EPISTOLA XXIII.  Insectatur hac epistola quemdam haereticum, qui, sicut olim Vigilantius, sanctorum invocationem impugnabat, quod tanto acrius persequitur, quanto impudentius haereticus iste Hildebertum ejusdem esse secum sententiae ausus fuerat asserere.
In regno quidem nullus, in errore autem omnis homo sibi consortem quaerit. Quod ideo utique fit, quia cuilibet inventioni hominum, consensu multitudinis auctoritas accedit. In ortu suo Ariana suffocaretur impietas, nisi tutores, qui eam educarent, inveniret. Donati schisma perpetuo premeretur silentio, si personam infecisset, non turbam. Tu quoque tanquam doleas oblivione suppressam Vigilantii perversitatem, suscitare eam perhiberis, et tibi socios adhibere, quorum cultu plantatio, quam non plantavit Pater coelestis, sicca dudum revirescat. His enim, ut aiunt, quid in ista geratur vita sanctorum animas ignorare, atque otiosas ideo esse litanias, quibus oramus ut pro nobis orent sancti, quia nec audiunt nos, nec novere quid agatur apud nos. Qua videlicet sanctorum injuria eo gravius anima 115 mea vulneratur, quod quibusdam dixisse diceris, me idipsum sentire, idipsum tenere et docere. In coelo est Judex meus, quem nec intuentem fallere, nec evadere possum judicantem. Coram eo loquor. Novit ille, qui nunquam in tantum evanui defectum, ut id vel dixerim, vel aliquando senserim quod insensate sentitur, quod periculose creditur, quod casualiter docetur. Ego quidem silere decreveram, et te, quasi non viderim, praeterire. Legeram enim illud Apostoli: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae . Legeram et Gregorium sic ad Palladium scribentem: « Inter verba laudantium sive vituperantium ad mentem semper recurrendum est; et si in ea non invenitur bonum quod de nobis dicitur, magna tristitia generari debet; » et rursum: « Si in ea non invenitur malum quod de nobis homines loquuntur, in magnam debemus laetitiam prosilire. » Item: « Si nobis testis est in coelo, testis in corde; » dimitte stultos foris loqui quod volunt. Caeterum, quia suggestum mihi est, alios quoque atramento eodem respersos, assumpsi, et expertum me novitatis hujus ostendere, et refellere professores. Nondum implet episcopum, qui suorum censor, ad vitia silet aliena. Hujusmodi professio delicti arguitur, quoties non arguit delinquentem. Sacerdotis enim est satagere, ne solus Deo placeat, sed socius. Unde et peccare convincitur, nisi bonum quod in seipso diligit, in suo etiam diligat inimico. Hinc est quod ego, frater mi, desidero bonas fieri vias tuas, et studia, tua nec in eorum reperiri numero, quorum sermo sicut cancer serpit, qui narrant fabulationes, sed non ut lex Domini Dei. Quibus profecto fabulationibus, memorata jam perversitas accedit, cui resistere constat Ecclesiae consuetudinem, refragari auctoritatem, deesse rationem. Quod enim universalis Ecclesia litaniis insistat, quod in lacrymis et spiritu contrito dicere consueverit: Sancta Maria, ora pro nobis, nec indoctus ignorat, nec doctus, cum audit, impugnat. Nos tamen veritati nequaquam praeponimus consuetudinem, scientes quia consuetudini nihil debetur, cui veritas adversatur. Unde et in libro tertio de baptismo parvulorum sic Augustinus ait: « Veritate manifestata, cedat consuetudo veritati. » Item: « Nemo consuetudinem rationi et veritati praeponat, quia consuetudinem ratio et veritas semper excludit. » De eodem Cyprianus: « Quaelibet consuetudo, quantumvis vetusta, 116 quantumvis vulgata, veritati est omnino postponenda, et usus qui veritati est contrarius abolendus. »
Caeterum, cum veritati consuetudo concurrit, exhibendam consuetudini perhibeo reverentiam, et oportere longiorem usum immobilem custodiri. De quo sic Augustinus in IV lib. De bapt. ait: « » Fortassis revelatum est tibi desuper Ecclesiam Christi usque ad tua desipuisse tempora, atque Apostolicum illud in te completum: Si quid aliter sapitis, id quoque Deus vobis revelavit . Felix, qui solus Ecclesiae factus es coelestium interpres secretorum! Credebam tantummodo Paulum raptum in paradisum, et audisse arcana verba quae non licet homini loqui. Sed et tu forsan raptus es illuc, et inde haec attulisti verba, quae non licet homini loqui. Sed quod signum ostendis nobis ut credamus tibi? Quis sanctorum tuae huic astipulatur doctrinae? Nunquid est tibi auctoritas, qua mihi silentium imponas? Sentio enim, sentio et dico sanctorum animas jam cum Christo regnantes scire quid agatur a nobis et easdem, cum oportet et expedit, orare pro nobis. Non loquor ex spiritu meo. Infirmum et debile testimonium quisque sibi. Habeo mecum plures auctoritatis animas, quas et meritum pastores animarum fecit, et Spiritus Dei omnem docuit veritatem. Decepit me vigilantia tua, nisi legeris in XII lib. super Moralia his scribentem verbis: « Sicut hi qui adhuc viventes sunt, mortuorum animas quo loco habeantur ignorant, ita mortui, vita in carne viventium post eos qualiter disponantur nesciunt, quia vita spiritus longe est a vita carnis. Et sicut corporea atque incorporea diversa sunt genere, ita etiam distincta cogitatione. Quod tamen de animabus sanctis sentiendum non est, quia quae intus omnipotentis Dei claritatem vident, nullomodo credendum est, quia sit foris aliquid, quod ignorent. » Item Gregorius in Moral.: « Sanctorum spiritus interius exteriusque sentiendo distenti sunt, quia ipsum fontem scientiae contemplantur. Quid enim de his quae scienda sunt nesciunt, qui scientem omnia sciunt? Eorum itaque scientia, comparatione nostrae valde dilatata est, sed tamen comparatione divinae scientiae angusta; sicut et spiritus mortuorum comparatione quidem nostrorum corporum spiritus sunt, sed comparatione summi et incircumscripti 117 spiritus, corpus. » Post hanc itaque Gregorii assertionem, qua temeritate dices spiritus justorum omnino ignorare quid in hac agatur vita, nisi majori dementia dixeris, quia spiritus justorum nulla post hanc omnino sit vita? Quod de illis, et sentire impium et haereticum attestari. In hanc enim prolabi insaniam, spem coelestium evacuat praemiorum, et ei miseriae addicit, de qua sic Apostolus ait: Si tantum in hac vita sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus . Porro, quod pro interpellantibus eaedem animae interpellent, ad Vigilantium, cujus pedissequam fecisti animam tuam, Hieronymus scribens, his eum redarguit verbis: « Dicis in libello tuo quod dum vivimus mutuo orare possumus: postquam autem mortui fuerimus, nullius sit pro alio exaudienda oratio, praesertim cum martyres ultionem sui sanguinis obsecrantes, impetrare nequiverint. Si apostoli et martyres in corpore constituti, adhuc possunt orare pro caeteris, quando adhuc de se debent esse solliciti, quanto magis post coronas, victorias et triumphos? Unus homo Moyses sexcentis millibus hominum impetrat veniam ; et Stephanus imitator Dei sui, et primus martyr in Christo, pro persecutoribus veniam deprecatur ; et postquam cum Christo esse coeperunt, minus valebunt? Paulus apostolus ducentas septuaginta sex sibi dicit in navi animas condonatas, et postquam resolutus, esse coeperit cum Christo, tunc ora clausurus est, et pro his qui in toto orbe ad suum Evangelium crediderunt, mutire non poterit? Praeterea Gregorius in Homilia super: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, etc., inscitiam tuam his confutat verbis: « Adsunt defensores nostri martyres sancti; rogari volunt, atque, ut ita dixerim, quaerunt ut quaerantur. Hos adjutores vestrae orationi quaerite; hos protectores vestri reatus invenite. » His auctoritatibus consultis, negare non potes, animas bonorum, vel scire quid agatur a vivis, vel cum oportet et expedit, orare pro vivis. Praeterea nimis caligaverunt oculi tui, si non vides rationem quoque Hieronymi atque Gregorii testimonio suffragari. Nulli enim dubium caeteris virtutibus eminere charitatem. In charitate nimirum tota lex pendet et prophetae. Cum juxta Paulum evacuentur prophetiae, cum linguae cessent, cum scientia destruatur, charitas nunquam excidit. Postremo excidit fides, excidit spes, charitas nunquam excidit. Unde, cum praemisisset Apostolus: Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec , subjunxit dicens: Major autem horum est charitas . 118 Ideo utique major, quia cum fides evacuetur et spes, charitas manet in aeternum. Manet, inquam, non eo tamen arctata modulo, quo diligitur in hac vita proximus et Deus, sed tanto major, quanto plenius post hanc vitam et in Deo cognoscitur proximus, et in seipso Deus. Qui enim plus metent quam seminaverunt, plus quam dilexerunt diligent, quia ex debito dilectioni additur, cum meritum praemio superatur. Hoc incrementum charitatis Isaias considerabat, cum dicebat: Dixit Dominus, cujus ignis est in Sion, et caminus ejus in Jerusalem . Nosti, frater mi, Sion speculam, Jerusalem vero visionem pacis interpretari. Et quidem sanctorum animae, dum mortalitatis hujus circumferunt corpus, in Sion esse dicuntur; scilicet a longe speculantes, quam sperant et praestolantur mercedem. Sunt autem eaedem in Jerusalem, quando, sarcina carnis deposita, facie ad faciem Deum vident, mutantes imperfectum plenitudini, spem muneri, imaginem veritati. In illa Sion erat Apostolus, cum dicebat: Videmus nunc per speculum in aenigmate . Hanc sibi Jerusalem promittebat, cum submittebat: Tunc autem facie ad faciem . Item idem: Nunc cognosco ex parte; tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum . Est igitur ignis in Sion, et caminus in Jerusalem, quia fervor charitatis modicus est in hac vita, plurimus in futura. In hac igniculus, in futura caminus. Hic portio, ibi plenitudo. Veniet enim quod perfectum est, et evacuabitur quod ex parte est. Si id tamen verum est quod asseris, animae sanctorum, quos neque angeli, neque principatus, neque potestates, neque instantia, neque futura, neque altitudo, neque profundum, neque creatura aliqua potuit separare a charitate Christi , charitatem simul exuunt et carnem. Et qui propter nomen Domini mortificati sunt tota die, atque aestimati sicut oves occisionis, tunc desinunt diligere Deum cum praecipue cognoscunt, quod diligendus sit etiam inimicus propter Deum. Cum enim, teste Gregorio, nihil foris sit quod ignorent animae sanctorum, quae scientem omnia sciunt, quis dicet ab eis proximum diligi, qui proximi clamores audiunt, et nunquam exaudiunt; pulsari sciunt et aperire despiciunt, vel nesciunt, angustias vident et viscera claudunt? Quid charitati, et eis quibus afflictorum gemitus nullam extorquent compunctionem, nullum lacrymae momentum, quae, inter caeteras supplicationes, principatum sibi vindicant impetrandi? Quia igitur eis deest dilectio proximi, deest et Dei; neque enim vel sine proximo Deus vel sine Deo proximus diligi potest. Testatur 119 hoc Joannes his scribens verbis: Qui non diligit fratrem suum quem videt; Deum quem non videt, quomodo potest diligere? . Item: Hoc mandatum habemus a Deo, ut qui diligit Deum, diligat et fratrem suum . Quisquis ergo sanctis animabus alterum subtrahit, neutrum derelinquit. Satis jam, nisi fallor, animadvertis, quo tua evagetur doctrina, quam lutulentam bibas aquam, ibi charitatem excidere somnians, ubi charitas nunquam excidit , ubi gaudium est pro peccatoribus conversis , ubi, sicut pro se, sic laudant Deum omnes pro omnibus; ubi Deus est omnia in omnibus. Resipisce igitur, et si peccatum non invenis apud te, quo necesse sit orare sanctos ut orent pro te, noli insultare nobis orantibus ut orent sancti pro nobis.
(II Cor I,
12) (Hoc
plane verum est, quia ratio et veritas consuetudini
praeponenda est, sed, cum consuetudini veritas suffragatur,
nihil oportet firmius retinere.) (Philipp. III, 15) (I Cor. XV, 12) (Exod. XII) (Act. VII) (Act. XXVII.) (I Cor. XIII,
13) (ibid.) (Isa. XXXI, 9) (I Cor. XIII, 12) (ibid.) (ibid.) (Rom. VIII, 38) (I Joan. IV, 20) (I Joan. IV, 21) (I Cor. XIII, 8) (Luc. XV, 10)