EPISTOLA VI. AD ELIPANDUM ET CAETEROS EPISCOPOS HISPANIAE.  In qua trium etiam superiorum libellorum fit mentio.   (Anno 794.) [Ex Mansi Concil. Coll. 7.]
Carolus gratia Dei rex Francorum et Longobardorum, ac patricius Romanorum, filius et defensor sanctae Dei Ecclesiae, Elipando Toletanae civitatis metropolitano, et caeteris in partibus Hispaniae consacerdotibus orthodoxae fidei et fraternae charitatis, in Christo Dei Filio proprio et vero optamus salutem.
Gaudet pietas Christiana divinae scilicet atque fraternae per lata terrarum spatia duplices charitatis alas extendere, ut materno foveat affectu quos sacro genuerat baptismate. Et maxima est sanctae matris Ecclesiae exsultatio, suorum adunatio filiorum, ut sint consummati in unum, qui redempti sunt ab uno, dicente eodem Redemptore Domino nostro Jesu Christo: Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi, ut omnes unum sint, sicut et nos unum sumus . Unde et in Cantico canticorum de sancta dicitur Ecclesia: Terribilis ut castrorum acies ordinata . Constipata exercitus ordinatio, et unanimis bellatorum fortitudo, magno solet hostibus esse terrori: sic filiorum sanctae matris Ecclesiae intra murum catholicae fidei pacifica adunatio, aereis potestatibus nimium constat terribilis, et ignitis malignae perfidiae spiculis omnino impenetrabilis exstat, sicut et verissimus gentium praedicator, et fortissimus Ecclesiae praeliator praecipit, dicens: In omnibus assumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignita exstinguere , et hoc saeculum nequam libero ad coelestia volatu evadere. Sine fide enim impossibile est placere Deo . Impossibile est quod omnino ab homine fieri non potest. Principium est salutis nostrae fides: qua intemerata, et integra sanitate confirmata, totius vitae cursus per bonorum vestigia operum feliciter fine tenus currit. Per fidem enim, sicut idem praefatus doctor in Epistola ad Haebreos testatur, omnes sancti placuerunt Deo. Hanc igitur fidem orthodoxam, et ab apostolicis traditam doctoribus, et ab universali servatam Ecclesia, nos pro virium nostrarum portione ubique in omnibus servare et praedicare profitemur: quia non est in alia aliqua salus nisi in illa, quam pacifica ab initio salutis nostrae unanimitate semper servabat Ecclesia: pro qua etiam, viri fratres, et vestra bona devotio, quam vos habere decet in Domino, his partibus fidei vestrae litteras dirigere curastis, utrumque, et generales ad sacerdotales sanctissimas aures, ad nos quoque speciales. In quarum utique serie litterarum non satis nobis elucebat, an quasi ex auctoritate magisterii nos vestra docere disposuistis, an ex humilitatis discipulatu nostra discere desideratis. Tamen sive hoc, sive illud vestris inesset animis, petitionem vestram, charitate Christianae religionis cogente, non spernendam esse censuimus: valde desiderantes, Deumque ex intimo cordis affectu deprecantes, quatenus in verae fidei soliditate firmiter utrinque permaneamus, et inter fluctivagos hujus saeculi aestus, Spiritu sancto navigium vestri cursus regente, ad portum perpetuae tranquillitatis pervenire mereamur. Ad hanc autem tranquillitatem capiendam oculus cordis fide purificandus est, et assiduis sanctarum orationum precibus mentis acies illustranda, ut purae veritatis lumen omni errorum nube expulsa contemplari valeat, ne in opiniones noxiae falsitatis temeritas inordinata incautius gradientes praecipitet. Nec pigeat Christianum ubi haesitet quaerere; nec pudeat ubi nesciat discere: quoniam pia humilitas discendi sapientiae intrat secreta; et melius est discipulum esse veritatis, quam doctorem existere falsitatis. Ille ad altiora semper provehitur, iste ad inferiora semper dilabitur: et inde magister efficitur erroris, unde auditor contempsit esse veritatis. Hanc igitur, fratres, perniciosam devitantes elationem, sanctorum Patrum et catholicorum doctorum sacris inhaereamus sensibus. Discamus quae scripserunt, credamus quae docuerunt, et non declinemus ad dexteram, neque ad sinistram, sed per viam regiam ad regem et Redemptorem, Deum et Dominum nostrum Jesum Christum concordi fidei et veritatis curramus professione. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem , eodem attestante apostolo: Justus autem ex fide vivit . Si justus ex fide vivit, quomodo qui fidem non habet rectam se vivere aestimat? Nos nempe non sumus infidelitatis filii in perditionem, sed fidei in acquisitionem animae. Sequamur sanctorum Patrum venerabilia in charitate praecepta. Decet enim ut omnium Christianorum una sit fides, et unus animus, sicut est unum ovile et unus pastor. Qui vero extra ecclesiastici ovilis septa invenientur, lupina rabie devorabuntur, quia vocem boni pastoris non audiunt, qui ante suas oves ingredietur et egredietur, ut eos ad pascua vitae perducat aeternae. Nobis itaque dictum intelligamus quod egregius praedicator suis charissimis filiis praecipiebat dicens: Obsecro vos per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut unum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata: sitis autem perfecti in uno sensu et in eadem scientia . Haec habentes apostolicae auctoritatis praecepta, concordate nobiscum. Diligimus vos: hoc vobis volumus in Domino, quod et nobis: quia perfecta quam habemus in Christo charitas congregare gaudet, non spargere; adunare, non scindere; et inconsutilem Salvatoris nostri tunicam integram servare, non dividere: praevidentes hoc idem in pace Christi custodire, quod milites in passione ejus observabant. His ita praelibatis, vestris in Domino valde congaudemus profectibus, ita ut in cordibus nostris fraterno vulnerati amore, vestram, quam patimini inter gentes, lacrymabili gemitu condoleamus oppressionem: sed majore multo tristitia lugemus, si aliquid diabolica fraude interius oppressionis per infidelitatem vel cujuslibet schismatici erroris patiamini in cordibus. Iste est continuus dolor pectoribus nostris, et pene irremedicabile vulnus, nisi per ejus misericordiam, qui sanat contritos corde, et vult omnes homines salvos fieri, ad agnitionemque veritatis pervenire, illi nos laetificent qui contristaverunt. Vestra igitur correctio nostra est laetificatio: desiderantes vos socios habere in fide catholica, et cooperatores in praedicatione veritatis, ut gaudium, quod Christus suis promisit discipulis, habitet in nobis, et gaudium nostrum impleatur in vobis. Ad impletionem vero hujus gaudii, fraterna cogente charitate, jussimus sanctorum Patrum synodale ex omnibus undique nostrae ditionis Ecclesiis congregari concilium, quatenus sancta omnium unanimitatis firmiter decerneret, quid credendum sit de adoptione carnis Christi, quam nuper novis assertionibus et sanctae Dei universali Ecclesiae antiquis temporibus inauditis, vos ex vestris scriptis intulisse cognovimus. Imo et ad beatissimum apostolicae sedis pontificem, de hac nova inventione, nostrae devotionis ter quaterque direximus missos: scire cupientes quid sancta Romana Ecclesia, apostolicis edocta traditionibus, de hac respondere voluisset inquisitione. Nec non et de Britanniae partibus aliquos ecclesiasticae disciplinae viros convocavimus, ut ex multorum diligenti consideratione veritas catholicae fidei investigaretur, et probatissimis sanctorum Patrum hinc inde roborata testimoniis absque ulla dubitatione teneatur. Idcirco vobis per singulos libellos dirigere curavimus quid praedictorum Patrum pia unanimitas, et pacifica perscrutatio, auctoritate ecclesiastica inveniret, statuisset, confirmaret. Primo quid dominus apostolicus, cum sancta Romana Ecclesia, et episcopis illis in partibus quaquaversum commorantibus, et catholicis doctoribus sentiret, sub unius libelli tenore statuimus. Deinde secundo loco, quid ecclesiastici doctores et sacerdotes ecclesiarum Christi de propinquioribus Italiae partibus, cum Petro Mediolanensi archiepiscopo, et Paulino Forojulianensi vel Aquileianensi patriarcha, viris in Domino valde venerabilibus, intelligi vel firmiter credi voluissent, suis propriis responsionibus exaratum posuimus libellum, quia ipsi quoque praesentes nostro synodali conventui adfuerunt Post haec tenet et tertius libellus orthodoxam sanctorum Patrum episcoporum, et virorum venerabilium fidem, qui in Germaniae, Galliae, Aquitaniae, et Britanniae partibus dignis Deo deserviunt officiis, vestrisque objectionibus sanctarum Scripturarum testimoniis roboratas obtinet responsiones. Dein quarto loco meae propriae unanimitatis, cum his sanctissimis praedictorum Patrum decretis, et catholicis statutis consensum subnexui, sicut vosmetipsi in vestra epistola, quam meo specialiter assignastis nomini, rogare curastis: id est, ne paucorum subdolis assertionibus consentirem, sed plurimorum testimoniis roboratam fidem firmiter tenerem. Facio certissime, Deo Domino meo Jesu Christo donante, horum me sanctissimae multitudini et probatissimae auctoritati in verae fidei professione firmiter associans, nec vestrae me paucitati in consensione hujus novae assertionis socium admitto: sed apostolicae sedi, et antiquis ab initio nascentis Ecclesiae, et catholicis traditionibus tota mentis intentione, tota cordis alacritate conjungo. Quidquid in illorum legitur libris, qui divino Spiritu afflati, toti orbi a Deo Christo dati sunt doctores, indubitanter teneo: hoc ad salutem animae meae sufficere credens, quod sacratissimae evangelicae veritatis pandit historia, quod apostolica in suis epistolis confirmat auctoritas, quod eximii sacrae Scripturae tractatores, et praecipui Christianae fidei doctores, ad perpetuam posteris scriptum reliquerunt memoriam. Cum his quoque doctoribus, et sanctae Ecclesiae pastoribus, veram praedico fidem, quos in praesenti tempore ille nobis dedit luminaria, qui dixit: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi . Hi sunt propugnatores fidei nostrae, hi sunt rectores per diversas sedes civitatis Christi: cujus antemurale est fides catholica, et charitas firmissimus murus, et propugnacula divinarum testimonia Scripturarum: et divitiae salutis in ea sunt sapientia, et scientia, et spes portarum custodia: quae quatuor clavibus, id est prudentia, justitia, fortitudine, et temperantia, piis aperiuntur animis. Hujus vero civitatis ipse Dei verus et proprius Filius, Deus verus, homo verus, Jesus Christus, Dominus noster, regali praesidet potentia: cujus gratia totam illius civitatis structuram regit, defendit et exaltat. Quisquis ad hanc civitatem, recta sibi praeviante fide, manus bonorum operum habens plenissimas, pervenire festinat, apertas inveniet portas, et regem regum cum millibus sanctorum agminum obviare sibi gaudebit. Sed et gratias vobis agimus de instantia orationum vestrarum, quibus memoriam nostri assidue vos habere dixistis: optantes ut preces vestrae acceptabiles sint Domino Deo Salvatori nostro, et ut ipse per suam misericordiam dignos vos efficiat exaudiri, et ad unitatem sanctae suae Ecclesiae revocare dignetur, et ejusdem pietatis humeris in sanctae matris Ecclesiae reportet ovile, qua de coelis veniens ovem requirere perditam, inventamque cum triumpho gloriae ad sedem paternae majestatis revexit. Illud quoque, quod vobis nostram pietatem flagitare placuit, quatenus in praesentia nostra libelli vestri legeretur textus, et perscrutante plurimorum consilio, quod in eo rectae fidei sanctionibus consentiens inveniretur: fecimus sicut petistis, collectis undique, veluti praefati sumus, ecclesiasticis doctoribus, et populi Christiani rectoribus: nobisque omnibus pacifico unanimitatis choro consedentibus eumdem libellum a capite calcetenus per distinctiones uniuscujusque sententiae, et per interrogationes vel responsiones, prout cuique libuit, perlegere jussimus. Quid vero de eo libello praesules Ecclesiarum Christi, fideique catholicae doctores intellexissent, non opus est mihi in hac mea iterare epistola, dum illorum libellus proprius hoc vobis evidenter ostendit. Scriptam itaque in epistola vestra hujusmodi obsecrationem invenimus: Poscentes vos per cum, qui pro te in cruce manus innoxias extendit, et pro te sanguinem pretiosum effudit, et pro te mortem pertulit et sepulturam, ad liberandos electos ad infernum descendit, et pro te resurgens, tibi viam ad coelos revertendi, scilicet ad coelestem patriam, demonstravit, ut per teipsum arbiter sedeas. Ecce ego vestris petitionibus satisfaciens, congregationi sacerdotum auditor et arbiter assedi. Discrevimus, et Deo donante decrevimus, quid esset de hac inquisitione firmiter tenendum. Sed modo per eamdem obsecrationem vos iterum iterumque obtestor, ut in pacifica unanimitate et catholicae fidei professione nobiscum firmiter maneatis: nec vos doctiores aestimetis universali sancta Dei Ecclesia. Eam fidem tenet, quam orthodoxi Patres in suis nobis symbolis scriptam reliquerunt. Et nolite plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem. Nec ratiocinando humano ingenio divina vos mysteria investigare arbitremini: sed magis credendo honorate quae humana fragilitas temere perscrutando invenire non valet. Exemplum mihi Constantini imperatoris proposuistis, cujus initium B. Isidorum laudasse dicitis, et finem doluisse: quod ne mihi accidat per quemdam beatum, quem Antiphrasium cognominastis, benigne suadetis. Hoc etiam, divina miserante gratia, praecavere satago: non ab illo tantummodo, sed etiam ab omnibus qui aliquid rectae fidei contrarium docere videntur: assiduaque devotione Dominum deposco, et quoscunque ex filiis sanctae matris Ecclesiae valeo, mihi in hac petitione adjutores convoco, ne me alicujus verbosa adulatio, vel fraudulenta laudatio decipiens, a via veritatis avertat, saepius cum propheta decantans, Corripiet me justus in misericordia, et increpabit me: oleum autem peccatoris non impinguet caput meum . Vos vero vobismetipsis cavete, quod nos fraterno admonuistis amore procurantes diligentissime, omnipotentisque Dei vobis assiduis precibus clementissimam convocate gratiam, ne callida antiqui hostis versutia sensus vestros in aliqua parte corrumpat, et pejus fiat interius diaboli servitium, quam exterius gentis inimicae. Eumque exspectate Redemptorem, quem salutis vestrae habuistis auctorem. Illum glorificate in corde, et portate in corpore; et dignam in vobis illi praeparate habitationem in fide, quae per dilectionem operatur, quatenus vos illius gloriosa potentia, et ineffabilis misericordia, ab utriusque servitutis molestia, exteriore scilicet et interiore, liberet et custodiat, et in magno die ante conspectum gloriae suae cum multiplicibus laboris vestri divitiis gloriosos stare concedat, et vocem optabilem cum operatoribus apostolicae fidei audire faciat: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi . Paratum igitur vobis regnum ab origine mundi indubitata veritatis promissione speratis, si catholicae fidei unanimitati vosmetipsos adjungere curetis. Exteriores servitutis molestias interna fidelitatis spe consolamini. Oculos mentis vestrae ad eum erigite qui vos eripuit de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae. Hactenus, antequam hujus adoptionis in Christo nomen a vobis exortum nostros offenderet animos, vos germanitatis amore dileximus. Etsi nos vestrum corporale servitium contristaret, rectitudo tamen fidei catholicae laetificavit in vobis. Nunc vero duplici pro vobis affligimur moerore, diabolica fraude deceptis in corde, et inimica servitute oppressis in corpore. Sed redite, obsecro, ad unitatem sanctae matris Ecclesiae, ut vos eruat de angustia servitutis terrenae, qui vos per baptismi gratiam a vinculo liberavit originalis peccati. Exspoliastis veterem hominem, quomodo iterum, fraude decepti maligna, induamini illo? Adoptionis filii Deo Patri facti estis per eum qui non est adoptivus, sed proprius: state per fidei inviolabilem confessionem in libertate filiorum Dei, et nolite infidelitatis jugum subire. Expellite vincula diabolicae deceptionis de cordibus, quatenus Deus Christus, qui solvit compeditos, excutiat catenam gentis inimicae de manibus vestris. Habetis nos, divina auxiliante gratia, cooperatores gaudii vestri, si vos nobiscum catholicae fidei vultis esse praedicatores. Certissimum itaque ibi erit divinae miserationis auxilium, ubi una est totius Ecclesiae charitas, et una verae fidei confessio. Ad multitudinem populi Christiani, et ad sacerdotalis concilii unanimitatem revertimini. Si enim duorum vel trium sancto pioque consensui, secundum suam promissionem, Dominum esse praesentem non dubitamus; quanto magis ubi tot sanctissimi Patres, tot venerabiles fratres, tot filii piae matris Ecclesiae, in nomine illius pacifica conveniunt unanimitate, eum adesse medium non est dubitandum, et illorum regere consilia, qui sui nominis laudem quaerere dignoscuntur? Ad confirmanda igitur corda vestra in fide et veritate, hanc nostri nominis, fraterna instigante charitate, epistolam scribere curavimus, optantes ut nostra, quam habemus pro fide catholica, proficiat devotio, et vos divina clementia ad fidem reducat catholicam. Ante igitur quam hujus saepedicti scandali a vobis oriretur offensio, duplici charitate, sicut praediximus, dileximus vos, id est, in orationibus nostris per omnes regni nostri Ecclesias habuimus socios, et vestri memoriam quotidie facientes: itidem quoque et Deo auxiliante, voluntatem habuimus vos liberare a servitio saecularis necessitatis, secundum temporis opportunitatem, et vestri consilii adhortationem. Nunc vero hac duplici charitate fraudastis vosmetipsos, non intelligentes vos fraude diabolica esse deceptos, ut utroque juvamine vos denudaret, id est participatione fidei, et orationum nostrarum, vel solatio auxilii nostri. Videte, videte, quam grande malum adversum vosmetipsos habetis factum, quod nequaquam ausi sumus orare pro vobis, sicut pro fidelibus sanctae Dei Ecclesiae filiis; nec vos adjuvare quomodo fratres in vestris maximis necessitatibus. Quapropter revertimini ad hanc duplicem consolationem, et abjicite a vobis hanc malignam diabolicae fraudis versutiam, ut possitis nobiscum consortium habere in omni charitate et auxilio opportuno. Post hanc vero correptionem, sive admonitionem apostolicae auctoritatis et synodalis unanimitatis, si non resipiscitis ab errore vestro, scitote omnino vos pro haereticis haberi, nec ullam vobiscum communionem pro Deo audemus habere. Currite dum lucem habetis, ne tenebrae vos anathematis apprehendant, unde non potestis pedes vestros explicare, sed aeterna damnatione irretitos esse lugebitis. Adhuc enim pia mater Ecclesia revocat vos ad gremium suae misericordiae, volens vos Deo nutrire in filios. Tantum nolite vos abstrahere ab ejus pietate, qui vos vocavit in regnum Filii dilectionis suae. Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Credimus et in unum Dominum nostrum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, natum ex Patre ante omnia saecula, et ante omnia tempora: lumen de lumine, Deum verum de Deo vero: natum, non factum: naturalem, non adoptivum: per quem omnia condita sunt, coelestia et terrestria, unius essentiae et unius substantiae cum Patre. Credimus et in Spiritum sanctum, Deum verum, vivificatorem omnium, a Patre et Filio procedentem, cum Patre et Filio coadorandum et conglorificandum. Credimus eamdem sanctam Trinitatem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unius esse substantiae, unius potentiae et unius essentiae tres personas, et singulam quamque in Trinitate personam plenum Deum, et totas tres personas unum Deum omnipotentem: Patrem ingenitum, Filium genitum, Spiritum sanctum procedentem ex Patre et Filio: nec Patrem aliquando coepisse, sed sicut semper est Deus, ita semper et Pater est, quia semper habuit Filium. Aeternus Pater, aeternus Filius, aeternus et Spiritus sanctus ex Patre Filioque procedens: unus Deus omnipotens, Pater et Filius et Spiritus sanctus ubique praesens, ubique totus, Deus aeternus, ineffabilis, incomprehensibilis. In qua sancta Trinitate nulla est persona vel tempore posterior, vel gradu inferior, vel potestate minor: sed per omnia aequalis Patri Filius, aequalis Patri et Filio Spiritus sanctus divinitate, voluntate, operatione et gloria. Alius tantummodo in persona Pater, alius in persona Filius, alius in persona Spiritus sanctus. Non aliud, sed unum natura, potentia et essentia Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Credimus ex hac sancta Trinitate Filii tantummodo personam, pro salute humani generis de Spiritu sancto et Maria virgine incarnatam; ut qui erat de divinitate Dei Patris Filius, esset et in humanitate hominis matris Filius: perfectus in divinitate Deus, perfectus in humanitate homo: Deus ante omnia saecula, homo in fine saeculi: verus in utraque substantia Dei Filius; non putativus, sed verus; non adoptione, sed proprietate: una persona Deus et homo, unus mediator Dei et hominum: in forma Dei aequalis Patri, in forma servi minor Patre: in forma Dei creator, in forma servi redemptor. Unus in utroque Dei Filius proprius et perfectus, ad implendam humanae salutis dispensationem, passus est vera carnis passione, mortuus vera corporis sui morte: surrexit vera carnis suae resurrectione, et vera animae resumptione: et eodem corpore, quo passus est, et resurrexit, ascendit in coelos, sedens in dextera Dei Patris: et in eadem forma, qua ascendit, venturus judicare vivos ac mortuos; cujus regni non erit finis. Praedicamus unam sanctam Dei Ecclesiam toto orbe diffusam, locis separatam, fide et charitate conjunctam: et veram remissionem peccatorum in eadem Ecclesia, sive per baptismum, sive per poenitentiam, divina donante gratia, et bona voluntate hominis cooperante. Credimus et omnes homines resurrecturos esse, et singulos secundum sua opera judicari: impios aeternis suppliciis damnandos cum diabolo et angelis ejus; sanctos vero aeterna gloria coronandos, cum Christo et sanctis angelis ejus in saecula sempiterna. Haec est fides catholica, et ideo nostra; optamus etiam et vestra: quia una est fides, et unum baptisma, et unus Dominus noster Jesus Christus, qui est Deus verus, et verus homo, verus Deus, et verus Dei Filius, in utraque natura unus idemque mediator Dei et hominum homo Jesus Christus, qui est Deus benedictus in saecula. Hanc fidem vos, charissimi fratres, firmiter tenere in commune deprecamur: et si aliter antea in quolibet verbo sensistis, corrigite vosmetipsos, et ad unitatem sanctae Dei Ecclesiae pura fide festinate: et contentiones nominum, novitatesque vocum devitate, quia, juxta Apostolum, non est haereticus nisi ex contentione. Vos igitur quia pauci estis, unde putatis vos aliquid verius invenire potuisse, quam quod sancta universalis toto orbe diffusa tenet Ecclesia? Sub tegmine alarum illius requiescite, ne vos avida diaboli rapacitas, si foris inveniat, nefando gutture devoret. Redite ad pium matris Ecclesiae gremium. Illa vos foveat et nutriat, donec occurratis in virum perfectum, et in plenitudinem corporis Christi. Habetote nos cooperatores salutis vestrae, catholicae pacis auxiliatores: et societas nostra sit in Christo Jesu Domino nostro, qui vos nobiscum incorruptos et immaculatos fide pariter et opere custodiat, et constituat ante conspectum gloriae suae incontaminatos et irreprehensibiles, et perpetuae beatitudinis haeredes pariter perficiat in aeternum. Amen.
(Joan. XVII) (Cant. VI) (Ephes. VI) (Heb.
XI) (Rom. X) (Rom. I) (I Cor. I) (Matth. XXVIII) (Psal. CXLIII) (Matth. XXV) (quod
sine dolore non dicimus)
[ Ms., nostri. H. ] [ Ms., domnus. H. ]