qui utique veram hostiam non offerret, si carnis in eo veritas non fuisset. Hujus hostiae veritatem postquam a mortuis resurrexit, ipse summus Sacerdos discipulis suis ostendit, et contrectandam obtulit, dicens: Palpate et videte quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere . Hinc etiam fides nostra discernitur ab Eutychetis errore; qui licet incarnatum Verbum negare non audeat, ipsam tamen Verbi carnem cum non fatetur sumptam de carne Virginis, mysterium summi prorsus evacuat Sacerdotis. Cui Apostolus illa quam superius posui sententia contradicit: Omnis pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur in his quae sunt ad Deum . Et alio loco: Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit. Unde debuit per omnis fratribus similari, ut misericors fieret, 260 et fidelis pontifex ad Deum, ut repropitiaret delicta populi . Hoc itaque sermone quo per Jesum Christum nos ostendimus nostras orationes offerre, vera fides omni errori renititur, qui in Christo veritatem humani corporis non fatetur. Sed quia Christus non solum verus homo, sed et verus est naturaliter Deus, et unus cum Patre et Spiritu sancto Deus, digne dicimus Deo Patri: qui tecum vivit et regnat, in illa utique unitate naturali quam ostendens, ait: Ego et Pater unum sumus . Ubi similiter fides nostra, non solum ab Arii et Sabellii, verum etiam a Nestorii errore discernitur: in ipso quippe unitatis vocabulo sicut Patris et Filii diversa cognoscitur non esse substantia, ita cum dicimus, qui tecum vivit et regnat, ostenditur Patris et Filii una non esse persona. Apparet etiam aeternum Sacerdotem ipsum verum Filium esse, qui cum Deo Patre regnat in unitate naturae. Cum vero in unitate Spiritus sancti dicimus, unam naturam Spiritus sancti cum Patre Filioque monstramus. Unitas autem naturae quid aliud quam Trinitatem unum Deum, et ex hoc unum ostendit et regnum? Diversitas quippe naturae potest in regno diversitatem potestatis ostendere. Ubi autem regni naturalis est unitas, una regnandi permanet et potestas: in illo autem regno illi diversitatem potestatis habere possunt, quibus ipsa potestas tribuitur ex gratia, non suppetit ex natura. Non est autem diversitas, sed unitas potestatis in Trinitate, quae ipsam potestatem unicuique secundum suam tribuit voluntatem, quia naturalem habet ineffabiliter unitatem. Vide autem quid beatus Augustinus in libro sexto de Trinitate sentiat de Spiritu sancto, ubi dicens: Ergo aequalis est Patri Filius, et est unius ejusdemque substantiae, continuo subjunxit, Quapropter Spiritus sanctus in eadem unitate substantiae et aequalitate consistit . Sive enim sit unitas amborum, sive sanctitas, sive caritas, sive ideo unitas quia caritas, et ideo caritas quia sanctitas, manifestum est quod non aliquis duorum est quo uterque conjungitur, quo genitus a gignente diligatur, generatoremque suum diligat; sintque non participatione, sed essentia sua; neque dono superioris alicujus, sed suo proprio, servantes unitatem Spiritus in vinculo pacis. Et paulo post : Spiritus ergo sanctus commune aliquid est Patris et Filii, quidquid illud est: at ipsa communio consubstantialis et coaeterna. Quae si amicitia convenienter dici potest, dicatur; sed aptius dicitur caritas. Et haec quoque substantia, quia Deus substantia et Deus caritas , sicut scriptum est. Item alio loco ejusdem libri dicit: Aequalis est igitur etiam Spiritus sanctus; et si aequalis, in omnibus aequalis propter summam simplicitatem quae in illa substantia est. Et ideo non amplius quam tria sunt: unus diligens eum qui de illo est, et unus diligens eum de quo est, et ipsa dilectio: quae si nihil est, quomodo Deus dilectio est? si non est substantia, quomodo Deus substantia est? His itaque verbis beatus Augustinus non dubitavit, sicut caritatem et sanctitatem, sic etiam unitatem Patris et Filii Spiritum sanctum dicere; nec solum commune aliquid eorum, sed etiam communionem consubstantialem coaeternamque fiducialiter praedicare. Quod utique ideo a catholicis dicitur, ut ex ipso unitatis nomine una essentia, et ex hoc unum 261 regnum, et in eodem uno regno una Trinitatis potestas, unaque majestas a fidelibus agnoscatur: ne putetur aut Filius, aut Spiritus sanctus secundum divinam naturam ita cum Patre regnare, quemadmodum cum potiore regnat inferior; sed illa unitas Spiritus sancti, quae est communio Patris et Filii, dum illo regno unitatem divinitatis monstrat, unam esse regnandi aeternitatem, unam potestatem, unam majestatem, unamque dominationem summae Trinitatis edoceat. Quintam vero, id est novissimam, continet his verbis epistola quaestionem. Quid sit quod Lucas evangelista coenam Domini narraturus, prius eum dicit calicem accepisse, et discipulis dividendum inter se continuo tradidisse; et tum deinde accepto pane dixisse; « Hoc est corpus meum; » et accepto similiter postquam coenavit calice, tunc dixisse: « Hic calix novum Testamentum est in sanguine meo, qui pro vobis funditur . » Ista vero quaestione proposita subjungis et dicis: Nunquid unus calix secundo est datus, an alius prius, alius postea? et si ita est, inquis, ad cujus rei sacramentum pertinet ille de quo maxime caeteri qui scripserunt evangelica tacuerunt? Hunc Evangelii locum quidam sic intelligi voluerunt, ut non duos calices a Domino datos assererent, sed potius per anticipationem dictum esse firmarent; caeterum unum esse calicem qui et antea dividendus, et postea bibendus commemoratur datus esse discipulis. Quidam vero secundo datum calicem firmant. Sed sive hoc, sive illud quisque sentiat, talis est uterque sensus, ut a vera fide nullatenus inveniatur extraneus. Hi vero qui secundum datum existimant calicem, hoc factum in significatione dixerunt: alii asserentes quod in primo calice suam, in secundo vero fidelium suorum Dominus praefiguraverit passionem. Alii vero dixerunt in utroque calice illud ostendi, quod in Veteri Testamento praeceptum est , ut qui Pascha primi mensis agnum comedendo non egerit, in secundo mense in haedi comestione peragat. Videtur autem hic mihi etiam aliud quoddam congruum christianae fidei reperiri mysterium, ut in utroque calice utrumque intelligi debeat Testamentum. Praesertim quia hoc nobis sic ipsa demonstravit Veritas, ut nulla remaneret quaerentibus difficultas: nam ipse Dominus calicem quem bibendum dedit, Novum appellare dignatus est Testamentum, quod evangelici tenor demonstrat eloquii. Sic quidem tribus evangelistis, Matthaeo, Marco et Luca, hoc indubitanter attestantibus, invenitur. Verba quippe Matthaei haec sunt: Coenantibus autem eis, accepit Jesus panem; et benedixit, ac fregit, deditque discipulis suis, et ait: Accipite, et comedite: Hoc est corpus meum. Et accipiens calicem, gratias egit, et dedit illis, dicens: Bibite ex hoc omnes: Hic 262 enim sanguis meus Novi Testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum . Marcus vero mysterium Dominici panis et calicis explicaturus, haec ait: Et manducantibus illis, accepit Jesus panem; et benedicens fregit, et dedit eis, et ait: Sumite, Hoc est corpus meum. Et accepto calice, gratias agens, dedit eis, et biberunt ex illo omnes. Et ait eis: Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro multis effunditur . Lucae vero, quem secundo certum est calicem nominasse, his invenitur verbis ordinata atque explicata narratio: Et accepto calice gratias egit, et dixit: Accipite et dividite inter vos. Dico enim vobis quod non bibam de generatione vitis donec regnum Dei veniat. Et accepto pane gratias egit, et fregit, et dedit eis, dicens: Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur: hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem postquam coenavit, dicens: Hic calix Novum Testamentum est in sanguine meo, qui pro vobis funditur . Hinc est quod etiam beatus Paulus commemorans sacratissimum illius coenae mysterium, non aliud calicem quam Novum a Domino nuncupatum insinuat Testamentum. Inter alia namque sic dicit: Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis, quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, accepit panem, et gratias agens fregit, et dixit: Hoc est corpus meum pro vobis: hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem postquam coenavit, dicens: Hic calix Novum Testamentum est in meo sanguine: hoc facite, quotiescunque bibetis , in meam commemorationem . Hac igitur evangelicorum atque apostolicorum attestatione dictorum in calicis nomine, isto duntaxat loco, non aliud quam divinum permittimur accipere Testamentum. Neque enim dubium est aliis locis a Domino nomine calicis significatam gratiam passionis. Quod utique intelligi voluit dicens filiis Zebedaei: Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum ? Et in ipsa hora qua detineri manibus voluit impiorum, hoc sermone beatum Petrum, ut gladium reconderet in vaginam praemonens, calicem se bibiturum passionis ostendit, dicens: Mitte gladium in vaginam, Calicem quem dedit mihi Pater, non bibam illum ? In quo calice passionem esse intelligendam etiam illic ostendit, ubi avulsus a discipulis quantum jactus est lapidis, moriturus pro peccatis hominum, humanae quoque infirmitatis veraciter in seipso demonstravit affectum; et ut desperationem ab infirmioribus membris dignaretur auferre, ipsa virtus quae nostrum caput esse voluit, dicere divino amore non est dedignata, quod membra ejus essent humano postmodum timore dictura. Inde est quod eum Lucas evangelista dixisse commemorat: Pater, si vis, transfer calicem istum a me . Matthaeus quoque verba ejus haec esse testatur: Pater mi, si possibile est, transeat a me calix iste . Marcus vero, ut ostenderet quid in illo calice intelligere deberemus, ait: Et cum processisset 263 paululum, procidit super terram, et oravit, ut, si fieri posset, transiret ab eo hora . Quam hic horam putamus a sancto evangelista significatam, nisi illam de qua Dominus ait: Nondum venit hora mea ; et de qua Joannes evangelista dicit: Et nemo misit in eum manus, quia necdum venerat hora ejus ? Hora utique non coactitiae mortis, sed voluntariae passionis; hora procul dubio illa qua triumphalem mortem susciperet, et solvens dolores inferni, mors ipse mortis misericorditer ac mirabiliter exstitisset, sicut jam dixerat per Prophetam: Ero mors tua, o mors; ero morsus tuus, inferne . Hanc horam in oratione a Domino calicis nomine nuncupatam beatus evangelista subsequenter ostendit, ejusdem Domini oratione subjecta, qua dicit: Abba, Pater, omnia tibi possibilia sunt: transfer calicem hunc a me . Nempe manifestum est hoc fuisse orare ut transiret ab eo hora, quod erat dicere ut calix transferretur ab eo. Ubi, ut dixi, caput nostrum in se membrorum suorum susceptam demonstravit infirmitatem, quibus se daturum noverat patiendi virtutem, ut doceret non ex hoc evacuandum meritum passionis, si homini pro Christi fide et caritate passuro, promptum spiritum quatere niteretur ex infirmitate carnis veniens trepidatio voluntatis, sed potius divinae voluntati se ipsa voluntas humana subjiceret, et ex infirmitate virtutem, praevalente spiritalis gratiae munere, perfecisset: ab illo sibi facultatem retinens datam, cujus voluntatem suae voluntati non ambigeret praeferendam, atque ita homo illud quod ex humana infirmitate vellet, patienter vinceret, ut ad illud ad quod divina voluntas utiliter vocat, feliciter perveniret. Non ergo Christi voluntas alia potuit esse quam Patris, cum in Patre ac Filio unam semper voluntatem servet unitas naturalis. Sed ille qui humanam naturam suscipiens venit naturam salvare quam fecit, ejusdem quoque naturae verba non fallaci, sed veracissima susceptione protulit, cujus etiam affectum clementissima bonitate suscepit; affectum scilicet quem habet caro ex trepidatione moriendi, non ex cupiditate peccandi: ille enim qui non noverat peccatum, sine peccato verum non iniquitatis, sed infirmitatis nostrae suscepit affectum. Vere enim de illo beatus Petrus ait: Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus . Proinde, quia peccatum non fecit, diversam voluntatem a Patris voluntate non habuit; et quia non est inventus dolus in ore ejus, ex affectu vero infirmitatis humanae, vera verba non ambigitur protulisse. Quamvis igitur in illis Salvatoris nostri dictis quibus calicem nominavit, passio sit intelligenda, tam ejus quam sanctorum ejus , accipitur in nomine calicis etiam perfecta gratia caritatis, qua virtus pro Christi nomine suscipiendae infunditur passionis; ita ut etiamsi opportunitas 264 desit qua quisque pro Christo subeat passionem, virtus tamen tanta insit cordi dono divini muneris, ut nihil ei desit ad tolerandam poenam, ad contemnendam vitam, et ad mortem pro Christi nomine subeundam. Hoc illo loco bene intelligitur ubi dicitur in psalmo: Et calix tuus inebrians quam praeclarus est ! praemisit autem: Impinguasti in oleo caput meum. Quid autem debemus intelligere impinguatum in oleo caput, nisi mentem dono sancti Spiritus roboratam? Olei enim hujus praeclara pinguedo, spiritalis est gratiae inseparabilis fortitudo, qua sancta ebrietas penetralibus cordis infunditur, ut omnis affectio carnis oblivioni tradita superetur. Hac ebrietate repletus animus discit gaudere semper in Domino, et contemptui deputare quidquid diligebat in mundo; hanc ebrietatem bibemus dum accepto Spiritu sancto, perfectae caritatis quae foras mittit timorem gratiam possidebimus. Hinc est quod beatus Ambrosius in hymno matutino, hujus nos postulare gratiam ebrietatis edocuit, dum dicimus: Laeti bibamus sobriam ebrietatem Spiritus . In aliis itaque locis potest alio quolibet modo secundum verae fidei regulam calicis nomen intelligi; in hoc tamen Evangelii loco de quo nunc disputamus, non aliud intelligere sinimur nisi quod ipsius Domini et magistri nostri sermonibus edocemur, qui ait: Hic calix novum Testamentum est in sanguine meo ; et ex hac regula qua iste calix Testamentum dicitur novum, in illo calice quem prius dedit non absque ratione vetus intelligitur Testamentum. Ipse igitur Dominus utrumque calicem dedit, qui utrumque Testamentum suis fidelibus tribuit. Propterea et in eadem coena et Judaicum pascha comedit, quod oportebat offerri, et sacramentum corporis sui et sanguinis dedit, quod ad salutem fidelium oportebat institui: comedit pascha Judaeorum quo promissus est Christus, ut veniret ad pascha nostrum quo immolatus est Christus. Denique attende quid eum discipulis dixisse Lucas evangelista commemorat. Sic enim ait: Et cum facta esset hora, discubuit, et duodecim apostoli cum eo; et ait illis: Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum antequam patiar . Manducavit ergo pascha quo passurus significabatur, antequam pro nobis voluntarie pateretur. Est autem etiam in ipsis dominicis sermonibus aliquid quod attentius est a fidelibus agnoscendum, in quo utriusque Testamenti potest apparere discretio. Beatus enim Lucas de calice quem primitus nominavit, ita dicit: Et accepto calice, gratias egit et dixit: Accipite et dividite inter vos; de pane vero et calice postea loquens ait: Et accepto pane gratias egit, et fregit, et dedit eis dicens: Hoc est corpus meum quod pro vobis datur; hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem postquam coenavit, dicens: Hic calix Novum Testamentum est in sanguine meo qui pro vobis funditur . Non mihi videtur inaniter hic ab ipsa Dei sapientia verborum quaedam facta discretio; quandoquidem primum calicem sic accipiendum dedit, ut praeciperet dividendum, dicens: Accipite, et dividite inter vos; quod in eo calice quem cum pane dedit, omnino non dixit: ibi enim corpus suum sanguinemque commendat, et eumdem calicem novum 265 in sanguine suo asserit Testamentum, dicens: Hic calix Novum Testamentum est in sanguine meo qui pro vobis funditur; nulla vero fit mentio calicis dividendi, quod in aliis quoque duobus evangelistis, Matthaeo scilicet et Marco, similiter invenitur, sicut eorum dicta superius a nobis posita evidenter ostendunt. Hunc itaque calicem, in quo vetus insinuari diximus Testamentum, ideo Dominus accipiendum dividendumque mandavit, ut apostoli dono sapientiae coelestis instructi, sic scripturam Veteris Testamenti reverenter acciperent, ut in ipsis praeceptis quid agendum quidve omittendum esset, accepto discretionis spiritu cognovissent. Hoc enim est recte dividere, ut unusquisque noverit pro congruentia temporis quid omittere debeat, quid tenere. Hinc est quod cautissimo divisionis ordine Ecclesia Dei vivi, quae est columna et firmamentum veritatis , tempora venturi Christi venientisque discernit; et omissis sacrificiis quibus Christus passurus promittebatur, hoc sacrificium offert quo Christus jam passus ostenditur. Dividit etiam tempus illud celebrandae circumcisionis, ab isto tempore percipiendi baptismatis. Hujus divisionis saluberrimum retinet modum etiam in praecepto neomeniae, quandoquidem non tubis Judaicis inaniter personat, sed renovari unumquemque spiritu mentis suae, et induere novum hominem sancta Ecclesia praedicare non cessat. Haec omnia salubriter dividit quae nunc veneranter accipit in lectione, sed jam non celebrat in opere, aurem cordis admovens apostolicis dictis, quibus beatus Paulus fideles omnes instruit, dicens: Nemo vos judicet in cibo, aut in potu, aut in parte diei festi, aut neomeniae, aut sabbatorum, quae sunt umbra futurorum, corpus autem Christi . Nam et sacramentum circumcisionis exponens ait: Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum; quia in ipso habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti qui est caput omnis principatus et potestatis, in quo et circumcisi estis circumcisione non manufacta in exspoliatione corporis carnis, sed in circumcisione Christi, consepulti ei in baptismo . Haec et his similia et accepit Ecclesia sapienter, et dividit: accipiendo, credit a Deo in veritate promissa; dividendo, cognoscit ab ipso Deo in veritate jam reddita; nec in figuris exspectat implenda, sed in veritate retentat impleta. Scit enim sancta Ecclesia fidelem Deum in verbis suis, et sanctum in omnibus operibus suis: unde sicut in Veteri Testamento fidelia verba Dei promittentis intelligit. sic in Testamento Novo sancta opera Dei quod promiserat reddentis agnoscit. Quaedam enim promittentis Dei verba fuerunt sacramenta Veteris Testamenti, quibus nobis promittebatur Christus: quae verba transierunt, ex quo illis quibus promittebatur invenitur exhibitus. Ideo in ipso sacrificio corporis Christi a gratiarum actione incipimus, ut Christum non dandum, sed datum nobis in veritate monstremus; et in eo quod gratias agimus Deo in oblatione corporis et sanguinis Christi, cognoscamus non adhuc occidendum Christum pro nostris 266 iniquitatibus, sed occisum; nec redimendos nos illo sanguine, sed redemptos. Vera est enim beati Petri praedicatio, dicentis: Non enim corruptibilibus argento vel auro redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi Agni incontaminati et immaculati Christi . Dividit ergo sancta Ecclesia figuras a veritate, umbras a corpore: quod eam sancti apostoli docuerunt, qui dividendum inter se illum calicem a Domino salubriter acceperunt. Hujus autem calicis ideo divisionem Dominus discipulis dedit, quia ipsis docentibus sancta Ecclesia cognitionem hujus divisionis accepit. Dicit autem ut inter se dividant, id est, ut in unitate spiritus et vinculo pacis, sacramenta Testamenti Novi sacramentorum veterum cessatione distinguant: quod in calice Testamenti Novi non praecipit ab apostolis fieri. In Novo enim Testamento non est sacramentorum divisio, sed donorum, quae non in hominum facultate, sed in sancti Spiritus potestate consistit. Divisiones enim gratiarum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus; divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus . Inde est quod cum alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alteri fides in eodem Spiritu, alii gratia sanitatum in uno Spiritu, et caetera quae apostolicus sermo contexuit, non hominibus dividenda dantur; sed haec omnia operatur unus idemque Spiritus, dividens propria singulis prout vult. Hanc divisionem quam non hominibus dedit, sed sibi tantum Trinitas reservavit, alio loco beatus Apostolus ostendens, admonet non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem; unicuique sicut Deus divisit mensuram fidei . Et quia una est divisio Patris et Filii et Spiritus sancti, ideo Christus, qui est Dei sapientia, in Proverbiis dicit: In itineribus justitiae incedo, et inter medias semitas aequitatis conversor, ut dividam diligentibus me substantiam, et thesauros eorum impleam bonis . Uterque ergo calix apostolis a Domino datur, non tamen dividendus uterque praecipitur: illius enim necessaria fuit divisio, in quo erat temporum consideranda discretio. Inde est quod in Testamento Veteri sacramenta quaedam illo tempore in figuris rite celebrata cognoscimus, et veneranter accipimus; quae tamen non eodem quo celebrabantur ordine celebramus quia dividentes tempus promissionis a tempore redditae veritatis, ea sacramenta nunc nobis a Christo tradita retinemus, quibus Christum non passurum, sed passum pro nobis agnoscimus et tenemus. Nomine vero calicis etiam Vetus debere accipi Testamentum, non nostra praesumptione, sed paterna traditione monstramus. Sanctus quippe Augustinus, in explanatione psalmi septuagesimi quarti, cum ad illum locum venisset ubi dictum est: Quia calix in manu Domini vini meriplenus est mixto; et inclinavit ex hoc in illud; verumtamen faex ejus non est exinanita , inter alia sic ait: « Calix vini meri plenus mixto videtur mihi esse lex quae data est Judaeis, et 267 omnis illa scriptura Veteris quod dicitur Testamenti, ubi sunt pondera omnium sententiarum: nam ibi Novum Testamentum absconditum latet, tanquam in faece corporalium sacramentorum. » Et cum idem beatus Augustinus a praeceptis vitae peragendae illa praeteriti temporis sacramenta discerneret, tanquam calicem dividens, postquam commemoravit quod dictum est: Non occides, non moechaberis , et aliquanta quae textu decalogi continentur, haec ipse sanctus Augustinus subjecit, dicens: « Omnia ista ad vinum pertinent; illa vero carnalia quasi resederunt, ut remanerent apud illos, et effunderetur ideo omnis spiritalis intellectus. Calix enim in manu Domini, id est in potestate Domini; vini meri, id est sincerae legis; plenus est mixto, id est cum faece corporalium sacramentorum: et quia nunc humiliat superbum Judaeum, et hunc exaltat confitentem gentilem, inclinavit ex hoc in hunc, id est a Judaico populo in gentilem populum. Quid inclinavit? Legem; et eliquatus est inde spiritalis intellectus: verumtamen faex ejus non est exinanita, quia omnia sacramenta carnalia apud Judaeos remanserunt. » Ex his dictis beati Augustini arbitror patere et calicis intellectum, quo possit in veritate spiritalis mysterii divisio faecis vinique cognosci: sic tamen ut non ideo velit aliquis Testamentum Vetus abjicere, quia videt ejus sacramenta cessasse. Sic enim debet cum veneratione teneri Testamentum Novum, ut non sit Testamentum Vetus aliquatenus relinquendum: quod mihi videtur sub nomine amici antiqui et novi in libro Ecclesiastico commendari, ubi dicitur: Ne derelinquas amicum antiquum, novus enim non erit similis illi . Hanc dissimilitudinem quae est in sacramentis utriusque Testamenti, per sanctum Hieremiam divinus sermo praenuntians ait: Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et consummabo super domum Israel et super domum Juda Testamentum Novum, non secundum Testamentum quod feci cum patribus eorum . In eo autem invenitur Testamentum Novum, non secundum Testamentum Vetus a Domino consummatum, in quo et praeceptorum perfectionem Dominus dedit, et remotis veteribus sacramentis, dissimilia sacramenta revelatae veritatis instituit: ac sic quod in Vetere promisit, in Novo perfecit. Proinde quoniam sacramentorum Novi Testamenti tunc vere salubris ac suavis potest esse cognitio, si in sacramentis Veteris Testamenti cognoscatur vera praecessisse promissio, propterea cum Scriptura dixisset: Ne derelinquas amicum antiquum, novus enim non erit similis illi, continuo subjecit: Vinum novum amicus novus: veterescat, et cum suavitate bibes illud . Quid est, veterescat, nisi ut in Vetere Testamento Novi Testamenti typus appareat? Tunc ergo cum suavitate hoc novum vinum bibitur, si ejus significatio atque promissio in Testamento Vetere cognoscatur. Hoc vinum novum in corde discipulorum veterescere Dominus fecit, quando illis duobus in castellum Emmaus pergentibus appropinquans ibat cum illis; et cum ei tanquam ignaro quae de ejus 268 passione facta fuerant indicassent, tunc ipse dixit ad eos: O stulti et tardi corde ad credendum in omnibus quae locuti sunt prophetae ! Vide, quaeso, quemadmodum vinum novum veterescit, ut cum suavitate bibatur. Adjecit ergo Dominus. Nonne hoc oportuit pati Christum, et ita intrare in gloriam suam ? Ubi sanctus evangelista quemadmodum vinum novum cum suavitate bibendum illis veteresceret ait: Et incipiens a Moyse et omnibus prophetis, interpretabatur illis in omnibus scripturis quae de ipso erant . Deinde conceptum ex vino veterescente novitatis ac suavitatis ardorem, ipsi postmodum ostenderunt, dicentes: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via et aperiret nobis Scripturas ? Hoc denuo fecit dicens: Haec sunt verba quae locutus sum ad vos cum adhuc essem vobiscum; quoniam necesse est impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi, et prophetis, et Psalmis de me. Tunc aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas . Ita fecit vinum novum cum suavitate veterescere, dum promissiones Novi Testamenti indubitanter ostendit in lectione Testamenti Veteris apparere: ne sic teneatur amicus novus, ut antiquus relinquatur; quia novus permanet fide similis, quamvis videatur sacramentorum celebratione dissimilis. Quippe una est fides Novi et Veteris Testamenti. Haec in antiquis patribus credebat promissa, quae in nobis jam credit impleta. Quae autem fuit in patribus nostris fides promissa, ipsa in nobis est fides exhibitae veritatis impleta: unde quia indissolubiliter amicus iste antiquus novusque conjungitur, et unus sine altero salubriter non tenetur, veterescere debet vinum novum, ut sit fidelibus cum suavitate bibendum.
( al. cognitionis) ( al. munere) (Jer. XXIII,
24) (Psal. CXXXVIII, 7) (Sap. VIII, 1) (Sap. I, 7) (Ibid., 8) (Ibid., 9) (Dan. XIII, 42) (Jer. XXIII, 23) (Jer. XII, 2) (Joan. I, 12) (Tit. II, 12) (Act. IV, 32) (Act. IV, 32) (Luc. XXI, 19) (I Petr. I, 8) (Sap. III, 1) (I Thess. V, 23) (Dan. III, 86) (II Cor. XI, 2) (Psal. XLIV, 15) (I Tim. III, 15) (Gal. I, 22) (II Cor. VIII, 18) (Matth. V, 14) (Jac. I, 17) (I Joan. II, 23) (Psal. CXXXVIII, 7) (I Cor. II, 10-12) (ubi magis interiorem hominem accipiendum existimo) (I Cor. II, 12) (Matth. XI, 27) (Joan. XIV, 7) (Ibid., 9 et seq.) (Sap. VII,
26) (Hebr. I, 3) (Psal. XVIII,
5) (cum utrique naturae nec sine initio aeternitas,
nec sine mutabilitate simplicitas, nec sine termino
immensitas invenitur naturaliter esse communis;
quia in uno eodemque Christo et vera est divina
natura, qua naturaliter est sine initio Deus natus de
Patre, et vera humana natura, qua naturaliter est in
plenitudine temporum Deus homo creatus ex virgine;
in illa coaeternus Patri, in ista posterior matre;
secundum divinam semper ubique totus, nec unquam
vel usquam loco conclusus; secundum humanam,
certo die de coelo ad judicandos vivos mortuosque
venturus) (Cap. 6) (Lib. I de Spiritu sancto, cap. 10) (Cap. 4) (Marc. I, 11; Luc. III, 22) (Joan. XII, 28) (Cap. 8) (Joan. XIV, 17) (Cap. 9, ad finem) (Sub finem cap. 10) (Joan. XVI, 27) (Cap. 12, ante medium) (Cap. 25) (Ibidem) (Ibidem) (Sap. I, 3) (Ibid., 5) (Isai. LIX, 2) (I Joan. III, 4, 5) (Rom. VIII, 38) (I Cor. VI, 17) (I Cor. I, 23) (Rom. I, 20) (II Cor. XIII,
4) (Isaï. IX, 6) (Lib. V de Trinitate, cap. 10) ( In praefatione ) (sicut in homine qui subjacet qualitati) (Cap. 12, post medium) (Joan. V, 26) (Tract. 22, post medium) (Ephes. V, 8) (Joan. V, 26) (Cap. 3) (quod nostris remediis congruebat) (I Tim. II, 5) (Eodem cap. 6) (Matth. III, 17) (Ibidem) (Cap. 5) (Cap. 2) (Ibidem) (Cap. 4) (I Cor. II, 4) (Ibidem) (Cap. 34) ( al. proprie) ( al. desinet) (quia
non ipse Pater est qui Filius, nec Spiritus sanctus

est ipse qui Pater aut Filius) ( al. comedendum) (Joan. IV,
6) (Matth. XXVI, 38) ( al. ipse) (II Cor. XIII, 4) (Act. II, 30) (Philip. IV, 7) (Psal. XVII, 10) (Joan. III, 34) (Cap. 6) (Act. II, 17) (Ibidem) (Joan. I, 33) (Joan. III, 34) (Tract. 14 in Joan.) (Ephes. IV, 7) (Joan. III, 34) (S. Aug. lib. I de Serm.
Domini in monte, cap. 6) (Lib. I, cap. 19) (Joan. III, 34) (IV
Reg. II, 9) ( al. de Christo) (Isai. XI, 1) (Coloss. II, 3) (Joan. I, 16) ( al. datur) (Psal. XV, 11) (Psal. LXXXIX, 14) (Psal. LXIV, 5) (Coloss. I, 19) (Coloss. II, 9) (I Cor.
I, 24) (Hebr. III, 14) (Psal. XLIV, 8) (Act. II, 38) ( al. 
cum) (Rom. XI, 33) (al. natus) (Psal. LXXXVI, 5) (Philip. II, 9) (Epist.
alias 6, nunc 82) ( al. quae) ( al. 
dicetur) (I Cor. XIII, 12) (al. et) (I Joan. III, 2) (Matth. V, 8) ( al. capiemus) (I Joan. III, 2) (I Cor.
XI, 1) (al. sicut) (I Joan. II, 6) (Tract. 14 in Joan., versus finem) (Joan. III, 34) (Epist. ad Dardanum alias 57,
nunc 187) (Coloss. II, 9) (Coloss. II, 9) (Ibidem) (Joan. I, 14) (Hebr.
IX, 24) (Hebr. XIII, 15) (I Petr. II, 5) ( al. unitatis) ( al. aliud) (Hebr. V, 1) (Ephes.
V, 1) (Luc. XXIV, 39) (inquiens) (Hebr. V, 1) (Hebr. II, 16) (Joan. X, 30) (Cap. V) (al. subsistit) (Ibidem) (I Joan. IV, 16) (Eodem cap. 5) (Luc. XXII, 17 sqq.) (al., ut supra in epist. Ferrandi, Evangelia ) (al. secundo ) (Exod. XII, 5; Num. IX, 11) (Matth.
XXVI, 26) (Marc. IV,
22) (Luc. XXII, 17) (I Cor.
XI, 23) (Matth.
XX, 22) (Joan. XVIII, 11) ( al. inferioribus) (Luc. XXII, 42) (Matth. XXVI, 39) (Marc. XIV, 35) (Joan.
II, 4) (Joan. VII, 30) (Ose. XIII,
14) (Marc. XIV, 36) (I Petr. II, 22) (quo sensu etiam beatus David calicem nuncupavit,
illo duntaxat loco ubi ait: Quid retribuam Domino
pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris
accipiam, et nomen Domini invocabo [Psal. CXV,

3]: ubi ostendens calicem istum non aliud quam mortem
esse sanctorum, continuo subjunxit: Pretiosa in
conspectu Domini mors sanctorum ) (Psal. XXII,
5) (Fer. 2 ad laudes) (Luc. XXII, 20) (Luc. XXII, 14) (Luc. XXII,
17-19) (I Tim. III, 15) (Coloss.

II, 16) (Coloss. II, 8-12) (I Petr. I, 18) (I Cor. XII, 4) (Rom. XII, 3) (Prov. VIII, 20) (Psal.
LXXIV, 9) (Deut. V, 17, 18) (Eccli. IX, 14) (Jer. XXXI, 31) (Eccli. IX,
15) (Luc. XXIV, 25) (Ibid., 26) (Ibid., 27) (Ibid., 32) (Luc. XXIV, 44)
[unum] [al. effundetur ] [al. effundetur ] [al. fundetur ] [al. bibitis ]