LXXIV.  Ad eumdem.--Respondet ad multa de quibus eum Anselmus consuluerat.   (Anno 1102, April.) [MANSI,  Concil.  XX, 1020.]
PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, venerabili patri et coepiscopo ANSELMO, salutem et apostolicam benedictionem.
Consulta illa quae per venerabiles nuntios tuos, Baldemum et Alexandrum, ad sedem apostolicam transmisisti, poterat utique fraternitas tua, et fratrum qui circa ipsam sunt, collatione, et datae divinitus sapientiae et intellectus consideratione discutere. Caeterum, sicut in caeteris consuevisti, in hoc quoque communi catholicorum matri reverentiam servare curasti. Nos itaque sanctorum Patrum, qui nos in sede apostolica disponente Domino praecesserunt, vestigiis inhaerentes, haec consultationi tuae respondenda deliberavimus. Anselmus: Si de manu laici liceat episcopo vel abbati accipere ecclesias, quas in suo dominio habent, cum eas non personae sed episcopatui vel abbatiae donent? Paschalis: De manu laici episcopus jam consecratus suscipere non debet ecclesias, si in aliena parochia sint; si vero in sua sunt, licenter accipiat. Hoc enim non videtur dare, sed reddere; cum ecclesiae omnes per singulas parochias in episcoporum esse debeant potestate, abbates vero per episcoporum manus suscipiant. Anselmus: De sacerdotum filiis vel concubinarum, qui quosdam olim gradus acceperunt, et volunt omnino redire ad immunditias saeculi, nisi ad majores promoveantur, promittunt religiosam vitam .], quid agendum est? Paschalis: De sacerdotum filiis vel concubinarum, quam vitam tenendam praedecessores nostri sedis apostolicae pontifices instituere, nosse te credimus. Nec nos ab illorum volumus aberrare vestigiis. Quid igitur tibi super his in barbaris regionibus sit disponendum, ex ipsius praecepti poteris collatione distinguere. Anselmus: Si a presbyteris feminas habentibus liceat poenitentiam et corpus Domini in periculo mortis accipere, cum nullus continens adest; et si licet, et illi dare nolunt, quia missae eorum contemnuntur, quid faciendum? Paschalis: In periculo mortis positum, melius existimamus de manu cujuslibet clerici Dominicum corpus accipere quam de corpore sine viatico, dum religiosus sacerdos exspectatur, exire. Si qui vero presbyterorum, pro vitae suae contemptu praeterito, in illo extremitatis articulo positis viaticum denegarint, tanquam animarum homicidae districtius puniantur. Anselmus: Si rex habet terras episcopatus vel abbatiae, quas nullo modo reddere vult, et pro eis vult dare aliquam ecclesiam, quam in sua manu tenet, non minus utilem, si liceat accipere, ne judicetur emptio? Paschalis: Pro terris ecclesiarum de manu regis ecclesias suscipere minus licet, ne sacrilegii dari videatur assensus. Divina enim in nullius bonis sunt: et quod Deo semel oblatum est, in alienos usus non expedit usurpari. Porro sub hujusmodi commutationibus saeculari potestati securius indulgetur. Anselmus: Si nullus clericus debet fieri homo laici, et aliqua beneficia, aut possessiones non ecclesiasticas debet tenere de laico, nec laicus vult ei dare, nisi fiat suus homo, quid faciet? Paschalis: Liberam esse Ecclesiam Paulus dicit: Indignum est igitur ut clericus qui jam in Dei sortem est assumptus, et jam laicorum dignitatem excessit, pro terrenis lucris hominium faciat laico: ne forte, dum reperitur servi saecularis obnoxius, vacet aut gravetur ecclesia. Scriptum est enim: Nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus Anselmus: Saepe necesse est aliquid de apostolicis et canonicis statutis pro compensationibus relaxare, maxime in regno in quo fere omnia sic corrupta et perversa sunt, ut vix ibi aliquid omnino statuta ecclesiastica fieri possit. Peto ut per licentiam vestram possim quaedam, prout discretionem dabit mihi Deus, temperare. Quod petii a domno papa Urbano, et ipse posuit in mea deliberatione. Paschalis: Dispensationis modus, sicut B Cyrillus in epistola Ephesinae synodi loquitur, nulli unquam sapientum displicuit. Novimus enim sanctos Patres nostros, et ipsos apostolos, pro temporum articulis et qualitatibus, personarum dispensationibus usos. Quamobrem nos de religione et sapientia tua diu longeque spectata nihil penitus ambigentes, tuae deliberationi committimus ut, juxta datum tibi divinitus intellectum, cum Ecclesiae cui praepositus es tanta necessitas expetit, sanctorum canonum decretorumque difficultatem opportuna et rationabili valeas temperare. Anselmus: Ranulphus, de quo vestrum olim petii consilium, a rege restitutus est in episcopatum. Si ergo vobis placuerit, inquirite vitam ejus ab episcopis nostris, qui nunc ad vos venerunt: ac de eo, archiepiscopo ejus, et mihi primati ejus consulite. Paschalis: Ranulphi episcopi causam, quandoquidem juxta praeceptum nostrum in cathedram proprium restitutus est, indiscussam praeterire non patimur. Ejus enim facinora gravissima ad sedem apostolicam, multorum sunt relatione perlata. Volumus ergo ut apud praesentiam vestram, in episcoporum conventu, quae de eo ad nos scripta sunt, plenius pertracteris. Discussione habita, nisi se septima sui ordinis manu expurgare potuerit, mox cum litterarum vestrarum testimonio transmittatur ad nos: si autem de conscientia sua trepidans, ad examen nostrum pervenire noluerit, per experientiam vestram ab Ecclesia quam occupat depellatur, et in ea juxta canonicas sanctiones episcopus subrogetur.
(II
Tim. II.)
[f. promittant. 
 [HARD] [ f. 
sacrilegio. II.] [deest juxta aut quid simile] [ forte deest, compensatione. H.]