EPISTOLA L. AD REGINALDUM, SENTUNUM, ET HENRICUM.
Sanctum Hilarium adversus Berengarii calumnias defendit, ejusque verba, quae in pravum sensum trahebat, orthodoxe dicta et interpretanda docet.
LANFRANCUS antistes, dilectissimis fratribus REGINALDO Pictavorum urbis abbati, et SENTUNO monacho, et HENRICO canonico, salutem. Lectis litteris a vestra mihi per hunc hominem fraternitate transmissis voluntatem vestram intellexi, si facultas detur, ad me veniendi. Id commode fieri posse non arbitror; nam et iter prolixum est: pericula multa, terra, marique; et ego tot tantisque hujus mundi negotiis obvolutus sum, ut talibus studiis dare mihi operam hac tempestate non liceat. Si divina potestas expeditum me esse quandoque voluerit, et doceri pariter et docere promptus semper mihi animus erit. Porro quod schismaticus ille , sicut vestra epistola testata est, constanter asserit quia beatus Hilarius vestrae urbis vestraeque gentis quondam episcopus in tractatu Fidei perversa senserit: et in libro De divina Trinitate improbabiles sententias de Domino Jesu Christo protulit ; mirari non debet beatitudo vestra si is, qui de ipso capite tam multa et tam nefanda credere et docere verissimis relationibus infamatur; de ipsius capitis membro tam perniciosa dicere traditur, in reprobum sensum divino judicio permittatur. Revera quisquis Hilario alicujus haereseos notam imponit, multos orthodoxos principes, qui magnis eum laudibus extulerunt, ejusdem erroris macula involvit. Gelasius papa in decretis suis omnes libros ejus inter catholicas scripturas enumerat. Ejus auctoritas in sacris canonibus decentissime memoratur, recipitur et laudatur. Sanctus Augustinus in libro De Trinitate , excellenti eum laude extollit, et quaedam ab eo de Patre, et Filio, et Spiritu sancto obscure dicta enucleatius exponit. Beatus Hieronymus quantis eum omnesque libros ejus in quibusdam scriptis suis praeconiis effert, epistolari brevitate comprehendi non potest: vocans eum Romanorum luciferum, Ecclesiarum lucernam, lapidem pretiosum, ad quem mortalia vix ascendunt, pulchro sermone aureoque universa loquentem. Caeteri sacrae religionis doctores, quicunque de eo aliquid locuti sunt, ab horum sententia in hac parte minime dissenserunt. Tutius igitur est lectori in difficillimis sanctorum Patrum sententiis, quas ingenii sui imbecillitas capere non potest, interrogato quod nescit, dicere se nescire, quam pertinaci arrogantia, et arroganti pertinacia, non sine sua et aliorum pernicie, fidei contraria definire: praesertim si talis persona sit, quae vel scientia litterarum, vel probitate morum, vel potius utraque parte auctoritatis pondus prae se gerere videatur. Verba praefati doctoris, quae praefatus inversor in ejus calumniam conatur invertere, haec in vestris litteris reperi : « Dei Filius hominem verum secundum similitudinem nostri hominis non deficiens a se Deo, sumpsit: in quo quamvis aut ictus incideret, aut vultus discinderet , afferrent quidem haec impetum passionis, non tamen dolorem passionis inferrent, ut telum aliquod aut aquam perforans, aut ignem compungens, aut aera vulnerans. » Et paulo post: « Virtus corporis sine sensu poenae vim poenae in se desaevientis excepit. » Haec sine praejudicio melioris expositionis, consona, ut putamus, sanctis Patribus astipulatione, sic exponuntur a nobis. Dominus Jesus Christus in eadem persona verus homo et verus Deus, secundum humanitatem quidem esurivit, sitivit, fatigatus est, flevit: appropinquante hora mortis, pavere et taedere coepit: unde et oravit dicens: 326 Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste . Plagas virgarum, vulnerumque discissiones, ut homo similis nobis, sensit, et doluit; caeterasque humanae naturae infirmitates assumendo hominem, praeter peccatum, assumpsit. Secundum divinitatem vero, qua Patri et Spiritui sancto per omnia aequalis est, nihil horum sustinuit: cum apud omnes fideles haec semper sit fueritque sententia, et sacra pagina hujusmodi documentis pene sit ubique referta; et tamen propter unitatem personae, in quam conficiendam Deus et homo convenerant, saepe quae hominis sunt assignantur Deo; et quae solius Dei sunt, dicitur habere homo, ut illud Apostoli: Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent . Non enim revera, quantum ad ipsum spectat, Dominus gloriae est crucifixus, si, propter assumptum hominem, quod hominis fuit dicitur pertulisse Deus. Et ipse Dominus in Evangelio: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui est in coelo . Et rursus id quod Dei erat, homini est assignatum; neque enim homo in terra degens, in coelo tunc esse poterat; sed quia Unigenitus Patris ita in mundum venit ut tamen a paterno sinu nunquam discederet, quod solius divinitatis erat, loquens in terra, assumpto homini propter unitatem personae tribuebat. Hoc locutionis modo superius dictum est quia homini assumpto a Filio Dei ictus et vulnera impetum passionis inferrent, non tamen dolorem passionis afferrent. Et hoc suppositis similitudinibus declaratur, ut si telum aquam perforet, et caetera quae sequuntur, ac si diceret: Homo assumptus impetum passionis et vim doloris sensit, Deus assumens non sensit: et hoc paulo post declarat dicens: « Virtus corporis, » id est, divinitas assumens ipsum corpus « sine sensu poenae, » quantum ad ipsam pertinet, « vim poenae in se, » id est, in carne assumpta « desaevientis excepit. » Quod si virtus corporis, magis robur ipsius corporis, hoc in loco intelligenda est, eadem sententia in caeteris manet, ut sit sensus: « Virtus corporis sine sensu poenae in se desaevientis excepit; » quantum ad assumptam humanitatem. Et hoc locutionis genere revera et salva Christianae religionis fide dici potest quia Christus, sive corpus Christi, sive caro Christi in cruce patiebatur et non patiebatur, dolebat et non dolebat, moriebatur et non moriebatur. Et in hunc modum multa, numeroque carentia. Alioquin si praefatus doctor contra usitatissimam Ecclesiae fidem, contra evangelicam auctoritatem, contra omnium sanctorum Patrum definitionem, carnem Christi insensibilem et doloris expertam intelligi voluisset, assumptum a Filio Dei hominem similem nobis hominem in praefata sententia minime retulisset. Quae enim similitudo sensibili et insensibili? dolenti et doloris experti? Retulit autem, non igitur intelligi voluit. Obsecro, vigilate omnibus modis, quia schismatici et fautores eorum circa vos et inter vos sunt; opponite eis scutum timoris Domini, impetentes eos jaculis divinorum eloquiorum; adminiculamini nobis memores nostri in orationibus vestris. Omnipotens Dominus det vobis bene agere, et feliciter quo tenditis pervenire. Amen.
(Berengarium dico) (dist. 15,
can. 13) (lib. VI,
cap. 11) (De Trinit., lib. X, ante medium) (Matth. XXVI,
39) (I Cor. II, 8) (Luc. III,
13)
[ al., 
SEWINO] [ al., protulerit] [ al., in quem] [ al., vulnus] [ al., descenderet]