EPISTOLA XXIII.
Idem ad Ottonem I, episcopum Frisingensem. Tuetur Hilarium adversus quemdam non nominatum auctorem, qui volebat, ab illo traditum fuisse, corpus Christi non esse glorificatum ultra caeterorum sanctorum corpora, nec humanam in Christo naturam in accepta gratia excedere excellentiam cujuslibet angeli.
Venerabili Frisingensis Ecclesiae antistiti O., frater G. de Richersperge, devotas orationes cum fideli obsequio Nuper venit in manus nostras quidam libellus vestrae prudentiae destinatus, tanquam a vobis examinandus et approbandus. Qui cum de doctrina magistri Gilberti sit contextus, qualem in glossis ejus deprehendimus, et reprehendimus in scriptis, quae antehac vobis, et vestris misimus, in fine suo tanquam scorpionis cauda venenum diffundit longe perversius quam unquam in praeteritis haeresibus de Christo habitis legerimus. Etenim Ariani, Photiniani, Apollinaristae, Bonosiani ac caeteri haeretici, qui Christo detraxerunt, eum, licet Patri supponentes, angelis tamen excellentiorem docuerunt. Nam etiam de sancta ejus Genitrice hoc sancta credit et celebrat Ecclesia, quod super choros angelorum sit exaltata, in qua pura humanitas agnoscitur glorificata. Novitas vero istius doctrinae suadet credendum de homine, quem Pater sanctificavit et misit in mundum, quod corpus ejus non sit glorificatum ultra caeterorum corpora sanctorum, nec ipse in gratia, quam accepit, excedat excellentiam cujuslibet angeli. Ad hujus pestiferae doctrinae sensum confirmandum putant se habere patronos magnos Hilarium et Augustinum. Dicit enim Hilarius libro undecimo de sancta Trinitate: « Cum igitur haec terrenorum corporum origo in habitu potioris excedat, et conformis gloriae Dominici corporis fiat Deus in forma servi repertus, ut qui nobis formam glorificati corporis sui tribuit, ipse corpori suo nihil ultra possit quam nobis ac sibi commune praestare? » Haec dicta Hilarii praecedentibus et subsequentibus collata sensum habent catholicum, nostraeque assertioni per omnia consonum. Hoc evidenter clarere in nostris codicibus, diligenter emendatis, ubi sententia praemissa, cum sub interrogatione legitur, sine errore intelligitur. Tale est illud in Apostolo ubi, cum dicitur: Quis accusabit adversus electos Dei? , subnectitur: Deus qui justificat? Quod si legatur interrogative, ut oportet, dicaturque: Deus, qui justificat? intellectus bonus omnibus capientibus eum generatur. Si vero affirmative, sensus est errore plenus. Ita nimirum cum dicit Hilarius de Christo: « Ut qui nobis formam glorificati corporis sui tribuit, ipse corpori suo nihil ultra possit quam nobis ac sibi sit commune, praestare, » si legatur interrogative, ut oportet, sensum generat catholicum, quia sub interrogatione acrius negatur, quod dicitur: Ne videlicet Christus ita infirmus putetur, ut, qui nobis formam glorificati corporis sui tribuit, ipse corpori suo nihil ultra possit quam nobis, ac sibi sit commune, praestare. Quis enim valeat aestimare quanta suo corpori contulit, quae sanctorum corporibus conferri penitus est impossibile? Cujus enim sancti corpus vere est cibus, vel uno eodemque tempore invenitur in locis pluribus? Quod unquam corpus quantumlibet glorificatum illi corpori comparabitur in gloria, de quo dicitur: Ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur aquilae . Sive enim per aquilas intelligas virtutes angelicas, sive sanctas animas, in illius corporis vultum desiderant prospicere, quod quasi corpus solare lumen dat lunae, ut sit perfecta in aeternum, cum directe sine terrenae umbrae interpositione, quae solet animabus in carne manentibus aliquando eclipsin facere, aspicit illius vultum, licet corporeum, tamen super omnia corpora sanctorum, quorum claritas comparatur stellis, clarificatum claritate, quam habuit Verbum apud Patrem, priusquam mundus fieret. Si enim, cum in monte transfiguratus apparuit, resplenduit facies ejus ut sol, quanto magis nunc in monte celsitudinis paternae sicut sol lucet in virtute sua, qualis ejus facies Joanni demonstrata in Apocalypsi patenter illum distinguit a sanctis aliis, qui fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum? De nullo quippe illorum legitur, quod fulgeat, sicut sol lucet in virtute sua, cum quisque illorum sit fulsurus in virtute non sua, sed illius, qui tunc erit omnia in omnibus, cum totus Christus erit Patri subjectus in suis membris omnibus. Solus autem Sol justitiae in suo solari corpore detersa mortalitatis nube fulgebit in virtute sua, clarificatus videlicet gloria Patris et sua. Intravit quippe in gloriam suam. Suam dico, non alienam, quia gloriam divinae omnipotentiae, quam Christus in humanitate accepit, in Divinitate sua aeternaliter habuit et habet. Neque enim Divinitatis gloria, potentia, sapientia, benignitas aeterna, immensa sic data est homini assumpto, ut ablata sit Verbo, quia Verbum caro factum sic dedit homini assumpto gloriam totam, quam habuit, ut eam totam retinuerit. Sacramentum hoc magnum est, ait Apostolus, quod manifestatum est in carne, creditum est mundo, assumptum est in gloria . Quae nimirum gloria Verbi est per naturam, sed hominis assumpti per gratiam, quoniam et ipsa talis assumptio facta est per gratiam. Sensisse hoc sanctum Hilarium satis invenient, qui diligenter legunt illum. Legitur enim apud illum: « Gloria omnis non Verbo, sed carni acquirebatur; » et alibi: « Profecto ei, quod accepit, ejus claritatem expostulat, unde non destitit; » et iterum: « Ut id, quod de tempore erat, gloriam ejus, quae sine tempore est, claritatis acciperet. » Et alia hujuscemodi apud eum inveniuntur, per quae confutari possunt, qui errorem suum dictis ejus adstruere praesumunt pervertendo ea in sensum pravum, quod in multis locis faciunt, de quibus non est modo dicendum per singula, quia piget iterare saepius dictata, et Ecclesiae Romanae praesentata ejusque pontificibus Innocentio et Eugenio insinuata, et ab eis approbata, utpote antiquis pontificum Romanorum doctrinis consona. Et quidem de Hilario non mirum, quod illius dicta tanquam obscura depravant. Verum de dictis Augustini, ab eis depravatis, valde miramur, sive per imprudentiam, sive per impudentiam acciderit, quod sententia illius apud eos errorem genuit, si tamen ab illo, et non potius a patre mendacii conceperunt sensum hunc falsissimum, quo affirmant, hominem assumptum in unam Trinitatis personam non excedere dignitatem angelicam. Ut autem evidentius fiat, quaestionis verba Petri discipuli episcopi Gilberti ponamus. Contra nos enim scribens dicit inter caetera: « Constat Christum Patre, secundum humanitatem, semper minorem esse, cum in illa, quam nominamus humanitatem, natura non excedat, ut ait Augustinus, excellentiam angelorum, quod jam corpori suo praestitum est commune sibi et nobis. » Et paucis interpositis ait: « Cum, inquam, haec corpori suo praestitit, gloria sibi sit et nobis communis, qualiter corpus suum in eadem gloria sit Deo Patri aequale, investigare otii est non industriae, cum etiam Augustinus dicat in sermone capite septimo super Joannem: Unigenitus autem cum sit Dominus omnium, procul dubio est Dominus angelorum natura, qua Deus est, non angelis sed Patri potius aequalis, gratia vero, qua homo est, non excedit excellentiam cujuslibet angeli. » His Augustini dictis quasi pro argumento habitis prosequitur suae textum argumentationis dicens: « Audiant Augustinum Christum in gratia humanitatis non esse angelis excellentiorem, et corpus ejus in gratia, quod habet, Patri aequale esse asseverantem. Nempe si dixisset in natura, qua homo est, non excedit angelorum excellentiam, forsan aliqua eis dimitteretur tergiversandi facultas. Quod tamen propterea nos induxisse intelligant, quoniam arbitramur hoc saltem eos posse intelligere, quod aliud est natura, quae spectat ad creationis auctoritatem, et aliud gratia, quae pertinet ad donantis largitatem. Si enim idem intelligitur esse gratiam, qua homo est, et naturam assumptam, citra significationem professionis videbitur locutus auctor, cum in ea natura fuit ante citra excellentiam angelorum. Qui profecto si conformis esset in sui corporis gloria Deo, nihil haberet, quod ultra posset corpori suo praestare praeter illud, quod jam praestitit. In his argumentationibus cum pro minimo sit mihi, ut ab eis judicer, qui datam Christo gloriam divinam immensam contrahunt ad mensuram dignitatis angelicae, cui etiam sanctos homines aequandos credimus; tamen quia ferre non possumus Augustini dicta sic ab illis depravari, ut ipse putetur consentaneus eorum errori, non piget hic ipsa ejus verba inserere. In sermone quippe capite septimo super Joannem distinguens inter Unigenitum Dei Filium et membra ejus, filios scilicet adoptivos ait: « In Filio nos Pater diligit, quia in ipso nos elegit ante mundi constitutionem. Qui enim diligit Unigenitum, profecto diligit et ejus membra, quae adoptavit in eum per eum. Nec ideo pares sumus Unigenito Filio, per quem creati et recreati sumus, quia dictum est: Dilexisti eos sicut et me. Neque enim semper aequalitatem significat, qui dicit: Sicut illud, ita et illud, sed aliquando tantum quia est illud, est et illud, aut quia est illud, ut sit et illud. Ita et hoc loco dilexisti eos, inquit, sicut et me dilexisti. Quod aliud nihil est, quam dilexisti eos, quoniam et me dilexisti. Non enim membra Filii non diligeret, qui diligit Filium, aut alia causa est diligendi membra ejus, nisi quia diligit Filium, sed diligit Filium secundum Divinitatem, quia genuit illum aequalem sibi. Diligit eum etiam secundum id, quod homo est, quia ipsum Unigenitum Verbum etiam caro factum est, et propter Verbum est ei chara Verbi caro. Nos autem diligit, quoniam sumus ejus membra, quem diligit. Quapropter incomprehensibilis est dilectio, qua diligit Deus neque mutabilis. » Et paucis interpositis ait: « Cum igitur eorum, quae fecit, nihil oderit, quis digne possit eloqui, quantum diligat membra Unigeniti sui, et quanto amplius ipsum Unigenitum, in quo condita sunt omnia visibilia et invisibilia, quae in suis generibus ordinata sunt, ordinatissime diligit. Membra quippe Unigeniti ad angelorum sanctorum aequalitatem gratiae suae largitate perducit. Unigenitus autem cum sit Dominus omnium, procul dubio est Dominus angelorum natura, quia Deus est non angelis sed Patri potius aequalis: gratia vero quia homo est, quomodo non excedit excellentiam cujuslibet angeli, cum sit una persona carnis et Verbi? » Hic notandum est furtum Gilbertinorum. Nam cum interrogando dicat beatus Augustinus: « Quomodo non excedit excellentiam cujuslibet angeli? » adverbium interrogativum de medio verborum ejus furati sunt, et constanter ejus verbis affirmant, quod ipse per interrogationem vehementius negat. Dicunt illi de Christo: « Non excedit excellentiam cujuslibet angeli, » quod sentire omnino haereticum est, quodque docere diabolicum, quia sicut diabolus mendax est et pater mendacii, sic doctores isti pariunt mendacium in cordibus auditorum, eorum permaxime, qui, quoniam charitatem veritatis non receperunt, mittit illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio, et tali mendacio, quo non est pejus mendacium, cum videlicet contra fidei Christianae veritatem quis docet pertinaciter falsitatem. Quid enim falsius eo, quod ipsi dicunt, Christum secundum quod homo est, vel secundum gratiam, quam in eo habet, quod homo est, non excedere dignitatem cujusque angeli? Quid autem verius eo, quod docet beatus Augustinus interrogando, sic dicens: « Quomodo non excedit excellentiam cujuslibet angeli, cum sit una persona carnis et Verbi? » Quod idem est, ac si dicat: revera excedit excellentiam cujuslibet angeli. Quaeris quantum excedat? Audi Apostolum: Tanto, inquit, melior angelis effectus, quanto prae illis differentius nomen haereditavit. Cui enim dixit angelorum : Datum est nomen, quod est super omne nomen? De hoc nomine homini a Deo Patre dato, et eidem in glossis magistri Gilberti super Apostolum denegato sub titulo cujusdam Ambrosii monachi, cognomenta Audberti, alias tanta scripsimus ad vos et vestros clericos valenter litteratos, ut hic videatur superfluum dicta repetere, cum praedictus episcopus Gilbertus tunc fuerit per vos et vestros erga me verisimiliter excusatus, quod non ita senserit, ut ille Ambrosius, cujus ideo forte sententiam posuit, quia eam in glossis antiquioribus positam invenit. Sed isti ejus discipuli, qui gloriam et gratiam naturae humanae in Dei Filium assumptae absque mensura datam, redigunt et contrahunt ad mensuram gloriae vel sanctorum hominum depravando Hilarium, vel sanctorum angelorum depravando Augustinum, sicut in praemissis apparet, nisi compescantur, faciunt, ut in memoriam redeat iniquitas magistri eorum in conspectu Domini, et sanctae Romanae Ecclesiae, cujus pontificibus antiquis et novis contraria est haec doctrina tam perversae novitatis. Argumenta vero eorum satis mirari non possumus, in quibus Arianorum dogmata ex parte suscitari deprehendimus; aiunt enim ad dignitatem et gloriam majestatis quam plurimum pertinere, quod quis remunerat obedientem, exaudit interpellantem, postulanti subjicit omnia, subjicit sub pedibus, offerentem benedicit, nemo prorsus nisi non catholicus, qui ignoret ut gentilis, qui neget ut judaeus, qui demutet ut antichristus, audeat inficiari. Etenim tanquam sacerdoti magno, cujus origo a Patre, inenarrabilis dedit Pater benedictionem omnium gentium. Quis autem major est, qui benedicit, an qui benedicitur? Assertiones istae quondam fuerunt Arianorum, Filium Patre minorem asserentium, et a sanctis Patribus rationabiliter illis obviatum est, eo quod obedientia voluntaria, non coactitia pro salvandis hominibus exhibita homini sic obedienti magis deputatur ad gloriam quam ad ignominiam. Denique propter hoc Deus illum exaltavit, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen , propter hoc subjecit omnia sub pedibus ejus . Haec ipsa obedientia fuit postulatio, in qua fuit dignus exaudiri pro sua reverentia; pro sua, inquam, reverentia, in quo nulla fuit culpa, quemque sic postulare non coegit necessitas propriae miseriae, sed pietas misericordiae hoc exegit, ut sic perdita restauraret. Quod utique opus restaurationis non est minus opere creationis. Imo venerabilius est, quod per hominem resurrectio mortuorum, qui vitam demeruerunt, quam quod per Verbum creatio vivorum, qui nihil boni meruerunt. Quia mirabilius est vitam restitui mortuis, qui mortem sempiternam meruerant, quam vitam dari eis, qui nihil meruerant. Esto tamen, ut, cum per suam obedientiam omnia subjecerit Patri, ut sit Deus omnia in omnibus, tunc et ipse Patri sit subjectus ; esto, inquam, ut sit in aeternum Patri subjectus homo Deus, Dei Filius, nunquid tamen ista subjectio pia et voluntaria deputanda est illi ad ignominiam? Absit! Dicit enim sanctus Ambrosius in libro quinto ad Gratianum imperatorem: « Sicut in Christo per carnem, quae est pignus nostrae salutis, sedere nos in coelestibus Apostolus dixit, utique non sedentes: sic et ille per nostrae assumptionem naturae dicitur subjectus in nobis. » Item: « Scriptum est: quia cum mortui essemus peccatis, convivificavit nos in Christo, cujus gratia estis salvati , et simul suscitavit, simulque fecit sedere in coelestibus in Christo Jesu. Agnosco scriptum, sed non ut homines sedere ad dexteram sibi patiatur Deus, sed ut in Christo sedere, quia ipse omnium fundamentum est, et ipse est caput Ecclesiae, in quo communis secundum carnem natura praerogativam sedis coelestis emeruit. Sicut ergo nos in illo sedemus per corporeae communionem naturae, ita et ille, qui per susceptionem nostrae carnis maledictum pro nobis factus est, cum maledictum utique in benedictum Filium Dei non cadat; ita, inquam, et ille per obedientiam omnium erit subjectus in nobis, cum gentilis crediderit, cum Judaeus agnoverit, quem crucifixit, cum Manichaeus adoraverit, quem in carne venisse non credidit, cum Arianus omnipotentem confessus fuerit, quem negavit; cum postremo in omnibus fuerit sapientia Dei, justitia, pax, charitas, resurrectio. Conclusionem igitur totius absolutionis breviter colligamus. Unitas potestatis opinionem injuriosae subjectionis excludit. » Idem: « Quod si quaeris, quemadmodum sit subjectus in nobis, ipse ostendit dicens: In carcere eram, et convenistis ad me; infirmus eram, et visitastis me; in eo infirmus, in quo subjectus . » Haec dicente Ambrosio, recte intelligamus Filium Patri subjiciendum in membris, cum peracta et consummata fuerit subjectio membrorum ipsorum. Quod si etiam in suae personae humanitate futura est illa subjectio, quam consequitur, ut sit Deus omnia in omnibus, non tamen arbitranda est injuriosa, sed gloriosa. Nam in ipsa quoque Divinitate legimus Filium Patri subjectum, nec tamen ideo minorem vel inferiorem putandum vel habendum. Hinc in exemplo fidei, Sirmio ab Orientalibus contra Photinum scriptae, inter caeteros errores etiam hic error damnatus est, quo putatus est aut Filius Patri non subjectus, aut si subjectus, minime coaequandus. Dicunt ergo Patres jam dicti concilii: « Si quis Dominum et Deum et Patrem Filium, quia Dominum a Domino, duos dicat Dominos, anathema sit. Non enim ita exaequamus vel comparamus Filium Patri, ut subjectum non intelligamus, neque enim descendit in Sodomam sine Patris voluntate, neque pluit ex se, sed a Domino, auctoritate scilicet Patris, nec sedet in dextera a semetipso, sed audit Patrem dicentem: Sede ad dexteram meam. » De hac sententia synodali tractans Hilarius dicit inter caetera: « Non comparatur, nec coaequatur Filius Patri, dum subditus per obedientiae obsequelam est, dum pluit Dominus a Domino, dum ad dexteram Dei consedit, dum mittitur, dum accipit, dum in omnibus voluntati ejus, qui se misit, obsequitur. Sed pietatis subjectio non est essentiae diminutio, nec religionis officium degenerem efficit naturam, cum per id, quod innascibilis Pater Deus est, et unigenitus Filius Dei Deus sit, Deus tamen unus sit, et subjectio Filii doceatur et dignitas, dum ei ipsi non nisi Filius nuncupandus subjicitur. Quod cum Dei Patris sit, tamen ex natura sibi sit nomen habens non alieni, sed ejus, cujus et Filius est, et sit Patri et obsequio subjectus et nomine, ita tamen ut subjectio nominis proprietatem naturalis atque indifferentis testetur essentiae; sic loquente Hilario de Filii subjectione in sua divinitate, non diminuta per subjectionem coaequalitate, in qua et is qui subjicitur, et is cui subjicitur, unus Deus altissimus adoratur. » Et nos ejus tenendo vestigia eisdem pene verbis affirmamus, quod pietatis subjectio non est gloriae diminutio, nec religionis officium degenerem facit naturam humanam in unigenito Dei Filio, cum per id, quod innascibilis Pater Deus est, et filius virginis idemque Filius Dei Patris Deus sit divinitate Verbi assumentis, homini assumpto plenarie data et innata, ita scilicet, ut non ex adoptione, sed ex natura filiationis vocetur et sit Filius Dei Patris, Deus et ipse nominandus aeque ut Pater suus, nomen habens non alieni sed ejus, cujus et Filius est, et sit Patri et obsequio subjectus et nomine, ita tamen, ut subjectio nominis proprietatem naturalis atque indifferentis testetur essentiae, qua homo assumptus Deus est aeque ut Verbum assumens, et Pater Verbum gignens atque Spiritus sanctus de Patre ac Verbo procedens, non duplicata vel triplicata Divinitate, quae in summa semper manet simplicitate, sive de homine, cui plena data est, praedicetur juxta illud Isaiae: Puer natus est nobis, filius datus est nobis, et vocabitur nomen ejus admirabilis, consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi , sive de tribus personis unius Trinitatis collectim enuntietur. Sicut enim Patris et Filii et Spiritus sancti una est divinitas, ita Verbi assumentis hominem, et hominis in Verbum assumpti eadem una est divinitas, uti nuper scripsimus venerabili Patri universalis Ecclesiae papae Adriano. Sed cum ei scriberemus, nondum ad nostram notitiam venit ista, contra quam nunc agimus, doctrina de gloriae in homine assumpto hac mensura, qua coaequatur angelis ipse, qui est Dominus angelorum non solum in divina essentia, in qua ipsos creavit angelos, sed etiam in humana, in qua Patri obediens ipsorum numerum redintegrans implevit ruinas, conquassavit capita in terra multorum de torrente in via bibens, propterea exaltavit caput. Ideo enim jurejurando fecit illum Dominus crescere in ea natura, in qua potuit crescere, in qua etiam, ut cresceret, ac non Judaeorum Deus tantum, sed et gentium Deus esset, benedictio est omnium gentium data illi. Habet hic occasionem contradicendi adversarius, ut supra notavimus. Quis, inquit, major est, qui benedicit, an qui benedicitur? Nonne secundum Apostolum major est, qui benedicit? Hic, ne contra philosophos apud se sapientes videamur velle philosophari, simpliciter eis ostendimus quod, etsi major sit, qui benedicit, quam qui benedicitur, interdum tamen ipse benedictus jam accepta benedictione non est minor, imo aliquando et major eo. Nam si episcopus, annuente ac permittente archiepiscopo, benedicit aliquem in episcopum, quoniam et hoc licet fieri secundum censuram canonum, nonne is, qui ante benedictionem fuit minor, suscepta benedictione benedicenti fit aequalis? Item: Aliquis in archiepiscopum electus, et ab aliquo suffraganeorum caeteris cooperantibus benedictus, etsi ante benedictionem fuit minor benedicente, tamen jam benedictus non minor, sed major est habendus. Ergo praemissum illud Apostoli dictum sic est intelligendum, ut non generet intellectum absurdum, fideique sanae contrarium. Nam benedictus ille homo, qui venit in nomine Domini, sic est a Patre, cooperante Spiritu sancto, benedictus, ut sit non inter omnia, sed super omnia Deus benedictus in saecula . Proinde accepta benedictione tanta non est minor homo benedictus Deo se ita benedicente, ut sit super omnia Deus benedictus. Hac benedictione donatum est illi nomen, quod est super omne nomen, ante cujus donationem vere natura humana minor divina fuit, sed in Filio Dei nomine summo glorificata latenter in conceptione, patenter in ascensione sic est magnificata, ut ejus magnitudo sit immensa, quae non molis dilatatione, sed virtutis immensitate pensanda est, maxime postquam donatum est ei nomen, quod est super omne nomen, sic est manifestatum mundo, ut in omnem terram exierit sonus apostolorum contestantium, quod, sicut a summo coelo egressio ejus, ita occursus ejus usque ad summum ejus. Etsi ergo major eo fuerit Pater summus ante benedictionem, tamen ipse jam per Patris benedictionem et glorificationem provectus usque ad summum, non est in gloria sibi data minor dante habendus, cum jam omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Unde Hilarius libro nono de Trinitate ait: « Si igitur donantis auctoritate Pater major est, nunquid per doni confessionem minor Filius est? Major itaque est donans, sed minor jam non est, cui unum esse donatur. Si non hoc donatur Jesus, ut confitendus sit in gloria Dei Patris, minor Patre est: si autem in ea gloria donatur ei esse, in qua Pater est, habes et in donantis auctoritate, quia major est; et in donati confessione, quia unum sunt. » Item: Major Pater est, dum gloriam assumpto homini rogatur, ut reddat; filius minor non est, dum gloriam resumit apud Patrem. » Item: « Glorificaturus Filium Pater major est, glorificatus in Patre Filius minor non est. » Haec dicente sancto Hilario nos eisdem consona sentiendo possumus dicere: Benedicturus Filium Pater major est, benedictus a Patre Filius minor non est, maxime illa benedictione, qua sic benedictus est, ut veniret in nomine Domini, hoc est, ut nomen Domini sit nomen ejus, non eo modo, quo est multorum dominorum, siquidem sunt domini multi, ac proinde nominantur domini, sed eo modo, quo nomen Domini congruit soli Deo regnanti et dominanti super omnia dominatione divina, quam semper habuit Christi divinitas, quamque Patre benedicente accepit ejus humanitas, ut in forma quoque servi haberet nomen Domini et veniret benedictus in nomine Domini. Hac benedictione dulcedinis praeventus est ab aeterno, quando praedestinatus est homo Filius Dei futurus; Filius dico, non ut caeteri secundum gratiam adoptionis, sed in virtute secundum spiritum sanctificationis, qua eum Pater sanctificavit in eo ipso, quod Pater ejus dici et esse volens, gloriam Unigeniti dedit ille sicut et benedictionem omnium gentium, scilicet ut sit Deus non Judaeorum tantum, sed et omnium gentium dedit illi, et testamentum suum confirmavit super caput ejus. Caput enim illius hominis taliter benedicti et sanctificati est Deus, vel si magis dici placet, ipsa ejus divinitas, sine qua, si quis hominem illum intelligit, tale est, ac si hominem alium sine suo capite, quod in essentia ejus est principale, hominem aestimet esse posse. Principale primi hominis, qui factus est in animam viventem, fuit mens intellectualis. At ille, cum in hoc honore esset, non intellexit, nolensque intelligere, ut bene ageret, suum caput nimis deturpavit, quia intellectuale ac rationale suum depravavit, sicut etiam adhuc imitatores ejus deturpant caput suum velato capite orando, id est inter orandum sensibilia potius quam intelligibilia Dei dona desiderando. Tale velamen super cor Judaeorum terrena potius, quam coelestia bona desiderantium, est positum, et ideo claritatem vultus Christi, Solis justitiae, splendentis divina claritate, qui est homo secundus homini primo incomparabiliter praeferendus. Principale namque secundi hominis, qui factus est in spiritum vivificantem, non est mens intellectualis, sed divinitas superintellectualis, sine qua si quis illum cogitat, tale est, ac si hominem alterum sine suo principali cogitet esse hominem, quod est impossibile. Proinde, qui hominem, in Dei personam assumptum, sine sua divinitate cogitant, ipsi, quantum in ipsis est, ipsum capite suo privant falso intellectu, quoniam vere id fieri non potest. Unde Augustinus in sexto libro de sancta Trinitate: « Quomodo caput Christi Deus, id est caput Christi Trinitas, cum in Trinitate sit Christus, ut sit Trinitas? An quod est Pater cum Filio caput Pater est ei, quod est ei solus Filius? Cum Filio enim Pater Deus: solus autem Filius Christus est, maxime quia jam Verbum caro factum loquitur, secundum quam humilitatem ejus etiam major est Pater, sicut dicit: Quoniam Pater major me est, ut hoc ipsum Deum esse, quod illi cum Patre unum est, caput sit hominis mediatoris, quod ipse solus est. Si enim mentem recte dicimus principale hominis, id est tanquam caput humanae substantiae, cum ipse homo cum mente sit homo, cur non multo congruentius multoque magis Verbum cum Patre, quod simul Deus est, caput est Christi, quamvis Christus homo nisi cum Verbo, quod caro factum est, intelligi non possit? » Item libro secundo: « Assumptus est homo, in qua forma ipsius Dei Verbi persona praesentaretur, non ut haberet Verbum sicut alii sancti sapientes, sed prae participibus suis, non utique quod amplius habebat Verbum, ut esset quam caeteri, excellentiore sapientia, sed quod ipsum Verbum erat. Aliud enim Verbum in carne, aliud Verbum caro, id est aliud Verbum in homine, aliud Verbum homo. Caro enim pro homine posita est in eo, quod ait: Verbum caro factum est . » Item libro IV exponens illud Sapientis: « Emitte, Domine, sapientiam de sede magnitudinis tuae. Aliter, inquit, mittitur, ut sit in homine, aliter missa est, ut ipsa sit homo. In animas enim sanctas se transfert, atque amicos Dei et prophetas constituit, sicut etiam implet sanctos angelos, et omnia talibus ministeriis congrua per eos operatur. Cum autem venit plenitudo temporis, missa est, non ut impleret angelos, nec ut esset angelus, nisi in quantum consilium Patris annuntiabat, quod et ipsius erat, nec ut esset cum hominibus aut in hominibus, hoc enim et antea in Patribus et prophetis, sed ut ipsum Verbum caro fieret, id est homo fieret. » Idem libro primo: « Quia forma Dei accepit formam servi, utrumque Deus et utrumque homo, sed utrumque Deus propter accipientem Deum, utrumque autem homo propter acceptum hominem. Neque enim illa susceptione alterum eorum in alterum conversum atque mutatum est. Nec Divinitas quippe in creaturam mutata est, ut desisteret esse Divinitas, nec creatura in Divinitatem, ut desisteret esse creatura. » His Augustini dictis diligenter perspectis apparet, hominem Deo, et Deum homini sic unitum in una Trinitatis persona, ut haec ipsa hominis cum Deo unitio sit illa sanctificatio, qua Pater illum sanctificavit, et misit in mundum, et illa benedictio, qua idem homo venit benedictus in nomine Domini rex Israel, quem Deus Pater benedixit in aeternum, ut regni ejus non sit finis, quomodo nullus est finis aeternitatis. Hinc est quod etiam, priusquam natus puer sciret vocare patrem vel matrem, sicut in Isaia legitur, ipso regnante, ac terram suam defensante ablata est fortitudo Damasci, et spolia Samariae coram rege Assyriorum. Voca, inquit, nomen ejus, Accelera spolia detrahere, Festina praedari: quia antequam sciat puer vocare Patrem et matrem, auferetur fortitudo Damasci et spolia Samariae , quia videlicet contra tribum Juda, de qua nasciturus erat iste puer, Damascus per puerum hunc necdum natum defensa est ab illis tribus Juda et Jerusalem, spoliata Samaria et Damasco per regem Assyriorum, qui Samariam destruxit, et Damascum sibi subjugavit, ac taliter humiliavit, ut non posset praevalere domui David, in qua puer iste regnavit, antequam haberet patrem optivum et matrem virginem. Bene igitur vocatum est nomen ejus accelera, spolia detrahere, festina praedari, quia mira fuit acceleratio, mirabilis festinantia pueri hujus ante nativitatem suam praeliantis, hostesque suos despoliantis. Erat itaque per sacramentum unitatis in Verbo regnante super omnia homo tunc assumendus, et nunc assumptus in Deum Dei Filium. Propterea teste Apostolo, Christus in deserto tentabatur. Neque tentemus, ait, Christum, sicut quidam eorum tentaverunt . Ostendens Christum, licet necdum natum, jam tunc in deserto fuisse tentatum. Lege Hieronymum de hoc sacramento unitatis in sermone de assumptione beatae Mariae satis copiose disputantem, et affirmantem auctoritate Scripturarum, Deum homini concorporatum et hominem Deo coaeternum, cum tamen nec ininitiabilis sit homo, nec nomen corporis aut proprietas conveniat Spiritui summo. Quid me interrogas de hominis in Deum aeternum assumpti aeternitate? interroga Hieronymum, qui affirmat hominem Deo coaeternum. Consentit vero ei beatus Ambrosius in Lucam exponens illud: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo . « Si omnia, inquit, dedit aeternitatem majestatemque transfudit. » Proinde argumentare, quantum velis, ut homini detrahas aeternitatem et immensitatem cui a Patre suo tradita sunt omnia: Ego magis fidem habeo Verbi ipsius dicentis: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo . Item: Pater meus, quod dedit mihi, majus omnibus est . Dictum hoc exponens venerabilis presbyter Beda dicit in homilia: « Majus autem omnibus, quod mediatori Dei et hominum homini Jesu Christo Pater dedit, hoc est ut sit Unigenitus ejus Filius in nullo gignenti vel natura dissimilis vel virtute inferior vel tempore posterior. Quam videlicet aequalitatem ipse Dominus in divinitate habuit, priusquam mundus esset apud Patrem, ipse in humanitate ex tempore incarnationis accepit. » Audis aequalitatem Patris Verbo innatam et homini datam, quem Verbum Dei Patri coaequale sibi univit? audis hoc in antiqua homelia per ecclesiasticos conventus jam diu celebriter vulgata et recitata, et nos arguis quasi de nova doctrina, cum nihil doceamus, quod non in scriptis Patrum antiquorum Scripturas exponentium ostendamus? Ostende tu vel unum doctorem catholicum tibi consentaneum in illo sensu tuo, quo hominem in Deum assumptum negas Deo conformem factum, quod tu putas docuisse Hilarium, cum ille doceat contrarium. Ait enim libro nono de Trinitate: « Id enim homini acquirebatur, ut Deus esset; sed manere in Dei unitate assumptus nullo modo poterat nisi per unitatem Dei in unitatem Dei naturalis evaderet, ut per hoc, quia in natura Deus Verbum, Verbum quoque caro factum rursum in natura Dei inesset, atque ita homo Jesus Christus maneret in gloria Dei Patris, si in gloria Verbi caro esset unita, rediretque tunc in naturae paternae etiam secundum hominem unitatem Verbum caro factum, cum gloriam Verbi caro assumpta tenuisset. » Et infra: « Ut enim in unitate sua maneret, ut manserat, glorificaturus eum apud se Pater erat, quia gloriae suae unitatem per obedientiam dispensationis excesserat, scilicet ut in ea natura per glorificationem rursus esset, in qua sacramento erat divinae nativitatis unitus, essetque Patri apud semetipsum glorificatus, ut quod apud eum ante habebat, maneret, neque abalienaret ab eo formae Dei naturam formae servilis assumptio, sed apud semetipsum glorificaret formam servi, ut maneret in Dei forma, quia qui in Dei forma manserat, idem erat in servi forma, et cum servi forma glorificanda esset in Dei forma, apud eum ipsum glorificanda erat, in cujus forma formae servilis habitus erat honorandus. » Haec dicente Hilario patet non eum sensisse, quod corpus Domini, Domino conforme non sit, cum non alia de causa corpus Domini dicatur, nisi quia Dominus incorporatus sive incarnatus per corpus carnis suae vitam operatur hominum credentium, sicut Divinitas angelorum lumen incircumscriptum videntium, quod, quia homines videre non possunt, credendo salvi fiunt, et vitam aeternam habebunt per Christi carnem, quam sancti angeli habent per ejus divinitatem. Unde autem carni, ut conferat manducanti se vitam aeternam, nisi quia in consortium naturae divinae assumptam habet vitam in se manentem? Unde Hilarius libro octavo de corpore Domini: « In Christo Pater, et Christus in nobis unum in his esse nos faciunt. Si vere igitur carnem corporis nostri Christus assumpsit, et vere homo ille Christus est, nosque vere sub mysterio carnem corporis sui sumimus, et per hoc unum erimus, quia Pater in eo est, et ille in nobis, quomodo voluntatis unitas asseritur, cum naturalis per sacramentum proprietas perfecte sacramentum sit unitatis? » Et infra: « Qua autem in nobis naturalis haec unitas sit, ipse ita testatus est: » Qui edit carnem meam, et bibit sanguinem meum in me manet, et ego in eo . « Non enim in eo erit, nisi in quo ipse fuerit, ejus tamen in se assumptam habens, qui suam sumpserit. » Item: Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, et qui manducat carnem meam, et ipse vivit propter me . « Quomodo per Patrem vivit, eodem modo nos per carnem vivimus. Haec ergo vitae nostrae causa, quod in nobis manentem per carnem Christum habemus, victuri per eum ea conditione, qua vivit ille per Patrem. Si ergo nos naturaliter secundum carnem per eum vivimus, id est naturam carnis suae adepti, quomodo non naturaliter secundum spiritum in se Patrem habeat, cum vivat ille per Patrem? Haec autem idcirco a nobis commemorata sunt, quia voluntatis tantum intra Patrem et Filium unitatem mentientes, unitatis nostrae ad Deum utebantur exemplo, tanquam nobis ad Filium et per Filium ad Patrem obsequio tantum ac voluntate unitis, nulla per sacramentum carnis et spiritus naturalis communionis proprietas indulgeretur, cum etiam per honorem nobis datum filium, et permanentem in nobis carnaliter filium etiam in eo nobis corporaliter et inseparabiliter unitis mysterium verae ac naturalis unitatis sit praedicandum. » Videtis, lectores benevoli, quantum virtutis divinae Hilarius praedicet inesse carni Christi non solum divinitus viventi, sed etiam se manducantes vivificanti? Quod nimirum nullatenus fieri posset, si natura inferior superioris virtutem non accepisset in Christo. Unde item Hilarius de synodis ait: « Conservatur dignitas Divinitati, ut in eo, quod Verbum caro factum est, ut caro potius hoc inciperet esse, quod Verbum. Alioquin unde carni in operibus virtutes, in monte gloriam, in cogitationibus humanorum cordium scientiam, in passione securitatem, in morte vitam? » Idem libro undecimo De Trinitate: « Haec humanae beatitudinis fides vera est, Deum et praedicare Verbum, et carnem confiteri, neque Deum nescire, quod homo sit, neque carnem ignorare, quod Verbum sit. Cum autem contra naturam sensus nostri Deus manens homo nascitur, jam non est contra naturam spei nostrae, ut natus homo Deus maneat, cum potior natura in inferiorem nata fidem praestet, inferiorem naturam in naturam posse nasci potiorem. » Idem in eodem: « Id enim homini acquirebatur, ut Deus esset, sed manere in Dei unitate assumptus nullo modo poterat nisi per unitatem Dei in unitatem Dei naturalis evaderet, ut per hoc, quod in natura erat Deus Verbum, Verbum quoque caro factum rursum in natura Dei inesset, atque ita homo Jesus Christus maneret in gloria Dei Patris. Si in gloriam Verbi caro esset unita, rediretque tunc in naturae paternae etiam secundum hominem unitatem Verbum caro factum, cum gloriam Verbi caro assumpta tenuisset. His Hilarii dictis caute pensatis apparet quod alibi dicit: « Inferiorem naturam superioris a se potiorisque naturae virtutem non consequi, » sic intelligendum, ut praemissis ejus testimoniis de natura et virtute Divinitatis, quam inferior Christi natura plenarie consecuta est, non sit contrarium. Pertractemus nunc illud ejus capitulum, quod nobis objicitur quasi nostrae sententiae contrarium, imo et ipsius Hilarii praemissis dictis, ut putatur, minime consonum. Dicit in libro De Synodis: Conclusi haeretici Scripturarum auctoritatibus hoc solum tribuere solent Filio, ut Patri tantum virtute similis sit, adimant autem ei similitudinem naturae, stulti atque impii, non intelligentes, nonnisi ex naturae similitudine similitudinem esse virtutis. Neque enim aliquando inferior natura superioris a se, potiorisque naturae virtutem consequitur. Aut quid haec asserentes de omnipotente Deo Patre profitebuntur, si virtuti suae virtus naturae inferioris exsequatur? Non potest negari quin Filius Dei idem possit, cum dixerit: Quaecunque Pater facit, eadem Filius facit. Sed similitudini virtutis naturae similitudo succedit, cum dicit: Sicut enim Pater vitam habet in semetipso, ita et Filius dedit vitam habere in semetipso. In vita naturae et essentiae significatio est, quae sicut habetur, ita data docetur ad habendum. Tenet ergo vitae similitudo virtutis similitudinem. Similitudo enim virtutis non potest esse dissimilis naturae. Atque ita necesse est ut essentiae similitudo virtutis similitudinem consequatur, quia sicut ea, quae Pater facit, eadem Filius facit similiter, ita sicut habens vitam Pater, sic et habendam Filio dedit vitam. Condemnatur ergo impiae professionis temeritas, quae virtutis similitudinem confitens dissimilitudinem ausa sit praedicare naturae, cum principalis spei nostrae fides sit indifferentem in Patre et Filio divinitatis substantiam confiteri. » Dicta haec sunt adversus Arianos, Filio Dei etiam secundum superiorem ipsius essentiam denegantes aequalitatem et similitudinem divinae naturae, cum faterentur ei similitudinem virtutis esse. Contra hos in synodo congregatis orientalibus episcopis data est haec sententia: « Si quis in Filio Patris similitudinem secundum essentiam quidem ipso Filio revelante per haec quae dicit: Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso, juxta efficaciam autem per ea, quae docet: Quae enim Pater facit, eadem et Filius facit similiter, solam secundum efficaciam similitudinem condens, juxta essentiam vero, quod est principalissimum fidei nostrae, Filium fraudet quasi semetipsum fraudans cognitione » perpetuae vitae, quae est in Patre et Filio, anathema sit. Hanc synodalem sententiam confirmans Hilarius dicit ea, quae superius posuimus, nihil tangens de mysterio incarnationis, vel de humana Filii Dei natura, quae in superioribus ejus dictis, jam superius praemissis, et in multis argumentis, ejus libris De Trinitate insertis, ita ostenditur glorificata, ut non sit aliud ejus gloria, quam virtus et essentia divina. Sicut enim Deus Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso, et ipse Filius una cum Patre dedit carni suae vitam habere in semetipsa, non tamen a semetipsa sicut nec ipse Filius habens vitam sibi datam in semetipso, habet a semetipso. Hinc est quod carnem suam pro saeculi vita fatetur datam, quam, qui manducat, habet vitam aeternam, ait ipsa Veritas. Unde synodus Ephesina carnem Christi vivificatricem confessa damnavit sub anathemate hoc ipsum negantes. Quid ergo, ais, est quod Hilarius dicit: « Neque aliquando inferior natura superioris a se, potiorisque naturae virtutem consequitur? » Si enim caro Verbi vivificat ad vitam aeternam beatos homines, quomodo ipsum Verbum vivificat beatos angelos? Virtus et efficacia divinae operationis videtur data carni contra sententiam Hilarii hoc negantis posse fieri. Ad quod respondeo, quia sic intelligenda sunt haec Hilarii dicta, ut aliis ejus dictis non sint contraria. Dicit enim in libro nono De Trinitate: « Deus in Filio hominis glorificato glorificatum Deum glorificat in sese: in Filio hominis Dei gloria est, et gloria Dei gloria Filii hominis. Deus glorificat in sese, homo non per se utique glorificatur: neque rursus qui in homine glorificatur, Deus licet gloriam accipiat, tamen aliud ipse quam Deus est. At vero cum glorificato Filio hominis glorificans Deum Deus glorificat in sese, invenio naturam glorificati in gloriam naturae glorificantis assumi. » Affer nunc, quisquis es, haeretice flexiosae doctrinae tuae volubiles quaestiones, quae, cum se nodis suis illigent, in nullo tamen haerendi molestiam continebunt. Filius enim glorificatur, et glorificatur in homine Deus, et glorificatum eum in homine glorificavit in sese: Christum enim Deus natum hominem clarificat in sese. Reddidit enim in se Christo gloriam, quam apud se habuit, et cum in forma Dei assumptio formae servilis assumitur in se, glorificatur glorificatus in homine Deus, qui ante nativitatis dispensationem in sese erat et per formam Dei et per naturam nativitatis unitus. Nativitas enim non novae neque alienae naturae Deum fecerat, naturalis filius Patri naturali generatione substitit. Et cum per nativitatem hominis glorificatur in homine in naturae gloriam, rursum in se clarescit, cum Deus clarificat, cum in naturae paternae gloriam ab ea per dispensationem evacuatus assumitur. Concludit autem audacissimum furorem impietatis tuae fides apostolica, ne qua licentia liberae intelligentiae evageris, cum ait: Et omnis lingua confitebitur, quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris . Quem enim Pater in sese glorificavit, in ejus gloria confitendus est. Quem in se Pater glorificavit, in his non dubio intelligendus est esse, in quibus Pater est, cum et in se eum glorificaverit, et in gloria ejus sit confitendus. Non enim hic tantummodo in gloria Dei est, sed in gloria Dei Patris est. Neque glorificavit gloria exteriore, sed glorificavit gloria in sese, in eam eum, quae sua est gloria, resumendo, et ea gloria quam apud eum habuit, eum et apud se glorificat et in sese. Atque ita inseparabilis a fidei hujus conjunctione intelligitur etiam sub hominis humilitate sic dicens: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti, Jesum Christum . Cum sine Christo solo Deo Patre cognito vita aeterna non sit, et Christus glorificatus in Patre sit, nonne in his dictis Hilarii satis apparet, quod inferior natura in Christo superioris naturae virtutem et gloriam accepit per gratiam, quam consequi non posset, nisi gratis in ipsius natura superioris naturae virtutem assumeretur, quia non est hoc in viribus ejus, quod infra est, ut consurgat in suum superius vel capiat virtutem ejus per se, vel a se. Non enim potest homo accipere a se quidquam, nisi fuerit ei datum desuper , ait Joannes Baptista, et hoc testatur Joannes evangelista. Unde nec in Filio Dei potuit homo accipere a se quidquam, nisi fuisset ei datum desuper. Accepit tamen sibi desuper datum nomen, quod est super omne nomen, , simulque cum nomine ipsius nominis virtutem. Cujus virtutis ipse sibi conscius ait: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo . Item: Pater, quod dedit mihi, majus omnibus est . Item: Filius hominis habet potestatem in terra dimittere peccata . Item: Nemo potest rapere de manu mea . Item: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra . Datum quippe hoc est homini, quod aeternaliter sui Verbi, verbi gratia, ut nemo possit rapere de manu ejus, ut sit omnipotens in coelo et in terra ex virtute sibi data, quam natura humana suis viribus consequi non potuit, sed Deus eam illi dare voluit, et potuit, qui et membra ejus virtute divina ditavit juxta promissum ipsius dicentis: Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos. Item: Vos autem sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto . Virtus haec membris distributa secundum mensuram donationis Christi data est, non ad mensuram ipsi Christo, id est homini uncto. Sicut Petrus apostolus ait, unxit Deus virtute . Vel sicut Psalmista dicit: Oleo laetitiae prae consortibus suis , ita ut similitudo virtutis in homine uncto et ungente Deo sit plenaria, non ablata, sed translata natura inferiore in superioris virtutem et gloriam. Quod non potuisset fieri, si natura inferior non esset capax virtutis et naturae superioris, ut aurum seu ferrum capax est ignis, et igneae virtutis, et corpus bestiale animae sensualis, humanum vero animae rationalis. Sed opponitur nobis, quod Hilarius dicit: « Similitudini virtutis naturae similitudo succedit. » Item: « Similitudo virtutis non potest esse dissimilis naturae, atque ita necesse est, ait, ut essentiae similitudo virtutis similitudinem consequatur. » Hoc proponente Hilario licet fideli ejus auditori seu lectori assumere; sed homo, per quem affirmante Apostolo est resurrectio mortuorum, et ipsius hominis caro, quae vivificat, divinae habet virtutis efficaciam: consequens est ergo, ut cum divinae virtutis similitudine similitudinem quoque habeat essentiae divinae, sine qua caro non prodesset quidquam ad vitam aeternam conferendam. Praeterea notandum, quia de diversis personis unius Divinitatis, non diversis naturis unius personae in hoc loco ait Hilarius, ostendens virtutis et naturae similitudinem indissociabilem, praecipue in Deo, ubi sicut ipse ait, « similitudo proprietas est, proprietas aequalitas est, aequalitas nihil differt; » aequalitas autem naturae non potest esse nisi una. Verum alias, ut ostensum est, agens de unius personae in Trinitate duabus naturis ita demonstrat ab altera natura glorificata alteram gloria, sicut ait ipse, « non exteriorem, sed in sese Deo glorificante hominem, » ut sit absurdum fingere hominem Deo in alio aliquo assimilatum quam in eo, in quo et Verbum Patris Patri est consimile simul et aequale, in divina scilicet essentia seu gloria seu virtute, seu omnipotentia seu bonitate vel sapientia, quae omnia in Deo unum sunt, imo unum sunt, quod unum simplex, immensum et aeternum totum est homini assumpto in una Trinitatis persona datum per nomen, quod est super omne nomen existens in divinitate sibi data aeternaliter habuit, sed in ipso incarnationis mysterio temporaliter accepit, quando ipsa divinitas per hoc est homini data, quod est incarnata, cum Verbum caro, id est homo factum est. Accepit ergo ipse homo, quod habuit Deus, scilicet ut sit Deus omnipotens, tanta divinitatis et omnipotentiae coaequalitate ac similitudine, ut Verbi assumentis, et hominis assumpti ad Deum Patrem prorsus eadem sit aequalitas et similitudo. Nempe ut verbis utamur adversariorum, unum et idem esse, in quo vere aequalia sunt, quae aliunde constat esse diversa, necesse est. Cum ergo Patris ingeniti, et Filii ejus unigeniti et amborum doni simulque hominis hoc dono concepti et sanctificati, atque in unam personam Trinitatis assumpti sit una Divinitas, qua et Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus, et Spiritu sancto conceptus homo Deus nominatur, recte de his omnibus una aequalitas praedicatur, quorum una divinitatis essentia, vel natura cognoscitur et virtus eadem. Etenim carnis vel humanitatis nomine, cum de ipsius divinitate, quam accepit, agitur, totam substantiam humanam, quae est anima rationalis, et caro simul juncta, significamus: ut ibi: Verbum caro factum, id est homo factum est. Et: videbit omnis caro salutare Dei , id est omnis homo, ne vel carni soli, quae non homo, sed hominis pars est, hanc similitudinem vel aequalitatem cum Deo tribuamus, ut putat adversarius, crebro utens, imo abutens contra nos istis nominibus, cum nos non carnem solam, vel humanitatem solam, sed hominem Deum, Deo Patri non adoptatum, sed natum in filium naturalem et consubstantialem gignenti coaequatum praedicemus in divinitatis essentia et natura, quam nascendo accepit, ut sit Deus, et in potentia, qua omnia, quae vult, potest, ut Pater Deus, et in claritate, quam petiit, et accepit in carne, quamque habuit in divinitate, priusquam mundus fieret. Clarifica, inquit, me apud temetipsum claritate, quam habui, priusquam mundus esset, apud te . Apud te, inquit, non sub te, quod est in dextera sedis magnitudinis, in qua est coaequalitas claritatis. Contra hoc objicit adversarius: Si Christus gloria corporis sui Patri aequalis est, et si nos, sicut testatur Hilarius, eidem gloriae corporis Christi futuri sumus conformes, Deo nos futuros aequales qualiter ipsi inficientur, ab eis audire exspectamus. Respondemus: Nusquam nos praedicasse futuros aequales Deo. Neque enim id futurum speramus, neque hoc exinde consequitur, quod similitudo nobis et conformitas Christi promittitur, quia multa inveniuntur similia et conformia, quae non sunt aequalia. Sic imago vultus hominis in alterius hominis pupilla conspecta invenitur per omnia ipsi vultui similis, attamen aqualis non est, quoniam similitudo ad qualitatem, sed aequalitas pertinet ad quantitatem, quae inter se differe non ignorat, qui Aristotelis praedicamenta noverit, inter se longius distincta quam unius praedicamenti species vel genera. Non est igitur consequens, si qua sunt conformia, vel similia, eadem aequalia esse. Non ergo miramur illum philosophum caligare in divinis et supernaturalibus, qui neque in naturalibus ea sentit, quae veritas habet. Quam falso autem Hilario adscribatur, quod Christi et nostri corporis talem asserat conformitatem, quam sit necesse consequi coaequalitatem, verbis ejus competentius quam nostris ostendemus. Post eam denique sententiam, quam falso a falsatoribus putatur affirmare, quod Christus, secundum quod in forma servi glorificatus est, Deo conformis non sit, quodque corpori suo nihil ultra possit quam nobis ac sibi commune praestare, paucis interpositis aperiens, quid senserit, ita dicit: « Nostra haec lucra sunt et nostri profectus, nos scilicet conformes effici gloriae corporis Dei. Caeterum Unigenitus Deus licet et homo natus sit, tamen aliud, quam Deus omnia in omnibus est. Subjectio enim illa corporis, per quam, quod carnale est, in naturam spiritus devoratur, esse Deum omnia in omnibus eum, quem praeter Deum et homo est, constituet. » His Hilarii dictis claret sententiam ejus praecedentem nimis detruncatam et depravatam, qua putatur affirmare, quod negat, et negare quod affirmat. Affirmat enim hominem glorificatum in Deo esse conformem Deo, et nos futuros corpori ejus conformes, non tamen coaequales. Non ergo rapinam arbitratur homo esse se aequalem Deo, qui in forma Dei sibi data et innata est, qua et speciosus est prae filiis hominum, non inter omnia, sed super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.
(Rom.
VIII) (Ibid.) (Matth. XXIV) (I Tim. III) (Hebr. IV) (Philip. II.) (Phil. II) (Ephes. I) (quod, sicut asserit
Augustinus, ideo dicitur, ne humana substantia,
quantumlibet glorificata putetur in divinam substantiam
commutata versibilitate naturae, quem sensum
sancta Ecclesia damnavit in haeretico Eutychete) (Ephes. II) (Matth. XXV) (Isa. IX) (Rom. IX) (Joan. I) (Isai. VIII) (I Cor. X) (Matth.
XXVIII) (Luc. X) (Joan. XXIX) (Joan. VI) (ibid.) (Rom. XIV) (Joan. XVII) (Joan. III) (Ephes. I) (Luc. X) (Joan. XXIX) (Matth. VI) (Joan. X) (Matth. XXVIII) (Act. I) (Act. X) (Psal. XLIV) (Joan. I) (Joan. V)
[verbis] [quodque]