EPISTOLA III. INCIPIT EPISTOLA SANCTI FAUSTI.
Quaeris a me, reverendissime sacerdotum, quomodo Arianis respondendum sit, qui blasphemo ore conantur asserere. Non potest, inquiunt, fieri, nisi ut junior sit genitus ab ingenito. Juxta quae totum silentium quasi jussus absolvere, non tam pro rei instructione quam pro fidei confessione praesumam. Id primitus observans, ne res per se obscuras studio compositi sermonis involvam, sed quaedam pauperis sensus indicia, quae non tam ornatui quam intellectui videantur servire, depromam.
Respondeo ergo sicut respondere discipuli magistris interrogantibus solent. Itaque ad praeceptum beatitudinis vestrae loquor, ut discutias imperitiam. Contestor, ut doceas. Nam apud eruditissimum si reticeam, vix possum scire quid nesciam. De ingenito locuturi, scire debemus aliud esse rerum substantias, aliud rerum nomina, sicut, verbi gratia, cum aurum atque argentum dixeris, non statim metallum ipsum, sed metalli vocabula protulisti. Etenim aurum aliud est in proprietate generis, aliud in appellatione sermonis. Aliud est, cum illud nominamus, aliud cum tenemus. Genitus et ingenitus significatio est Deitatis, non ipsa Deitas. Natura est appellatio, non natura ingeniti, et geniti nuncupatio . . . Ad hoc valet ut quis ex quo subsistat intelligas, et non Patrem ex Filio, sed Filium ex Patre esse cognoscas principium ex principio, et unum est, et initio caret. Quomodo si dicas: Deus ex Deo, non tamen duo Dii, sed unus dicitur. Genitus ergo, et ingenitus ex utraque procedens, personas indigitat, non naturas. Majestas enim, quae Patri est indiscreta cum Filio, et Spiritu sancto, distingui nominibus potest; ordinari gradibus non potest. Hoc loco praescius oportet intentionem mentis admoveas. Dicis forsitan: Quia ex illo est, posterior illo est. Age ad haec intellectum nostrum aliquibus comparationibus nutriamus. Videamus si aliqua res ex alia existat, quae tamen illa ex qua existit non sit aetate posterior; verbi gratia, hoc ipsum filii nomen ex patris derivari nomine creditur, nec tamen posterius invenitur; quia nisi iste nasceretur, pater ille non diceretur. Ecce nomen, quod absolute coaevum illi est a quo est, et cum filius ex patre sit, patri nomen filius facit; acquirit genitori vocabulum pietatis personae nascentis; cum hoc ex illo sit, nec hoc posterius, nec aliud probatur antiquius. Et cum brachii nomine filius ex operum virtutibus nuncupetur, ecce brachium procedit ex corpore, et tamen brachii aetas corpus non praecedit. Verbum ex voce profertur, et tamen cum ex ore nascitur, voce esse posterius non probatur. Ignis et calor indivisa societas; sed cum calore indubitanter ex igne esse intelligatur, tamen ignis nequaquam calor suo prior esse dignoscitur. Ecce rem, quae existere videtur ex illa, et tamen ei de qua existit sine ulla temporis intercessione conjuncta est. Cum autem ad Deum venimus, hoc est genitus quod Justus et Justitia, sapiens et sapientia, misericors et misericordia, absolute ex Deo justo atque sapiente secundum Apostolum oriri intelligimus justitiam atque sapientiam. Et sicut nunquam justus sine justitia, nunquam sapiens sine sapientia fuit; ita Filius ex Patre, sed nunquam potuit esse sine Filio. Absque dubio Ariani Salvatorem nostrum negare non audent. Sed dum minorem dicunt, Deum asserere non possunt. Deus enim naturaliter plenitudinis dignitate subsistit, et eorum impietas unum se Deum colere prima confessione testatur. Sed qui juniorem per eum qui putatur senior duos facit, et solid tatem unitatis intersecat. Nam ipsum nomen minoris alterum qui illo sit major ostendit. Quis illo antiquior qui de seipso pronuntiat: Ego sum alpha et omega, primus et novissimus ? Qui esset interrogatus, ita respondit: Principium, quod et cum Judaeis qui loquor vobis . Qui veridica per prophetam voce confirmat: Ante me non fuit Deus, et post me non erit . Si Pater hoc dicit, inferiorem post se non coepisse confirmat; si Filius, ante se penitus non fuisse pronuntiat. De hoc propheticus sermo evidenter insinuat: Hic est Deus noster, et non reputabitur alius ad eum . Et post haec: inter homines visus est, et cum hominibus conversatus est . Secundum haec ergo inter genitum et ingenitum nec ordo est, quia unus est; nec tempus interest, quia primus est; nec postponendus est, quia solus est; nec minor dicendus est, quia plenus est. Ergo dicitur perfectus, simplicisque naturae, inaestimabilis et impassibilis, etsi eum secundum carnem passum esse pro nobis veraciter et salubriter confitemur. Post haec sequenti loco quaeris a me quomodo juxta substantiam Dei in epistola quadam scriptum sit: Nihil sensit patiente sensu, sed sensit compatiente affectu. Primo hoc, quod nec philosophos latuit, scire promptissimum. In homine diversae affectiones, id est, justitia, misericordia, sanctitas, benevolentia, pietas, res accedentes sunt, et ideo affectus vocantur. Deus vero his non possibiliter afficitur, quia ei inesse jugiter et naturaliter dignoscuntur. Ergo quod in homine affectus ex gratia, in Deo virtus est ex natura. Nam quod dictum est: Nihil sensit patientis sensu, sed sensit compatientis affectu, cur quisquam illo sensu dicere non praesumat, quod etiam propheticum commemorat: Domine, ne in ira tua arguas me, neque in furore tuo corripias me . Et: Juravit Dominus, nec poenitebit eum . Et iterum: Iratus est Dominus populo suo, et abominatus est haereditatem suam . Et item diverso affectu Jacob dilexisse, et Esau odio habuisse describitur. Contristari in peccatis nostris et laetari dicitur in operibus suis, et affectibus subjacens de se ipse dicit: Poenitet me fecisse hominem . Et de summa coeli sede pronuntiat: Saule, quid me persequeris ? Nam et compatientis ostendere affectum videtur cum dicit: Esurivi, et dedistis mihi manducare; sitivi, et dedistis mihi bibere , et reliqua hujusmodi quae memoriae abundanter occurrunt. Quomodo ergo, si quisquam sacerdos multiplici linguarum scientia praeditus, et in medio diversarum gentium constitutus, Hebraeum Hebraeo, Graecum Graeco, Romanum Romano instructurus alloquio secundum singulorum intellectum verba confirmet, et juxta uniuscujusque sensum oris sui coaptet alloquium, et dissonis unius cordis exspectatas pectoris voces in varios dispenset auditus, ita et Deus cum homine locuturus, assumere dignatur hominis linguam, formam etiam suscepturus humanam per intellectum nostrum sonos ordinationum nostrarum testatur affectus. Nam dum quinque humanorum sensuum officia describens, ita dicit: Oculi Domini super justos, et aures ejus ad preces eorum . Et iterum: Os Domini locutum est . Item: Et odoratus est odorem suavitatis . Et: Manus mea fecit haec omnia. Coelum mihi thronus est, terra autem scabellum pedum meorum . Cordibus nostris efficientias insinuat rerum sub significatione membrorum. Unde pro efficiabili ejus circa humanum genus dignatione, servos, amicos ac filios nominare et compellare non despicit, ut homo cum eodem vicissim humano ore et more collocutus. Caeterum Dei ira justitia est, Dei furor severitatis vigor est, Dei jurasse definisse est, Dei poenituisse, sententia, tamen saepe muta; et cum se persequente aliquo, laedi dicit, crimen laedentis ostendit. Intercluditur nobis omnimodis orationis ministerium, omnisque ratio, qua dicitur, vel intelligitur, vel praedicatur, si haec humani sermonis commercia subtrahuntur. Cur ergo dici inter ista non possit, sed sensit compatientis affectu? Si ergo discutienti magistro simplex et aperta responsio satisfecit, transeamus ad tertiam quaestionem, qua ut respondeam praecipis: Quae in rebus humanis corporea, quaeve incorporea sentienda sint Ad haec aliqua non pro sensus mei praesumptione promam, sed pro sanctorum opinione seniorum. Praesertim cum haec animum laedere non possint, et ad fidem nutrire possint, et usque ad id, quod Patri Filius aequalis appareat, contra Arianas armare atque regere valeant pravitates. Ergo quando de tractatu altiori collatio est, ad subtiliorem intellectum sensus et animus praeparandus est. Nonnulli eruditissimi Patrum alia asserunt esse invisibilia, alia vero incorporea. Quidquid creatum est materia videri, et factori suo comprehensibile et corporeum esse definiunt. Nam et animarum, et angelorum naturam asserunt esse corpoream, pro eo quod initio circumscribantur et spatio. Nam sicut in quodam S. Hieronymi tractatu legimus, globos, inquit, siderum corporatos esse spiritus arbitrantur. Et item: Si angeli, inquit, coelestia corpora ad comparationem Dei immunda esse dicuntur, quid putas homo aestimandus? sed inter haec tu animam negas esse corpoream quia juxta aliquorum opinionem nec localis sit, nec qualitate credi debere manifestum est. Legimus enim in quodam receptissimo Patrum tractatu: Ingredi, inquit, et implere omnia, soli est possibile Trinitati: quae sicut universae intellectualis naturae efficitur penetratrix, ut non solum circumplecti eam atque ambire, sed etiam illabi ei, et velut incorporea corpori possit infundi. Licet enim pronuntiemus nonnullas spirituales esse naturas, ut sunt angeli, archangeli, caeteraeque virtutes, ipsa quoque anima nostra, vel certe aer iste subtilis; tamen incorporeae nullatenus aestimandae sunt. Habent enim secundum se corpus, quo subsistunt, licet multo et incomparabiliter tenuius, quam nostra sunt corpora, secundum Apostoli sententiam, dicentis, et corpora coelestia, et corpora terrestria . Quibus pro manifesto colligitur, nihil esse incorporeum nisi solum Deum. Et idcirco ipsi tantummodo per se penetrabiles omnes, atque intellectuales esse substantias. Quae cum ita sint, objicit mihi, ideo animam non esse incorpoream, quia, ut dictum est, nec localis sit, nec qualitate aut quantitate subsistat. Quod cujus sit periculi, ita in hac status nostri habita discussione pendebit, ut si nec localis sit, nec qualitati subjaceat, esse eam haud dubie incorpoream concedamus. Si vero demonstravero eam quantitate determinari locove concludi, consequenter eam etiam corpore contineri, nec ipse jam dubites. Quomodo non localis est, quae inserta membris, et illigata visceribus solis motibus vaga conditione substantiae tenetur inclusa? Quod si localem non esse animam, ideo assumendum putes, quod per diversa sensibus evagetur, et cogitationibus deferatur, primum intelligendum est, quod aliud sit animae status, aliud hic qui de anima nascitur cogitationis affectus, quamobrem ut hoc potius aestimandum est, quod si quando sibi aliquid imaginatur, magis cum suis intra semetipsam motibus, occupatur, et si quid illud est, quod aspicere videtur, magis ei in cordationis speculo describatur. Nam quando absentem suum carum cogitat, nunquid jam velut ipso conspectu desiderio satisfecit? Aut cum, verbi gratia, Petri aut Pauli speciem intra mentis arcana depingit, nunquid statim intimas paradisi sedes, ubi eos esse novimus, penetravit? Aut cum sibi in corde divitis illius flammas ex lectione proposuit, nunquid jam ad ejus tormentorum loca cuivis inaccessibilia inferni profunda descendit? Haec omnia procul dubio aut secum intra pectoris arcana per varias similitudines fingit; aut certe si extra animae sedem instabilis cogitatio lubrico motu agitata discurrit, hoc ipsum localiter agit. Et sive urbem, sive quamcunque regionem cogitet, ibi tantum sensu commorante defigitur, quo animi intentione raptatur. Imaginari sibi aliqua potest; complecti omnia simul non potest. Cum ergo anima Alexandriam vel Hierosolymam cogitavit, sive illic tota sui praesentia, ut arbitraris, interfuit, referat nobis situs locorum, vultus hominum, motus actusque populorum. Sed hoc ipsum, quod nunc inter nos commercia sermonum mutua spiritus actione scimus, loqui me vobiscum, sed apud conscientiam meam sentio; ad vos me accessisse non sentio. Nam si vere anima cum suis ferri sensibus creditur, et his, quorum reminiscitur ipsa per se suis cogitationibus praesentatur. Ecce per haec praesentis temporis momenta vos cogito, et animo reminiscente vos video, et quorum omnimodis quid geratis, et utrum quieti, an lectioni, vel orationi vacetis, ignoro. Sed hoc ideo evenit, quia ad vos cordis affectu, non ipsa substantiae meae veritate pervenio. Neque enim in suis motibus, quos nunc optimos, nunc pessimos esse sentimus, animae nostrae natura consistit. Nam si per cogitationes suas constare credenda est, cur eis interdum evanescentibus atque pereuntibus ipsa in sui vigore atque alacritate perdurat? Quantae ergo in nobis frequentissimae cogitationes et curae etiam salubriter moriuntur, et vitae magis libertati interioris operantur! Si ipsis anima constaret, absque dubio ipsis pereuntibus superesse non posset. Unde hoc magis ipsa conscientiis nostris ratio loquitur, quod unaquaeque anima aut multiplicia cogitata rerum causis intra se concepta parturiat, aut sensus suos velut quaedam officia aut ministeria diversis necessitatibus occupanda dispergat, ipsa vero in conclavi corporis sui semel de eo exitura requiescat. Quamobrem localem esse ipsam, ut denuo sufficiens proferamus exemplum. Nonne anima Lazari, manente vita, intra corpus fuit; secedente autem vita de habitaculo corporis exsulavit, et rursum in exanimum refusa corpus, illo unde se absentaverat evocata remeavit? Tunc eam tanquam ex hospitii habitatione depulsam, et rursum inter hospitium unde absentaverat restitutam vides; et localem non esse contendis? sed quid ego haec de corruptibili homine loquar? Cum ille cujus caro non vidit corruptionem, immaculatam quidem animam possederit, sed localem, quam utique intra se habuit, quando affixus est in patibulo, extra se procul dubio emisit, quando jacuit in sepulcro: quomodo non est localis, quam caro continet, conjungit vita, mors separat? Quod si, ut dicis, localem necessitatem animarum natura non recepit, non desunt ergo et de regione paradisi, illae quae carcere clauduntur inferni? Dic, quaeso, si locales non sunt, quomodo peccatores a coetibus consortiisque justorum justum illud chaos tristi interjectione discriminat, ut neque hinc illuc possint accedere, neque inde huc transmeare? Jam illud manifestissimum est, quod quantitate circumscribantur, quae spatiis continentur. Si agnovisti animam localem, concede corpoream. Dic mihi anne ipsa gloriosi anima Redemptoris nostri reliquit mundum, quando conscendit ad coelum? Ego autem ne angelos quidem locales esse dubitaverim, quos certum nunc in coelestibus contineri, nunc per aeris vacuum ferri, nunc ad terrena dimitti; quos sermo divinus ascendentes et descendentes in patriarchae visione describit, utique si locales non essent et ubique essent adesse atque discedere ascensu descensuque non possent. Ipse beatissimus Gabriel, qui se ante Dominum astare testatur, cum coelorum Dominum Mariae infundendum visceribus nuntiaret, cumque sub Dominicae oculis genitricis assisteret, sine dubio coelo erat, maria non supervolabat, vacua atque diffusa vasti aeris non implebat, sed illum tantum locum in quo erat, occupabat. Quae cum ita sint, quidquid locum occupat, corpus est, nescio quomodo locali lege non teneatur, qui de loco ad locum mittitur, et velut corpus motu accesuque transfertur, mole descendit, mobilitate discurrit, vadit, redit, absentat, descendit. Vel ille, credo, localis est, nec se solum localem esse prodidit, qui secum tertiam partem stellarum ex alto proturbatus abstraxit. Dic mihi si corpus non habet, in illa dejectione qui decidit? quid illi negas corporalem naturam, cujus negare non audes ruinam? Et si, ut dicis, corpus non habet, non ardebit; ubi autem nisi in corpore sentiet ignem illum, qui paratus est diabolo et angelis ejus? Jam illud dici superfluum puto, illum in aeris istius conversatione quamdam crassitudinem de elementorum concretione traxisse. Dic mihi si corpus non habet ubi inhaerere concretio, ubi haec ipsa nescio quae colligere se potuit crassitudo, si secum aliquid corporale de illa coelesti arce non detulit? Alienum, ut video, corpus ad tormentum portabis. Corpus itaque esse etiam ex sua assertione recognosce. Corpus est quod inficitur, quod maculatur, quod quacunque ex accedenti adjectione vertitur. Hic ergo dudum primogenitus angelorum, nunc primus factus est tenebrarum, et quasi corporeus pulcher ante nunc degener; dudum coelesti splendore conspicuus, nunc tetro infernalis peccati horrore foedatus. Corpus inquam est quod habet, actione depellitur, quantitate circumscribitur, qualitate mutatur, dolore conficitur: quae cum ita habeant, quin corporeum dicunt animum? Vide in quam profundum se crimen immergant. Jam primum cum auctor universitatis Deus omnia in numero et pondere fecisse referatur. Ergo anima a materia universae creaturae excepta esse creditur: quae non est corporea, nec localis est, si loco non continetur, ergo ubique diffunditur: omnia intrare, implere et ubique praesens esse dicitur, ac sic creatori suo creatura sociaretur, et fragilitas auctori suo non jam res Dei, sed pars Dei aestimanda jungitur. Vide quo assertores suos ducat alti per lapsus erroris. Equidem nobis ea quae supra nos sunt, invisibilia sunt; sed omnia illa, sicut comprehensibilia, ita et corporea sunt, qui ex nihilo fecit omnia, quae sicut opere instituit, ita et materia corporavit, et rebus omnibus, inter quas et anima censetur, sicut distribuit pondus et numerum, ita et posuit qualitates. Inter haec si forte, ut dictum est, asserendum aliquis putet, quod illa angelicae subtilitas naturae quadam contagione aeris hujus admixtione collecta, flammis inveniatur obnoxia, ergo in aere solo, prout ait, si aereum est, quod ardebit, non in illo, sed extra illum poena desaeviret, sed absque dubio non aliud est quam substantia corporis, ubi dominari poterit vis doloris. Vide quo tendat imprudens et imperita persuasio, qui incorporeum loquitur, et jam incomprehensibilem confitetur: ac sic condito ascribit operi, quod soli competit conditori; ac rebus creatis communicat privilegia majestatis, et indebitam creaturae potentiam usque ad factoris extendit injuriam. Si bene requiramus ad quos rerum exitus animum referas, haec vel maxime diabolum crudelitas ex illa beatae sedis statione devolvit, et propter hoc angeli perdidit dignitatem, dum se Dei praesumit habere naturam. Unus ergo Deus incorporeus, quia et incomprehensibilis, et ubique diffusus; ex nullius enim facturae corpore materiale sumpsit exordium. Et ideo coaeternus Filius Patri, quia ex nullo opere conditus, nullisque initiis circumscribitur; super omnia quae figulo suo comprehensibilia atque corporea intra mundum corpus operatus est incorporea majestate diffunditur. Ex ingenito genitus, id est, ex Patre, sed semper cum Patre his quae excitavit ex nihilo, indiscreta sancti Spiritus societate dominatur. Amen.
(Isa. XLIV; Apoc. I) (Joan. VIII, 25) (Isai. XLIII, 10) (Bar. III, 36) (Ibid., 38) (Psal. VI, 2; XXXVII, 1) (Ps. CIX, 4) (Ps. CV) (Gen. VI, 7) (Act. IX, 4) (Matth. XXV, 35) (Psal. XXXIII, 16) (Isai. I, 20) (Gen. VIII, 21) (Isai. LXVI, 1) (II Cor. XV, 40)