EPISTOLA CI. AD R. ARCHIDIAC. NANNET.
ARGUMENTUM.-- Judicium suum archidiacono exponit de ingenio nepotum duorum suae institutioni commissorum, simulque docet nonnisi jactis probe fundamentis grammatices ad sublimiora studia prosiliendum.
Charissimo domino et amico suo R. archidiacono Nannetensi, P. Blesens., salutem et si quid melius est salute. Duos e nepotibus tuis mihi erudiendos nudiustertius commisisti; alterum pueritiae annos agentem, alterum plena integrum pubertate. Nunc autem per litteras tuas vehementer evehis et commendas majoris ingenium, et asseris te nunquam venae subtilioris hominem invenisse; ideo supplicas et hortaris, ut circa eum tempestivius vigilantia magistralis appareat; leve namque aestimas illi aedificio manum supremae consummationis apponi, cui aliena sollicitudo contulit incrementum. Verumtamen res in contrarium versa est. Melius enim spero de illius eruditione, qui ad me rudis et informis accessit, quam de alterius, cujus jam ex parte induruit vena, sibique quasi effigiem alieni doctoris impressit. Argilla et cera, atque hujusmodi quae susceptioni formae et impressioni se offerunt, facilius et fidelius effigiantur ad imprimentis arbitrium, si nulla prius in se susceperint lineamenta formarum. Refert equidem Quintilianus in libro De institutione oratoris Timotheum quemdam celebrem in arte tibiarum solitum duplas ab his mercedes exigere, quos alios docuisset. Duplex enim in talibus labor est: alter, in eluenda doctrina minus commendabili qua imbuti fuerant, alter in exhibenda scientia, quae lucrum pariter generaret et famam; aegre namque dediscitur, quod didicit aetas tenerior; quia, Quo semel est imbuta recens servabit odorem Testa diu. In jure etiam civili ex aedilitio edicto veterana mancipia, quae ad alienos mores informata sunt, reprobantur; et quandoque dubitabile fuit, utrum venirent in causam redhibitionis. Nova enim mancipia favorabilia visa sunt, eo quod sint magis perceptibilia disciplinae, et ad ministerium aptiora. Willelmum praedicas subtilioris venae et acutioris ingenii, eo quod grammaticae, et auctorum studio praetermisso volavit ad versutias logicorum; ubi non in libris, sicut fieri solet, dialecticam didicit, sed in schedulis et quaternis. Non est in talibus fundamentum scientiae litteralis, multisque perniciosa est ista subtilitas, quam extollis. Ait enim Seneca: Odibilius nihil est subtilitate, ubi est sola subtilitas. Quid enim prodest illis expendere dies suos in his, quae nec domi, nec militiae, nec in foro, nec in claustro, nec in curia, nec in ecclesia, nec alicui prosint alicubi, nisi duntaxat in scholis? Seneca scribens ad Lucilium: « Quid est, inquit, acutius arista, et in quo est utilis? Tale est, inquit, ingenium, quod sola subtilitate lasciviens nulla in se residet gravitate. » Icarus dum elevatus juvenili levitate fertur in coelum, fluctibus marinis immergitur. Tales etiam dum se in artibus temere elevant, alliduntur. Quidam antequam disciplinis elementaribus imbuantur, docentur inquirere de puncto, de linea, de superficie, de quantitate animae, de fato, de pronitate naturae, de casu et libero arbitrio, de materia et motu, de principiis corporum, de progressu multitudinis, et magnitudinis sectione, quid sit tempus, quid inane, quid locus, de eodem et de diverso, de diviso, et de dividuo et individuo, de substantia et forma vocis, de essentia universalium, de ortu, usuque et fine virtutum, de causis rerum, de refluxione oceani, de ortu Nili, de variis latentis naturae secretis, de variis figuris causarum, quae in contractibus vel quasi contractibus, maleficiis, vel quasi maleficiis oriuntur, de primis rerum initiis, et aliis quampluribus, quae plenioris scientiae fundamentum, et eminentiores exigunt intellectus. Primitiva erat aetas tenera in regulis artis grammaticae, in analogiis, in barbarismis, in soloecismis, in tropis et schematibus; in quorum omnium doctrina Donatus, Servius, Priscianus, Isidorus, Beda, Cassiodorus plurimam diligentiam impenderunt: quod equidem non fecissent, si sine his posset haberi scientiae fundamentum. Nam et Quintilianus, qui hanc doctrinam tradit, et tradendam asserit, tantis eam attollit praeconiis, ut publice protestetur sine illa scientiae nomen non posse subsistere. C. Caesar de analogia libros edidit, sciens sine hac scientia nec prudentiam, in qua perfectissimus erat, nec eloquentiam, in qua erat potentissimus, posse a quoquam facile obtineri. M. Tullius, sicut ex ejus epistolis frequentibus patet, ad artem grammaticam filium, quem tenerrime diligebat, diligenter invitat. Et quae utilitas est, schedulas evolvere, firmare verbotenus summas, et sophismatum versutias inversare, damnare scripta veterum et reprobare omnia quae non inveniuntur in suorum schedulis magistrorum? Scriptum est, quia in antiquis est scientia. Nec Jeremias de lacu educitur, donec in funibus ei submittantur vestes veteres et attritae. Nam de tenebris ignorantiae ad lumen scientiae non ascenditur, nisi antiquorum scripta propensiore studio relegantur. Gloriatur Hieronymus se scriptis Origenis operosius institisse. Horatius quoque jactatat se relegisse Homerum, Qui, quid sit pulchrum, quid turpe, quid utile, quid non, Plenius ac melius Chrysippo et Crantore dicit. Scio mihi plurimum profuisse, quod cum in arte versificatoria parvulus erudirer, praecipiente magistro mihi materiam non de fabulis, sed de historiarum veritate sumebam. Profuit mihi, quod epistolas Hildeberti Cenomanensis episcopi styli elegantia, et suavi urbanitate praecipuas firmare, et corde tenus reddere adolescentulus compellebar. Praeter caeteros etiam libros, qui celebres sunt in scholis, profuit mihi frequenter inspicere Trogum Pompeium, Josephum, Suetonium, Hegesippum, Q. Curtium, Corn. Tacitum, Titum Livium, qui omnes in historiis quas referunt, multa ad morum aedificationem, et ad profectum scientiae liberalis interserunt. Legi et alios, qui de historiis nihil agunt, quorum non est numerus. In quibus omnibus quasi in hortis aromatum flores decerpere, et urbana suavitate loquendi mellificare sibi potest diligentia modernorum. Nolite ergo ulterius allegare subtile Willelmi vestri nepotis ingenium; nec mihi imputetur ad culpam, si modico tempore non proficit ad perfectum. Purgatur enim aegrotus, antequam sanetur; et juxta sententiam Timothei, qui de aliorum discipulis retributionem laboris sui duplicem exigebat, inutilia prius evellenda sunt, ut utilia inserantur. Nam in Mercurialibus nuptiis philologia inutilis scientiae libros evomit, antequam in eminentiam dignitatis optatae mereatur assumi. Vereor siquidem, ne nimis vera sit assertio Timothei. Joannes quidem Willelmum quodam discendi compendio jam praecedit; caput in caudam vertitur: et si Joannes in proposito perseverat, minor primogenitum, et Jacob Esau supplantabit.