EPISTOLA XCIX. AD EUMDEM.
Animae suae dimidio, salutem, quam sibi, et ampliorem, quum sibi sit minima.
Inter optimam conscientiam et durissimam fortunam constitutus ignoro, quomodo et animo meo et tempori parcam. Angit me animi mei amaritudo periculo meo dicere quod sentio, urget me temporis importunitas periculo Ecclesiae silere quod non debeo. Deus bone, quo me vertam? Utrobique certe periculum est. Ad dicendum etiam sine periculo non sufficio, dicendo cum Ecclesiae discrimine deficio, tacendo cum ipsa pereo. Verum ne Ecclesiae periculo peream, et ego dolendo dico rem dolendam nimis. Capta est urbs inclyta, quae jam fere totum subegerat orbem, subversa humana gratiae aviditate. Et quae gladio perire non poterat, occidentali veneno infecta succumbit. Proh dolor! Ipsius occasu fit undique dispendium libertatis Ecclesiae compendio temporalium. Itur in ipsius ruinam per anfractus divitiarum: prostituta est ut fornicaria, quae multorum libidini patet in platea, fornicantur cum ea quilibet potentum, ut subacta cedat ambitioni concipiens iniquitatem, et pariens pressuram immeritis. Vae nobis! Quid faciemus? Urbis ruit auctoritas, et cervix nostra quomodo non flectetur? Exclusis filiis admittuntur privigni, ut bonis maternis utantur extranei, quibus alendi erant legitimi haeredes. Et quae benigne in sinum suum susceptura erat oppressos, in visceribus charitatis curatura languentes, opprimentes elevat, mole gravaminum conterit depressos. Quo erit nobis refugium de caetero, si non praestita satisfactione meruerint inde absolvi, unde amplius erant condemnandi; si exterserint tanquam re bene gesta remissionem, qui meruerant ultionem; si reportaverint de indulgentia gloriam, qui conscii de merito exspectabant poenam? O utinam non me reperisset sors ista superstitem, ne viderem mala gentis nostrae, et sanctorum; nisi quia, ut Scriptura dicit, necesse est amore justitiae temporaliter multa pati justos mala. Haberet tamen aliquid solatii, si radicis amaritudinem compensaret dulcedo fructuum. Solent enim dura principia meliori fine concludi. Verum ne quid desit ad coronam, hac tempestate cedit nobis in contrarium, ut qui dura sentimus initia, evacuata spe boni, more contrario exspectemus duriora. Exclusi enim sumus a sinu matris, clausa sunt nobis patris viscera, detraxit immeritus benemeriti spolia, tulit male conscius rem bene conscii, comprehendit piger bene currentis bravium, rapuit puniendus legitime certantis coronam. Ego vero miser in quo deliqui, quid mali promerui? Si supra opinionem hominum devotionem exhibui, si contra voluntatem amicorum fidem servavi, si relictis omnibus devotionis affectu, contemplatione fidei nudus, et abjectus cum meis miseriis secutus patrem meum et dominum, exposui me omni periculo, eritne ista confusionis nostrae retributio, restauratio perditorum, radicis amarae dulcedine fructuum compensatio? Annon erunt ista de caetero in ore vulgi remunerationis iniquae proclamatio? Videat Deus, examinet ipse, judicet hanc juris aequitatem. Res miranda nimis, res admiratione stupenda, cuditur jus nomini, imo, ut verius dicam, juri contrarium, justitiae et aequitatis perimens auctoritatem. Transit in jus persecuti persecutoris temeritas, ut excipiat poenam de victoria donandus, reportet gloriam merito inglorius, vincat vinciendus. Nunquam fuisset ista legatio tantorum ministra malorum, in tot exsulum fabricata perniciem miserorum, totius Ecclesiae peremptura compendium. Certe nec si se ruperint, poterunt me avellere Christo juvante a tramite justitiae, a liberatione servitutis Ecclesiae, pro ea parte sollicitudinis, in qua vocatus sum, a charitate Dei, quae nos subjecit tribulationi, donec veniat justus judex, qui aequa lance dispensabit utrique, juveni pariter et seni, regi ac privato, omnibus aeque prout quisque meruerit. Hunc expeto judicem, hunc injuriarum nostrarum ultorem expeto, fultus optima conscientia, securus devotione sincera, solidatus in fide vera, certus amore justitiae sustinentes injuriam nulla debere ratione confundi; zelo vindictae confringentes cornua persequentium Ecclesiam spe remunerationis aeternae nullatenus posse privari. Haec animae meae scribo dimidio, ut sentiat amici dolentis angustias, patientis pellat dolores, pereuntis pressuras tollat. Non est enim dolor, sicut dolor meus. Traditus namque praedicor in manus inimicorum, proditus ad voluntatem invidorum, lacerandus dentibus malignorum, perimendus unius meorum judicio persecutorum. Res nefanda nimis, sui crudelitate horribilis, sui malignitate odibilis, sui facilitate contemptibilis, sui iniquitate damnabilis in aeternum. Suffecisse debuerat, Papiensibus Italiam subvertisse, nisi et orbem cum Ecclesiae libertate sua cura perimerent. Haberem vobis scribere plura, si non confectus injuriis, et contumeliis affectus timerem dolorum meorum relatione mentis vestrae turbare quietem, exaggerare sollicitudines, infestare jucunditatem, quam expedit mihi valere, ne peream. Valeat ergo pars sana mei, ut convalescat aegrota. Festinet mihi subvenire, ne tota depereat, ut inde recipiat in terris gloriam, et in coelis coronam. Valeat iterum et semper, habeatque fidem, si placet, huic nuntio, caeterisque per Dei misericordiam in brevi venturis.