X. EPISCOPI (  et ut apparet  SAULI CORDUBENSIS) AD ALTERUM EPISCOPUM EPISTOLA. 1. 2. 3. 4. 5.
Quibus calamitatibus quibusve miseriis merito exigente hactenus conterar, quove acerrimo intolerabili dolore ex diversis partibus insuar, credo vestrae beatitudini et rumore celebri divulgatum, et veraciori comprobatione praesentiae, quasi proprium compassione misericordiae comprobatum. Et ideo, mi sublimissime domine, apostolorum vicarie, et rerum opificis Christi sequipede, suffragationis fraternale auxilium tanto abundantiori fusione mihi porrige lacrymarum, quanto me prae cunctis pressum mole noxarum per immanitatem conspicis flagellorum; ut divina pietas, quae sceleribus meis innumeris offensa, justissima ultionum temperantes hactenus inrogat plagas, dignis vestris precibus flexa, nostras jam solita clementia tergat, quas propere contraximus, culpas. Valet etenim oratio impetrare justi assidua, quod peccatoris nequit promereri nequitia. Vestrum est namque, mi domine, fratri laboranti manum porrigere, et morborum languoribus saucio opem solatii praelargire: quatenus et nobis debitum impertiatis remedium, et vestrum quod pro omni Ecclesia injunctum habetis officium, inclytum perducatis ad terminum. Amen.
De caetero, mi domine, non reor latere vestram prudentiam calamitatem hujusce nostrae provinciae, quae multiplici peste, ac ingenti ulcere saucia, imo ad exitum vitae usque deducta, bestiali rictu et beluina efferata barbarie, hactenus saeve dilacinata est effero dente. Sed quia respectu altissimi et praesentissimi conditoris utcunque respirare post diras ac palpabiles nunc nisa est tenebras, et liberum potuit utcunque non humano ingenio, sed divino imperio, respicere lumen; actum est, ut illa admirabilis dextera, quae novit humiliare sublimia, et altius elevare prostrata, pestem quam extensa ira induxerat, dilata misericordia subtraheret. Cujus benignam et laudabilem administrationis in operibus gratiam abundantiori laude prosequere cupientes, et effectuoso conatu ex quaqua parte, qua posse nobis injunctum est, aequiperare volentes, unanimitati praebentes concordiam, et discordiae radicitus ambientes exstirpare funditus massam, praesentiam nostram fratribus nostris et consacerdotibus, sive filiis, peculiarem, exhibere protinus nancti, et quae vera sunt, partim severitate judicii, partim lenitate sententiae gliscentes exsequere; tantis se testimoniorum probationibus munierunt, tantisque Patrum sententiis, quae compassione egerant plevium, firmaverunt; ut pene eisdem in aliquid obviare non sit ejus, qui cuncta se judicio et exemplo Patrum asserit innodare. Fateor, mi sanctissime domine, ad tanta et talia quae ex virorum industria obtulerunt opuscula, obstupui et sententiam meam aliter hactenus aucupatam, veraciori et probatiori indagatione probata in meliori ductu et universali collegio commutavi, ne obstinatione, quod absit, animi ductus fomitem alerem discordiae, et membrum secans a capite insontes quos conscientia liberos, et innocentia immunes ostenderat, nostra indebita sententia a Patrum intelligentia exsulans conaret abicere, totamque Ecclesiam, quod procul sit a pastoribus Dei, crudelitatis edictu, imo imperitiae fastu, maculis indebetis pollueri, haereticisque in contemtia concordantes, parvisque homunculis inexpertis et insciis complacentes, universalitatis nomen, id est catholicum, in parte, et non in toto, ut dignum est retinere: cum juxta canonicus verissimas et universalis saeculis probatissimas sanctiones, peccatum populi inultum praeterire juxta quod venerabilis papa Innocentius ad Rubium episcopum probatissimis sanxit decretis. Quod si peccatum opere vel testibus idoneis comprobatum pro custodia charitatis inultum praeterire jubetur, quanto potius ad culpae non deducitur titulum, quod veritatis indagine et testimoniorum scientiae, non temeritatis ausu, nec usurpationis instinctu, sed solo terrore et immanitate saevissimi temporis imminente, non intentatum, sed discretione praecipua, et dispensatione honesta exstitit temperatum? Quanta vero pro tempore a beatissimis fidei nostrae auctoribus, id est apostolis, temperantiae lege, et discretionis bono, dispensata exstiterint, et acta eorum apertissima luce, perspicuaque referunt claritate: et sanctissimi Hieronymi admirabilis, et cunctis saeculis praeconabilis viri, testantur epistolae: et ut separatis parumper testimoniis, ac sequestrata auctoritate Patrum, quae debentur pastorali adverti regimine, et paternali industria praevideri, attentiori et liminatiori intentione tractentur. Certe in horum consensionis sententia non inferiores nostri ordini habentur episcopi: et non solum episcopi, sed metropolitanorum partim epistolari decreto, partim praesentiali participationis communio manifestis probationibus prae manibus exhibentur: et insolentiae vel levitati adscribitur imminuto metropolitanorum primatu contra terminos aequitatis libra compositos superbiae elevare calcaneum: cum inrectractabilis illa jugiter habeatur omni mundo sententia, qua jubetur, non confinitimis, sed apostolicae sedis, metropolitanorum privilegia ventilare. Nunquid non juxta beati Juliani Toletani metropolitani episcopi venerandum eloquium, insani capitis censetur esse, et vani, qui illic pedes erexerit, ubi capitis ratio non suaserit. Sed siti sunt nonnulli fervore Domini frigi, vanae gloriae jactantiae tumidi, scientia nudi, superbia rigidi, qui dissensionum et simultatum serentes contagia contra charitatis et unanimitatis praecepta Dei veneratione mysterii, et divina invocatione sacrati, infamare tentant quibusdam levibus opinionibus sacramenta, dicentes tunc esse solummodo sancta, cum sanctorum fuerint manibus praelibata, contra illam beatissimi Augustini sententiam, quam in expositione decimi Psalmi contra horum similium intentavit falsiloquam vanitatem. Non enim, ait, confidunt in Domino, qui tunc dicunt sancta sacramenta, si per sanctos homines dentur. Sed et admirabilis doctor Isidorus horum inanissimam ac detestabilem praesumptionis audaciam his documentis verificis extirpando detruncat: « A secretis, inquit, vel sacris virtutibus sacramenta dicuntur, quae ideo fructuose penes Ecclesiam fiunt, quia sanctus in ea manens Spiritus eumdem sacramentorum latenter operatur effectum. Unde seu per bonos, seu per malos ministros intra Dei Ecclesiam dispensentur, tamen quia Spiritus sanctus mystice illa vivificat, qui quondam apostolico in tempore visibilibus apparebat obtutibus, nec bonorum meritis dispensatorum amplificantur haec dona, nec malorum attenuantur: quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, Deus . Unde et Graece mysterium dicitur, quod secretam et reconditam habeat dispositionem. » Quod et venerabilis Anastasius papa ad Anastasium imperatorem pro communicatoribus Acacii haeretici hominis et damnati, in auctoritatem splendido satis eodem sensu, quia et eodem spiritu, et accuratoque sermone, exsequitur. Dicit enim in titulo septimo ejusdem epistolae: « Nam secundum Ecclesiae catholicae consuetudinem sacratissimum serenitatis tuae pectus agnoscat, quod nullum de his vel quos baptizavit Acacius, vel quos sacerdotes, sive Levitas, secundum canones ordinavit, ulla eos ex nomine Acacii portio laesionis attingat, quo forsitan per iniquum tradita sacramenta minus firma videantur, nam et baptismum, quod procul sit ab Ecclesia, sive ab adultero, sive a fure fuerit datum, ad percipientem munus pervenit inlibatum. Quia vox illa, quae sonuit per columbam, omnem maculam humanae pollutionis excludit, qua declaratur, ac dicitur: Hic est qui baptizat in Spiritu et igne . Nam si visibilis solis istius radii cum per loca fetidissima transeunt, nulla contactus inquinatione maculantur; multo magis illius qui istum visibilem facit virtus, nulla ministri indignitate constringitur. Nam et Judas cum fuerit sacrilegus atque fur, quidquid egit inter apostolos pro dignitate commissa, beneficia per indignum data, nulla ex hoc detrimenta senserunt, declarante hoc ipsum Domino manifestissima voce: Scribae, inquit, et Pharisaei super cathedram Moyses sedent: quae dicunt facite, quae autem faciunt, facere nolite; dicunt enim, et non faciunt . Quidquid ergo ad Domini profectum qui libet in Ecclesia minister officio suo videtur operari, hoc totum contineri implente divinitatis effectu, ita ille per quem Christus loquitur Paulus affirmat: Ego plantavi, Apollo rigavit: sed Dominus incrementum dedit. Itaque neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus . A Domino autem non quaeritur quis vel qualis praedicet, ut invidos etiam bene Christum praedicasse confirmet, quo malo diabolus ipse deceptus est, et hoc ipse praecipitare non desinit. « Et in octavo capitulo iterum: » Ideo ergo et hic cujus nomen dicimus esse reticendum, male bona ministrando sibi tantum nocuit. Nam inviolabile sacramentum, quod per illum datum est, aliis perfectionem suae virtutis obtinuit. Quod si est aliquorum in tantum se extendens suspicio, ut imaginentur prolato a papa Felici judicio postea inefficaciter in sacramentis quae Acacius usurpavit egisse, ac perinde eos metuere, quae vel in consecrationibus, vel in baptismate mysteria tradita susceperunt, ne irrita beneficia divina videantur; meminerint in hac quoque parte similiter tractum praevalere superiorem, quia non sine usurpatione nominis sacerdotii adjudicatus hoc egit: In quo virtutem suam obtinentibus mysteriis in hoc quoque aliis rea sibi persona non nocuit. Nam ad illum pertinuit quod tuba Davidica canitur: Verumtamen Deus conquassabit capita inimicorum suorum, verticem capilli perambulantium in delictis suis . Nam superbia semper sibi, non aliis, facit ruinam: quod universa Scripturarum coelestium testatur auctoritas. Sicut etiam per Spiritum dicitur in Propheta: Non habitabit in medio domus meae qui facit superbiam . Unde cum sibi sacerdotis nomen vindicaverit condemnatus, in ipsius verticem superbiae tumor inflictus est, quia non populus qui in mysteriis donum ipsius sitiebat exclusus est, sed anima sola illa quae peccaverat justo judici proprie erat obnoxia. Quod ubique numerosa Scripturarum testatur instructio. Unde remotis omnium studiis sive versutiis, in hac adhuc praesenti fragilitate propositorum, secundum preces nostras adnixu et auctoritate imperiali offerte Deo nostro in unam catholicam Ecclesiam et apostolicam: quia hoc solum est, in quo non solum in terris, sed etiam in coelo triumphare sine fine positis. » Et quia ut canonica institutio iterum per os beatissimi papae Coelestini ad episcopos per Apuliam constitutos celeberrimis vocibus clamat, quod docendus sit populus, non sequendus, eosque si nesciunt quid liceat, quidve non liceat, commonere, non his consensum praebere debere. Ratum duximus necessitati consulere et dispensationes ecclesiasticas pro tempore non praesumptione, sed necessitate praevisas, apostolica, imo canonica institutione formati verissimis constitutionibus approbare, ne contra Moysis legiferi sanctionem id quod justum est non juste insequentes adversum Salomonis praeceptum nimiae justitiae et intemperate nos denotaremus infamia. Recolenda est hoc loco Innocentii clarissimi papae ad Rubium et Eusebium caeterisque episcopis quam pro Fotini restauratione intentavit sententiam, et ejus hic recensenda sunt oracula veneranda, qui post multa splendide pertractata taliter intulit: « Sollicitos enim vos pro salute libenter, contra caput etiam si faciendum est non libenter admitto; » ac si diceret: Pro commodis itaque et pace Ecclesiarum provida vos gerere solertia jubeo: contra caput autem et qui jure in vobis primatum obtinet, etiam si reprehendenda commiserit, nullatenus insurgendum percenseo. Quod si episcoporum superinspectio hujusmodi freno sanctionis constringitur; quo plebium camo ora cludere ratum est, quae inlicita et non sibi debita intentare praesumens de sacerdotum sibi arrogat excessibus judicandum? Nec ignoro generales illas opponi solere sententias, quae libero et tranquillo tempore discurrentes generalem superborum non consulentium patriae, sed scandala et controversias asserentium putant simultates. Sed his quorum cervices tumor superbiae inflat, et licentiae studentes quemlibet superbissimum proterve defendere, vel in parte sedentes universitatis derelinquere ausu temerario nitunt collegium, maledictum obstinatione perfidiae protegentes, et impio cuilibet ferentes auxilium, illas generales sententias verissime competunt: isti vero quos impius crudelitate et acerbitate invisa perdomuit, percarceralis claustra et onere nimiae censurae contrivit, qui conscientia teste semper maledictum maledictionibus insequentes, non amore, nec pertinacissimae voluntatis conatu, sed sola necessitudine, et regali jussione contriti, discretione intendentes, et quotidie de vita propria periclitantes, aliqua pro tempore dispensare conati sunt; cur improvida insequuntur animus ordine vel aliorum de vita plectantur sententia, omnino non video. Conscientiae nostrae et fragilitates humanae inspiciendae sunt, et ex nobis ipsis subditorum vitae formandae. Quanta namque pro tempore, pro instante necessitate, pro potestatum terrore, unusquisque ex nobis pontifex in sibi creditos usurpaverit greges, si utili et pia compassione voluerimus librare; illico qui nostris clementissime videmur existere, si aliter subditorum quam nostrorum voluerimus ventilare festucas, severiores in delinquentum excessibus probavimur insilere: quo judicio enim judicaverimus, in eo nobis judicabitur. Et ideo juxta beati Juliani egregii doctoris sententiam, non minoris est providentiae necessitati imminenti consulere, quam plenitudinis discretionis gubernaculum adhibere. Laudabilius ergo est ex necessitate quaedam oportuna eligere, quam in his quae suppetunt eligenda formare. Multoque est grandius defectum adhibere suffectum, quam copiosae rei dispositionis prorogare judicium. Est enim salus, et salutis omnimoda plenitudo, si illic utilitatis porrigatur consultum, ubi omnimoda plenitudo perspicitur: quia sine fracmine generalis praecepti forma inducitur specialis judicii, et eventui consulitur, quod generalitate non datur. Non igitur subvertimus primitiva, sed consultius ordinamus praesentia: cum et illud universali edictu, et haec praepolleat speciali judicio. Et haec dicentes non vobis replicamus incognita, sed nota reducimus recolenda: ut si ab hodierno die et tempore, aliquis ex sacerdotibus nostris vestrae praesentiae quacunque saeculi exhibuerit necessitas; non execrabilis, quod procul sit, vestrae participationi, vel exulus habeatur, sed recipiatur ut proprius, amplectatur ut filius, atque ad omne altaris officium admittatur idoneus; libenter a vobis utique percepturus consecrata libamina, caeterisque dispensaturus etiam per semetipsum confecta mysteria: praesertim cum fraternitas nostra gregem sibi creditum decreto firmissimo manuum nostrarum subscriptione firmato, indemnem et liberum ab omnium susurrantium infamio perpetue censeat eo vigore stabilitatis perenniter conservandum, quo metropolitanorum sanctionibus in praeterito et praesenti invenitur confirmatum. Optamus nos vestris reciprocis litterulis praemunire, et fraternali auxilio in ea quae pacis et charitatis sunt roborari. Si quis autem ex congregatione nostra pravitate cordis, et livore mentis, seu crescendi fastu, aliqua auribus nostris praecultis eruditione divinorum voluminum levia intentare conaverit, illa qua vos novi naturali vigere industria, male loquatium, properatur insania, qui unanimitatis despicientes collegium, per abrupta et devia nitent lapsu casuri praecipiti in altum tendere gressum. Valete.
(I Cor.
III, 7) (Joan. I, 33) (Matth.
XXIII, 3) (I Cor. III,
7) (Psal. LXVII, 22) (Psal. C, 7)