EPISTOLA XIX. AD LEONEM III PAPAM,  A Zmaragdo abbate edita.   (Anno 809.) 
           (Ex Mansi, Concil. Collect.)
Quaestio quae de Spiritus sancti processione est nuper exorta, jamdudum est diligentissime a sanctis Patribus ventilata. Sed quia jam diu a quaerentibus neglecta jacebat, non quievit quasi antiquitus ventilata, sed quasi quaedam his temporibus nobis subito emersit occulta, quod divinitus spiratum fideliter credens non dubito. Crebris etenim quaestionum ictibus praesens ecclesia tunditur, ut doctrinis catholicis erudita, sanaeque fidei confessionibus elimata, in aeternum quandoque haereditate filiorum percepta vivere cum Domino valeat feliciter regnatura. Sed quia, ut praefatus sum, haec quaestio diu a quaerentibus indiscussa jacebat, voluit omnipotens Deus in eamdem suscitare corda pastorum, ut negligentiae torpore subiato, exercitationis sanctae brachio coelestem valeant perfodere thesaurum. Sermonis etenim Dominici sarculo saepius divinarum Scripturarum pastores debent proscindere campum, ne zizania satoris iniqui semenque malignum formosi tritici valeat opprimere fructum, aut volans passim volucris haeretica semen catholicum a cordibus rapiat parvulorum, horridaque spinarum emersio Domini nitidam possit suffocare segetem. Lectionis etenim sacrae cognitio imbecillis baculum, nervosis arma ministrat, hostium subdolas fortiter premit insidias, et victoribus aeternas feliciter promittit coronas. Ergo procul a pastoribus negligentiae torpor abscedat; procul a mentis acumine inertia damnosa recedat, mollisque lascivia corporis membra relinquat, et altus sopor mollisque somnus in rigidas lucrosasque lectionis emergat excubias, ut Ecclesiae ager opimus, doctorumque semine satus, valeat centenos omnipotenti reddere fructus. Jam nunc aggrediar de Spiritus sancti processione. Quod Spiritus Patris sit in Filio, idemque Spiritus et Patris sit et Filii, Isaias testatur, ubi vox Patris ait ad Filium: Spiritus meus est in te, et verba mea quae posui in ore tuo, non recedant de ore tuo, et de ore seminis tui amodo et usque in sempiternum . Item in Isaia scriptum est: Ibi obviaverunt sibi cervi, et viderunt facies suas mutuo. Transierunt; unus ex eis non periit, et Spiritus ejus congregavit eos. Cervos hic apostolos prisci Patres intellexerunt, quos Spiritus Christi in Jerusalem congregavit, ubi se obviantes mutuo salutaverunt. Igitur quod Patris sit Spiritus, ipse Dominus apostolis ait: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis . Et quod idem Spiritus Filii sit, Paulus testatur dicens: Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus . Itemque in Epistola ad Galatas ait: Quoniam autem estis filii Dei, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem Abba Pater . Beatus quoque Petrus in Epistola sua ait: Reportantes finem fidei vestrae, salutem animarum. De qua salute exquisierunt atque scrutati sunt prophetae, qui de futura in vobis gratia prophetaverunt, scrutantes in quod vel quale tempus significaret qui in eis erat Spiritus Christi, praenuntians eas quae in Christo sunt passiones et posteriores glorias . Et Dominus in Evangelio ait: Cum venerit Paracletus Spiritus veritatis, qui a Patre procedit . Ubi suum esse Spiritum docuit, quia ipse est veritas, et Patris, a quo eum dixit procedere. Quod Spiritum sanctum dedit Pater apostolis, in Epistola ad Corinthios secunda scriptum est; ait enim inter caetera: Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, et qui unxit nos Deus, et qui signavit nos, et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris . Item in Epistola ad Thessalonicenses prima: Non enim vocavit, ait, nos Deus in immunditiam, sed in sanctificationem. Itaque qui haec spernit, non hominem spernit, sed Deum; qui etiam dedit Spiritum suum sanctum in nobis . Et quod eumdem Spiritum sanctum dedit et Filius, in Epistola Joannis scriptum est: In hoc intelligimus quoniam in eo manebimus, et ipse in nobis, quoniam de Spiritu suo dedit nobis . Quod Spiritum sanctum effudit Pater in discipulos in Epistola ad Titum scriptum est: Cum autem benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri, non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum Salvatorem nostrum . Quod et eumdem Spiritum sanctum effudit Filius, in Actibus scribitur apostolorum; aiunt enim apostoli inter caetera: Hunc Jesum resuscitavit Deus, cujus nos omnes testes sumus. Dextera igitur Dei exaltatus, et promissione Spiritus accepta a Patre effudit hunc quem vos videtis et auditis . Item quod una sit a Patre et Filio Spiritus sancti effusio Joele testante didicimus; ait enim vox Patris simul et Filii: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri, et filiae vestrae: senes vestri somnia somniabunt, et juvenes vestri visiones videbunt; sed et super servos meos, et super ancillas meas in diebus illis effundam de Spiritu meo, et dabo prodigia in coelo et in terra . Quod Spiritus sanctus os sit Patris in psalmo trigesimo secundo legitur: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum . Et quod os sit Filii, in Isaia scriptum est; ait enim idem propheta de Filio: Percutiet terram virga oris sui, et Spiritu labiorum suorum interficiet impium . Cui sententiae concordans Paulus in Epistola ad Thessalonicenses ait: Et tunc revelabitur ille iniquus, quem Dominus Jesus interficiet Spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui . Quod Spiritus a Patre procedat, ipse Dominus testatur dicens: Spiritus qui a Patre procedit, ille me clarificabit ; et caetera talia plura in Evangeliis inveniuntur testimonia. Et quod idem Spiritus procedat a Filio, liber Job ore Dominico sacratus testis est, ubi haec inter caetera ait: Et audite auditionem in terrore vocis ejus, et sonum de ore illius procedentem . Hoc in loco os Patris Filius est intelligendus. Sonus vero de ore illius procedens Spiritus sanctus, qui a Filio procedens cum sonitu super apostolos in igne descendens apparuit, sicut apostolorum testantur Actus, ubi scribitur: Dum complerentur dies Pentecostes, erant omnes pariter in eodem loco; et factus est repente de coelo sonus tanquam advenientis Spiritus validissimi, et replevit totam domum ubi erant sedentes. Et apparuerunt illis dispertitae linguae tanquam ignis, seditque supra singulos eorum, et repleti sunt omnes Spiritu sancto . Beatus autem Gregorius hunc supradictum libri Job versiculum exponens, inter caetera sic ait: Potest autem per os Dei unigenitus Filius designari; per sonum vero oris potest ejusdem Spiritus sanctus designari. Sonus igitur de ore Domini procedit, cum consubstantialis ejus Spiritus ad nos per Filium veniens surditatem nostrae insensibilitatis sumpsit. De hac igitur ipsa processione, qua Spiritus sanctus a Filio procedit sicut procedit a Patre, beatus Athanasius in libro quem scripsit contra Arium inter caetera sic ait: Ego credo Filium in Patre, et Patrem in Filio: Spiritum quoque paraclitum, qui procedit a Patre, et Filii esse et Patris, quia et a Filio procedit; sicut in Evangelio scriptum est quod per insufflationem suam dederit in discipulis suis Spiritum sanctum, dicens: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittentur eis , et caetera. Cyrillus quoque de hac ipsa Spiritus sancti processione contra Nestorium inter caetera sic ait: Quamvis enim in sua sit substantia Spiritus, et ejus intelligatur in persona proprietas, juxta id quod Spiritus est, et non Filius, attamen alienus non est ab illo; nam Spiritus appellatus est veritatis, et veritas Christus est. Unde et ab isto similiter sicut et a Deo Patre procedit. Ambrosius inter caetera de Spiritu sancto sic ait: Non enim quasi ex loco mittitur Spiritus, aut quasi ex loco procedit, quando procedit ex Filio. Hieronymus quoque de hac ipsa Spiritus sancti processione in Symboli expositione inter caetera sic ait: Spiritus qui a Patre et Filio procedit, Patri Filioque coaeternus et per omnia coaequalis est. Haec est sancta trinitas, id est, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, una est deitas et potentia, una et essentia, id est, Pater qui genuit, Filiusque genitus, et Spiritus sanctus qui ex Patre Filioque procedit. Haec tria unus Deus est. Augustinus quoque in expositione fidei catholicae inter caetera sic ait: In illa igitur sancta Trinitate unus est Pater, qui solus de se ipso essentialiter unum genuit Filium; et unus Filius, qui de uno Patre solus est essentialiter natus; et unus Spiritus, qui solus essentialiter de Patre Filioque procedit. Item ipse adversus Maximinum haereticum: Quaeris a me, si de substantia Patris est Filius; de substantia Patris est etiam Spiritus sanctus; cur unus Filius, et alius non sit Filius? Ecce respondeo, sive capias, sive non capias. De Patre est Filius; de Patre est Spiritus sanctus, sed ille genitus est, iste procedens; ideo ille Filius est Patris de quo est genitus, iste autem Spiritus utriusque, quoniam de utroque procedit. Et post paululum ipse: Amborum est ergo Spiritus procedendo de Ambobus. Item ipse in libro de Trinitate inter caetera ait: Cum per Scripturarum sanctarum testimonia docuissem, de utroque procedere Spiritum sanctum: Si ergo, inquam, et de Patre, et de Filio procedit Spiritus sanctus, cur Filius dixit: De Patre procedit ? Cur putas, nisi quemadmodum solet ad eum referre et quod ipsius est, de quo ipse est? Unde illud est quod ait: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me. Si igitur hic intelligitur ejus doctrina, quam tamen dixit non esse suam, sed Patris, quanto magis illic intelligendus est et de ipso procedere Spiritus sanctus ubi sic ait: De Patre procedit, ut non diceret, de me non procedit? A quo autem habet Filius ut sit Deus; si enim de Deo Deus, ab illo habet utique, ut etiam de illo procedat Spiritus sanctus; ac per hoc Spiritus sanctus ut etiam de illo procedat sicut procedit de Patre, ab ipso habet Patre. Item ipse Spiritus sanctus. Spiritus vero sanctus nondum de Patre procedit in Filium, et de Filio procedit ad sanctificandam creaturam, sed simul de utroque procedit; quamvis hoc Filio Pater dederit, ut quemadmodum de se, ita quoque de illo procedat. Haec a nobis summo opitulante opifice de Spiritus sancti processione multiplicia sanctarum Scripturarum aggregata sunt testimonia, ut divinorum librorum sententiis victus, multorumque orthodoxorum nube testium pressus veritati non valeat resistere inimicus; sed potius sententiis catholicis veridicisque suasus testimoniis, revertatur ad tutissimus ecclesiae sinum, ut pariter catholico educatus in gremio, quandoque aeternum cum filiis mereatur accipere regnum.
(Isai. LIX) (Matth. X) (Rom. VIII) (Galat. IV) (I Petr. I) (Joan. XV) (II Cor. I) (I Thess. IV) (I Joan. IV) (Tit.
III) (Act. II) (Joel. II) (Psal. XXXIII) (Isai. XI) (I Thess. II) (Joan. XV) (Job XXXVII) (Act. II) (Joan. XX) (Joan. VII)
[ Forte, est]