EPISTOLA XL. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.  9. 10. 11. 12.
238 Sanctus et Amandus data ad Paulinum epistola magnas in eum laudes congesserant. Hic eis respondens, acres ad perfectionem stimulos subdit. Tractat initio ex sacris Litteris, suum cuique rei tempus esse. Deinde ex psalmo CI expositionem moralem pellicani, nycticoracis et passeris solitarii subjungit. Tum attributis sibi laudibus ad humilitatem utens, multa attexit de divina gratia cui debemus omnia, de vigilantia necessaria in via spiritus, deque perfecta sui abnegatione.
MEROPIUS PAULINUS et THERASIA, SANCTO et AMANDO fratribus, in Deo Christo salutem. Omnibus tempus, et tempus omni rei sub coelo; super coelum enim non est tempus; quia non habet tempus aeternitas, quam in coelo etiam creaturis Creator dedit, qui solus habet aeternitatem propriam, et lucem habitat inaccessibilem. Vera enim aeternitas nisi in ipso non est, qui solus, quod est, est; sicut ipse dixit: Ego sum qui sum. Tempus ergo sub coelo omni rei. Tempus otio, tempus negotio; tempus silentiis, et tempus alloquiis: tempus esuriendi, et tempus epulandi; ut nobis hactenus fuit tempus jejunandi a sermonibus vestris, sic nunc iisdem cibari tempus exortum est. Pavistis enim nos litteris vestris verbo Dei dulcibus, et oleo laetitiae delibutis, quo libenter ungimus caput nostrum; quia non est in vobis mendax opus olivae, in quibus habitat caritas de corde puro, et bona conscientia, et fide non ficta . Sed quia nemo qui multum esurit potest uno pane satiari, fatemur nos necdum expletos; sed potius incitatos ad desiderium litterarum vestrarum una illa epistola vestra; quam unam computamus, quia talem a vobis, qua sicut adipe et pinguedine repleatur anima nostra, adhuc semel accepimus. Verumtamen, etsi inter officia nostra vicissitudines temporum fuerint, ut tempus tacendi, et tempus loquendi, non ita etiam diligendi ac negligendi tempus fuit. Dudum enim, ut proculdubio recognoscis, Sancte frater, diligere coepi te; et dilexi jugiter, quamquam non ista dilectione quae Christi est, sed illa familiaritatis humanae amicitia, quae blandimenta in labiis habet, et radicem 239 in cordibus non habet; quia non est fundata super petram, quae non aedificatur in Christo. Unde quolibet interdum vento levitatis agitata dissolvitur, et temporali gratia brevem florem tenens, sicut fenum velociter arescit, et sicut flos agri, cito decidit: caritas vero Domini manet in aeternum, qua invicem connexi sumus et ad convivendum et ad commoriendum, quia fortis ut mors caritas Christi. Sicut enim lex mortis irrupta, ita et caritatis catena parem vim caritatis et mortis esse testatur. Nam sicut propheta dicit: Quis est homo qui vivet, et non videbit mortem? ita et Apostolus clamat: Quis nos separabit a caritate Christi? Quamobrem tibi, benedicte, fructus uberior ex ea veniet, qui prior hujus caritatis spiculis vulneratus, praevenisti nos in benedictione dulcedinis per eloquia litterarum tuarum casta ac fidelia, in quibus a verbo Domini mel et lac distillavit lingua tua. Scripseram vero et prius unanimitati tuae, et cum a te epistolam tuam brevem pro ea quam ipse miseram, recepissem, tamquam persoluto officii debito, iterum me diuturnae taciturnitati refuderam. Sed acrius, vigilante Christo, apud mentem tuam, prior refloruisti sapere ad excitandam in nobis observantiam caritatis, ne obdormiret in mortem oblivionis: et quia abundaverat tibi inhumanitas mea, superabundavit mihi humanitas tua. Multiplicasti enim locupletare me affectu et officio dilectionis tuae, quo benedictum Domini puerum fratrem Amandum visitationis nostrae socium assumsisti tibi, et nobis validum apposuisti patronum. Confidimus enim, quia sicut scribendi ad nos particeps tibi factus est: ita etiam orandi pro nobis collega sit. Et quidem germanitas spiritualis ita postulat, ut sicut spiritus vobis unus in fide et confessione Christi est, ita sit amor et labor unus in proximis asserendis. Unde communem largiter a summo retributore mercedem metetis exaltati in turribus ejus, quia frater fratrem adjuvans exaltabitur. Si tamen semper orare tantum et suspirare pro nobis memineritis, et de cetero caveatis onerare nos verbis beatificantibus, ne et vobis forsitan offendiculum comparetis, si dicatis dulce, quod amarum est. 240 Legistis etenim quia rectos et vere sanctos decet collaudatio, non vero peccatores in felle amaritudinis positos, sed et adhuc non tam tenui nexu iniquitatis adstrictos, ut contritio et infelicitas in viis nostris deesse jam possit. Verumtamen sic quoque mentibus nostris debet inesse contritio, quia, cor contribulatum et humiliatum Deus non spernit. Et quis dabit nobis cor carneum, ut emollita sensus nostri duritia, sentiamus sagittas Domini configentes timore sancto carnes nostras, et excitato vulnerum nostrorum dolore, ploremus ante Dominum qui fecit nos? Commodet nobis Jeremias illum fontem lacrymarum, quo diem suum et populum lamentatus est: superfundat nobis et David flumina oculorum suorum, quibus rigabat lectum suum; neque tantum genas vultus sui, sed et totum corporis stratum lacrymis exundantibus proluebat. Superposuerunt enim iniquitates nostrae caput nostrum, et multiplicatae sunt super capillos capitis nostri, quia plura in nobis iniquitatis quam justitiae opera numerantur: et ideo computruerunt et deterioraverunt cicatrices nostrae a facie insipientiae nostrae, et inveterata sunt ossa nostra, quoniam tacuimus Deo; et apponentes iniquitatem super iniquitatem, cum statuissemus oculos nostros declinare in terram, tarde eos et aegre levavimus ad montes Dei, unde nobis auxilium venit a Domino, qui solus potens est sanare omnes languores nostros, et eripere nos de corpore mortis hujus: qui per Adam constricti, per Christum solvimur: si tamen ita portemus coelestis hominis imaginem sicut terreni portavimus; hoc est, si tam fideliter justitiae et veritati serviamus pro salute nostra, quam diligenter injustitiae et inhumanitati pro morte servivimus. Humanum enim a nobis Apostolus postulat; quemadmodum exhibuimus membra nostra servire iniquitati ad interitum et confusionem, sic eadem exhibeamus servire justitiae ad vitam et gloriam. Nobiscum enim habemus fructum illorum operum, de quibus nunc erubescimus. Sed gratiae Sapientiae Dei, Christo Deo, qui in se manens omnia innovat, ac disponit omnia suaviter, ut sit omnibus rebus 241 tempus; tempus occidendi, et tempus sanandi: tempus ridendi, et tempus plorandi: tempus aedificandi, et tempus destruendi. Abierit, quaeso, jam nobis tempus occidendi, destruendi, ridendi; et tandem sanandi, aedificandi, plorandi tempus advenerit. Ecce enim nunc tempus acceptum, ecce nunc dies salutis. Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Abjiciamus opera tenebrarum, et apprehendamus arma lucis. Ut filii diei ambulemus in lumine: quoniam ecce inimici nostri paraverunt sagittas in pharetra, ut sagittent in obscuro. Neque enim in luce positos poterunt sagittare, antequam feriant praevidendi, et praecaventibus facile vitandi. Potest autem in eodem ipso opere utrorumque temporum ratio connecti, ut illa superius distincta tempora pariter operentur in nobis. Nam et in quo vivificamur, occidimur; vel in quo occidimur, vivificamur per eum qui dixit: Ego occidam, et vivere faciam. Nisi enim nos Christus occiderit, non vivemus; de quo scriptum est: Dominus mortificat et vivificat; quia nisi peccata nostra peremerit, non vivificabit animas. Ideo illi propheta dicit: Exsurrexi, et adhuc tecum sum. Si occidas Deus peccatorem. Exsurgemus emergentes de luto faecis et umbra mortis, et cum ipso esse permanebimus, si occiderit in nobis peccatorem, et justum creaverit; quia calix fragilitatis nostrae in manu Domini, in quo hunc humiliat, et hunc exaltat. Nisi enim humilietur exterior, non exaltatur interior. Ac sic occidendi et sanandi, vel destruendi et aedificandi tempora in unum simul coeunt opus, cum destruitur in nobis vita peccati, ut aedificetur vita justitiae. Neque enim aedificari potest novitas, nisi destruatur vetustas, aut amare possumus Christum, nisi mammonam incipiamus odisse. Sed neque gaudere poterimus in illo seculo, nisi in isto lugeamus, quia qui seminant in lacrymis, in gaudio metent. Convenit ergo nunc nobis illa de psalmis pauperis anxii et lugentis oratio, quoniam pene jam defecerunt sicut fumus dies nostri, et necdum malitia nostra defecit. Ecce enim veteres posuit dies nostros productos cursu aetatis, nec spargit canis caput, sed perfundit senectus: et nos adhuc primis reptantem conatibus aevi spiritalis infantiam parvulis sensibus agimus; et vix modo in verbo Dei incipientes loqui, tamquam primis vocibus anima vagiente mutam et rudem sanctis Litteris linguam solvimus, et quondam in litteris humanarum fabularum loquaces, nunc in veritatis 242 balbutimus eloquiis, stultitiae sapientes, et sapientiae stulti; robusti vitiis, et virtutibus adhuc teneri; vix nascente ad justitiam voluntate tirones, et consumta in peccatis aetate veterani. Aliquandiu enim, ut tu Sancte benedicte frater novisti, in hoc seculo volutari inveteravimus inter inimicos nostros; atque utinam inveteraverimus inimicis, ut illa jam nobis otiosis spatiosi itineris vita defecerit, et renovetur in Christo, sicut aquilae, juventus nostra; ut senio veteris hominis exuamur, induentes novum illum, qui secundum Deum creatus est. Sed qui nec pellicano solitudinis adhuc similes esse possumus, quando erit ut efficiamur sicut nycticorax in domicilio? Quando excitabimur in eum excelsae mentis vigorem, ut spiritali alacritate volucres, et in alta virtutum ardua penna pervecti possimus dicere: Vigilavi, et factus sum sicut passer singularis super tectum. Videamus hoc loco, si placet, in quam rationem haec avium genera, et hoc ordine sub persona pauperis anxii, id est, poenitentis, ad inopiam spei per aliquem lapsum redacti, propheticus sermo disponat. Fertis, ut opinor, loquacitatem insipientiae meae, quam ad contemtum vestrum provocastis. Accepi enim a quodam sancto doctissimo viro et carissimo mihi, qui non solum legendo, sed etiam peregrinando multa cognovit, pellicanum avem esse in Aegypto, vel illis juxta partibus usitatam proximis Nilo flumini desertis uberare, serpentibus vesci, in quos dimicando praevaluerit. Ergo pugnat ut vincat, et victa moritur: victrix vero et evadit mortem, et acquirit alimoniam. Quod autem nycticorax scriptum est, nycticoram esse verius asserebat; idque probabili ratione videbatur ostendere; cum illam avem hoc loco positam diceret, quam appellamus noctuam, quia secreto noctibus cantus exerceat et volatus; et obscuritate tenebrarum, qua fere cuncta caligant animalia, luminetur: unde nycticora aptius quam nycticorax dicitur: quia nycticorax, nocturnus corvus interpretatio est; nycticora autem, nocte videns; eo quod pupilla oculi κόρη a Graecis vocetur. Nihil autem noctuam simile corvi habere manifestum est. Porro perspicuum eam, ut dixi, sicut quasdam alias aves, noctis in tenebris magis cernere, et in lumine caecutire, noctem diebus pati, lucem noctibus usurpare. Nunc ergo, benedicti mei, videte qualiter haec avis congruat ad pauperem moestum, hoc est, poenitentem, opibus gratiae pauperatum , et conscia miserorum lapsuum 243 mente, gloriae suae damna lugentem, et afflictatione miserabili laborantem in gemitu suo, et de propriae carnis interitu vitam animae recipere nitentem, perque orationum impendia, et gemituum suffragia, ambitiosa lacrymarum vulneratae salutis remedia quaerentem. Quam apte hujusmodi pauper et peccator Aegyptia aut nocturna avis dicitur: Qui enim se ad deflenda et confitenda peccata secernens a communi Ecclesiae coetu intra ergastulum cellulae suae moestus includit, et elongatur ab hoc seculo fugiens, ut maneat in solitudine deplorationis, et illic adversus carnis suae desideria confligat, et in peccata sua spiritali certamine conterenda depugnet, certe et habitaculo pariter et praelio fit similis pellicano solitudinis, et illam inimicam serpentibus volucrem, ipsi diabolo et principibus tenebrarum, in peccatis et cogitationibus carnis expugnandis, dimicans aemulatur. Et si in eo agone superaverit, vivet hostium suorum superstes: escam de victoria sua sibi quaerit, quia vitae meritum, peccati et diaboli victor acquirit, quem cum omni nequitiae spiritalis exercitu in perniciem nostram variis artibus serpere quotidianis interioris nostri periculis experimur. Sed gratias Deo, qui dedit nobis victoriam per Jesum Christum Dominum nostrum, ut super aspidem et basiliscum ambulemus, et conculcemus leonem et draconem. Ergo adversus hujusmodi principes tenebrarum pugnemus, hoc est, hominum peccatorum potentes, quos Apostolus tenebras dicit, cum quibus nobis aemula pro salute contentio est, orate ut hos serpentes, dum in istius mundi deserto agimus, exemplo illius salutaris alitis tollamus. Quibus obtritis, et per victoriam devoratis, quasi discussa nube tenebrarum, illuminabitur noster interior, et tunc fiet quasi nycticora in domicilio, hoc est, in domo Domini, ut inter hujus seculi tenebras acutam aciem defaecatae mentis intendat, et possit secundum prophetam talibus oculis luminatus dicere: Quia tenebrae non obscurabuntur a me, et nox sicut dies illuminabitur. Quod utique fit, cum utraque substantia in homine sibi congruit, ut etiam caro terrenam inficiata naturam ad animae concordiam spiritali migret affectu: et tunc nox sicut dies illuminabitur, cum et caro, sicut anima, spiritalis efficietur. Quod si per orationes vestras fuerit indultum, 244 ut et in hoste vipereo conterendo pellicanum solitudinis aemulemur, et nycticorae oculis inter hujus seculi obscura cernamus, tunc in consummatione pedibus constitutis, super excelsa perfectae virtutis impositi, vigilando in orationibus, et meditando in lege Domini, efficiemur sicut passer unicus super tectum, et corpore et spiritu congruente in voluntate Dei, jure dicemus: Singulariter sum ego, donec transeam. Et quis est iste passer, in quo forma perfecti est, nisi passer ille qui invenit sibi domum, et cum turture nidum sibi fecit altaria tua, Domine virtutum? Iste forsan passer est de duobus illis, quorum unus non cadit super terram sine voluntate Patris. Cecidit enim passer hic summus in corpore, sed et resurrexit. Cecidit autem ex voluntatis assensu, factus obediens Patri usque ad mortem crucis. Hic passer est illa Sapientia, quae requirentibus se in viis hilariter ostendit, nunc in portis fit obvia, nunc in plateis occurrit, nunc in muris vel turribus celsa convocat ad se amatores suos, et invitat eos in altitudines habitationum suarum, ut impleat verbum suum, quia exaltatus omnia ad se trahit. Quis dabit nobis pennas columbae deargentatas, ut per eloquia Domini casta, et sicut argentum igne examinatum , pennati pervolemus ad bravium supernae vocationis, sequentes istum passerem singularem supervolitantem: qui in altis habitat, et humilia respicit. . et qui descendit in inferiora terrae, ipse est qui ascendit super omnes coelos, captivam ducens captivitatem, ut adimpleret omnia. Hunc passerem si directa imitatione valeamus sequi, iisdem vestigiis ambulantes quibus ingressi sunt speciosi evangelizantium pedes, tunc in edito constituti poterimus dicere: Vigilavi, et factus sum sicut passer unicus super tectum. Meminerimus tamen etiam in sublime provecti verbum illud Domini, ut qui fuerit in tecto, non revertatur in domum suam tollere vasa; id est, ne in nosmetipsos recurramus, et opera carnalia quasi vasa in inferioribus derelicta repetamus. Nemo enim, inquit, mittens ) ad aratrum manus, et respiciens retro, aptus est regno Dei. Sed etsi super tectum fuerimus, id est, super naturam terrenam evolaverimus, non acquiescentes carni, timeamus avium exemplo ad humilia devolare. Scriptum est enim, quia 245 non sine causa tenduntur avibus retia. Et scimus, quia sic insidiantes volucrum simplicitati aucupes humi ponunt tendiculas; et plerumque esca, vel caeci illicis aspersa fraude deponunt aves, et opertis doloso cespite laqueis implicant credulas. Sed nos simili arte nos sollicitantibus per obtentas mundi hujus illecebras nequitiae spiritalis aucupibus, armati fide et illuminati veritate dicamus: In Domino confido, quomodo dicitis animae meae: transmigra in montem sicut passer; Discedite a me omnes qui operamini iniquitatem. Propterea oremus Dominum, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Omnem hominem dictum puto, quia nemo homo, nisi agnoscens Deum, et qui potius meruerit agnosci a Deo. Quem non agnoscentes, comparati sunt jumentis insipientibus, et similes facti sunt illis. Nos ergo magna ejus misericordia ex impiis justificati per fidem, et non ex operibus, curramus in odorem unguentorum ejus, ut ex illius nomine odorem vitae trahamus, et efficiamur odor Christi bonus Deo potionati , ut scriptum est, a vino unguentorum de calice salutaris, in quo ipse ut pigmentarius, ut in Ecclesiastico scribitur, unguenta suavitatum miscet, dividens dona sua singulis prout vult, ut omnia in omnibus impleantur , et odorem notitiae suae manifestet in nobis: quia unguentum exinanitum est nomen ejus. Quod nomen ut invocetur super nos, semper et in nobis nominetur, fiat conversatio nostra in coelis. Ita enim efficiemur sicut passer unicus super tectum, si non quae in terra sunt, sapiamus aut quaeramus, sed quae sursum sunt, ubi Christus est sedens ad dexteram Dei Patris, innumerabilibus oculis speculator actuum nostrorum, et spectator agonis istius, quo in carne ambulantes, non secundum carnem militamus. Non enim est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus invisibiles inimicos et adversus spiritualia nequitiae in coelestibus. Non quod spiritus nequam in coelestibus agant, sed quod in coelesti conversatione viventibus adversentur. Induamus itaque arma lucis, et in Deo nostro transgrediamur murum illum inter nos et Deum separantem, nec de carnali infirmitate timeamus adversarium spiritali natura violentum, quia virtus in infirmitate perficitur. Nec in 246 virtute sua potens est vir, sed Dominus infirmum facit adversarium ejus, quem ipse Dominus virtutum Rex gloriae tali pro nobis congressionis genere confudit, ut illum in cruce Christi non divina virtus, sed humana superaret infirmitas. Sequamur itaque triumphantem Jesum, et scuto fidei circumdet nos veritas ejus, ut non timeamus a timore nocturno, et a jaculo volante per diem. Cadent a latere nostro mille, et decem millia a dextris nostris, non nostra, sed virtute Christi cujus pugna est qua pugnamus, et cujus corona qua vincimus, quia membra sumus corporis ejus, si tamen mortificemus in terra membra nostra, ut fiant arma justitiae, quibus accincti, et Christo, et angelis ejus, et vobis laetum de nostro certamine spectaculum praebeamus, et evolantes de laqueo venatorum garrula gratulatione cantemus: Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium; laqueus contritus est, et nos liberati sumus, quia adjutorium nostrum est in nomine Domini Jesu Christi. Non est enim aliud nomen sub coelo datum hominibus, in quo oporteat salvos fieri nos. In hoc nomine triumphantes, confiteamur Domino misericordias ejus, et gloriemur in laude ejus, non in nostra. Quoniam, ut propheta dicit, si quid bonum in nobis, ab ipso est; et si quid optimum, ab ipsius majestate est: Ipse enim fecit nos, et non ipsi nos. Et propterea et Paulus dicit: Quid autem habes, o homo, quod non acceperis? Quod si accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? In quo monet ut, qui gloriatur, in Domino glorietur. Unde jam nobis leves angustiae fiunt, quando laudari videmur: nihil enim nobis conscii sumus de proprio bono, ut tamquam agnoscentium pudorem laudator perurgeat. quia non ipsos nos, sed divinae bonitatis munera atque opera praedicari cognoscimus: si quid enim in nobis boni videtur aut creditur, illius est qui solus bonus est, et de cujus plenitudine omnes accipimus, et pro meriti vel fidei capacitate respergimur. Ros enim qui ab illo est, sanitas est nobis, et laetamur in stillicidiis ejus. Ergo et error iste, quo nos laudatis, innocuus erit nobis. Insuper et mercedem vobis copiosam tam pia fides congeret: quia ut nos nostra mente iniquos, et de perversa hujus seculi generatione pravos existimetis 247 bonos factos, Deo omnipotenti creditis, qui potens est justificare impium, et vivificare mortuos, et illuminare tenebras, et phoenicium candidare. Quamobrem orate solliciti ut tanto ore vel munere Dei dignum Deo cor accipiamus; et qui accepimus contemtum patrimonii, accipiamus etiam nostri contemtum: angusta enim via gradimur, et quasi in fune suspenso ancipites ambulamus: et nisi certo libramine vestigia fixerimus, ut non declinemus dextra vel sinistra, facile nos in hujus aut illius partis ruinam inimicus impellet. Ideo nobis in Salomone Sapientia canit: Non deflectatis a Domino, ne cadatis. Ipse enim Dominus Christus via veritas, et vita est, qui dicit: Omni vigilia serva cor tuum, quia per ipsas virtutum vias in vitia delabi possumus; et nisi certo, ut dixi, statu dirigentes animi momenta libremus, de ipsa humilitate capiemus superbiam; et evanescet species pietatis, si per laudem paupertatis obrepat inflatio. Et quid proderit caruisse divitiis, si remanemus divites vitiis? Unde quaesumus, ne ex illo nobis verbo Domini blandiamini, quia fecerimus, Vendite quae possidetis; quia plus est quod superest illud: Et veni, sequere me. Facile est autem videre quantum sit sequi Christum, ut homo imitetur Deum. Sed et illud scitis: Quia semel locutus est Deus, duo haec audivi; nam et iste sermo, sicut omnis fere Scriptura divina, in bivium patet: Vade et vende omnia tua. Non enim pecuniam tantum et fundos, extraneas facultates; sed etiam animi nostri internas opes, quae vere nostra substantia est, possidemus. Hanc vendere, hoc est alienare a nobis, tanto major victoria, quanto altior difficultas est ingenita quam apposita separare; et intus infixa divellere, quam affixa extrinsecus rejicere. Se enim ipsum vincit et superat, qui renuntiat moribus suis, et se abdicat sibi, ut illud fortissimum Dei verbum impleat: Qui perdet animam suam propter me, inveniet eam. Haec Domini verba recordantes, effundamus in illum animam nostram, et ipse nos enutriet, et absconditam in se vitam nostram fovebit, et se cum gloria revelabit: si tamen pro hac eadem anima oremus in tempore opportuno nunc in isto seculo. In inferno enim quis confitebitur tibi ? Istic moriamur peccatis, ne illic vivamus poenis. Mors enim, quae secunda dicitur, nihil aliud est quam vita poenarum. 248 Caveamus igitur ab inferiore inferno, ubi corpus et animam gehenna torquebit, aeternum moriente peccatoris anima, manente sensu et durante materia corruptionis. Nam et mortui, ut scriptum est, resurgent incorrupti, non gloriae immortalitate, sed poenae. Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio, qui vectes ferreos confregit , et humiliavit calumniatorem, ut exaltaret me de portis mortis, ut narrarem mirabilia ejus in portis filiae Sion. Benedicat vos Dominus ex Sion, et videatis quae bona sunt Hierusalem, et oretis pro nobis omnibus diebus vitae vestrae, ut portio nostra communiter sit in terra viventium.
(Cetera vero nisi
in ipso non sunt.) (Rufino) (V. ep. 32, n. 20) (qui est unicus Dei Filius) (id est immittens. Graeco ἐπιβαλών) (V. not.
183) (Sacch. impleatur. V. ep. 42, n.
2, et 43, n. 3)