EPISTOLA X.  Item exemplar epistolae ejusdem papae ad domnum Pippinum regem per Langobardorum  (sic)  directae, in qua continentur gratiarum actiones et uberrimae benedictiones pro vita et incolumitate ipsius, vel domini Caroli, et Carlomanni, nobilissimis litteris ejus, volens adjutorium obtinere, cum multis adjurationibus contra Longobardos, et in embolum continetur praeceptum, quod Marino presbytero direxit, de titulo Chrysogoni, et de libris quos ei transmisit.
Domno excellentissimo filio, et nostro spiritali compatri Pippino regi Francorum et patricio Romanorum, Paulus papa.
Properans ad nos litterarum transvector, Langobard. scilicet, illustris vir, fidelis eximietatis vestrae missus, detulit nobis nectaream atque florigeram a Deo protectae excellentiae vestrae syllabarum relationem. Cujus adnexam paginam enucleatius perscrutantes, quae textus ejus loquebatur, ad singula comperimus. In ipsis quippe sublimitatis vestrae affatibus desiderabilem nobis, et super omnia hujusmodi delectamenta amplexabilem sospitatis vestrae laetitiam agnoscentes, uberiore nostri animi ovante gaudio, maxime sumus relaxati, in id quod optata nostri promeruimus comperire cordis. Et postmodum nostris a vestris Deo imitabilibus vestigiis revertentibus missis, et ea ipsa vestrae prosperitatis gaudia deferentes a nobis in responsis gemina exaltationis jucunditas nostro inserta est cordi. Nam et dum in auribus omnis sacerdotum cleri, etiam optimatum, et reliqui populi, ampliata vestra insonuisset prosperitatis laetitia, et ex hoc nimio repleti gaudio gratulantes, exultarunt una nobiscum in Domino, agnita nimirum proprii post Deum defensoris sospitate. Porro, excellentissime et a Deo servate fili, et spiritalis compater, vehementi dilectione vos erga amorem apostolorum principis beati Petri atque circa nostram charitatem vos flagrare experimento didicimus, praesertim dum ipsa excellentiae vestrae epistola charitatis calamo cernitur esse conscripta. Etenim ex corde lingua tinxerat quod in chartae refundebat paginam. Quamobrem magnas gratiarum actiones, a Deo protecte, excellentiae vestrae referimus, quoniam dum nimirum divina te clementia per interventum sui principis apostolorum, defensorem, atque opitulatorem, benignissime rex, sanctae suae constituit Ecclesiae, cura vestrae eximietati insistat perfectam redemptionem istius provinciae atque exaltationem hujus sanctae Ecclesiae procurare. Unde Domini Dei nostri, una cum universo populo nobis commisso, imploramus clementiam, ut sua vos protegat gratia; et victoriam vobis de coelo ministrans, cunctas barbaras nationes vestris subiiciat vestigiis, et longaeviter regni gubernacula faciat promereri, una cum dulcissima conjuge vestra excellentissima regina, spiritale nostra commatre, et vestris nostrisque amantissimis natis, domno Carolo et Carlomanno potentissimis regibus, et domna Gisla excellentissima, et vitae aeternae cum electis Dei concedat gaudia. Peto itaque et deprecor te, excellentissime fili, spiritalis compater, atque per omnipotentem Deum et corpus beati Petri, cujus et optimus fidelis existis, conjuro et maximis supplicationibus deposco, quatenus jubeas sedule in tuo sancto et a Deo inspirato mellifluo corde confertum retinere. Illud quod vos sanctae recordationis domnus et germanus noster beatissimus Stephanus papa Dei nutu admonuit atque deprecatus est peragendum, et in ea charitate atque amicitia permanere, cunctaque qualiter vos terribili adhortatione petiit ad id implere, et effectui mancipare jubeatis, ut perfectam mercedem, et repositam plenissimae redemptionis nostrae coronam a justo judice omnium conditore, Domino Deo nostro, qui vos in regem unxit, consequi mereamini, et gaudia aeternae beatitudinis cum sanctis et electis Dei, dum plebem dominicam perfectius liberans, atque sanctam Dei Ecclesiam defendens, divinae majestati illaesum a saevientium malitia praeservaveris. Pro quo et magnam post Deum, benignissime rex, in tuae pollicitationis sponsione, quam beato Petro contulisti, spei gerimus fiduciam, una cum omni populo istius provinciae a vobis redempto. Salutant itaque communem excellentiae vestrae Christianitatem cuncti sacerdotes, et clerus istius sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae. Salutant vos et cunctus procerum senatus, atque diversi populi congregatio, optantes una nobiscum, de vestra amplissima prosperitate et uberrima laetitia diu gaudere, et in Domino Deo salutari nostro exsultare. Incolumem excellentiam vestram gratia superna custodiat. EMBOLUM. Per aliam quippe epistolam suam a Deo protecta eximietas vestra sicut certe suo bene cupienti patri direxit, quatenus titulum protectoris vestri beati Christi martyris Chrysogoni cum omnibus sibi pertinentibus dilectissimo atque fidelissimo vobis Marino presbytero concedere deberemus. De quo praeceptum nobis dirigi petistis, quod nempe ob vestram dilectionem, et in eo quod fidelis vester nosterque idem sanctissimus atque dilectissimus Marinus presbyter existit, praefati tituli praeceptum, cum omnibus locis et possessionibus sibi pertinentibus, urbanis vel rusticis vobis exaratum, atque manu nostra roboratum, per harum latorem direximus eximietati vestrae deportandum. Direximus etiam praecellentiae vestrae et libros, quantos reperire potuimus, id est Antiphonale et Responsale, insimul artem Grammaticam Aristotelis, Dionysii Areopagiti libros, Geometricam, Orthographiam, Grammaticam, omnes Graeco eloquio scriptores, nec non et horologium nocturnum.