EPISTOLA XV. PHILIPPI AD ADAMUM.  Expostulatoria.
Apud vos erunt primi novissimi : imo, ut videre videor, nec etiam novissimi. Hominem enim non habeo ut cum mota fuerit aqua, mittat me in piscinam. Dum enim venire volo ego, alius fortior ante me descendit: et sic spes olim vivida jam aegrescit, et dum justo amplius res elongat, virore perdito cinerescit. Olim quidem vestra dignatio ignem cineris nescium repromisit, et, ut vobis fatear, mihi credulo spes arrisit: sed quia veritatem digno subsequi tempore quaedam velut aeris immutatio non permisit, in promissis confidere mea jam credulitas intermisit. Quantum autem Christo placeat veritas, non est qui debeat dubitare, cum seipsum voluerit veritatem evidentius appellare, « Ego sum, inquiens, veritas , » ut sciamus ipsi Christo quidquid contra veritatem agitur non placere, et quod placitum non est illi, apud Deum gloriam non habere. Nec vos latet quod in multis divinae Scripturae locis misericordia et veritas copulantur, et universae viae Domini misericordia et veritas appellantur; et: « misericordiam et veritatem diligit Deus ; » et: « misericordia et veritas obviaverunt sibi . » Ad quid hoc? nisi ut inter has virtutes socialis vigere gratia demonstretur, grata quaedam esse cognatio quae loro indissolubili sic tenetur, ut in cunctis quae jubemur juste et salubriter operari, velint simul assistere nec ab invicem separari? Ad bonum quidem velle misericordia nos inducit, ad idem peragendum veritas nos perducit; et ut digne celebretur inter eas concors dilectio, pax serena, tale consortium prohibetur interrumpere pravitas aliena. Neque enim fas est ut inter misericordiam et veritatem indecens medium quid irrumpat, quod illas obviantes sibi invicem interrumpat, quod inter eas praesumat locum sibi proprium invenire, quo invento compellantur illae ab invicem resilire. Misericordia est, cum bonum agere quodlibet affectamus, cum affectu devoto prodesse cuipiam praeoptamus: in quo non solum proximis, sed et nobis ipsis etiam miseremur, quibus primum necesse est, ut ad bonum devoto spiritu provocemur. Unde legistis: « Miserere animae tuae placens Deo . » Et illud: « Bene facit animae suae vir misericors . » Cum autem misericordia in nobis orta fuerit ad volendum, necesse est ut occurrat statim veritas ad tenendum, quae affectum misericordiae, quae devotae propositum voluntatis indeflexum custodiat, et ab incursu muniat noxiae pravitatis. Est enim quaedam pravitas quae certius et apertius falsitas appellatur, quae devoto proposito semper insidias machinatur: agens et satagens ut affectatae beneficium sanctitatis, non perducat ad effectum praesentia necessariae veritatis Quia enim eidem falsitati semper est veritas odiosa, quae praedictae misericordiae est non mediocriter gratiosa: illa nequam et subdola bono invidens quod misericordia jam proponit, ne veritatis occursu consummetur, sese mediam interponit. Multisque modis saeviens ortum semen penitus vult auferre, et si non funditus eradicat, satagit vel differre, ut cum dilatio eidem juncta fuerit falsitati, impugnent misericordiam, bellum inferant veritati. Agunt enim ut vel persona ditior, vel affectus carnis tenerior, vel alia forte pestis praesumat in medium prosilire, repulsans misericordiam, veritatem satagens praevenire, qua praeventa, hostis gaudet, livor tripudiat: moesta luget veritas dum amicae virtuti non obviat. Bonum quippe considerans misericorditer inchoatum, et peste praedicta mediante non veraciter consummatum: conqueritur indivisas dividi, separari inseparabilem comitatum, jus depressum injustius fas contra fas penitus violatum. Promissionis suae misericordia videtur oblivisci, longe pulsa veritas vix valet misericordiae reminisci: interjectis duris obicibus, amicalem jam non appetunt commeatum, clamant ad invicem: « Inter nos chaos indecens est firmatum. » Indignatur veritas quod cum deberet occurrere, persona ditior intervenit, indignatur iterum quod affectus carnis tenerior priorem sibi loculum adinvenit: et cum non sit qui disjunctas digne revocet ad juncturam, aures duras feriens terribiliter intonat per Scripturam: « Deus personam hominis non accipit . » Et iterum: « Qui amat illum, sive illum, plusquam me non est me dignus . »
Nostis in Scriptura veridica haec et his similia contineri, quibus constat, quia non vult a justo proposito veritas prohiberi, sed privatis negotiis nostrisque voluntatibus anteponi, misericordiae certius obviare, nihil contrarium interponi. Postquam ergo dictante misericordia verbum bonum, verbum consolatorium 80 protulistis, postquam solo illius instinctu beneficium promisistis: quis vos fascinavit, quis impedivit non acquiescere veritati, dare magis locum injuriae, aperire januam terrenae potestati? Si dignitas, si propinquitas debuit vos movere, quis dignior, quis Deo propinquior jure vobis debuit apparere, a quo vestro et omnium Creatore, quod nulli est dubium, et eratis, et hoc ipsum nihilominus unde loquimur poteratis? Legistis enim: « Ipse fecit nos, et non ipsi nos . » Et illud: « Omnis potestas a Domino Deo est . » Quod igitur promissum gratis, dare gratis beneficium potuistis, ab illo qui vobis etiam esse contulit, accepistis: quod vero in partem declinare alteram voluistis, non ab illo, sed contra illum qui vere est veritas, minus cauta fiducia praesumpsistis. In quo non solum veritas laeditur dum praecedenti misericordiae non occurrit, sed et pax conqueritur, quia eam justitia non praecurrit, quam dum non conceditur similiter sibi obviam invenire, non est cui gratum velit aut valeat osculum impertire. Sicut enim misericordia et veritas obviare sibi invicem gratulantur, sic justitia et pax cujusdam sese nexu foederis osculantur: et istarum osculatio justo quidem ordine tunc succedit, cum illarum obviatio juxta debitum antecedit. Statim quippe ut veritas misericordiae obviat vel occurrit, et bonum propositum adimpletur, nec aliud contrarium intercurrit: adest justitia intuens et considerans diligenter, et quod recte factum intelligit, commendat, approbat, attollit confidenter. Porro quidquid remota veritate agitur, justitia prorsus nescit, nec adesse vult operi in quo affectio carnalis invalescit; sed adversa cuspide ferire durius elaborat, et damnare severius quidquid injustitia decolorat. Saeviens igitur in actorem culpae, sententiam dat minacem, vultu gravi, manu dura molestias ingerit, fugat pacem; et cum nostra impatientia aestimat injustius se tractari, clamat justitia digne pro meritis nos gravari. Est enim justitiae relinquere nihil penitus impunitum, sed flagellando persequi quidquid irreverens, quidquid reperitur infrunitum: et nonnunquam eo ad vindictam festinatior vult haberi, quo vindicata culpa disponit quandoque misereri. Si vero culpa, dono gratiae nostroque studio fuerit non commissa, vel resumpta veritate merito poenitentiae jam dimissa: justitia, quae suavis non nisi bonis operibus novit esse, nobis tenentibus veritatem diligit praesto esse. Favensque proposito minas terribiles nostris hostibus jam intentat, et quod juste agimus justo judici repraesentat, postulans ut Deus veritas nostram promoveat veritatem « oculi ejus, ut legistis, videant aequitatem . » A cujus precibus aures justus Dominus non avertit, sed audiens et exaudiens, spem deprecatoriam in rem vertit, et ne forte postulantem gravet rei dilatio quam promittit, ad confirmandum foedus statim justitiae obviam pacem mittit. Pacem inquam, qua nos Deo reconciliatos certiore fiducia jam tenemus, qua culpis jam deletis futuras poenas perpeti non timemus: qua nos pascit et saginat refectio conscientiae sanioris, leve ducens quidquid mundus infert minarum vel molestiae gravioris. Unde scriptum est: « Secura mens, juge convivium . » Haec pax qua nihil laudabilius, nihil optabilius in hac vita, sanior et suavior omni fraude plurimorum desideriis expetita, ut velle videatur nos solidius consolari, non solum obviare, sed et justitiam diligit osculari. In quo satis datur intelligi quid justitia mereatur, quid non solum in futuro, sed in praesenti quoque suo merito consequatur: ne quis falso consequi pacis beneficium arbitretur, cujus aut justa veritas, aut vera justitia non meretur. Veracem quippe justitiam differendam a praemio pax non putat, sed occurrit citius, arridetque hilarius, et salutat: ruensque in amplexum, porrigit osculum affectu conjunctivo, amorem permansurum signans foedere firmativo. Videtis quia cum misericordiae veritas, ut dignum est, obviat vel occurrit, adest statim justitia, justitiae pax occurrit: firmumque foedus feriunt et sese redigunt in quadrigam, cujus suae quadraturae Christum ducem constituunt vel aurigam Prima rota est misericordia, quae in bonis semper operibus antecurrit; secunda est veritas, quae necessario mox occurrit: quae uno eodemque junctae axe pariter gaudent ferri, pari cursu procedere, et a se invicem non auferri. Quod si veritas misericordiae laeso consilio subtrahatur, cadit biga, jacet inefficax, et in nihilum reputatur: et uno carens pede alterique debito plus innixa, moveri non praevalens, tanquam limo profundius est infixa. Pars quadrigae posterior primam justitiae ponit rotam, virtutum praecedentium sequacem sive comitem irremotam: dum quod illae occursu mutuo diligunt operari, commendat justitia dignum judicans munerari. Ad quod remunerandum pacem continuo vult adesse, quae conscientiam operantis a diffidentia securam facit esse: quae ab illa mordaces timoris aculeos alienat, dilectionem fovet, fidem promovet, spem serenat. Unde Paulus: « Reddet mihi Dominus justus judex . » Justitia igitur et pax uno axe itidem conjunguntur, et praecedentium copulam pari consortio prosequuntur: et his rite dispositis vehiculum fit quadratum, ordo rectus agitur, 81 opus redditur consummatum. Hujusmodi vehiculo quod praedicto rotarum constat numero conquadrari, nostra omnis inniti actio, nostra debet conversatio solidari, ut innixa et subnixa tali praesidio secure provehatur, et provectu salutari de imis ad superos feliciter evehatur. Sine hoc quippe vehiculo nullius ad perfectum operatio potest vehi, sine hoc in excelsum non est raptus Elias magister Elisaei, sed hujus quadraturam in magistro discipulus recognoscit, cum illius spiritum dupliciter adfore sibi poscit: « Spiritus, ait, qui est in te duplo sit in me . » Cum attendo istos vehi et evehi praedictarum virtutum quadratura, vos econverso eadem resilire negligentius a junctura: obstupeo et doleo quod et vobis idem jugum divina lex imponit, et eidem jugo vestra collum negligentia non supponit. Vos nimirum sicut illi, currus Israel, vos auriga, vos deferri debuistis in quadriga: in prima cujus fronte ut jam nihilominus dictum est, veritas est secunda, cujus laesa integritate reliquarum vacat series infecunda. Hujus rotae sentiens cantos, radios, modium, axem frangi fragore inopino suas durius aures tangi, exclamat: Quisquis amat dignam operis quadraturam, quisquis odit odio quadraturae vitium vel fracturam. « Anima mea conturbavit me propter quadrigas Aminadab . » Aminadab, populi mei spontaneus interpretatur, Christum significans qui pro suo populo sponte obtulit semetipsum, ut ei quisque vice reciproca tam sua offerat quam seipsum. Iste Aminadab quidquid sibi offertur praedictis virtutibus vult quadrari, et in fronte operis veritatem misericordiae copulari: in parte postrema vel potius suprema justitiam et pacem invicem osculari, et hoc modo vel ordine quidquid agimus quaternario consecrari. Cujusmodi quaternarium vel quadrigam gravi malleo conquassamus, et sacrum sacramentum exsecrabiliter violamus: cum praesentiam veritatis a misericordia separamus, et relegata justitia pacis gratiam non gustamus. Ad hoc sanctus quilibet veritatis fervidus aemulator amans aequi, censor morum, noster errantium castigator: aegre dolet et tabescit, fremit dentibus et irascitur, et propter quadrigas Aminadab ejus zelante anima conturbatur. Videns quippe easdem quadrigas nequaquam debito cursu ferri, sed nostro frangi vitio affectusque noxios anteferri: zelo zelans veritatem non potest non turbari, aegre ferens injurias quas ipsi videt Aminadab irrogari. Multo magis ipse Aminadab idem Christus, qui ut ante dictum est, veritas voluit appellari, laedi sentiens veritatem, justitiam veraciter non amari: non amanti quod mandavit, nec tenenti firmius legem suam indignans indignatur, negans male merito pacem suam. Qua negata per Isaiam exprobrat, dicens: « Si attendisses mandata, facta fuisset velut flumen pax tua . » Cui David consentiens ait: « Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum . » Constat ergo quia ex contemptu veritatis et negligentia mandatorum, pax negatur, infertur scandalum, praevalet vis malorum: quam tamen in vos nolo praevalere; nec enim dignum judico proximorum malis tristibus adgaudere. Imo, ut verum fatear, desiderio desidero a praesenti gravamine vos levari, vestra sopiri tristia, laeta suavius prosperari: ad amorem veritatis fortiore anchora vos reduci, et ad quietis portum et pacem praeoptatam dulcius introduci.
(Joan. V) (Joan. XIV) (Psal. LXXXIII) (Psal. XLVIII) (Eccli. XXX) (Prov. XI) (Deut. X) (Matth. X) (Psal. XCIX) (Rom. XIII) (Psal. XVI) (Prov. XV) (II Tim. IV) (IV Reg. II) (Cant. VI) (Isa. XLVIII) (Psal. CXVIII) (quamvis ita dixerim)