EPISTOLA XVII. PHILIPPI AD HENRICUM.  Ejusdem argumenti.
Tibi magno plures magni munera magna mittunt, qui tuam sibi gratiam vel jam obtinent, vel promittunt; et ea quae mittuntur, vel sui pretio tibi sunt gratiosa, vel auctores forte grati ea faciunt pretiosa. Ego vero neque me tibi gratum, imo necdum merui cognitum exhibere, neque magnum aliquid tuae plenitudini videor adhibere: et ob hoc vereor ne quasi praesumptive brevem ad ardua manum mittam, dum tibi magno parvus nisi oratiunculas et viles schedulas non transmittam. Verum ad hoc quorumdam relatio me multoties animavit, quae te virum nobilem nobiliore gratia praeditum commendavit; eo quod tanto principi adsunt dona charismatum tam praeclara, ut in aliis hujusmodi principibus inveneri valeant satis rara. Audis enim, ut aiunt, et et respicis dignanter satis pauperem miserandum, habens cor patiens, et manum patulam ad donandum: sciens quia devotio misericordiae et impensa eleemosyna miserentis adversus incentiva peccatorum, aquae vicem obtinet exstinguentis. Ades ergo propitius, pupillorum clamoribus, viduarum gemitibus, aegris decumbentibus et leprosis, eorumque inopiam propulsas vel allevas muneribus copiosis, ut jam quis non dubitet quod haec charitas tam diffusa, patris tui tam exemplo quam merito in te filium sit transfusa. Sicut enim peccata patrum usque ad tertiam et quartam generationem in filiis consimilibus puniuntur, sic non est abs re credere quod bona parentum merita eodem ordine praetenduntur; et illorum justitia prodesse filiis non mediocriter invenitur, dum horum conscientia frequenter forma praecedentium convenitur.
Porro tuus ille pater quem mira in pauperes liberalitas insignivit, cujus non animum avaritia, non manum tenacitas irretivit: te, quem suum haeredem disponebat, honesta scientia praemunivit, dum provida sollicitudine studiis a puero liberalibus erudivit. Et recte. Quem enim reddit nobilem sanguis ingennus, series parentelae, quem divitem possessio, dominum servitus vel obsequium clientelae; dignum fuit ut a vulgarium ignorantia, et brutorum hominum stolida caecitate, scientia litteralis educeret, et clara praeditum redderet libertate. Unde et litterarum scientiam recte vocant aethnici liberalem, quia eum qui labore et studio sortitur gratiam litteralem, a confuso vulgi consortio et a multitudine liberat publicana, ne pressus et oppressus teneatur compede et hebetudine rusticana. Multum ergo debes patri tuo cujus tibi cura et diligentia sic providit, qui non solum quae sua erant, sed et quae obtinere non meruerat, filio non invidit, ut cum te multis populis disponeret comitatus excellentia principari, vellet quoque super caeteros comites litterarum scientia sublimari. Multum etiam, imo plurimum debes Dei gratiae tantaeque bonitati, cujus ope et opere honestum quid et utile tu et pater estis pariter operati; pater quidem sollicitudine, imperio, monitu, suadela, tu vero affectu, studio, moribus, obsequela. Horum concursu scholarem disciplinam per annos aliquot prosecutus sub magistrali ferula, liberalem es scientiam assecutus; et juxta modum temporis et personae, tantis, ut aiunt, litteris es imbutus, ut quamplures clericos transcendas in eorum nequaquam numero constitutus. Quamvis enim appositus litteris te fore clericum non praescires, sed accingendum gladiali balteo et implicandum negotiis militaribus praesentires: adversus tamen litteras non odio, non fastidio torpuisti, sed labore cum gratia earum commendabilem tibi scientiam acquisisti. Ad hoc autem additur, quod cum in litteris adeptus sis intelligendi gratiam et profectum, erga eas applicas quamdam animi diligentiam et affectum, et miles nobilis, princepsque militum, sic amas et honoras milites loricatos, ut clericali more diligas litteras, benigne colligas litteratos. Aliquando enim militare negotium causas decertantium, strepitus forensium intermittis, teque tibi vindicans, ad clericale otium te remittis: et assumpto codice gaudes lectionis serie revoluta, in qua tanquam in speculo tua tibi lucet facies absoluta. Nam sive aethnicorum 85 sive Catholicorum scripta relegas, codices perscruteris, si pretiosum a vili prudens lector separare juxta prophetae consilium non graveris: invenis quid populum, quid militem, quid principem deceat vel praelatum, ad quid vel fortuna secundum aethnicos, vel Dei gratia juxta Catholicos, tibi super caeteros dederit principatum. Invenis etiam quid majoribus, quid aequalibus, quid minoribus tua debeat celsitudo, ultra vel citra quod debitum consistere non valet rectitudo; quae abhorrens deviam tortitudinem amat et amandum clamat quod naturae, quod moribus, quod dignae convenit honestati, quod Deo, quod proximo, quod religiosae debetur sanctitati. Haec et similia horum cum legis et frequenter relegis in Scriptura, cum prudenter intelligis et discernere diligis a quibusque noxiis profutura: non recedis a principe, nec a rectore nobili populorum, nec ignavus degeneras, sed teipsum quasi regeneras aquis liberalibus antiquorum. Aquas Rasin turbidas popularis forensium propinat hebetudo, aquas vero Siloe litteralis putei continet altitudo: illae per vicos et plateas rivis tanquam pluvialibus sunt effusae, istae horto florido et fonte perlucido velut sub signaculo sunt conclusae. Illarum diluvio servilis mente conditio, et bestiales fori homines opprimuntur, istarum raritatem nobiles intellectu, affectu proni, liberi animo gratius assequuntur: et cum plerique accedentes altam fontis praesentiam sint adepti, quantum video, ut non poti qui non intelligunt, sic non nisi qui diligunt sunt refecti. Sunt quidem innumeri qui surdo litteras transeunt intellectu, sunt plures qui intelligunt, sed amplecti negligunt ex affectu: sciunt neque sentiunt languentes fastidio non amore, ut asinus comedens carduos non succo trahitur, non sapore. Sunt alii inter multa praedictorum agmina satis rari, agiles intellectu, studii patientes, scientiae non ignari, qui cum invenerint litteras, in earum amore adeo sunt avari, ut quantumvis aut opibus aut genere, aut dignitatis excellentia sint praeclari: eas tamen contemptu prodigo elabi non sufferant, sed unca manu teneant et conservent, et, ut plus dicam, solliciti frequentius eas vel oculo vel auditu patulo coacervent. Qui etsi curis exterioribus occupantur, litterarum tamen amorem et sollicitudinem non deponunt, nunquam dicunt: Sufficit, nullam in scientia metam ponunt; sed cum tempus et cura patitur, revisunt litteras et frequentant, et subtracti negotiis, litterali otio se praesentant. Nec ignavum est otium, sed utile negotium litteris inservire, et quid rite vel delectet vel expediat, in eis frequentius invenire, quas ad hoc in Ecclesia Deus, ut arbitror, voluit frequentari, ut earum frequentia ipse quem praedicant possit cognitus plus amari. Cum enim pluribus et dissimilibus linguis Deus uti velit diversas hominum nationes, et vel ab invicem discerni vario, vel eodem confoederari labio plurimas regiones: eam linguam, nisi fallor, quodam reverentiae et amoris privilegio vult praeferri, quam versari inter sacra ecclesiastica et ad posteros litteris vult transferri. Unde etsi Hebraea et Graeca eo datae sunt ordine patribus ab antiquo, tamen quia non usu, sed fama sola ad nos quasi veniunt de longinquo, eisdem valefacto, ad Latinam praesentem noster utcunque se applicat intellectus, et, nisi forte duri sumus et reprobi, intelligentiam sequitur et affectus. Eam quippe linguam debet quisque affectuosa reverentia venerari, per quam sibi Deum verum audit expressius praedicari: per quam nostra redemptio, cunctorum resurrectio, sanctorum glorificatio, verius innotescit, et, ut concludam breviter, ipsa Dei et eorum quae sunt Dei cognitio legentibus et non negligentibus dilucescit. Recte ergo viro nobili litterarum placet nobilis officina, cujus exercitio cuditur salutaris morum, scientiae, fidei disciplina, ita ut si cuilibet vulgares linguae praesto sint caeterae, non Latina, ipsius pace dixerim, hebetudo eum teneat asinina. Quod tu recte considerans, Latinam linguam litteralemque scientiam non ignoras, et eos quos percipis apprime litteratos, diligis et honoras: majores quosque reverentia, minores plerosque munerans donativis, eosque indigentes de necessitatibus eruens oppressivis. Quod propter livor edax qui juxta quemdam aethnicum petere summa gaudet, et cum forte majorum faciem non praesumat, mordere calcaneum semper audet, videns quia diligis et larga manu colligis litteratos, cum non possit hoc sufferre, apponit et inferre sermones venenatos. Videns etiam quia ecclesiarum nova ponis, ut architectus sapiens, fundamenta, aedificas parietes, festinas superaddere tegumenta: domus Dei decorem diligens congrua das ejus interioribus ornamenta, aurum, argentum, lapides, libros, calices, indumenta: denique quidquid sentis ecclesiastico vel usui vel ornatui convenire, tam diligenter praeparas, ut videaris expensarum dispendia non sentire: videns, inquam, livor in talibus sollicitum te haberi, non potest non tabescere, non potest sub silentio contineri. Est et signum cui contradicitur, quod in eisdem ecclesiis diligis clericos congregare: quos propter quamdam vivendi licentiam saeculares consuetudo voluit appellare: quibus ad hoc sumptus necessarios et assiduos amas reditus providere, ut illic ad serviendum 86 et ipsi voluntarios ament et assiduos se praebere. Quibus convenientibus cum solemnis canitur psalmodia, cum hymnis et canticis et suavibus organis concors personat melodia: delectaris, ut aiunt, velut quadam firmamenti et siderum harmonia, imo, ut dicam rectius, angelicae symphoniae, et cantuum supercoelestium prophetia: in quibus, ut aestimo, non debes temere judicari, et quod bonum agitur non debet malum nequiter aestimari: cum nulli sit dubium quin sibi Christus velit ecclesias dedicari, et in eis ab antiquo, auctoritate apostolica, sciamus clericos ordinari. Absit autem ut quisquam sapiens sic eosdem praesumat clericos accusare, ut et eos judicet qui tales voluerunt in ecclesiis congregare, cum intentio congregantium hoc proponat, ad hoc propositum dirigatur, ut Deo in ecclesiis clericali ministerio et labore litterario serviatur. Porro a finibus usque ad fines orbis antiquitas ordinem extulit clericalem, et inter omnes reliquos auctoritas gradum ei contulit principalem: et divina dispositio quae nonnunquam vel militem, vel rusticum ampliori donat munere sanctitatis, praeferre tamen voluit clericum ecclesiasticae excellentia dignitatis. Unde et Ecclesia Romana, et quae ab illa diversis locis et temporibus plurimae defluxerunt, longa retro serie ad nos usque, clericis refulserunt, quorum etsi plerique ad infirma et egena mundi elementa, ut homines, se inclinant, ab eorum tamen et ordine et nomine potestas et auctoritas non declinant. Illi quidem et sedem apostolicam et caeteros ubique locorum obtinent praesulatus, tam militem quam plebem judicant sui merito principatus: illi manu et ore baptismi sacramenta consecrant et altaris, omnibus leges ponunt et docent vitae semitam salutaris. Illis etiam qui, quoniam solutam vivendi regulam religasse arctius aestimantur, religiosi vel regulares speciali vocabulo praedicantur: illis, inquam, apostolici, archiepiscopi, episcopi et eorum clerici praesunt et imperant suae privilegio dignitatis, ipsi autem viderint utrum et debitae congruentia sanctitatis. Nimirum clericis praesidentibus dignitati competens sanctitatis, ex mandato omnibus est injuncta, sed non statim quasi comes inseparabilis eisdem singulis est adjuncta, quia tam in clerico quam in laico sanctitas non est, nisi Dei gratiae vel amoris, dignitas vero nonnunquam irae est et judicii gravioris. Scriptum est: « Judicium gravissimum in his qui praesunt, fiet . » Cum ergo super laicum diligenter attollis clericum honore et reverentia discretiva, cum eidem largius impendis pecuniae vel redituum donativa; ut arbitror, plus ordinem quam hominem divino suscipis intellectu, nec homini, sed nomini manum porrigis ex affectu. Paulus quippe dicit: « Cui honorem, honorem: cui tributum, tributum . » Defers honorem ordini ab antiquis patribus institutum, in Ecclesia militanti necessarium alimoniae das tributum, sciens quia palmes jacet, et in altum erigi non attentat, si eum ulmus prophetica, vel quodvis adminiculum non sustentat. In quo nemo te judicet, nemo tuum propositum in partem laevam audeat detorquere, ne judex temerarius mereatur multo justius displicere; quia et tua haec operatio Deo placita, tibi utilis potest esse, et eis, quos congregas, divina propitiatio non deesse. Denique sicut inter sanctos et electos apostolos malitia perdita Judas Scarioth est praeventus , sic inter aethnicos saeculares centurio Deo gratior est inventus , ut nulli de assumpto religionis pallio sit justo amplius confidendum, nec de illis qui relicta sindone videntur, ambulare inconsulto prae judicio diffidendum. Spero autem quia opus tuum tam in ecclesiis construendis, quam in clericis colligendis divina aequitas non cassabit, sed si forte sapis quid aliter, hoc ipsum tibi ejus bonitas revelabit: et quod tam liberali, tam sollicita manu principis est incoeptum, evacuato quod ex parte est ducetur largius ad perfectum. Ipse enim qui sibi voluit, volens instituit ecclesias dedicari, et clericis ab antiquo totius ecclesiae primatum assignari, et propositum tam solemne ad nos usque longa dierum serie derivari; ipse, inquam, non sufferet his diebus iras invidentium, aut verba detrahentium prosperari, sed potius clericos et omnes qui recte amant clericos, honore salutifero promovebit, eorum fovens bona, malis clementius indulgebit. Quisquis vero ubique gentium vel locorum clericus amat esse, tibi amanti clericos retributor et obnoxius debet esse: supplicare Deo devotius, offerre precum hostias indefesse, ut te secum inter illos Deus tandem clericos velit esse, quos meritum cum gratia perfectos in gloria dabit esse. Nec dubitandum extima quin preces talium audiat, imo exaudiat divinae benevolentia majestatis, quae in praesenti Ecclesia ad hoc illis contulit supereminentiam dignitatis, ut pro sua et aliorum ignorantia rogaturi, eo fiducialius, quo familiarius antecedant, et praelati officio praesumentes de beneficio pro erratibus omnium intercedant. Quorum intercessio illi praecipue viva et vivacius efficax invenitur, illi Deum reddit placabilem, illi optatum beneficium impertitur, qui eorum ordinem per quem caeteris tanta diligentia subvenitur, 87 reciproco affectu diligit, et par pari prono animo remetitur. Sic devotus laicus quod proprium est clerici dato quasi pretio suum facit, dum illi ad orandum promptissimo, iste affectu promptulo satisfacit; ille paulo fidentior legatione praevia fungitur et insistit, iste legatum diligens irremotus ei jungitur et assistit. Et revera quos in praesentiarum tanto munere gratiarum amore tam vicario Deus donat, eos et ipse diligens, in regno coelorum suscipit et coronat; et quos incolatus sui tempore facit de alterutro gratulari, clauso mundi termino donat in se Domino aeternaliter gloriari. Vale. Valeant et qui te bene valere optant.
(Jer. XV) (Sap. VI) (Rom. XIII) (Matth. XXVI) (Act.
X)