EPISTOLA XXV. AD EUMDEM.
Serenissimo domino et patri charissimo ALEXANDRO Dei gratia summo pontifici, THOMAS S. Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem et omnem cum summa devotione obedientiam.
Miserationis oculo respexit Deus Ecclesiam suam, et tandem tristitiam ejus in laetitiam commutavit. Nec dubium, pater, quia si nobis vera dicentibus ab initio fuisset creditum, cornua retunderentur eorum, qui ventilabant, conterebant, et variis plagis vulnerabant Ecclesiam, ut exterminata prorsus libertate ejus et evacuata auctoritate divinae legis vigerent consuetudines aut potius abusiones veterum tyrannorum, Romanus pontifex nesciretur in Anglia, et sponsae Christi privilegia sine reparationis spe delerentur. Ecce enim ad novissimas litteras vestras, quibus domino regi Anglorum innotuit, quod ei ulterius non parceretis, sicut nec pepercistis Frederico dicto imperatori, cum intellexisset terram ejus amotis omnibus subterfugiis interdicto subjiciendam esse, et episcopos, si qui forte non obedirent, suspendendos et excommunicandos, illico nobiscum pacem fecit ad honorem Dei, et maximam, ut speramus, Ecclesiae utilitatem. Nam de consuetudinibus, quas tanta pertinacia vindicare consueverat, nec mutire praesumpsit. Nullum a nobis vel aliquo nostrorum exegit juramentum. Possessiones quas occasione dissensionis hujus Ecclesiae nostrae abstulerat, prout eas in chartula expresseramus, nobis concessit, pacem, et securitatem, et reditum omnibus nostris promisit et osculum, si tamen vellemus eum eatenus perurgeri, ut non modo in omnibus articulis victus appareret, sed ut perjurus diceretur ab his, qui audierant ipsum jurasse, quod non erat nos ea die in osculo recepturus. Nos autem habito plurimorum sapientium consilio, et maxime domini Senonensis, qui pacem nostram caeteris sollicitius et efficacius procurabat, cum ipso ad colloquium regis accessimus, quem Deo faciente, qui omnes illos amoverat, qui sanctitatem vestram variis dolis circumvenire soliti sunt, adeo mutatum invenimus, ut quod sine circumstantium admiratione non contigit, animus ejus in nullo videretur a quietis consiliis abhorrere. Nam ut nos procul adventantes conspexit, a circumfusa turba exsiliens occurrit properus, et capite detecto nos in salutationis verba prorumpere gestientes salutatione praevenit, et habitis paucis sermonibus, solis nobis praesentibus cum domino Senonensi, nos, illo divertente, stupentibus universis, traxit in partem, et diu tanta familiaritate collocutus est, ut videri posset, nunquam inter nos aliquam fuisse discordiam. Omnes fere, quotquot aderant, laetissima admiratione stupentes, plurimorum genis lacrymarum imbre madentibus, glorificabant Deum, et benedicebant beatam Magdalenam in cujus solemnitate rex conversus est a viis pristinis, ut toti terrae suae laetitiam reformaret, et Ecclesiae redderet pacem. Corripuimus eum adhibita moderatione, quam oportuerat adhiberi, vias quibus incesserat et pericula quae undique imminebant patenter ostendimus. Rogavimus et monuimus ut rediret ad cor, ut dignos fructus poenitentiae faciens, et Ecclesiae, quam non mediocriter laeserat, manifesta boni compensatione satisfaciens, purgaret conscientiam, et redimeret famam. Nam ab iniquis consiliariis potius, quam a propriae voluntatis instinctu grave utriusque dispendium patiebatur. Cum autem haec omnia non modo patienter, sed et benigne audiret, et emendationem promitteret, adjecimus sibi necessarium esse ad salutem et liberis suis, ad incolumitatem et indemnitatem concessae divinitus potestatis, ut in eo sanctae Cantuariensi Ecclesiae matri suae diligentius satisfaceret, in quo eam nuper gravissime laeserat. Nam filium suum contra jus antiquissimum Ecclesiae nostrae fecerat enormiter coronari, usurpatione archiepiscopi Eboracensis, qui contra vetustissimam consuetudinem, et post prohibitionem vestram, et etiam in aliena provincia, consecrationem hanc exsequi caeca nimis et temeraria ambitione praesumpsit. In quo ille paululum reluctans, protestatus tamen ante se nihil proponere vel propositurum esse animo contendendi, Quis, inquit, coronavit regem Willelmum, qui sibi Angliam subjugavit, et reges succedentes? Nonne Eboracensis, aut alius episcopus, prout illi placebat, qui coronandus erat in regem? Ad quae nos, quod ex celebri gentis nostrae claret historia, respondimus, quod eo tempore quo Anglia capta est a Normannis, Cantuariensis Ecclesia proprium non habebat antistitem, sed quasi captiva tenebatur a quodam Stigando, qui illam sicut et Wintoniensem, et Londoniensem, et Wigorniensem, et Eliensem ecclesiam publicae potestatis et amicorum viribus contra inhibitionem Romani pontificis occupaverat, apostolicae sedis communione carens et gratia. Unde et de mandato ejus a praefato rege captus in carcere diem obiit. Qua necessitate tunc, quod nec ante, nec post lectum est vel auditum, archiepiscopus Eboracensis, qui clarioris erat opinionis, illi regi coronam imposuit. Lanfrancus vero filium ejus regem Willelmum, cognomento et colore Rufum, consecravit in regem praesente Thoma Eboracensi archiepiscopo, nec in eo sibi officio aliquid vindicante. Post cujus obitum cum sanctus Anselmus Cantuariensis archiepiscopus exsularet, ex eadem causa qua et nos, unus suffraganeorum Cantuariensis Ecclesiae scilicet Girardus Herefordensis, vice archiepiscopi sui tunc absentis regem Henricum, non contradicente archiepiscopo Eboracensi, consecravit. Revertente autem ab exsilio beato Anselmo, accessit ad eum rex Henricus, tradens ei diadema, et rogans ut eum coronaret, nec imputaret illi quod ipsum necessitate regni praepediente non exspectaverat. Fatebatur enim coram omnibus hanc esse Cantuariensis Ecclesiae dignitatem, ut Anglorum reges inungat et consecret. Et hac quidem satisfactione placatus sanctus archiepiscopus approbavit quod a suffraganeo suo factum fuerat, et regi coronam imposuit. Quare ergo tunc siluit Eboracensis archiepiscopus, et sibi Cantuariensis Ecclesiae suffraganeum praeferri sustinuit? Nunquid Thomas senior, qui Eboracensem regebat Ecclesiam, et Lanfranco Cantuariensi de litteris et amicorum copia intumescens multos labores texuit, et ecclesiam suam ampliavit in plurimis, hic obmutuisset, pauperi cedens episcopo, nisi sibi de archiepiscopi Cantuariensis primatu et dignitate constaret? Deinde post triginta et sex annos regem Stephanum, praedecessorem vestrum, a decessore nostro Willelmo fuisse consecratum, praesente Turstano Eboracensi archiepiscopo, nec se immiscente negotio, aut contradicente, certo certius est. Quo post novem et decem annos in fata collapso, bonae memoriae Theobaldus Cantuariensis archiepiscopus, qui pro vestra promotione cum suis omnibus labores innumeros, damna irreparabilia, et pericula plurima memoratu et relatu horrenda sustinuit, et regnum quod in aliam familiam jam transierat avi vestri liberis restituit, vos inunxit et coronavit in regem, praesente isto Eboracensi Rogerio qui nunc est, et ut scitis, nec cooperante nec contradicente, nec aliquid agente, nisi eo modo, quo minimus episcoporum, sacris indutus vestibus audiens intererat solemnitati. Cur ergo tanta facilitate animi, aut potius consiliariorum vestrorum pravitate, matrem vestram Cantuariensem Ecclesiam, sine causae cognitione, jure antiquo spoliastis, quod plus quam octoginta annis inconcusse possedisse dignoscitur? Nunquid perpetuare voluistis inimicitias inter Ecclesiam et liberos vestros? Aut si tantum praesumptionis Eboracensi archiepiscopo fuerat indulgendum, ut novo regi munus consecrationis impenderet, cur provinciam suam excedens invasit nostram? Cur tam ipsum, quam suffraganeos nostros in crimen inobedientiae impulistis? Receperant enim inhibitionem domini papae, ne hoc in absentia nostra aliquo modo praesumerent. Denique si substitutionem filii et consecrationem properabatis impleri, cur eos, quos ab ore summi pontificis nominatim, et a nobis excommunicatos esse constabat, a tanti sacramenti solemnitate non curastis excludere? Nunquid consecratio sine participio exsecrationis non videbatur implenda? His et pluribus aliis ad hunc articulum pertinentibus, quae epistolaris brevitas non admittit, diligenter et modeste propositis, rogavimus attentius, ut hujus laesionis nostrae jacturam pro amore Dei, et salute sua, et liberorum indemnitate repararet, et tantae praesumptionis emendaret excessum. Ille vero se de mandato vestro, quod pridem obtinuerat, adversus hanc petitionem nostram tutum esse respondit, et super hoc litteras protulisse, quibus constitit episcopis celebraturis hoc munus sibi indultum esse, ut filium suum faceret a quocunque vellet episcopo coronari. Ad quod ei respondentes supplicavimus, ut reduceret ad animum quando et quare litteras impetrasset, quibus suum et episcoporum defendere nitebatur excessum. Constabat enim eas, quando Cantuariensis Ecclesia vacabat, eo proposito fuisse impetratas, ne Eboracensis archiepiscopus, si praefatam Cantuariensem Ecclesiam diutius vacare contingeret, ad innovandi regis coronationem prae caeteris provinciae nostrae episcopis auderet aspirare. Et ut, domine mi rex, haec fidelius et familiarius recolatis, nonne tunc palam solebatis asserere, quod filium vestrum malletis decollari, quam ut saepe dictus Eboracensis capiti ejus haereticas manus imponeret? Certum vero est, quod priori mandato per posterius derogatur. Esto ergo, quod tunc tales litteras impetraveritis, nostrae vero, quia posteriores sunt, illis debuerant derogasse, unde constat vobis, et aliis sapientibus, cujus momenti habendum sit quod contra jus usurpatum est, praesertim cum regis consecratio, sicut et alia sacramenta, de jure causam habeat, et totam substantiam nanciscatur. Neque haec dicta videantur, quod degradari velimus filium vestrum, aut in aliquo minorari, quia successus ejus et ampliationem gloriae exoptamus, et ad eam laborabimus modis omnibus in Domino, sed ut indignationem omnipotentis Dei et sanctorum, qui in Cantuariensi Ecclesia requiescunt, et graviter injuriati sunt, a nobis et ab illis pariter arceatis. Quod fieri posse non credimus, nisi per condignam satisfactionem; quia a saeculis inauditum est, quod aliquis Cantuariensem Ecclesiam laeserit, et non sit correctus aut contritus a Christo Domino. Subintulit ergo rex vultu hilari et voce jucunda: Si filium meum diligitis, duplici jure facitis quod debetis. Nam et ego vobis illum dedi in filium, eumque, ut meminisse potestis, recepistis de manu mea. Et ipse vos tanta affectione diligit, ut aliquem inimicorum vestrorum recto lumine nequeat intueri. Eos enim jam continuisset, nisi obstitisset reverentia et timor nominis mei. Sed scio quod vos gravius de eis, etiam quam oporteat, ulciscetur, quam cito tempus et occasionem acceperit. Nec dubito quin Ecclesia Cantuariensis nobilissima sit inter omnes ecclesias Occidentis, nec eam jure suo privari volo, quin potius juxta consilium vestrum dabo operam ut et in hoc articulo relevetur, et pristinam in omnibus recuperet dignitatem. Illis autem, qui me et vos hactenus prodiderunt, Deo propitio sic respondebo, ut exigunt merita proditorum. Cum ergo equo desiliens me humiliarem ad pedes ejus, ille arrepto scansili me coegit ascendere, et visus illacrymari, ait: Quid multa? Domine mi archiepiscope, restituamus nobis invicem veteres affectiones et alter alteri quod potuerit bonum exhibeat, et praecedentis odii prorsus simus immemores. Sed mihi, quaeso, coram his, qui procul aspiciunt, honorem exhibeatis. Et transiens ad illos, quia paucos ibi quos lator praesentium indicabit, videbat amatores discordiae, et odii incentores, ait, ut tam illorum quam omnium, ne quid mali dicerent, ora praecluderet: Si ego, cum archiepiscopum ad omne bonum paratum inveniam, ei vicissim bonus non fuero, tunc ero nequior caeteris hominibus, et mala quae de me dicuntur, vera esse probabo. Nec aliud consilium honestius aut utilius crediderim, quam ut ipsum studeam benignitate praecedere, et tam charitate quam beneficiis superare. Sermonem regis cum summa gratulatione fere quotquot aderant, exceperunt. Misit ergo ad nos episcopos suos, qui monerent, ut petitionem nostram coram omnibus faceremus. Et si quorumdam ex ipsis consilio credidissemus, in arbitrium ejus contulissemus prorsus et nos et totam causam Ecclesiae. Nam ab initio usque nunc a Scribis et Pharisaeis suis egressa est iniqnitas, et de auctoritate seniorum invaluit, qui debuerant regere populum. Sed benedictus Deus, qui non permisit, ut in consilium illorum transiret anima nostra, et Ecclesiae libertatem aut justitiam Dei exponeremus cujuscunque hominis voluntati. Illis autem dimissis, habita deliberatione cum domino Senonensi et Christi pauperibus sociis peregrinationis et proscriptionis nostrae, in eo firmavimus propositum, ut nec quaestionem consuetudinum nec damnorum quae Ecclesiae nostrae intulerat, nec usurpatae consecrationis querelam, nec ecclesiasticae libertatis aut honoris nostri dispendium aliquo modo conferremus in arbitrium ejus. Et sic accedentes ad regem et suos, cum omni humilitate rogavimus per os domini Senonensis, qui verbi nostri bajulus erat, ut nobis gratiam suam restitueret, pacem et securitatem tam nobis quam nostris, Cantuariensem Ecclesiam et possessiones ejus, quas exceptas in chartula legerat, et ut misericorditer emendaret quod contra nos et Ecclesiam nostram fuerat in filii sui coronatione praesumptum: promittentes ei amorem et honorem, et quidquid obsequii regi et principi potest ab archiepiscopo exhiberi in Domino. Ille verbum acceptans annuit, et nos et nostros qui aderant, recepit in gratiam suam. Et quia non praeceperatis, ut ipse nobis et nostris ablata restitueret, neque a nobis poterat impetrari aut poterit Deo auctore, ut ea remittamus, juxta mandatum vestrum repetitio eorum dilata est, non sublata. Nam si praecepissetis eo vigore, quem in novissimis litteris expressistis, ut restituerentur, haud dubium quin satisfecisset, et posteris dedisset exemplum toti Ecclesiae Dei et maxime apostolicae sedi perpetuo profuturum. Tandem itaque nobiscum multa et diu conferens, cum nos duo soli fere usque ad vesperam collocuti essemus, secundum morem familiaritatis antiquae, in hoc convenimus, ut eo discedente rediremus gratias Cacturi hristianissimo regi, et aliis benefactoribus nostris, reversuri ad ipsum rebus compositis, et aliquandiu moraturi circa eum antequam redeamus in Angliam, ut omnibus innotescat in quantam familiaritatem et gratiam nos receperit. Exspectabimus autem in Francia donec redeant nuntii nostri, quos ad recipiendas possessiones nostras destinavimus, quia non est in animo nostro, ut redeamus ad ipsum, quandiu de terra Ecclesiae passum pedis abstulerit. Nam in restitutione possessionum facile advertemus, qua sinceritate agatur nobiscum. Nec tamen veremur quin impleat quod promisit, nisi eum praepediant consiliarii, quos depravatae conscientiae stimulus quiescere non permittit. Hi siquidem ne comprehendantur in operibus manuum suarum, errores suos impunitate donari moliuntur, auctoritate et consortio regiae majestatis. Hi nos in sortem Balaamitarum conantur impellere, ut vivificantes animas, quae non vivunt, criminosos in scelere deprehensos absolvamus sine poenitentia et confessione erroris. Quam utique potestatem Deus, nec alii indulsit, nec retinuit sibi. Nisi acquieverimus, pacem et concordiam cum domino rege initam machinantur infringere. Sed, Deo auctore, nec sic nos inducent, ut sedem ponentes ex adverso Altissimi, gloriemur inaniter nos aut vivificare quos mortificat aut mortificare quos ille vivificat. Certum enim est quamcunque pastoris sententiam jure veracissimo non tenere, si divino judicio reprobatur. Nos tamen sub ipso discessu nostro, sive paci invidens, sive amicis et familiaribus prospicere volens, ad instantiam, sicut dicitur, Gaufredi Cantuariensis archidiaconi, Lexoviensis episcopus satis argute et instanter, rege, episcopis et proceribus praesentibus, sollicitavit circa articulum istum, dicens oportere, ut quemadmodum dominus rex fideles nostros in gratiam receperat, ita nos omnes, qui cum illo steterant, in gratiam reciperemus. Cui respondimus, hic, si placeret illi, distinctionem necessario admittendam. Nam in eis, quorum advocationem susceperat, erant homines diversae conditionis, et alii nocentiores, alii minus, alii in communione Ecclesiae, alii excommunicati, contactu et participatione anathematis aut sententia, alii in summi pontificis constitutionem inciderant, et sine auctoritate ejus absolvi non possunt, alii ex variis causis a nobis vel ab aliis pastoribus suis justo sunt anathemate condemnati. Proinde in personis et causis tam dissimilibus ratio juris et aequitatis vetat idem esse judicium. Nos autem ad omnes, quantum in nobis est, pacem et charitatem habentes, domini regis audito consilio, ad honorem Ecclesiae Dei, suum, et nostrum, necnon et salutem illorum, quibus reconciliatio quaeritur, negotium Deo propitio moderabimur, ut si quis eorum, quod absit! pace caruerit, reconciliationis expers, hoc sibi, non nobis debeat imputare. Cum autem ad haec praefatus Gaufredus archidiaconus, adhuc excommunicatus, sicut incentor discordiae ita et contemptor justae sententiae, tumidius responderet, dominus rex, ne suborientia hinc inde verba causas odii et sopitae inimicitiae fomitem instaurarent, nos de turba extrahens, rogavit ne curaremus quae dicerentur a talibus, et ut pacato animo et tranquillo ei licentiam et benedictionem dantes, cum gratia Dei et sua rediremus ad hospitium nostrum. Postea vero accepimus, quod venerabiles viri, dominus Rothomagensis et episcopus Nivernensis, quos inter nos et dominum regem jusseratis esse mediatores, et qui de pace nostra solliciti exstiterunt, episcopo Sagiensi transeunti in Angliam dederunt in mandatis ut excommunicatos nostros absolveret, sed incertum est, an ei formam quam illis dederatis, praescripserint, aut si praescripta est, an eam sit idem episcopus secuturus. Verumtamen nec illis mandare licuit, nisi quatenus potestatem a vobis acceperunt, nec ille aliquid egit, si fines, quos praescripseratis, excessit. Unde si placet, necesse est, ut si aliter absoluti sunt, praecipiatis eos sententia, qua tenebantur, arctari, donec secundum Ecclesiae formam jurent, ut ante jusseratis, se vestro mandato parituros, et illis, qui taliter absolvi meruerint, in virtute obedientiae injungatis, quatenus mandatum, quod eis ex parte vestra faciemus, inviolabiliter observent, vel ad vos infra terminum, quem praefigetis, accedant, ut audiant vestrum praeceptum, subjecta poena, nisi paruerint, ut in pristinam sententiam sublato appellationis obstaculo reponantur. Neque haec dicimus, Deo teste, vindictam expetentes, cum scriptum esse noverimus: Non quaeres ultionem, nec memor eris injuriae civium tuorum, sed, ut Ecclesia correctionis exemplo possit per Dei gratiam in posterum roborari, et poena paucorum multos aedificet. Nam, ut Spiritus sanctus auctor est, flagellato pestilente sapiens eruditur. Nec vigere poterit apostolicae sedis auctoritas, nisi percellantur et hi, qui laicorum patrocinio abutentes, excommunicati aut prohibiti praesumpserunt divina celebrare. Quid enim solus episcopus, quantumlibet Ecclesiae Romanae devotus, poterit, si ab obedientia ejus ad nutum potentum recesserint sacerdotes et clerus suus? Nihil enim est, quod Ecclesiam magis debilitet, quam quod apostolica sedes talia, cum emergunt, facile praeterit impunita. Haec dicentes scimus nobis in his exsequendis, si placuerit vobis, magnos, Deo tamen propitio vincibiles, imminere labores. Sed praeelegimus arctam et angustam viam sequi, quae ducit ad vitam, quam latam et spatiosam, quae per illecebras saeculi trahit ad inferos. De mandato vestro damnorum nostrorum ad praesens tacita est repetitio. Placeat serenitati vestrae, qualiter vos hic procedere oporteat a latore praesentium exaudire et injuriam corrigere, quae nobis et Ecclesiae nostrae illata est in coronatione filii regis, alio contra morem antiquum et mandatum vestrum invadente jus nostrum et provinciam nostram. Necessitas nos coegit excedere modum scribendi, timor et reverentia de dicendis plura reprimere compulerunt, sed apostolica dignatio et clementia paternae mansuetudinis immoderationi, si placet, veniam dabit, et quae dicenda fuerant, a latore praesentium solita pietate exaudiat, et petitiones, quas per eum porrigimus, celerius jubeat adimpleri.