EPISTOLA CIX. AD WILLELMUM SENONENSEM ARCHIEPISCOPUM.
Reverendo Patri et amico charissimo, WILLELMO. Dei gratia Senonensi archiepiscopo, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, quidquid devotio potest exsulis et proscripti.
Impossibile est ut animus quiescat impii, quem conscientiae stimulus semper exagitat, perpetuumque timorem incutit, ne per singula momenta recipiat quod meretur. Sic aestuantem jugis sollicitudo premit, et dum omnes homines, etiam bene promeritos et amicissimos, suspicionibus lacerat, ex propriae culpa perfidiae putat aliis deesse, quam in conscientia non habet fidem. Sic rex Anglorum, audita profectione vestra, suae conscius iniquitatis, et veritus zelum legis, et perseverantiam virtutis, quam habetis et exercetis in Domino, supra modum timet ne in terram ejus cismarinam sanctitati vestrae legatio committatur, quia in tota Ecclesia Gallicana ei alius non occurrit, per quem malitia ejus reprimi possit aut conteri. Sed nec in Ecclesia Romana veretur aliquem, sicut sui testantur, praeter dominum Gratianum. Quia si gloriatio ejus vera est, quotquot alii ad ipsum ex quacunque causa accesserint, ad nutum ejus, et interdum non sine nota sinistrae opinionis, convertibiles inventi sunt. Quia ergo dominum Gratianum in comitatu vestro redire didicit, adeo turbatus est, ut animi motum dissimulare nequiverit, dicens quod per vos cogendus erit ad pacem, aut cum magno sui suorumque dispendio perpetuam ignominiam subiturus. Evocavit itaque magistrum Vivianum per suas, et domini Rothomagensis, et Gaufredi Ridelli litteras. Eique, sicut idem Vivianus in publica plurimorum audientia confessus est, corporaliter fidem dedit, quod in pace Ecclesiae reformanda domini papae mandatum et ipsius consilium sequeretur. Fecit et litteras signari sigillo suo, quas ostendit quibus voluit, promittens in illis, quod pro amore domini papae nobis redderet Cantuariensem Ecclesiam, et possessiones ablatas nobis et nostris, et pacem et securitatem, ut ad tractandum pacis verbum, quam vestro et domini Gratiani metu, quidquid alius glorietur, quaerere videbatur, praefatum Vivianum validius perurgeret. Sed de ablatis non faciebat aliquam mentionem, nisi quod innuebat, quod si illius in reformatione pacis sequeremur arbitrium, nos collocaret in capite regni, et nulla ratione pateretur egere. Revocato autem magistro Viviano, et verbis ejus habente fidem, simulata devotione profectus est ad sanctum Dionysium, re autem vera, ut faceret quod pene fecit, id est ut regem Christianissimum circumveniret. Convenit enim inter eos in colloquio apud S. Dionysium, ut ei alendum et instituendum traderet Ricardum filium suum, et ut comitem S. Aegidii Turonas evocaret, eidem Ricardo responsurum super comitatu Tolosano. Siquidem locus ille prudenter commodissimus visus est, ubi subsidiarii partium tutissime conveniant, et litigantium natales libere protestentur. Et qui jus dicturi sunt, quam ratio exegerit partem, alteri sine trepidatione vel aliqua cunctatione condemnent. Nos ad illud colloquium compulerunt accedere dominus rex Franciae, et magister Vivianus, et alii sapientes, ut nobis Parisiis constitutis, et illo apud S. Dionysium existente, posset de vicino pax nostra commodius tractari. Ubi cum illum saepe dictus Vivianus instantius et diligentius conveniret, ut impleret promissionis fidem, resiliit more suo, et talem se Viviano exhibuit, ut ad nos rediens pluribus assidentibus palam dixerit, quod hominem adeo mendacem se vidisse vel audisse non poterat recordari. Sed et ipsi praesenti, multis audientibus, sicut ab eis post accepimus, quae fuerant dicenda non tacuit. Imo duplicitatem ejus patenter arguens, ex magna parte, quam prius laeserat, redemit famam, conquerens quod adeo captus fuerat dolis ejus. Quod quidem vobis ideo intimamus, ut si ad Ecclesiam Romanam rediens partes illusoris fovere praesumpserit aut fraudes occulere, rei veritatem domino papae et cardinalibus vestra dilectio possit fidelius intimare. Nam, sicut nutu divino contigit, ut re strenue gesta rediret dominus Gratianus, et ut vos, quem Deus firmissimam columnam, ut persaepe loquimur, in Ecclesia sua posuit, et qui mores hominis plenius nostis, ad sedem apostolicam acciperetis iter; sic ejusdem nutu creditur accidisse, ut Vivianus, quidquid haberet in animo, ad illustrandam justitiam Ecclesiae et dilatandam gloriam Gratiani, remanserit in Francia; ut rex Anglorum per fautorem suum hominibus, quos decipere consuevit, amplius innotescat, et fallacia verborum dominum papam et curiam, ei huc usque nimis credulam, de caetero minus solito circumscribat. Cum vero praefatus Anglorum rex a S. Dionysio recedens prope montem Martyrum transitum faceret, illuc occurrimus, petentes ab ipso per venerabiles viros, dominum Rothomagensem et episcopum Sagiensem, et alios quosdam, qui se verbo ingesserant, quatenus nobis pro amore Dei et domini papae, et nostris gratiam suam, pacem, securitatem, possessiones et ablata restitueret, offerentes nos paratos esse exhibere illi quidquid archiepiscopus principi debet. Ille autem respondit se ex animo libenter remittere ex parte sua offensas et querelas, si quas contra nos habuerat: et de his, quae proponere vellemus adversus eum, paratum esse stare judicio curiae domini sui regis Francorum, vel judicio Ecclesiae Gallicanae, aut scholarium Parisiensium. Quo audito, respondimus nos curiae domini regis, si ei placeret, aut Ecclesiae Gallicanae non refutare judicium, malle tamen, si illius sederet animo, cum illo amicabiliter componere, quam litigare. Et si ecclesiam et possessiones nobis et nostris vellet restituere, et gratiam, et pacem, et securitatem praestare nobis in osculo pacis, parati eramus haec recipere, postulantes ut mobilium ablatorum medietatem Ecclesiae redderet ad solvenda nostra et nostrorum debita, ad sarta tecta reficienda, ad instruenda praedia, et reparandas varias Ecclesiae necessitates, quae ad summum calamitatis officialium suorum depopulatione et fraude perducta est. Et ne vota nostra modum viderentur excedere, et ut pacta ad declinandam lubricitatem hominis in scripturam redacta fidelius tenerentur, ei petitionem, quam vobis scriptam mittimus, ad nuntiorum suorum arbitrium castigatam et temperatam fecimus offerri, ut omnibus innotesceret nos nullam pacis, quae Ecclesiae Dei tolerabilis sit, detrectare conditionem. Sed ille, audito scripto, et ab omnibus propter nimiam modestiam approbato, materna respondit lingua: sic anfractus verborum, quod familiare habet, invertens, ut simplicioribus videretur universa concedere, cautioribus autem perversas, et non ferendas immiscere conditiones. In uno tamen consentiunt universi, quod nos in osculo pacis recipere non acquievit. Subintulit ergo Christianissimus princeps, quod pro tanta quantitate auri, quantus ipse est, non consuleret ut terram ejus, nisi prius accepto publice pacis osculo, ingrederemur. Et comes Theobaldus adjecit, quod stultissima praesumptio esset multis circumstantium sibi invicem dicentibus et reducentibus ad animum, quid Roberto de Silliaco acciderit, quia nec ipsum osculum ad pacis et securitatis custodiam satis firma cautio videretur: Sed nec istud responsum suum nobis per praefatos episcopos pacis, ut sperabatur, mediatores, aut per alios significare curavit; imo nobis praestolantibus responsionem versus Medontam deflexit iter. Allatus est autem ei in via dominus Philippus, benedictus filius Christianissimi regis, quem, ut aiunt, qui attulerant, subtristis vidit, tenuiter allocutus est, et cum festinatione dimisit. Deus tamen praeelecti pueri sui inspiravit animam, et linguam formavit, et direxit, ut cum astantium admiratione festinantem ad discessum moneret et rogaret, quatenus diligeret regem et regnum Franciae, et ipsum, quia per hoc Dei et hominum gratiam consequeretur. Comitatus est autem eum dominus rex Franciae usque Medontam, et inde usque prope Paciacum, exspectans ut juxta condictum traderet Ricardum filium suum. At ille se hoc facturum promisit in colloquio Turonensi, in quo manifeste deprehenderunt dominus rex et sui, quod res cum eis agebatur in dolo. Et sicut ex consequentibus signis visum est, in minori charitate discesserunt ab invicem, quam ab initio convenissent. Nec creditur colloquium illud, quod ille captat, esse futurum, quia machinatio haec multis patet impedimentis. Nos sine responso ejus ad loca consolationis nobis divinitus provisa reversi sumus, spem nostram projicientes in eum, qui non deserit sperantes in se, et dilectionis vestrae solatium praestolantes. Rex autem Angliae ad magistrum Vivianum postea nuntium misit, et viginti marcas, ut aiunt, rogans ut se iterum intromitteret de pace reformanda. Sed ille, sicut pro certo accepimus, et pecuniam respuit, et respondit ei litteris, quarum dilectioni vestrae exemplum mittimus. Nec est quod ipsum ad pacem tantopere urgeat, quantum metus ille, quem de vestra et D. Gratiani profectione concepit. Nec Vivianum captat ob aliud, nisi ut vestras et Gratiani non incidat in manus. Nobis etiam relatum est, quod Aegidium Rothomagensem archidiaconum, et Joannem de Oxeneford, et Joannem Sagiensem misit ad curiam ut impediant ne vobis in terram suam legatio concedatur, aut aliud quod ei vel comiti Flandriae possit esse molestum. Vos nuntiorum personas pro parte novistis, sed fortasse plenius nostri, qui nostri gratia vobiscum sunt. Cum ergo de vestra sinceritate et domini Gratiani, quam expertus est, fide tantus hominem illum timor invaserit, luce clarius est, quod si eum dominus papa ab initio terruisset auctoritate summi pontificis potius quam sustineret pia mansuetudine patris, jam Ecclesia Dei a multis diebus serenata fuisset, et detumuisset furor hominis, qui fugientes et imbelles sine miseratione persequitur, et viriliter resistentibus cedit. Miseriae nostrae conditionem pro parte, quia fastidiosum esset recensere singula, deploravimus in auribus vestris: vestrae dignationis et charitatis erit impetrare a domino papa ut Ecclesiae Dei et nobis, et miseriis nostris, expedientem et se dignam provideat pacem, quia in eum oculi omnium directi sunt, expectantes quid facturus sit in causa ista. Si raptor ablata non restituerit aut satisfecerit, si novam et praeter Ecclesiae morem a nobis obligationem extorserit, praesertim auctoritate summi pontificis, pernicies exempli non delebitur in sempiternum, sed a nobis transferetur in alias nationes. Quid autem minus exigi potuit, quam id quod de suorum arbitrio contracta et castigata continet subscripta petitio? Sane, si dominus papa vel nunc tandem nuntios ejus confusos remiserit, et in terras ejus cismarinas aggravare proposuerit manum suam, nihil volet praecipere, quod non sine difficultate et mora valeat obtinere. Nam proceres Ecclesiae favent, solique clerici, quam venenosis consiliis seminaverunt, furoris pertinaciam rigant exhortationibus, et instigationibus fovent et promovent. Quorum alii in Anglia debacchantur in tormentis Ecclesiae, alii vero crebris discursionibus nunc apostolicam sedem, nunc adversus Ecclesiam publicas orbis Latini sollicitant potestates. Quod autem sine dolore et stupore non dicimus, saeculi potestates ad tanti flagitii consortium nequeunt inclinare, sed in Ecclesia Romana semper inveniunt aliquos, quos scelerati propositi se gloriantur habere consortes.