LIBER SECUNDUS EPISTOLA PRIMA. ENNODIUS ARMENIO CONSOLATORIAM. EPISTOLA II. ENNODIUS SPECIOSAE. EPISTOLA III. ENNODIUS SPECIOSAE. EPISTOLA IV. ENNODIUS OLYBRIO. EPISTOLA V. ENNODIUS LACONIO. EPISTOLA VI ENNODIUS POMERIO. EPISTOLA VII. ENNODIUS FIRMINO. EPISTOLA VIII. ENNODIUS APOLLINARI. EPISTOLA IX. ENNODIUS OLYBRIO. EPISTOLA X. ENNODIUS FAUSTO. EPISTOLA XI. ENNODIUS FAUSTO. EPISTOLA XII. ENNODIUS ASTYRIO. EPISTOLA XIII. ENNODIUS OLYBRIO. EPISTOLA XIV. AFRIS. EPISTOLA XV. ENNODIUS EUPREPIAE. EPISTOLA XVI. ENNODIUS FAUSTO. EPISTOLA XVII. ENNODIUS CONSTANTIO. EPISTOLA XVIII. ENNODIUS JOANNI. EPISTOLA XIX. ENNODIUS CONSTANTIO. EPISTOLA XX. ENNODIUS CONSTANTIO. EPISTOLA XXI. ENNODIUS ALBINO. EPISTOLA XXII. ENNODIUS FAUSTO. EPISTOLA XXIII. DOMNO SUO FAUSTO ENNODIUS DIACONUS. EPISTOLA XXIV. DOMNO SUO FAUSTO ENNODIUS DIACONUS. EPISTOLA XXV. FAUSTO QUAESTORI ENNODIUS DIACONUS. EPISTOLA XXVI. ENNODIUS LIBERIO. EPISTOLA XXVII. HONORATO ENNODIUS. EPISTOLA XXVIII. AVIENO ENNODIUS.
Diu, frater carissime, festinante voto consolatoriam ad te paginam dum misi, ne putarer vel mihi subducere fletus, non verba compono, et in lamentationis dispendiis facere de gemitibus decora sermonum, debitum planctum per loquelae schemata dissipare: cum contra amicitiarum religionem et consanguinitatis vincula, secretum conscientiae patescat hostilis, si cum possis dupliciter defunctum flere, non facias: id est, si oculorum ministerio nequaquam jungas oris officium. Ubi, dum lumina stimulis acta doloris illacrymant, ferinta sunt verba plangentis? Sed ego, hominum sincerissime, qui tristitiae tuae obsequium in omni debeo parte quod valeo, moerorem meum in quo tibi comes sum, volui scriptione testari: ne in una aetate effusarum interciperetur memoria lacrymarum, vel aestimaret posteritas me in filii tui morte hoc solum debuisse quod solvi: habens in hac via venerandorum exempla pontificum, quorum imitatione nobilitantur, quos in umbram meri a concluserunt. Ambrosius noster decedentem germanum teste afflictionis suae libello prosecutus est. Quem cum recenset secuta proles, et scriptoris bene meminit, et in Satyri fratris ejus obitu lamenta conjungit: quia ejus provisione contigit recentem dolorem ostentare dum loquitur, et ante legentium oculos semper exhalantia spiritum jam diu defuncti membra monstrare; nec unquam pati veterescere relationis fide funus, quod anni potuerunt sepelire transacti. His ita se habentibus, oculorum flumina refrena, et animum, si placet, ad ejus verba converte, qui tibi flens consolator occurrit. Amisisse te filium pene unicum et bonae indolis, quod patria non minus requirit affectio, provinciae ululatus ostendit, cum ad solatium gemituum tuorum suos jungens, quid de eo censeret, testatur universitas. Tu tamen inter ista quasi specialis mali pressus nece concluderis, nesciens temperandum quod per multorum dispersum corda commune est. Quare ergo propriam aestimes anxietatem, quam suam per affectum tuum fecere quamplurimi? Tecum, ut de cognata gente taceam, Gothus affligitur; et tu adhuc, quasi solus propriis aestibus subjacens inclinaris? Instruant te, quaeso, veterum ornamenta majorum: et a moeroris ad bonam valetudinem intentione restituant. Abraham unicum filium morti quasi pius pater, quod majus est, laetus exhibuit, et ad necem filii mucronem genitor misericors praeparavit. Tu translatum coelesti judicio, quasi orbatus, inquiris: et quem non obtulisse sacrilegium fuit, hunc oneras fletibus evocatum. In qua causa Davidicum tibi occurrat exemplum, qui feretrum filii ovans, et Deo referens gratias antecessit, quod dignatio superna de venerandi prophetae semine, quem forte muneraretur, acciverat. Tu si ejus aemulator non prorumpis in gaudium, certe tempera sub aliqua praedicti imitatione moestitiam. Replicabis forsitan, vix is a aegris animo posse suaderi, et in gravi tribulatione locum non habere consilia: orbatum non respicere quidquid hortatur ad vitam: unicum desolatos habere in evocanda morte subsidium. His addas, quod frugi sobolem, et quo teneram aetatem vinceret, morum modestia perdidisti: allegans juvenem tuum immaturos annos, qui peccatis amici sunt, glorioso fine clausisse, et in aetatis naufragio ab eo de portu animae fuisse tractatum. Quibus ego dolorum tuorum fomentis, licet moestus, opponam. Minus peccavit, quod immaturus abruptus est. Junxit ad vitam perpetuam melioris saeculi quod in ista servavit: poenitentia quam eum egisse loqueris, etiam si in ipso non invenisset quod dilueret, invenerat quod ornaret: quae quoties innocentibus datur, coronam pro humilitatis affectione conciliat. Ad haec respondeas: Quo me vertam, frater, qui praeter lacrymas in praesenti luce nihil habeo? Adjiciam, Dei proximitatem invenire posse hominem, qui de homine non laetatur. In loco filii succedere posse conscientiam, quae sanctos ejus haeredes inveniat. Non unam ergo viam, si audire digneris, vitae melioris ostendam: licet tua non egeat monitore perfectio; nec magistro opus sit ei quem fecerunt actuum suorum emendationes et honestamenta conspicuum: nisi tantum ut adhortationis quam consilio tuo et prudentiae debes, fidem diligenter expendas; et ad coelestium munerum affectum te revoces, unde vitales auras et accipimus et amamus; et gratum nobis sit beneficium, cujus colimus et veneramur auctorem. Ista sunt, quae brevi sermone dolens magna contexui; ruptam singultibus contestationem pro styli ubertate dirigens, dum muto lamenta colloquiis.
Silentium meum dolor exigit, qui passus est crescere, dum de vindicta cogitat, dispendia caritatis. Quid enim fieri potuit, nisi ut tacendo vicem restituerem litteras deneganti; ut contemptus circa me, qui per abstinentiam venerandi sermonis innotuit, dum subduco colloquia, pari mucrone feriretur? Dicas forsitan, vindictam inimicam esse proposito. Sed omnia errata ita computo, quasi legis obsequium, in quibus vos esse contingit auctores. Quisquamne culpam putet facere quod fecisti, et plectendum judicio divino censeat, quod a te processisse cognoscat? Aequo ergo animo sustine quod deliqui: dum ea in re praecedis, lux Ecclesiae, ipsa voluisti. Ego servo animum, quem promisi, ut in universis, si mereor, aemulator existam. Cujus rei fidem, dum tacentibus vobis taceo, et quod et loquentibus loquor ostendit. Ad scriptionis ergo officium, postquam visus sum, me reduxi; qui hactenus intra verecundum penetrale, quae non amabantur, verba continui; simili in paginis pariturus obsequio. Salve, mi domina, bonae splendor sine nube conscientiae, et ad exemplum sanctae conversationis in longum producere, et mei, si mereor, meminisse dignare: epistolari dans veniam brevitati, quam in angustum arctavit festinatio portitoris. Quanto deprimuntur peccatores suorum fasce factorum, quibus ab oculis tollitur quidquid offertur, et ne in oblivionem desideria mittantur, vicinum fit, nec contingi licet, omne quod cupiunt! Ad Ticinensem urbem votivam susceperam necessitatem, et molesti itineris universa transieram; aestimans hoc sacerdotem credere suis imperiis impendi, quod meo militabat affectui: cum subito contra metas votorum summo labore petitus jam de area fructus effugit. Proh dolor! qui me de epistolari alloquio ad tragoediam vocas! Muros venerandae, post religionis loca, propter te civitatis aspexeram: jam grati parabam verba colloquii, vereor dicere, quod remansit; ne loquendo cogar denuo sustinere transacta. Illustrem virum Erduic, quem me tu, Ecclesiae decus, desiderare feceras, improvisus oculis casus ingessit: ibi comites mei videre, quid peterem, ibi animi mei aestus innotuit, quem ante sub praedictae claudebam umbra personae. Nescivi occultare per caritatis tormenta quod volui, nec fucis aliquibus colorare conscientiam. Moerentem me ad domum reduxit, qui prolixioris itineris causas incidit. Fatigationis meae, fateor, compendia non amavi. Ecce contestationem diligentiae meae et mentis asserui. Vestrum est, si vera dixerim, vos interrogare, et animum meum affectionis vestrae aestimatione cognoscere. Domina mihi, saluto et deprecor, ut libens per praesentium portitorem suggerenda cognoscas. Nulli dubium est inter prudentes sacrae fidem promissionis impleri, et amicitiam quae fertilibus est maritata fomitibus, fructuum nobilitate gaudere. Ego conscientiam vestram appello jam statutis fidelibus obligatam. Ego tanquam de bonae arboris reditu, ita de caritate mutua idoneus carpo poma possessor: nulla partium in aucupio discessionis quod fieri voluit neget impletum. Apud Deum votis aut supplicium debetur, aut praemium. Ego in me religiosi, in vobis nobilissimi consideratione propositi, ad effectum inter nos concordiae aestimo pervenisse quae coepta sunt: nec adolescentibus gratiae et in novam lucem erumpentibus frugibus verborum potuit negare commercium; cum culpa dignus sit, qui in vicinitate positus noluit primus incipere. In hac ergo parte pudoris volens vitare dispendium, nolo evadere opinionem temerarii, dummodo ad effectum me ostendam pervenisse perfecti. Opportunissimum portitorem sarcina imperiti sermonis oneravi, affectu delinquens, per quem qui peccaverit, et veniam meretur et gratiam. Rogo ergo salutationis effusissimae debitum solvens, ut si me cordi habetis, de uberrimi ostendatis directione colloquii: quia sicut amoris elocutor et copiosus assertor es, ita nescis alicui blanda sermonum fucatione deludere. Nunquam inter amantes silentio bene multatur offensu. Gravius inventorem percutit vindictae novitas, quam errantem. Nefas est pro emendatione culparum culpas adhiberi; dum studio curationis, qui medetur aegrescit. Volui taciturnitatem quam circa me hactenus, mei immemores servastis, imitari. Sed homo levis animorum fortium non potui aequare contemptum. Victus sum naturae fragilitate, confiteor; et quod vos credo computare inter vitia plus amando styli abstinentiam effusa loquacitate pensavi, et longi dolorem silentii sermonis ubertate composui. Exspectans quidem a vobis praevium munus in litteris: sed nolui mihi ipse, dum diu taceo, negare responsum; aestimans, quod loquendo, formam dare, nisi loquendo, non possem: proinde, domine mi, salutationis debendae obsequium solvens, perlatorem praesentium ad vos specialiter destinatum solita dignatione suscipite, et sublatum de consuetudine scribendi usum reparate, ne in damnum gratiae parcitas contingat ista verborum. Quousque tantum licebit absentiae? quousque fama nobilis epistolaribus destituta commerciis veterascet? Nolo evadere opinionem temerarii, dummodo ad notitiam possim pervenire perfecti. Volo esse paginarum praevius destinator, ut Galliarum bona ad Italiam migrent, sine ullo formae suae translata dispendio. An forsitan putabas te in quocunque loci delitescere, quem scientiae lux longe positorum monstrabat aspectui? Et nisi me in laudibus tuis, domestica quid relatio, sed per imperitiam sui pauper angustet, et amplissima meritorum tuorum praeconia perlatoris arctet exilitas; utriusque bibliothecae fibula perfectionis ex gemino latere venientis partes maximas momordisti, procurando ut tali ingenium tuum saturitate pinguesceret. Taceo summam coelestis collatam beneficii, et dotibus sine humano adjutorio supernis instructum. Recte enim hoc aestimatur venire de superis quod inter homines nullo constat exemplo. Sed haec melius secuturis, vita comite, censeo reservanda temporibus: ad illud venio, in quo me sejunctissimus instruxisti. Quantum habui praesentium portitoris sancti Felicis assertio, in epistolis meis sine cura dictatis Romanam aequalitatem, et Latiaris undae venam alumnus Rhodani perquirebas. Sollicitus, credo, scrutator et diligens, quid lima poliret, invenit, dum per infabricata verba discurreret. Nescimus quia quid qua mente homo legerit, quod hac profert deliberatione sententiam? maxime cum scriptum sit: Ipse parens vatum, princeps Heliconis Homerus. Judicis excepit tela severa notae. Rogo et si indigenas, et si inter studiorum suorum palaestra versatos fulget Latinitas, mirum dictu, si amat extraneos. Periculum facere de eloquentiae pompa non debeo, nec praesumo, qualiter quis valeat experiri; cum professionem meam simplici sufficiet studere doctrinae. Si me tamen quondam studiorum liberalium adhuc nobilitate gaudentem aliquis tali dente tetigisset, parassem vel quod ad excusationem esset idoneum, vel quod non puderet objectum. Nunc vale, mi domine, et circa me ecclesiasticae magis disciplinae exerce fautorem. Scribe vel manda, Melchisedech parentes quos habuerit, explanationem arcae, circumcisionis secretum, et quae propheticis mysteriis includuntur. Ista quae sunt saecularium schemata, respuantur, caducis intenta persuasionibus, telae similia Penelopae. Exigat licet amor, quod non potest implere perfectio, et impetret caritas, ut per loquelae audaciam quae ornare poterat, pereat spes tacendi: maxime cum sit dicendi, ut Tullius refert, nisi cum necessaria, nimis inepta conditio. Sed inter narrationum vias et itinera aperienda falce doctrinae, teneri nescius virium consideratione regnat affectus. Imperatoris loco dominatur semel penetrabilibus cordis infixa dilectio; credens quod non de verborum pondere vel pompa capiatur, qui de absentis propinqui est salute sollicitus: nec existimat quod nasci possit offensa de gratia: hoc ad laetitiam satis esse conjiciens, si optatam nuntiet epistola sospitatem. Sed vos, quos libra peritiae in eloquii lance pensabit, quibus ubertas linguae, castigatus sermo, Latiaris ductus quadrata constat elocutio; quaeritis nimirum in aliis quod exercetis, quaeritis quod amatis: nos ab scholarum gymnasiis sequestrati, arentis ingenii guttis quaedam oceani fluenta provocamus, quasi lychnis contra solis radios pugnaturi. Mei macies longe se monstrat studii; et nisi excusetur pietate garrulitas, dispendium proprii pudoris est quod amavi. Vena quidem linguae a generis fonte trahitur; et fervore genuino solet fetura nobilis incitari. Ego mea sum impar prosapia: me dotibus vestris quasi peregrinum scientiae plenitudo non tetigit: ego vos tantum laudare magis quam imitari valeo. Et quamvis nondum in me ad florem venerit matura facundia, et pressus onere gratiae solvendi deserar facultate; committo tamen cymbam tenuem placido mari; quia parum ab ingratitudine differt muta gratulatio. Unde nascitur ut prospera quae de vobis perlatoris relatione cognovi, inter coelestia mihi beneficia computentur. Et quamvis deberem reddere sermonis officium: sed quia portitorum negligentia fecit ut directae a vobis aut retinerentur aut perderentur epistolae: ego tamen verecundiam meam in statione degentem ad incerta deduxi, et totum me legendum sapori vestro committo. Salve, mi domine, et amantem vestri frequentibus colite muniis litterarum. Circa quae studia pigrum esse nec diligentem convenit, nec facundum. Pro voto militant desideriis propriis necessitates alienae, dum in gaudium nostrum aliquorum precibus exhibemus obsequium. Quis non pretio propter se quaereret quod alteri sub hac occasione praestatur? Debent mihi nunc perlatores praesentium debita mea, et non solum me ad solutionem non pertrahunt, sed se fatentur obnoxios. Non est incuriae, quod raro a me scripta prorogantur: similia frequenter, ut nunc reperi, bona subtrahunt. Inveniant ergo hujus beneficii fructum, si me diligitis, portitores. Qui sicut a me ea quae erant offerenda, exegerunt; ita ad vos, ut opinor, scriptionis commercio optata perducunt. Domine mi, salutationis obsequia restituens, Deum precor ut haec vobis in bona valetudine porrigantur, et reddatur illico pagina, quae meam quaerat, vestram nuntiet sospitatem. Vix aliquando mihi ea quae diu cupita sunt ex sententia successerunt, ut sitim quam ex litterarum vestrarum ardore conceperam, eloquentiae divitis unda satiaret, et aestus quos exspectatio longa geminaverat, arridentia labiis fluenta restinguerent. Sed cur me ad votorum asseram summam fuisse perductum, cui majus nascitur de impetratione desiderium, dum de sermonum vestrorum flumine pectus ardescit? Ostenditur mihi liquido, quam sit rerum nescia mens humana, quae, dum pretium propriae ambitionis intelligit, assuescit plus amare ad quod tarde pervenit; et dum abundat in praesentia quo delectetur, magis superest quod requirat. Nunc confiteor, in litteris vestris superforaneam cautionem mei aestimator expavi: ubi dum secundis in altum loquelae vestrae portarentur vela proventibus, et in obsequio militaret quidquid spirat; remigium vestris dicitis deesse colloquiis. Non est licita, veri diligentia sequestrata quam pingunt verba, formido: remis opus est, quotiens nullo flaminum puppes juvantur impulsu: his non eget, cui secundam navigationem fecit conspiratio devota ventorum. Sol facibus non juvatur; nec lunaris globi claritudinem minorum siderum aliquando illustravere collegia. Domine, ut supra, honorem salutati exhibens, precor, ut apud magnitudinem vestram studiorum meorum fructu non caream: postquam vobis quid cuperem non celavi, ut scriptionis operam quam hactenus protulistis, styli frequentia vel ubertate pensetis. Meritum meum regnator coelestis si attenderet, aut exigua bona adipiscerer, aut magna supplicia; et mei idoneus aestimator, quo meritis pervenire non poteram, voto non tenderem. Sed gratias illi, qui delicta nostra sic ne extollamur resecat, ut spem ad latiora perducat. Domini Avieni dictionibus a me debentur ista praeloquia: qui necdum ad bonam valetudinem reductus, animum meum sollicitudinis catena laxaverat, dum adhuc inter spem et metum anxii vota penderent, naturam respiciens indicavit quo tonaret eloquio. Judicio quidem ista praeceperam, et altricem nobilis metalli venam in thesauris quos pepererat agnoscebam. Sed etiam in hoc peccator evenire vix credidi, quod assequi non merebar. Verum dico, teste divina clementia, si sunt aliqui in Liguria, qui de litterarum possunt genio et splendore judicare: vos crediderunt in illa dictione laborasse, quam aetati praejudicans canus jam in puero sensus excoluit. Sed ista magis illis cum lacrymoso gaudio dixi, quos aut effusus sanguis albo curiae coelestis ascripsit, aut clara confessio: qui secundis confirment primordia nostra successibus. Vos famuli humilitate et obsequio salutans, opto inter quaevis, dum istis animum relaxatis, adversariorum mala gaudere. Nihil est enim in quo possimus inimicorum damna sentire. Hoc nobis Deus contulit, quod invidia terrena non subtrahat. Quid faciam, quando rescribenda vos scribitis, et pro bono praescientiae coelo vobis obsequente concessae, quidquid alienum pectus potuit investigare, narratis? Liquet supra hominem esse, duorum sic implere personas. Sed ad illum referantur ista, qui praestitit. Ego tamen remittere me orationem, per quam in umbram antiquus Tullius trudetur, non promisi. Quippe qui acceptum quaternionem sub majori, quam ingenio meo commodabat, celeritate reddideram: dum fidei serviens, quae ad profectum poterant pertinere contempsi. Nihil apud me de veneranda tunc dictione remanserat, nisi quod ad fructum, quantum aestimo, bonae opinionis reposcenti memoria furante subduxeram. Nolo dicere, quale fuerit quod invitus restitui, quale etiam quod amavi: ne manifesto credatis vos alleganda sine sui dispendio praedixisse. Curis meis tamen super hac parte, serenae lucis meae domni Avieni miseratio, licet incipientis, tamen jam probata succurrit, quamdam schedulam quae ipsi remanere potuit, ostrum mihi nobilitatis ingessit: hanc hactenus habui: inde sum et locutus, et sapui. Sed postquam et aliena beneficia jussus sum pendere, perlatore eam sequente destinabo: non eam in me pro peccatis meis intelligens benevolentiam, ut quod externorum muniret ingenia, bene credulus non negarem; sciens me hominibus, quod impugnat propositum, cautione misceri. Verum dico, illo teste cui nota sunt omnia, a me illas mundi ore, celebratas dictiones vestras, quod credo inscitia mea fieri, cuiquam dari nec tormenta compellunt. Domine mi, salutationem reverentiae vestrae exhibens, contestor quia negligentia judicium meum, nec adulatio impugnat affectum. Propheticis oraculis sublimitas tua praestat obsequium, et ad fidem veterum sanctionum militat novellis excessibus. Providisti ne segnior admonitio remaneret valetudine subtracta neglectui. Scriptum enim est per Dei cultores, quorum aures prudentium debeat doctrina transire, quos falsi sermonis sapore pertrahere; allegans perire monita, quae in alia constitutis deliberatione praestantur. Ego tamen loco humilis, lingua mendicus, solis antea necessitudinis stimulis verba concessi, et ad contestationem diligentiae, prioribus litteris exhibui sub sanguinis libertate responsum. Nunc male est animo, quod injuriarum fructu carens, sumpsisti forsitan mentita apud te urbanitate jactantiam: nesciens quod auctorem repetunt tela, quae indocilis adversus alterum manus emiserit. Quis putet contumeliam, quae solam conscientiam destinantis affligit? Improborum natura est, hoc sentire de omnibus quod merentur, et in malis solatium nusquam videre innocentiam. Tormenta sunt maculatae conversationis non sibi credere esse participes. Haec illa mente descripsi, qua memor propositi odium compellor debere criminibus. Nullum dens meus, nisi de se tetigit confitentem: dum vitia incessimus, reum ira manifestat. Nam injurius sim, si styli loco vomerem sentiam, aut mihi scripta computem, quae relegens non agnosco. Scit enim Dominus, quia si non nostro nomine notata fuisset epistola, ad quem fuisset directa nescirem. Tibi habe facetias tuas: aut illis rese va cum quibus vobis sine oris officio, per clandestinae familiaritatis communionem clamor est actuum. Ecce salutationis honorificentiam solvens deprecor, ut in dirigendis epistolis loca, tempora, personas attendas: ne quod ego ad me scriptum non computo, alterum forsitan laedat. Quia aestimo te hujus epistolae formulam ad plurimos destinasse, et sola nominum commutatione, eam per singulos sine meritorum consideratione transmittere. Ut tradit quaedam eloquentiae persona sublimis, lex est in epistolis negligentia, et auctorem genii artifex se praebet incuria. In quo opere illud subducit gratiae, quod cruci tuum testis sudor invenerit. Caminis excocta fabrilibus verba non flagitat salutis suae nuntius, et quaesitor alienae. Melius si in his commerciis pura elocutionum fronte congredimur: diademata simplex colloquii cultus abjurat: epistolaris communio, si quando affectatum decorem fugit, obtinuit. Sed magnitudinis vestrae dives et elucubrata narratio mendicis limitibus nescit includi; nec oris thesaurum quibuscunque arctare confiniis: magnorum more fluminum riparum frena contemnit. Non dum compositum velamen occupationis locuples lingua transgreditur, his tantum se studiis militare significat, ad quae vel occasione perducta est. Et nisi vobis, quietis nostrae testimonia, reipublicae gubernacula sentiremus fuisse commissa, et rem laboris vestri esse, quidquid ubique disponitur, vel Italiae curam didicissemus unum pectus ingressam: pene vos sola putaremus paginalis styli cura et assiduitate macerari. Deo debentur haec munera, qui et amatorem scientiae sensum contulit, et limam studiorum ad oris fabricam non negavit. Non sic pernix aether acta nervis arundo proscindit: quemadmodum inventa ingenii vestri sermo describit. Nulla languescit obice, nullis tardatur obstaculis: fit pervia quaecunque se illi difficultas obtulerit: et mirum in modum per allegantis peritiam mutatur natura causarum: hoc facis in merito negotium habuisse, quod cupias; veritas est, quodcunque pro veritate narratis. Hinc cautis judicibus non licet repugnare: minutissimi discussores opinionis lucrum aestimant, si sequantur quo pertrahit oratio imperiosa captivos. Huic ergo linguae, his opibus reverentiam, fateor, ad quam primus cucurri, debeo singularem. Et opto esse plurima, quae mihi ad caritatis fibulam agenda mandentur. Sed quae injunxistis de religiosis feminis, Speciosa et germanis ejus, male est animo quod implere non potui. Nihil enim nunc mihi cum illis residuum est familiaritatis aut pignoris; maxime quia in disjunctis civitatibus degunt. Ad quas tamen missas ad me litteras mox direxi; quae responsum usque ad illa quibus se viderent, tempora protulerunt. Ego, ne magnitudinem vestram suspensam tenerem, scripta prorogavi: mox ad vos perveniet, si quid mandaverint, quod libeat indicari. Nunc honorificentiam salutationis impertiens, rogo, ut mihi magis cum Ecclesia sublimitas vestra si quae sunt agenda, committat: quia puto me in affinium vestrarum causa, vel matronae, amici circa vos diligentiam pectoris non celasse. Lucrum forsitan putaret inimicus, si inter pericula quae Christianis indixit, credentium animos subegisset, et per diversa Domini grege disperso, non superesset vel inter paucos, a quibus possit fide perseverante calcari. Regnat adhuc ille in numero vestro, qui sibi non tam in multitudine, quam in devotione complacuit. Scriptum enim est, datam Satanae potestatem, ut servos Christi cribraret: ut quod de tritico inveniri posset, horreis jungeretur; quod de paleis, ad ignium alimenta transiret. Ad vos specialiter dictum est: Nolite timere, pusillus grex: complacuit Patri vestro dare vobis regnum . Venit inter vos gladius perfidorum, qui marcida Ecclesiae membra resecaret, et ad coelestem gloriam sana perduceret. Quot habeat Christus milites, certamen ostendit: qui triumphum mereantur, per bella cognoscitur. Nolite metuere, quod pontificalis a vobis apicis infulas abstulerunt. Vobiscum est sacerdos ille, vel hostia, qui non tam honoribus consuevit gaudere, quam mentibus. Majora sunt confessionis praemia, quam nominatae munera dignitatis. Ad illa plerumque etiam minoris meriti personas favor humanus adducit: ista nisi gratia superna non tribuit. Ipse enim in vobis et pugnavit et vicit, quem fides meretur et inter hominum tormenta sociari. Prolixis non est opus fervorem in vobis coelestem animare colloquiis. Habet incrementa sua divinae virtutis incendium. Nec opus est eos in tropaeo jam positos attolli laudibus, qui sine monitore vicerunt. Gravat conscientiam Christiani quidquid afferunt blandimenta praeconii. Res quidem virtutis est, quam fecistis: sed summi praemii restitutione superanda. Quod tamen directis ad filium nostrum H. diaconum litteris sperastis, beatorum martyrum Nazarii et Romani benedictionem poscentes, fidelibus non negamus. Accipite veneranda patrocinia invictorum militum: et quia vestram jam fidem in praeliis imperator agnovit, feliciter confessionis munera consummate. Dabit Deus, cum ipsi placuerit, reducem Ecclesiis quietem: ut moerorem quem indixit adversitas, pacis dulcedine consoletur. Coelestis dispensatione mysterii, uno tempore mihi sororis Lupicino refusus est matris affectus, et geminae copula necessitudinis, peregrinantem recipere meruit post intervalla pietatem. Revixisti apud nos post dilectionis quem procuraveras obitum, beneficio litterarum: vidimus amorem quasi de quadam sepultura surgentem. Inauspicato nobis incolumitatis vestrae nuntius accessit auditu, quam credebamus per contemptum nostrum viventem busta complesse. Credimus te dura perpessam: sed confitemur irrogasse durissima. Quod sustinuistis, commune cum bonis est: cum crudelibus, quod fecisti. Ubinam gentium materna hactenus cura delituit? ubi quod fratri debebatur, erravit? ad longiora animus tuus quam corpus abscesserat. Si te ad ultima terrarum confinia peregrinationi socia dispulisset adversitas, illuc sequi debuit germanae fides, et sollicitudo genitricis. Sed in occasu solis cui proxima fuisse narraris, frigidum pii amoris pectus habuisti. Imitata fuisses aetherei sideris circa debitam diligentiam defectum feliciter renascentem, et feriatum a gratia non perpetuo animum gessisses. Suscepisti mentem provincialium, quos adisti: mutasti regionem, et propositum pietatis abdicasti. Nam abjurans Italiae communionem, non solum circa amicos, sed etiam circa interna pignora repulisti. Postremo animae tibi mutatio accessit commutatione telluris. Quam timeo quod longis incuriam tuam incesso colloquiis! quid offensa faciet, quae illaesa contempsit? Dedisti justum dolorem studiis non amantis: quae te innocentem faciant, causas ingessi. Sed exprobratio ista, si per se respicitur, aspera est; si origo ejus inquiritur, omni dulcedinis melle condita. Graviter fert circa caritatem negligentiam, qui parentis silentium liber accusat. Poteris errata corrigere, si praesentia non vales, scriptione multiplici. Salutis ergo gratiam praesentans, quaeso, ut mei memineris, qui preces tuas circa communem filium et vota praecessi. Ante enim quid debuissem consideravi, quam quid velles agnoscerem. Tu Deum religione placa, et precum circa nos assiduitate compone: qui intentionem meam in ejus profectum et cordis secreta respiciat, ut quod ego labore polliceor, ille praestet auxilio. Par quidem fuerat sublimi viro Pamfronio commeante ministerium paginae ad vivi sermonis officia transferri: nec illum epistolari fasce onerari, quem non tam verba mea contigit nosse, quam studia. Sed ejus in his officiis manus dantur imperio. Postulat adjutricem paginam latentium scrutator animorum: et ideo ne quid apud eum nostri deesse contingat obsequii, scripta concessi, et si commendationi non necessaria, praeceptis ejus accommoda. Quibus enim sermonibus prosequendus est, cui totum magnitudinis vestrae licet sperare de gratia? Ita eveniet, ut angustiora sint supplicantis verba, quam merita perlatoris. Quid enim praestes juvaminis illi, pro quo quantumvis popo ceris, plus meretur! Ergo ad styli exercitium junguntur haec, non ad beneficium commeantis. Juvat animum sub quavis occasione vestri meminisse, licet nominato scriptione nihil tribuam. Ecce tamen quia jussus sum, illa quae praestantur extraneis, insinuationis dicta subjungo. Juvate vos peculiariter expetentem, fiduciam ejus dignatione roborantes: quidquid spe praecipit, inveniat: ut si meritorum suorum angustus aestimator est, ad me referat quidquid fuerit consecutus. Obsequium salutationis impendens supplico, ut crebris me relevandum ducatis affatibus; cui inter moeroris sarcinas nullum, praeter oris vestri solatia, potest esse subsidium. Nemo peritiam pomposa elocutione condemnat; nec spernendum cum pudore dicit esse quod sequitur. Sui impugnator est, quisquis elucubratis sermonibus linguae cultum praedicat abjurari. Ego tamen in epistolis magnitudinis vestrae diligentiam semper, non verba pensavi: nec adjutricem malitiae facundiam majus pretium habere censui quam simplicitatem, quae infucata fronte secretum mentis enuntiat. Hoc in sanctis hominibus et amavi semper et colui. Ago nunc atque habeo gratias, quod parvitatem meam litterarii sermonis visitatis affatu: et inter occupationes et excubias quibus universos Ravenna distringit, mei cura non ponitur. Reddo ergo effusissimae salutationis officia, sperans ut praesentiam meam apud dominos meos amantis vestri, pro dignatione qua credentem fovetis, faciatis optabilem. Probabiles causas habeo, quibus unanimitatem vestram styli mei morsu, quamvis rubigine sordentis, incessam: quas, cum sis abundans naturae bonis et ingenii facultatibus locuples, purgare non possis. Ego unquam credidi ad alium reditus vestri citius indicia posse perferri? Ego curam mei inter quasvis occupationes, illud amicis censui consecratum pectus excedere? Ecce ante oculos meos redduntur aliis paginae, et amica exspectatio sub omni credulitatis meae despectione frustratur. Nolo litteras majori objurgationis felle complere. Sufficit tristibus stricta narratio. In eo adhuc animus meus, quo magnitudinem tuam discedentem monuit, persistit statu: vestrum est, si temporum mala contemnitis, promissam servare concordiam. Salve, mi domine, et amantem tui releva communione sermonis, ut scribendo deleas dolorem, quem vides amico per scriptionis abstinentiam contigisse. Abundo gaudio, nec clauda laetitiae meae fides est, ideo aliqua per diabolicam inspirationem nasci certamina, ut tu, qui te ultra emendationem omnium protulisti, triumphi honore gratuleris. Non est, ut video, effeta Liguria: nobilitatem pariendi nec in temporum extremitate deposuit. Inimicum vitiis adhuc et in cineribus nutrit incendium: in cujus favillis ultrix criminum flamma non moritur, nec hostis errorum ignis operitur. Quam timui ne velut exhausta cessaret, dum epistolae vestrae frontem alienis fuscatam praestigiis sollicitus trutinator aspicerem! more parentis attoniti, qui cum carum pignus ad bella transmittit, nec de explorata esse patitur virtute securus. Ad incrementa sollicitudinum triumphos filii numerat, non quietis: plus expertae metuit felicitati, cui formidinem ministrat affectio: quia ignara cautionis est mens instituta victoriis: et in acie amor laudis salutis oblivio; tropaei gustus abdicari imperat lucis affectum. Sapor vitae illos tantum possidet, qui de conflictibus venientia bona nulla didicerunt: semper ad gloriam jungitur, quod de incolumitatis propriae cura decesserit. Sed mihi in praesentiarum supersedendum est hujusmodi scriptione. Non sunt militis nostri plus praedicanda, quam asserenda certamina. Ubi jaculis opus est, verba nil conferunt. Licet promulgasse meam sententiam fuerit, dum vestram praedico, et hoc sit respondere, quod responsa laudare: Dei tamen opem precatus, obsecutura fidei verba subjungo; ad illum convertens styli mei cultum, qui quotiens scribenda est infelix curvis terra vomeribus, se famulis suis germina collaturum promittit esse, quae jaciant, dicendo: Ne cogitetis, quid loquamini: Pater enim vester est, qui loquitur in vobis . Ipse ergo ad faciendam promissi veritatem veniat: ipse oris mei labantem confirmet infantiam, ut allucinationis nostrae concinnatio inhumana videatur. Sed quid diu replicanda circumloquor? unum rogo, ut pro modulo meo rescripta taxentur: nec putetur aut legi aut defensioni deesse, quod nescio. Ergo, ut scriptione testamini, inventus est homo, qui servos Christi, quemadmodum ipse promisit esse faciendum, sub hac occasione cribraret, afferens de arbitrii libertate homini in una tantum parte quae deterior est, eligendi datam esse licentiam? O schismaticam propositionem, quae juxta Apocalypsin scriptas habet in fronte blasphemias ! Quae ista libertas est, si valet, edisserat, ubi hoc datur solum velle, quod puniat; aut quare electionem nominet, ubi unam tantum partem asserit fuisse concessam? Quod si veritate subsisteret, locum divina judicia non haberent. Quid enim boni a nobis Deus noster recte quaereret, qui appetentiam ejus de voluntate subtraxerat? Sed juxta Apostolum, Nunquid iniquus Deus? absit . Inter homines a recti discordat affectu, qui a subjectis exigit, quod in potestate non tribuit: hoc de Deo qua conscientia sentiatur, advertite. Ubi est illud Apostoli clamantis, et pro arbitrii libertate testantis, Velle adjacet mihi, perficere autem non invenio ? quid est aliud, nisi dicere, Novi dextrum iter eligere; sed nisi ingredientem juverit gratia superna, lassabor? Nemo dubitat, nemo condemnat, quod auctore gratiae praestante et ipse aequitatis hominibus callis aperitur. Dux enim bonorum et praecessor est gratia, quando coelitus multiplici ad requiem invitamur hortatu: quando nobis dicitur: Venite, filii, audite me ; Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum ; Ubi ego sum, ibi erit et minister meus . Sed nisi talibus moniti, et voluntas nostra quae libera est, et labor praestet obsequium, ad periculum et gehennam non imperio aliquo, sed sponte devolvimur. Itaque aut praemium devotio, aut poenam contemptus operatur. Alioquin non erit justa retributio, quae aut per supplicia refertur necessitate peccantibus, aut bonam mercedem offert operi, ad quod trabuntur inviti. Ergo debemus gratiae quod vocamur: debemus gratiae, quod occultis itineribus, nisi resistamus, sapor nobis vitalis infunditur: nostrae tamen electionis est, quod beneficia demonstra a sectamur. Via enim scelerum non imperatrix nostra esse legitur sed famula, cum de peccatis dicitur: Sub te erit appetitus eorum . Quid enim sibi vult universa prophetae, quasi sertis redimita elocutio: Noli aemulari inter malignantes ; Nolite confidere in principibus ; Nolite fieri sicut equus et mulus ; et Apostolus: Nolite fieri servi hominum ? Toties Noli in superna admonitione, quo respicit, si aliud velle non licuit? Deinde quamvis in persona Christi, tamen pro arbitrii astipulatur ejusdem prophetae nobis libertate testimonium: Ut facerem voluntatem tuam, Deus meus, volui . Et alibi: Voluntarie sacrificabo tibi. Et: Vota mea Domino reddam. Et iterum: Vovete et reddite. Illud autem beati Apostoli quo se muniri credit, exemplum, nobiscum facit, si quae sequuntur advertat, cum inimicus arrogantiae dixit: Gratia Dei sum, quod sum . Mox enim, ne sic fugax gloriae crederetur, ut longo intervallo a veritate descisceret, sapiens architectus adjunxit: Abundantius omnibus laboravi, et gratia Dei in me egena non fuit , quod dixisse est: Christus in me, quem digne aut abundanter muneraretur, invenit. Non enim pauper est divina gratia: sed meritorum nostrorum putatur quadam macie aut exilitate tenuari. Quae tunc non suis aestimatur meatibus fluere, quando de ejus cursibus ariditatis nostrae vena nil recipit. O si epistolaris pateretur angustia sacrorum voluminum arcana reserari! Sed timeo ne qui nullam poterit, Deo inspirante, in fide nostra invenire calumniam, de paginae prolixitate causetur. Quid illud, qua mente suscipit: Ecce aquam et ignem, ad quodvis porrige manum ? quid alia quae copiosus assertor ipse replicasti? Credo more aspidis clausa, ut aiunt, aure transivit. Video quo se toxica Libycae pestis extendant: arenosus coluber non haec sola habet perniciosa, quae reserat: ad aestimationem occultorum facinorum ferenda sunt quae fatetur. Vult enim ad illud pertingere. Neminem suo vitio aut negligentia perire, si homo utriusque rei boni et mali per potestatem concessa electione privatur. Hos tantum jactat potuisse salvari sine labore ullo, sine mandatorum amicitia, quos peregrinantes a merito favor tantum coelestis eripuit. Proinde, quod in ipsum referatur, illos periisse intelligit, quos gratia noluit divina liberare. Tu mi domine, salvedicto, fac apud te ut sies: et si sanari mancipium mortis non potest, a contentione desiste: ne cum te fidei radice fultus valida niteris, ille sub occasione hujus controversiae, ante editionis tempus, divini seminis ab aliquorum utero partus excutiat. Dabis veniam quod celer rescripsi, quia aetati adhuc debeo indocilem festinationem. Vos maturitas et pondus decet. Proinde credentem fovete, et nugas meas a publico rigore subducite: quia si pagina nostra res crepera atque anceps est, jussionis vestrae se tuetur patrocinio, ab hoc quod nemo imperata fastidit. Vale ergo dicens, legenda commendo: fiet etenim ut posthac bene accepti ad parendum delenificae obedientiae stimulis incitemur. Quater ad magnitudinem vestram scripta prorogavi, et adhuc tanquam deses accusor: lingua militavit affectui, assiduitas diligentiam non meretur. Credo portitoris aut negligentia aut invidia, ad hanc me offensam fuisse perductum. Ecce tamen scripta multiplico, et pro voto vestro prosperitatis meae indicia faciens, de vestra cupio felicitate gaudere. Salve, mi domine, et amantem vestri sub omni dignatione relevate: quia Deo proximam rem facitis, patrocinio vestro, credentem plena fide et communione relevare. Supervacuis ad beneficia laborat impendiis, qui solem certat facibus adjuvare: gratiae plenitudo adjectione non indiget: nec ulla requirit commendationis augmenta, quem ad amicitiarum cumulum merita pertulerunt. Illustrem et patricium virum Albinum parentem vestrum styli mei cura prosequitur: cui per paginam non impendo necessaria, sed votiva: et quamvis utilitati ejus nihil adjiciam, amorem tamen mereor, quod praedicti jussa complevi. Venerabili ergo domino salutationis obsequium impertiens, precor, ut circa diligentiam suam praedictus vir magnificus recipiat, quod mihi, dum vos colit, exhibuit. Novi enim cito amplissimum virum ad cordis vestri esse penetralia perducendum, quem innocens propositum suis erit apud vos dotibus adjuturum. Sine dispendio tutelae orbantur, quos ad vos pertinere contigerit: non desunt illis paterna subsidia, quos fovetis. Lupicinum Euprepiae nostrae filium loquor: ad ipsum pertinet praefata generalitas: de cujus substantia sublimis vir, venerator vester comes Tancila dixit mihi, a domno nostro rege, quod referri grave sit, impetratum. Nam universas matris ejus facultatulas a Torisa, vel aliis asserit fuisse competitas. Aliud quod infelicitati pupilli potuissem praestare, non habui, nisi ut vestram notitiam instruerem, et veri fungerer relatoris officio. Vestrum est, inspirante Deo, circa miserum providere quod adjuvet: ad me respexit, quae mihi resignata sunt, indicare. Domini vere mei salutationis obsequia praesentans, de clementia divina postulo, ut laborem vestrum juvamen coeleste comitetur. Dispendium credo esse diligentiae, nullas commeantium manus litterarum dote munerari, quae solent lectione etiam vultus ad longinqua portare, et carorum imagines officio praesentare sermonis. Ad ista jungitur etiam bene de utriusque merentis sublimissimi Luminosi portitoris occasio, qui ad religionem meritorum vestrorum suae quoque gratiae fructus adjungit. Quis geminus patiatur ut sub quacunque negligentia haberetur affectus, si a paginis temperem, quas dignatio vestra exegit, et si illas nominatus non accipiat perferendas? Deo gratias, quod in fronte epistolae locandum fuit, quia felicitas vestra votivis erigitur aucta successibus; quod tumida inimicorum cervix Christo Deo non gravata succumbit. Spe praeceperam quod affectus ostendit. Bene enim sententiae coelestis finem praenoscit, qui novit qualitatem ejus de actuum humanorum serenitate colligere. Vale ergo longum, mi domine, et amantem vestri styli usu relevate; ut quidquid subtrahunt intervalla terrarum, tabellaria compenset oblatio. Pro coelesti dispositione reditus mei indicia fieri nullo magis quam amico Ravennam properante convenit: cujus fidelis relatio etiam pagina cessante suffecerat. Sed usu abstinere non potui: quo si sub quocunque neglectu temperem, videor damnasse styli frequentiam quam amavi. Jungitur, quod praedicto obvias in negatione manus exhibere non potui, qui scit ab amantibus sui securus exigere, quod eis pro religione conscientiae novit fideliter exhibere. Ravennam ergo digressus, quae quidquid in praesenti vita habeo dulce complectitur, Mediolanum salva corporis valetudine, Christo prosequente, perveni; male ferens quam in redeundo, hieme impellente, optavi forsitan contra desideria celeritatem. Sed ad Deum cuncta referenda sunt, cui adjacet humana facta componere, et diligentiam corporalem aeterni amoris sapore mutare. Nunc ad scriptionis causam dicta humili salutatione et commendatione me confero perlatoris: qui si pro mentis vestrae serenitate gratuletur beneficiis, agnoscit se aut recepisse quod vestris praestitit, aut qualiter amare debeat, incitari. Quem si vel nolit, festinum redire compellite: quia et affectui meo praesentia ejus est necessaria; et si Deus promissionem statuerit, cum ipse jusserit, utilitati exspectatur accommoda. Aut alitur, aut sustentatur scriptione diligentia: ministra affectionis est epistolaris confabulatio: muta caritas simulacrum repraesentat ingrati: depretiat genium suum, quae in vocem non prorumpit, amicitia. Bene secretum pectoris reseratur clave sermonis: dignationem vestram jam patior. Haec pro ingenii viribus paginalis commercii libamenta dedicavi, per quae usurpo vindicare mihi meritum plus amantis. Nemo enim taciturnitatis repagulo ora porrigit, quam decisi foederis memorem proditor mentis loquela non deserit. Principem ergo locum in litteraria communione possideo, et majori cultura dignus sum, qui prior quid gestirem, patefeci linguae testimonio. Ecce religionem dirigendae paginae sine nube disserui. Vestrum est in me fovere quod recepistis; ne judicia culminis vestri, me jacente, patiantur examen. Exponit enim censurae sententiam suam quisquis quod elegit non tuetur. Domine mi, salutationis reverentiam pleno dependens obsequio, Deum rogo, ut beneficiorum circa vos suorum incrementa multiplicet: quia solus census est meorum plenissime commodorum, qui celsitudinem vestram ad fastigia quae debentur extulerit. In vicinitate vos degere moderna scriptione signastis, jungentes ad dispendia gaudiorum, statum vestrae valetudinis imminutum. Non nego, sic mereor, ut semper mihi cum dulcibus amara socientur. Hactenus vos Ravennatibus occupatos excubiis adversa tenuerunt. Unde quia laxari contigit, corporis in vobis est labefactata substantia, ne in totum liceret optata promereri. Quam dura est humanarum rerum conditio, quae quotiens desideriis aliquo sapore responderit, mox et in foribus concessa permutat. Expavi tamen calumniam, quam oratoria et nimis Daedala provisione litteris indidisti, ut injuncta pro utilitate tua nolle me credas, si efficere non potuisse signavero. O artificis ingenii secretum, quod plus commoditati prospicit, quam de amore confidat! Deus testis est me tibi non negaturum esse quod valeo. Tu Deum roga, ut actionem meam infelicium, quas diligit, litterarum non patiatur calamitatibus impediri. Nihil enim est, quod magis pro obice metuam actionis impositae, quam illud quod novi, accipere scholasticum nil mereri. Confer magis ingenium tuum ad squalentia jura: per quae quidquid scabrida poposcit lingua, mox meruit; aut si non meruit, mox avulsit. Domine, salutationis gratiam solvens spero, ut effusis laborem meum precibus juves: quia cum non habeam docti aut eruditi meritum, saepe in causis sustineo facta perfecti. Deo gratias, quod principis loco ponendum est, qui magnitudinem tuam, quae a me erant offerenda, fecit exigere. Dedisti pretium garrulitati, quam vix hactenus intra verecundum penetrale continui: eliciti utor styli genio, quem duriter ab importuna scriptione revocavi: meritum coactae vocis inusitata loquacitate possideo. Nam postquam me jussisti paginas destinare, animo meo, quod tacueram, commendasti. Euge, frons diu prodiga: aliquando mihi contigit ad affectionis copiam sine tui dispendio pervenire. Discamus non odisse quod adjuvat. Silentii gratia fecit, ut te libera jam loquamur: exspectantur a nobis saepe fastidita colloquia. Non ibo longius: asseritur, ut video, linguae officium raritate sermonum. In qua parte non clauda laetitiae meae fides est: sententia nostra veri astipulatione fulcitur. Ecce ille qui doctorum epistolas grandi dotatas messe colloquii summis labiis vix libabat, tabellae nostrae culmos non dedignatur accipere. Gemina, pudor, mihi hilaritate profuisti: cum tu in statione certus es, et cum frequenter contempti desiderantur affatus, facta est ecce melior ejus sententia quem amamus. Nobis ergo verecundia, consuli nostro emendatione prospeximus. Sed ne in longum procedat pagina transcendens terminos praefinitos, et loquendo multa, quod tacuimus, demonstremus non fuisse consilii; vale, mi domine, et amantes tui hac communione dignare: quia praecelsi honorum tuorum apices haec sola recipiunt argumenta, quae de humilitate nascuntur.
(Luc. XII, 32) (Matth. X, 20) (Apoc. XVII, 5) (Gal. II, 17) (Rom. VII, 18) (Psal.
XXXIII, 11) (Matth. XXV, 31) (Joan. XII, 26) (Gen. IV, 7) (Psal. XXXVI, 1) (Psal. CXLV, 3) (Psal. XXXI, 9) (I Cor. VII, 23) (Psal. XXXIX, 9) (I Cor. XV, 10) (Ibid.) (Eccli. XV, 17)