LI. AD PAPAM ALEXANDRUM DE DISSOLUTIONE MONASTERII GRISTANENSIS.
Est in episcopatu cui, Deo permittente, deservio, monasterium quoddam nomine Gristanense, quod aliquando suavitatis odorem circumquaque diffudit: sed in diebus abbatis istius merita diu laboravit infamia, sicut praesentes vidisse constat et remotos audisse. Nec enim infra domesticos parietes contineri scandala potuerunt, quae procedente temeritatis audacia, publicis offerebantur aspectibus, et per ora publica personabant, quoniam fratres loci illius ab operibus ejusmodi nec timor Dei, nec hominum reverentia cohibebat. Quorum quanto major immanitas exstitit, tanto latius celeriusque fama discurrente vulgata sunt, majoremque apud omnes contraxit offensam, quod palam tanta a sanctuario procedere malitia videretur. Siquidem nulla vel modica erat intrinsecus regularis observantia disciplinae, minor extrinsecus exhibitio charitatis, quia nec hospites agnoscere consueverant, neque quidquam pauperibus impartire, sed ipsas etiam communis mensae reliquias, ad impendendum privatis affectibus dissolutionis impudentia reservabat. Parva sunt haec, sed ad sanguinem prorupit insania, ut a nulla specie criminis manus eorum servarentur immunes. Constat eos in claustro strictis invicem concurrisse cultellis, sicut cicatrices vix obductae, et recentia quoque vulnera protestantur. Ac nisi de cultellis eorum pugionem provida sustulisset antiquitas, saepius usque ad alternas etiam mortes intemperantia desaevisset. In monasterio ipso immersam aquae frigidiori mulierem vis algoris exstinxit. Ut enim miracula facere crederentur, et quibuslibet commentis saecularium personarum frequentes invitarent accessus, sanitatis remedia promittebant ei qui se incantatae ab eis nescio quibus carminibus, aquae septies sustineret immergi. Aegra itaque mulier aquae glaciali frequenter immersa inter manus comprimentium monachorum congelata decessit, dum vim algoris aegritudo non sustinet, et profana religio naturam potius irritat ad perniciem, quam Dei misericordiam ad salutem. Ministrum coquinae cum debitum pronus exsequeretur officium, quidam e monachis interfecit, quia dicebatur aliquando de nimia illius circa uxorem suam frequentia murmurasse. Cervicem itaque ipsius adacto totis viribus pistillo grandiore confregit, et innoxio sanguine pulmenta, quae tam ipsi quam caeteris fratribus parabatur, aspersit. Super quibus cum ego saepius abbatem charitate debita commonerem, nec enim severius cogere permittebar, dissimulandum potius quam distinctione monastica censuit occurrendum. Dedit itaque dissimulatio remissa fiduciam, qui sibi nihil non licere credebant quos nec ratio propria, nec aliena correptio refrenabat. Porro nulla abbati disciplinae restabat auctoritas, quia etiam a reprobis eorum disciplina contemnitur, in quibus bene compositae mentis opera non videntur. Augebat audaciam quod eis in claustro necessaria non dabantur, sed ad recompensationem subtractae necessitatis liberior eis evagandi licentia laxabatur. Solent enim hujusmodi personae patientius inopiam portare quam regulam, et a praelatis suis peccandi libertatem quantalibet egestate mercantur.
Ad haec, ut nulla eis effluendi deesset occasio, abbas saepius quasi ad disponenda bona monasterii navigabat in Angliam, ubi sine consorte degens et judice, gulae et lateri, sicut dicebatur, indulgens, parum aliquid praeter vagos discursus, et lites supervacuas exercebat. Ubi novissime per continuum fere biennium demoratus, episcopalis edicti necessitate reductus est, statumque monasterii deteriorem satis quam reliquerat reversus invenit. Cumque statim coepisset monachorum contentionibus infestari, festinantem redire prohibui, nisi ordinato monasterio prius mihi personas idoneas quae curam gererent vicariae sollicitudinis assignasset. Ipse vero episcopali, qua ei praemineo, auctoritate neglecta, et debito obedientiae, de cujus exhibitione vinculo juratae professionis tenetur astrictus, sine conscientia mea reversus est, nemine domi relicto qui sciret vel curam ordinis gerere, vel temporalia dispensare. Quod statim miserabiliter ipse rerum declaravit eventus: quia is quem procuratorem reliquerat, ebrius in refectorio super coenam duos de fratribus cultello percussit, atque ab eis est incontinenter pertica, quam casus obtulit, interfectus. Quo facto veterum criminum renovata memoria, ab omnibus omnia quasi sub unum reducebantur aspectum, omnesque publicae existimationis et famae judicio condemnati sunt, qui nullus erat quem nocentem non fecisset operatio vel consensus. Itaque ejiciendos omnes plerique dixerunt, et personas novi ordinis penitus inducendas, ut et in istos vindicaret ejectio, et ordinis observantiam novorum institutio restauraret. Porro ego ejectis interfectoribus, quia sic tam ratio quam metus potentiae saecularis exegit, ad momentum quae mihi visa sunt disponenda disposui, nec enim quidquam perpetuum constitui poterat, cum de nullo eorum satis bene vel fama vel conscientia responderet. Feci tamen quod potui donec fortiore consilio possit omnis plantatio, quam Pater coelestis non plantavit, avelli. Vestris hoc reservatur manibus, vestris erit viribus adimplendum, quia ei quod radices altius egit manus non praevalent imbecilles. Super quo si ad communia totius fere regionis vota respicitis, ii quos ad perpetuam dissolutionem par convictus, alternique consensus gratia foederavit, segregandi sunt, et sigillatim per regularia monasteria dispergendi, ut occasionem peccandi, quam de pravae familiaritatis consortio quaesierunt, apud ignotos de divisione et diversitate conversationis amittant. Commune votum est, ipsique etiam principi complaceret, in regulares canonicos monasterium transformari, ut ipsa species ordinis innovata, plenius omnem possit tollere vetustatem, et caetera exempli severitate monasteria terreantur. Sunt enim aliqua, quorum in tantam dissolutio prorupit audaciam, ut confusionem suam deprehensa etiam non agnoscat iniquitas, sed induratis frontibus semper obstinatio convalescit. Sic autem locus ille in statum dignioris ordinis exsurgeret, et ubique semper quasi praesens esse apostolica severitas crederetur. Praeterea provinciam nostram frequentibus monasteriis, ipsisque nobilibus certum est abundare, canonicas regulares paucas habet, ipsasque pauperrimas, adeo ut ad quaerendum ordinem illum plerumque nostrates oporteat ad regiones extraneas demigrare. Bonum itaque plerisque videretur, si paucitas monachorum dissoluta in multitudinem regularium excresceret clericorum, et collocatis utiliter eis qui ab institutione materna descivisse noscuntur, caeteri materno possent gremio contineri, ne tanquam ablactati ad ignotarum matrum severiores depellantur amplexus. Siquidem hoc facto in nocentes utilis vindicta procedet, quae sublata corporibus peccandi licentia, totum ad salutem conferet animarum, et ad consecranda novellae plantationis auspicia proniora favoris publici vota concurrent.