VI.  Epistola M. marchionis Montis-Ferrati, B. Flandriae comitis, L. Blesensis, et H. S. Pauli, ad universos Christi fideles.--De expugnatione urbis Constantinopolis.   (Anno 1203.) [MARTEN.  ibid.,  col. 788, ex ms. Elnonensi.]
Universis Christi fidelibus, archiepiscopis, episcopis, caeterisque ecclesiarum praelatis et clericis, baronibus, militibus et serjantis, ad quos litterae istae pervenerint, M. marchio Montis-Ferrati, B. Flandriae et Hannoniae, E. Blesensis et Claromontis, et H. S. Pauli comites, caeterique barones et milites exercitus signatorum in stolio Venetorum sic currere per stadium, ut ad bravium perveniant vocationis aeternae.
Quanta fecerit nobis Dominus, imo non nobis, sed nomini suo, quantam gloriam dederit suis diebus, quanta possumus brevitate perstringimus, ipso praenotantes initio, quia ex quo urbem trangressionis exivimus, sic enim Jaderam nominamus, cujus excidium vidimus, dolentes quidem et necessitate compulsi, nihil inter nos ordinatum esse meminimus, quod communiter ad utilitatem pertineret exercitus, quin illud in melius providentia divina mutaverit, sibique totum vindicans, stultam fecerit sapientiam nostram. Hinc est quod eorum quae facta sunt apud nos gloriose, omnem a nobis gloriam jure repellimus: quippe qui operis adhibuimus parum, consilii nihil. Unde necesse est, ut si quis ex nobis voluerit gloriari, in Domino glorietur, non in se, vel in altero. Foedere igitur Jaderae confirmato cum illustri Constantinopolis quondam imperatoris Isachii filio Alexio, cum victualibus et rebus egentes, Terrae sanctae videremus gravamen potius illaturi, sicut et alii ex nobis qui nos praecesserant, quam juvamen aliquod allaturi, nec terrae Saracenorum, in tanta egestate nos crederemus applicare potentes: verisimilibus quidem omnino rumoribus et argumentis inducti, quod dicti Alexii suspiraret adventum regiae pars potior civitatis, et pondus imperii, quem electione concordi et solemnitate debita imperiali diademate sublimasset, contra consuetum ordinem temporis, aura favente, obedientibus Domino ventis et mari, ad urbem regiam, praeter omnium spem, prospere applicuimus, et in brevi; sed nec adventavimus improvisi, qui usque ad sexaginta millia equitum praeter pedites in urbe reperimus: et transilientes loca tutissima, pontes, turres et flumina sine damno nostrorum, terra et mari obsedimus civitatem et tyrannum pariter, qui commisso in fratrem parricidio, fasces imperii diutina incubatione polluerat. Praeter igitur omnium opinionem, universorum civium mentes contra nos invenimus obfirmatas, nec aliter contra dominum suum civitatem moris et machinis obseratam, quam si adventasset populus infidelis, qui loca sancta polluere, et religionem proponeret inexorabiliter evellere Christianam. Imperii siquidem crudelissimus incubator, domini sui et fratris proditor et orbator, quique eumdem carcere perpetuo sine crimine condemnasset, idem filio ejus illustri facturus Alexio, si non eumdem a manibus ejus felix eripuisset exsilium, praehabita in populum detestabili contentione, potentes simul et plebem sermonibus adeo infecerat venenatis, ut ad subversionem libertatis antiquae Latinos assereret adventare, qui Romano pontifici locum et gentem restituere properarent, et Latinorum legibus imperium subjugare. Haec profecto res sic omnes contra nos animavit pariter et armavit, ut contra nos et exsulem nostrum, et barones nostros, seu etiam nosmetipsos a civibus postulantes audiri, nec adventus nostri causam, nec petitionis nostrae modum potuimus explicare, sed quoties terra vel mari stantibus in muro sermones obtulimus, toties retulimus tela pro verbis. Considerantes igitur quod praeter spem nostram cuncta contingerent, in eum statum necessitatis impacti, ut statim necesse haberemus, aut perire, aut vincere; cum et obsidionem ipsam in quindecim dies nulla ratione protelare possemus, quos victualium omnium incredibilis urgeret angustia, non ex desperatione quidem, sed inspirata quadam securitate divinitus suspirare coepimus ad bella promptissimis periculis nos audacter opponere, et incredibiliter in omnibus obtinere. Ad conflictum etiam campestrem saepius ordinati, inaestimabilem multitudinem fuga in urbem ignominiosa conclusimus. Aptatis igitur interim terra et mari bellicis instrumentis, die obsidionis octava violenter civitas introitur, grassatur incendium. Disponit contra nos in campo acies imperator, et paratis nobis excipere venientes, constantiam nostram cum paucitate miratus, ignominiose freno reflectit in urbem retrogressus ardentem. Ipsa nocte fugam cum paucis aggreditur, suamque in urbe relinquit uxorem et parvulam prolem. Ea re comperta, nescientibus nobis, Graecorum proceres in palatio congregantur, et exsulis nostri solemnis celebratur electio, seu potius restitutio declaratur, insperatamque laetitiam copiosa in palatio luminaria protestantur. Mane facto, prodit in castra inermis Graecorum procerum multitudo, suumque cum gaudio quaerit electum. Restitutam civitati asserit libertatem, et regredienti filio, ad fasces imperii cum gaudio inaestimali sublevatum de carcere caput patris Isachii quondam imperatoris ostendunt. Praeordinatis itaque que quae necessaria videbantur, ad ecclesiam Sanctae Sophiae novus imperator cum solemni processione deducitur, exsuli nostro sine omni contradictione imperiale restituitur diadema cum plenitudine potestatis. His peractis, ad solutionem promissorum prosilit imperator, et promissa rebus accumulat, victualia servitio Domini profutura praebet in annum. Detenta marcharum millia nobis solvere pergit et Venetis, sumptibus suis stolium nobis prolongat in annum, seque juramento astringit, quod erigere debeat nobiscum regale vexillum, et in passagii Martii nobiscum ad servitium Domini proficisci, cum quantis potuerit millibus armatorum, et sub eadem promissione concludit quod eam reverentiam praestare debeat Romano pontifici, quam antecessores sui imperatores catholici praedecessoribus suis pontificibus pridem impendisse noscuntur, et Ecclesiam Orientalem ad hoc idem pro viribus inclinare. Tantis igitur utilitatibus provocati, ne salutem quam dederat Dominus in manibus nostris spernere videremur, et vertere in opprobrium sempiternum quod ad hominem nobis incomparabilem cessisse videbatur. Prompta devotione consensimus, et ibidem hiemem, Deo dante, facturi, ad partes Aegypti proximo passagio transmeare, tam certo proposito quam irrevocabili juramento prompta voluntate sumus astricti. Et nunc scire vos volumus, quoniam gaudii hujus et gloriae participes omnes vos esse in visceribus Christi Jesu desideramus ardenter. Ad hoc nuntiis jam praemissis, tam dicti imperatoris quam nostris, soldano Babyloniae Terrae sanctae impio detentori, qui ex parte regis nostri Jesu Christi Nazareni et servorum ejus dicti videlicet imperatoris et nostra, regaliter, ut decet, debeant intimare, quod devotionem populi Christiani incredulae genti suae, Deo dante, in proximo proponamus ostendere, et ad contritionem infidelitatis de coelo nos exspectare virtutem. Haec autem fecimus de vestra potius sub Domino quam de nostra virtute confisi; quos eo devotius ac vehementius nobis desideramus adjungi, quo meliores ac plures regis nostri ministros nobiscum viderimus decertare, ne Judaeis pridem traditus in Galilaea illudendus, de caetero gentibus relinquatur. Haec eadem fratribus nostris, qui in Terra sancta nostrum praestolantur adventum significare curavimus, tam nos quam ipsos Christiani nominis zelatores, consolationis quam dedit nobis Dominus fieri fraterna societate participes, modis omnibus in Domino praeoptantes. Vobis igitur, venerabiles Patres, ecclesiarum praelati, humiliter supplicamus ut sermo exhortationis divinae vivus et efficax spargatur in populos; et ad consummationem propositi voluntarios in lege excitetis, atque ad virtutis gloriam capessendam, quam Dominus eisdem pro labore permodico dignatur offerre, viriliter animetis. Nihilominus et verbi requirimus auditores, ut sint etiam prompta et virili animositate factores. Ostium enim magnum apertum est eis, ut modicum tribulationis et laboris non solum nomen faciat eis temporale, sed et aeternum gloriae pondus operetur in eis. Nec enim eos manet quae super dorsa nostra pertransit laborum difficilis ac pene intolerabilis magnitudo, quam nobis virtus quae de coelo est misericorditer levigavit.