EPISTOLA CCCLXXXIII. CUJUSDAM AMICI AD THOMAM.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, quidam amicus.
In die Assumptionis beatae Mariae apud Argenteum perlatae sunt litterae domini papae ex parte nuntiorum, et perlectis illis satis turbatus est rex. Crastina die misit obviam nuntiis Joannem decanum Saresberiensem, et Reginaldum archidiaconum. In vigilia beati Bartholomei venerunt nuntii ad Danfront. Adventum quorum cum audisset Gaufredus Ridel, et Nigellus de Sacca-Villa, exierant de Danfront cum subita festinatione. Quare exierint, vobis satis notum est. Ipsa die cum jam sero factum esset, venit rex de nemore, et divertit ad hospitium nuntiorum, priusquam ad suum, et eos cum multo honore et reverentia, et humilitate suscepit et salutavit. Et dum stans adhuc cum eis loqueretur, ecce ad ostium ejusdem hospitii venit dominus Henricus filius regis, et multi pueri cum eo, unusquisque cum cornu venatorio buccinantes, sicut solet, de captione cervi, quem totum eis donavit. Quod fecerunt ut audiret hospes. En ad populum phaleras. Crastina autem die circa horam primam venit rex ad hospitium nuntiorum, et intraverunt cum eo cameram Sagiensis et Redonensis episcopi. Post aliquam moram admissi sunt Joannes decanus Saresberiensis, et Reginaldus archidiaconus. Et paulo post archidiaconus Landavensis. Et stantes usque ad horam nonam colloquebantur aliquando in pace, aliquando autem in rixa et tumultu. Intentio domini regis fuit, quod clerici excommunicati non jurarent. Aliquantulum ante occasum solis exiit rex multum iratus, et querens graviter de domino papa, quod nunquam in aliquo audierit eum. Et cum quadam contumacia dixit rex: Per oculos Dei ego faciam aliud. Et Gratianus gratiose respondit: Domine, noli minari. Nos enim nullas minas timemus; quia de tali curia sumus, quae consuevit imperare imperatoribus et regibus. Tunc convocati sunt omnes barones et monachi albi, qui praesentes erant, et omnes fere de capella: et dominus rex rogavit, ut tempore opportuno testificarentur pro eo, quanta et qualia obtulerat, restitutionem scilicet archiepiscopatus et pacis. In fine visus est aliquantulum pacificatus ab eis discedere, et certae responsionis diem assignavit octavam. Ad quam diem convocati episcopi venerunt Rothomagensis et Burdegalensis, casu Cenomanensis, et omnes episcopi de Normannia. Wigornensis die, qua haec agebantur et quae dicenda sunt, non venerat, sed crastina die venturus sperabatur, et venit. Pictaviensis synodo, quam tenebat, occasionem praetendebat non veniendi, sed post synodum se continuo venturum mandavit. Pridie Kalendas Septembris Baioci obtulerunt nuntii domino regi litteras domini papae, precatorias de restitutione vestra, et de pace. Dominus vero rex proposita narratione omnium rerum, quas adversus vos solet proponere, dixit: Si quid de homine isto fecero pro precibus domini papae, multas mihi debet habere grates. Crastina die cum nuntiis convenerunt omnes episcopi ad locum quemdam, qui vocatur Le Bur. Et statim ex quo venerunt nuntii, intravit dominus rex parcum, et omnes episcopi cum eo, et illi tantummodo, qui vocati erant ex nomine. Et statim habuit dominus rex consilium cum nuntiis solis, petens ab eis quod clericos suos absolverent sine juramento. Quod cum nuntii se facturos instanter negarent, dominus rex ad equum suum cucurrit, et ascendit, et audientibus omnibus juravit, quod nunquam in vita sua audiret neque dominum papam, neque alium de pace et restitutione vestra. Quo audito, archiepiscopi et episcopi, quotquot erant, ad nuntios venerunt, et supplicaverunt eis, quod pro amore Dei hoc facerent. Ipsi vero cum summa difficultate concesserunt. Quo facto, descendit dominus rex, et iterum cum eis habuit consilium. Et cito post convocatis omnibus quotquot in parco erant, incoepit dominus rex narrationem suam, et dixit quod volebat eos scire, quod vos per eum de Anglia non exiistis, et quod vos multoties revocaverat, ut veniretis satisfacere super his quae adversus vos habuit, et noluistis. Sed modo ita se habet res, quod ipse prece et praecepto domini papae archiepiscopatum vobis integre reddit et pacem, vobis et omnibus qui de terra sua pro vobis exierunt. Istam pacis concessionem fecit dominus rex circa horam nonam, et post haec valde laetus remansit, et quasdam alias causas in praesentia sua tractari fecit. Quibus pertractatis iterum venit ad nuntios, petens ab eis quod ipsi irent in Angliam, causa absolvendi excommunicatos, qui ibi sunt. Quod cum instanter negarent se facturos, iratus est rex, et petiit iterum quod alter illorum saltem iret, alter remaneret, vel quod unum clericorum suorum mitterent, et ipse illi clerico reditus daret antequam rediret. Quod cum iterum Gratianus, qui ut speramus, filius est gratiae, denegaret, dominus rex ab eis iratissimus recessit, et audientibus illis dixit: Facite quod vultis, ego neque vos, neque excommunicationes vestras appretior, vel dubito unum ovum. Et post istud verbum equum suum ascendit ut recederet. Sed secuti sunt eum archiepiscopi et episcopi, quotquot erant, et dixerunt ei quod male locutus erat. Postea vero descendit, et cum eis verbum habuit. Cujus consilii summa fuit, quod ipsi omnes scriberent domino papae, et quod audientibus illis obtulerat vobis pacem, et paratus erat facere omne praeceptum domini papae, et quod per nuntios stetit, quominus fieret. Deinde cum in faciendis litteris non nihil temporis perdidissent, cum multoties quasi iratissimus ab eis discessisset, accesserunt ad eum et episcopi dicentes, quod isti nuntii haberent, et ostendissent jam mandatum domini papae, quod omnes facerent quidquid ipsi nuntii praeceperint. Respondit rex: Scio, scio, interdicent terram meam. Sed nunquid ego, qui possum capere singulis diebus castrum fortissimum, non potero capere unum clericum, si interdixerit terram meam? Verum cum aliqua ad voluntatem suam se facturos promisissent, cessavit omnino tempestas, et ipse rediit ad cor, et dixit: Nisi hac nocte pacem feceritis, nunquam de caetero ad hunc punctum venietis. Postea cum aliquantum in verbo isto laborassent, convocatis omnibus dixit: Oportet me facere multum pro prece domini papae, qui dominus et pater meus est, et ideo reddo ei archiepiscopatum suum, et pacem meam, et omnibus qui pro eo extra terram sunt. Tunc nuntii et omnes alii gratias egere. Et tunc rex adjunxit: Si quid modo minus feci, cras consilio nostro supplebo. Crastina die, id est, Kalendis Septembris convenerunt ad eumdem locum circa horam meridianam, et cum de absolutione excommunicatorum diutius esset tractatum, ut scilicet non jurarent, eo decursum est, quod Gaufredus Ridel, et Nigellus de Sacca-Villa, et Thomas filius Bernardi, extenta manu ad evangelia coram posita dixerunt in verbo veritatis se facturos mandatum nuntiorum. Tunc petitum est a nuntiis, quod ecclesiae vestrae omnes res, quotquot dominus rex interim donavit, penes eos residerent, quibus a rege donatae sunt. Sed, sicut audivimus, eo decursum est, ut libere ad vestram redeant donationem. Postea hoc actum est, ut formam pacis, quam concesserat rex, episcopi scriberent, et multa intentione agebat hoc dominus rex, quod alter nuntiorum in Angliam transfretaret ad absolvendum excommunicatos. Et cum discessissent, jam tertia hora noctis fere elapsa, rex dixit, quod in forma pacis scriberetur: Salva dignitate regni sui. Sed Gratianus, ut audivimus, instanter negavit se ulla hoc concessurum ratione. Et in isto verbo stant adhuc, redituri die nativitatis beatae Mariae Virginis apud Cadomum, ut hoc ipsum plenius confirment. Lexoviensis operam dedit ut regi blandiretur, Rothomagensis ut Deo et domino papae. Valete.