EPISTOLA VII. PHILIPPI AD JOANNEM.  Ejusdem argumenti.
Meas mihi epistolas, quas vobis miseram, remisistis, sed eas primitus tam crebro glossis marginalibus repersistis, ut quasi transire in colorem alterum compellantur, et jam non esse quod fuerant videantur. Cum enim glossa textui ad hoc soleat superponi, ut possit idem textus non tenebrescere, sed exponi, vestra glossa econverso illas epistolas obscuravit, et tam pergamenum exterius, quam sensum interius deturbavit. Vultis quidem, ut video, non solum quod contra vos, sed etiam quod ad vos dicitur, infirmare, et meum infirmando, vestrum sensum tenaciter confirmare, et ideo pene cuncta corrumpitis mordaci pipere superfuso, sed sufferre diligentis et dilecti vulnera non recuso. Scio enim hoc vos intendere, ut qui recte et salubriter sapere vos putatis, me pauperem et insulsum sapore fructifero condiatis; sed 32 piper vestrum errore aliquantulum amarescit, et, pace vestra dixerim, falsitatis nubilo tenebrescit. Cui si voluero seriatim per omnia respondere, et a meis litterulis qnae objecta vel injecta sunt omnia removere, non potero sufficienter per epistolam hoc implere, sed necesse erit librum, vel libros potius adhibere.
Caeterum quia scio ad faciendum libros idoneum me non esse, mihique nec otium, nec peritiam praesto esse, non omnibus quae in me dicitis, sed aliquibus respondere tentabo, et vel refellam ea, vel me saltem aliquatenus excusabo. Cum enim me videam a vobis graviter accusari, necesse est accusatum, vel ad modicum excusari, non ut per hoc majoris acquiram meritum sanctitatis, sed ne vos mei causa inconsideratum judicium incurratis. « Qui judicat, inquit, fratrem suum, judicat legem . » Superbiae et stultitiae meam arguitis parvitatem, qui tamen cordis mei occultam non satis perspicitis veritatem, et scitis quia quod loro judicii, tam in melius quam in deterius, potest flecti, utile est et sanctum ad melius potissimum id reflecti. Dixi in epistola mea . « Si Deo revelante vestram esse cognovero sententiam per omnia veriorem, gaudebo consecutus scientiam ampliorem: vestraeque perspicaciae grates non modicas exhibebo per quas hujusmodi beneficium obtinebo. » Huic versiculo superposita glossa vestra obloquitur, dicens: « Superba humilitas, » etc. Dico vobis, non est in me tanta superbia ut recusem quae recta sunt, vel a vobis audire, vel auditis humiliter consentire; si tamen Deus dignetur mihi intelligendi gratiam impertire, sine quo quidquam boni, nec ego, nec quispiam potest scire. Si autem vel modicam scintillam scientiae vestrum mihi conferret documentum, vestroque labore et merito Deus mihi praebere: incrementum, ut verum fatear, pro posse meo vestro beneficio responderem, etsi par pari referre non praevalens, saltem gratias humiliter exhiberem. Neque enim refert, ut extimo, a quo quis accipiat et percipiat utilem veritatem, cum illa recte intelligenti suam per se commendet puritatem, nec tam propter doctorem veritas teneatur, quam propter veritatem doctor commendabilis habeatur. Itaque tam libenter a vobis perciperem doctrinam veritatis, ac si mihi loqueretur majoris quispiam dignitatis, quia nec cathedra sublimior doctrinam reddit commendabilem quae mentitur, nec inferior eam contemptibilem quae verax et utilis invenitur. Quantum recolo, cum scholas junior discendi gratia frequentarem, et vel conferri vel praeferri quibusque melioribus praesumptivo more scholarium praeoptarem, ab his tamen, qui vel aetate vel gradu quolibet inferiores se credebant, non contempsi et audire et discere quae sciebant, nec adeo tumui superbia, ut attenderem quis cui loqueretur, dum tantum quod audirem commendabile videretur. Quanto magis nunc, cum religionis habitum gerens jam vel tenuiter incanesco. contra vestram reverentiam non procaciter intumesco, quam aetate, scientia, sanctitate et scio et fateor praeeminere, longe infra cujus pedes his tribus gradibus video me jacere. Quod ergo vobis respondeo, scitote non fieri superbia, et studio contendendi, sed sciendi amore et gratia colloquendi, ut cum, ejus quem diligo non fruar vel auditu vel visu corporali, eum saltem et audiam et audito respondeam internuntio litterali. Paulo infra in eadem epistola mea: « Cum attendo, inquam, quia in claustro sacras litteras ab infantia didicistis, et in eadem scientia non mediocriter profecistis, approbandum in eis extimo quod probatis, et suspectum habeo quod econtrario reprobatis. » Super hunc versiculum vestra glossa: « In claustro, inquit, et alibi, in scholis scilicet, didici; nec juxta quorumdam praesumptionem ipse me docui, sed a magistro Ansello didici, quod non dico ut me commendem, sed ut vos tangam. » Pro hoc dicto, ut extimo, displicere vobis non debui, pro hoc tangi moleste non merui, cum per hoc vestrae scientiae nil dedecoris inferatur, sed commendationis plurimum conferatur. In claustro enim ubi locus non facile conceditur vanitati, sed praecipue datur opera sanctitati, ubi die et nocte justus divinae subditus jussioni, vacat hymnis, precibus, silentio, fletibus, lectioni; ibi, inquam, defaecata vitae sinceritas permundat intellectum, quo mundato, scientia facilins et efficacius adducitur ad perfectum. Vobis autem scientia commendabilis non videtur, nisi scholarum saecularium tumultu fabricetur, tanquam inter eos quos in scholis forensibus, longo tempore certum est erudiri nullus error, nulla possit haeresis inveniri. Vos indignamini, quia dixi vos in claustro sacras litteras didicisse, tanquam per hoc videar vobis contumeliam intulisse: et commendabilius extimatis quod Laudunum discendi gratia requisistis, et in magistri Anselli celebri auditorio resedistis. Sed beatus homo, non qui magistrum Ansellum audivit, non qui Laudunum vel Parisius requisivit, sed « Beatus, inquit, homo quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum . » Et: « Audiam, ait, quid loquatur in me Dominus Deus . » Utinam in claustro sacras ab infantia litteras doctus essem, ut toto tempore vitae meae sacris studiis interessem, in domo Dei nutritus a puero ad similitudinem Samuelis, 33 sciendi aestuans desiderio ad similitudinem Danielis. Quod quia mihi commendabile videbatur, ut scilicet in schola religionis quis a puero nutriatur, ideo non putavi aliquam a vobis mereri laesionem, cum vestram commendans scientiam, claustri potius quam scholarum feci forensium mentionem. In eadem epistola mea: « Vestram, inquam, aestimabam divinis in Scripturis scientiam tam prudentem, et prudentiam tam scientem, ut sicut in eis nil praeter veritatis regulam sentiretis, ita et ipsius veritatis occulta intellectu lynceo videretis. » Ad hoc glossa vestra respondens: « Stulta, inquit, aestimatio de aliquo hujus temporis homine, nedum de me, qui multa adhuc habemus a Deo audire, quae non possumus portare modo. » Non aestimavi quod omnia nota vobis vel cuipiam praesentium habeantur, quaecunque in Scripturis sub tegumento litterae multipliciter occultantur, sciens quia multa multi adhuc habent audire, quae nondum in praesenti conceditur eis scire. Non hoc, inquam aestimavi, neque hoc me aestimasse uspiam affirmavi, neque hoc me affirmasse quispiam poterit veraciter affirmare, si verba mea velit attentius retractare. Non enim dixi quod omnis veritatis occulta, vel omnia veritatis occulta, videretis, sed ipsius, inquam, veritatis occulta videretis. Ipsius inquam, non totius, neque omnia occulta, sed occulta. Quod si alicujus vel aliqua videtis veritatis occulta, profecto constat quia videtis occulta; et cum videatis veritatis occulta, non solum alicujus vel aliqua, sed ut plus dicam, multae vel multa, dici non debuit aestimatio mea stulta. Hoc enim pie de vobis debuit aestimari, quod videtur rei veritas demonstrare. Si autem paulo amplius de vobis aestimavi quam rei veritas habeatur, indignum est ut propter hoc, aestimatio mea tam graviter arguatur; nec stulta, sed forte ignara debuit appellari, quae, quod satis non noverat, pie voluit arbitrari. Sicut enim de quolibet malum incognitum affirmare est praeceps temeritas, sic de justo quidquam perfectius aestimare, pia credulitas: quae, quem veraciter novit vel justum vel doctum, extollit amplius et honorat, non more invidentium, detractionis caligine decolorat. Sciebam quidem in Scripturarum scientia plurimum vos valere, et hujus, de qua nobis sermo est, aestimavi notitiam vos habere, et ab aestimando, nec volui nec debui sententiam removere, donec audirem vestram mihi prudentiam respondere. « Lex nostra, inquit Nicodemus, non judicat quemquam: nisi prius audierit ab ipso, et cognoverit quid faciat . Audito igitur quid de hujus Scripturae involucro sentiatis, cognovi, ut arbitror, non hanc esse regulam veritatis, ad quod tamen confirmandum tam glossas, quam epistolas fabricatis, et odorem semel imbibitum, ut testa lutea, diutius reservatis. Quibus glossis vel epistolis et respondi, et adhuc forte plurima responderem, nisi vestram quam diligo reverentiam pertimerem: quae, quia me intelligit sententiae suae nullatenus assertorem, verborum suorum me clamitat venatorem. Cum enim de regula fidei disputatio inter nos habeatur, et ad reprehendendum verba vestra, mea ut dicitis, locutio deflectatur, non videtur vobis haec mea deflexio proposito convenire, et ideo non parcitis, objecto illo poetae versiculo, me ferire: Amphora coepit Institui; currente rota cur urceus exit? Sed quoniam verbis meis, et vos dignamini respondere, ostendendo quae quantum veritatis amatoribus debeant displicere, non debetis, si et ego vestris respondeo, succensere, nec mihi venatoris vel figuli vitium intorquere, ne hoc ipsum in vos videamini retorquere. « Beatus, ait, qui non judicat semetipsum in eo quod probat . » Verumtamen apud me non amphora, sed urceus institui coepit, et urceus exit, quia non alta sapiens, sed humilibus consentiens, beatum Hilarium non desisto honore debito venerari, cujus doctrinam audio a sanctis doctoribus commendari. Vestra vero amphora, tantae confidentiae, tantae est granditatis, ut eumdem Hilarium arguere non timeat haereticae pravitatis, et quia me super hoc suum non invenit assensorem, ejusdem erroris arguit defensorem. Mihi quippe frequenter objicitis, quia haereticum facit, non errare, sed errorem defendere, ut scilicet non perseverem diutius Hilarium excusare, sed vobiscum sentiens, doctrinam ejus accelerem accusare. Sed si erroris defensio facit haereticum, quae rogo est haeresis damnare Catholicum? « Disperdat, inquit, Dominus linguam magniloquam » et apud Zachariam invenitur super amphoram impietas residere, quae magna falso loquentibus dicitur praesidere, et in medio amphorae paulo post eadem impietas est projecta, et ori amphorae massa plumbi protinus est injecta . Et recte, ne libera diutius feratur impietas, in amphorae profunda projicitur, unde ne possit egredi, os amphorae massa plumbi obstruitur, quia sic intra magniloquos plerumque sensus erroneus debacchatur, ut os iniqua loquentium obstruatur. Eadem vero amphora sublata de medio recte confitentium Judaeorum, defertur in terram Sennaar inter medium Chaldaeorum, quia cum fides mundaverit fines ecclesiasticae regionis, lingua magniloqua gratanter requiescit in errore confusae Babylonis. Vellem ergo ut vestra anphora in urceum verteretur, vestrum grande principium fine humili 34 clauderetur, ne tanta granditas quae damnare Hilarium non veretur, submota a Catholicis, deputari cum haereticis mereretur. Hieronymus, de quo dicitis quia si dignum laude librum Hilarii judicasset, qui laudare nonnullos invenitur, eum procul dubio collaudasset, non solum vestrae sententiae non consentit, sed de Hilario longe aliud praedicat, aliud longe sentit. Scribens enim ad Paulinum : « Sanctus, inquit, Hilarius Gallicano cothurno attollitur, et cum Graeciae floribus adornatur, longis interdum periodis involvitur, et a lectione simplicium fratrum procul est. » Cum dicit enim Hieronymus et Graeciae floribus adornari et longis periodis involutum Gallicano cothurno sublimari, manifeste judicat scriptis ejus inesse et verborum floridam venustatem, et dignam reverentia occultorum sensuum gravitatem: propter quam et a lectione simplicium procul eadem dicit esse, non quia tanquam reproba indigna sint legi, sed quia tam difficilia, ut a simplicibus non facile possint intelligi. Neque in hoc arguitur scriptoris celsitudo, si scripta cothurnata simplicium non capit hebetudo, sed potius et profunda illius scientia commendatur, et istorum vel probatur humilitas, vel studium excitatur. Idem Hieronymus ad Amandum presbyterum scribens, hujus libri de quo nunc agimus, non solum non probat lectionem, sed etiam illius facit cum veneratione debita mentionem, admirans quiddam a se exponendum inquiri, quod in illo potest expositum inveniri. « Miror, inquit, te hoc a me quaerere voluisse, cum sanctus Hilarius Pictaviensis episcopus undecimum librum contra Arianos in hac quaestione et solutione compleverit. » Inquisitus hujus operis liber undecimus hanc quaestionem, de qua illic agebatur, invenitur diligentius explicare, ad quam iterum explicandum Hieronymus extimat superfluum laborare, ex quo luce clarius innuit, et hoc opus ab Hilario scriptum esse, et idem Hilario dignum laudis meritum non deesse. Meus etiam Augustinus, ne laudes Hilarii tanquam invidus premere sub silentio videatur, in sexto de Trinitate libro , et ipsius Hilarii et hujus operis laudabiliter memoratur. « Quidam, ait, cum vellet brevissime singularum in Trinitate personarum insinuare propria, aeternitas, inquit, in Patre, species in imagine, usus in munere. Et quia non mediocris auctoritatis in tractatione Scripturarum, et assertione fidei vir exstitit; Hilarius enim hoc in libris suis posuit, » et caetera in secundo hujus operis libro haec Hilarius verba ponit, quae satis elegantia satisque difficilia ducens, Augustinus ad medium sic exponit, ut plane pateat ea, et commendatione intelligentium digna esse, et juxta Hieronymum a lectione simplicium procul esse. Haec autem sibi assumens Augustinus ipsum Hilarium non mediocris auctoritatis, et Scripturarum fuisse tractatorem, et fidei asserit assertorem: quod quantum aestimo non fecisset, si hoc opus esse contrarium fidei cognovisset. Sed ad quaestionem de qua nobis sermo est redeamus, et quid inde doctores sancti sentiant, et quomodo eidem Hilario consentiant, videamus. Dicit Hilarius necessitatem in Christo passionibus non fuisse, id est eum non sicut nos necessario doluisse, sed dolores nostros ita, cum voluit, suscepisse, ut posset eas non solum divina, sed etiam humana tam animi quam corporis fortitudine poenaliter non sensisse. Quod contra vos dicitis Christum ejusdem infirmitatis, cujus et nos per omnia excepto peccato naturaliter exstitisse, sed passiones, vel dolores passionum, operante divino miraculo, differre potuisse, cessante autem miraculo post jejunium sicut et nos necessario esurisse, vulneratum necessario doluisse, crucifixum diutius vivere nequivisse. Sicut enim operante divino miraculo quadraginta diebus Moyses jejunavit, operante miraculo super undas Petrus liquidas ambulavit; cessante autem miraculo, nec ille inediam diu ferre, nec iste grave corpus elemento liquido potuit superferre: ita Christus, ut dicitis, passionum molestiis naturali et propria infirmitate credendus est necessario praegravari, cum in eo divinum miraculum destitit operari. Ubi non satis diligenter perpenditis, natura humana quem locum in rebus habuisset, si, ut creata fuerat, sine peccati macula permansisset, quomodo humanus animus ad imaginem Dei factus, nec angelis minor vel inferior videretur, sed eo solus Deus major et superior haberetur. Qualem animum suscepit Dei Filius cum voluit humanari, qui animus nullo vitio potuit depravari, propter quem solo Deo minor fuisse praedicatur, propter corpus vero solum paulo minus ab angelis minoratur. Unde Augustinus contra Maximum : « Natura, inquit, humana, qualem naturam Christus humanae mentis assumpsit, quae nullo peccato potuit depravari, solus Deus major est. » Iste ergo animus, qui nullo potuit vitio depravari, non est credendus humanis affectionibus necessario praegravari; qui, etsi corpus habuit paulo minus ab angelis minoratum, illud tamen nullo etiam fuit vitio depravatum. Et quia corpus quod peccato corrumpitur, non ejus animam aggravavit, sed totum illum hominem spiritalis conceptio levigavit: idem homo nostras ut nos molestias non creditur coactus pertulisse, sed imperio potestatis, et beneficio voluntatis 35 pro nobis misericorditer suscepisse. Quod in quarto decimo De civitate Dei invenire potestis evidenter, ubi de quatuor animi affectionibus Augustinus satis disputat diligenter: quas inesse nobis insignis ille poeta Virgilius ostendit, brevique eas versiculo comprehendit Hi metuunt, cupiuntque, dolent, gaudentque, neque auras Suspiciunt. Cum de his Augustinus affectionibus- disputaret, et eas etiam in Christo fuisse patenter affirmaret; quomodo et in nobis sint, et in illo fuerint distincte declaravit, et a sensu clare intuentium dubietatis surculum amputavit. « Verum, inquit , ille hos motus certae dispensationis gratia, ita cum voluit suscepit animo humano, ut, cum voluit, factus est homo. » Et infra: « Habemus, inquit, has affectiones ex humanae conditionis infirmitate: non autem ita Dominus Jesus Christus, cujus infirmitas fuit ex potestate. » Quid evidentius, quid distinctius potest dici? quis contendat huic dicto posse merito contradici? Suscepit ille, cum voluit, nostras affectiones certae gratia dispensationis, habemus eas nos ex infirmitate humanae conditionis: habemus, inquam, nos ex ea quae nobis naturaliter ingenita est infirmitate, non autem ita Dominus Jesus Christus cujus infirmitas fuit ex potestate. Habemus itaque nos, habuit et ille, sed aliter nos, aliter ille. Habemus nos, quia sic geniti non possumus non habere; habuit ille, quia sic genitus, cum voluit, se habentem potuit exhibere. Nec solum has animi affectiones, sed etiam corporis passiones non ex humanae sicut nos conditionis infirmitate, sed ex misericordiae pertulit voluntate; sicut idem Augustinus in quarto De Trinitate insinuat dicens: « Mors peccatoris veniens ex damnationis necessitate, soluta est per mortem justi venientem ex misericordiae voluntate. » Et infra in eodem : « Qui posset, inquit, non mori si nollet, procul dubio quia voluit mortuus est. » Mortuus est, inquit, non quia cessante miraculo, sicut dicitis, vivere non potuit, sed quia mori voluit: voluit, inquam, non solum Deus ut moreretur homo, sed etiam mori voluit ipse homo: Ut facerem inquiens, voluntatem tuam, Deus meus, volui ; » et: « Voluntarie sacrificabo tibi ; » et: « Qui dilexit me, tradidit semetipsum pro me . » Tunc autem ex humanae conditionis infirmitate, mors ejus sicut nostra rectissime venire diceretur, si cessante miraculo lege nostra omnium mori necessario cogeretur; si genitus ingenitum hoc haberet, ut morti resistere non valeret. Quia vero ex hoc quod homo factus est, habuit ut posset mori, ex eo autem quod sine peccato factus est, habuit ut posset et non mori, recte dicit Augustinus, quia ejus infirmitas fuit ex potestate, et mors ejus venit ex misericordiae voluntate. Ejus quippe infirmitas, non moriendi necessitas, sed moriendi fuit possibilitas; qui cum posset, quia homo erat, mori, quia homo sine peccato erat, nihilominus et non mori; eligit ut pro nostra omnium salute moreretur, non ex necessitate sua, utpote qui nullo vitio teneretur. Quod etiam in vicesimo quarto Moralium ostendit papa Gregorius, dicens: « Ille autem quia nulli admistus est culpae, nulli ex necesitate succubuit poenae. » Videtis necessitatem ab omni poena ejus penitus removeri, et remotionis causam pariter admoveri: « Nulli, ait, ex necessitate succubuit poenae, et hoc, quia nulli admistus est culpae. » Non ergo, sicut dicitis, ideo tantum potuit non mori, si mori non vellet, quia Deus qui in illo erat, poterat quidquid vellet. Cum autem sicut in Moyse et Petro cessaret in illo divinum miraculum operari, cogeretur ipse homo morte necessario praegravari sed ideo ex necessitate nulli poenae succubuit, quia nulli culpae admistus fuit, quamvis hoc ipsum quod sine culpa ille homo creatur, non hominis, sed Dei esse beneficium non negatur. Sicut enim quod ambulare fortiter; quod currere possum velociter, rectissime attribuitur corporis sanitati, corporis agilitati, et tamen hoc totum est veraciter Dei donum, a quo est omne bonum, ita Christus quod nulli ex necessitate succubuit poenae, ex eo fuit, quod nulli admistus est culpae, quamvis illa munditia negetur opus esse gratiae creatricis, et eidem homini tam inseparabiliter assistricis, ut sicut potuit non pati cum nondum pateretur, sic posset et non mori cum non moreretur, si vellet non solum divinitas quae in illo suaviter omnia disponebat, sed etiam ipse homo qui disponenti personaliter cohaerebat. Quod ergo mihi objicitis illud de Evangelio: « Non sicut ego volo, sed sicut tu , » vox est membrorum, vel capitis in persona membrorum, quibus proprie dicitur: « Alius te cinget et ducet quo tu non vis . » Quod autem objicitis illud de propheta: « Praevaluerunt insidiantes mihi : » insidiantes visi sunt praevalere, cum suam ad effectum malitiam perduxere, cum juxta quod optaverant, Christum occidere potuerunt, et tamen potentiores eo quem occiderant non fuerunt. Non legistis Jacob ad angelum invalere, et abire volentem tanquam invitum aliquandiu retinere? Et tamen quis nesciat eidem Jacob angelum praeeminere, et imbecilli fortiorem affectu spontaneo subjacere? Ita Christus, infirmus quidem voluntaria potestate et affectus potenti voluntate, passioni succubuit non naturaliter, id est non infirmitate coactus naturali, quia non conceptus lege nostra omnium generali. Quod etiam cujusdam nostri temporis, 36 et vidit et scripto commendatur prudens subtilitas; si tamen vestrae prudentiae cujusquam modernorum placet auctoritas, qui cum de Christo homine loqueretur, ex quo ait conceptus et animatus exstitit, per unitionem deitatis ab omni peccato et poena peccati naturaliter mundus fuit, quamvis quasdam peccati poenas habuerit sua voluntate. Videtis illum hominem non solum ab omni peccato, sed etiam a poena peccati mundum naturaliter exstitisse: quem tamen sua voluntate quasdam poenas peccati certum est habuisse. Unde infra subjungit: « Postquam in utero conceptus est, ita divinitas eum omni parte confirmavit, ut omne peccatum et poenam peccati ab eo naturaliter removerit. » Ecce ab illo homine, et peccatum et poena peccati naturaliter sunt remota; cui tamen non peccatum, sed poena peccati, cum voluit, est admota, quia conceptus sine culpa unito sibi Deo ita est confirmatus ut non nisi voluntate, non nisi potestate fuerit infirmatus. His et horum similibus acquiescat vestra prudentia documentis, non contendat grossis et inefficacibus argumentis, quia veritas ad hoc plerumque latet sub cujusdam nebulae tegumentis, ut eam non capiat intellectus grossior imprudentis. Quod propter nonnulli « semper discentes, et nunquam ad scientiam veritatis pervenientes , » nihil in Scripturis aestimant contineri, nisi quod vident passim ab omnibus obtineri; et quae latentia vel volunt vel nequeunt intueri, digna putant a fide recte scientium removeri. Vident quidem Adam factum fuisse mortalem, alioquin nequaquam moreretur, et hoc facile potest sciri quod tanta experientia retinetur; sed non vident eumdem factum et immortalem, cum immortalis non mori praedicetur, et mortalem immortalemque simul esse consentaneum non videtur. Sed utrumque simul erat, non necessitas, sed potestatis, non quod ille ad istud sive illud necessario cogeretur, sed quod ejus optioni neutrum negaretur. Qui quoniam per peccatum ad mortalitatem electione libera declinavit, tanta necessitate per peccatum genitos omnes posteros obligavit, ut praesentis vitae molestiis quae primo illius meritis irrogantur, isti tam justi quam injusti necessario patiantur. Ideo Propheta, imo omnis justus: « De necessitatibus meis, inquit, erue me » id est non solum a peccato, sed etiam a poena pro peccato, quam incurri, non sicut Adam electione libera, sed necessitate misera. Quam precem miserator et misericors Dominus a tempore Abel primi justorum audiens, et fine saeculorum efficacius tandem exaudiens, filium suum voluit incarnari, incarnatum cum hominibus conversari, ita tamen ut sine culpa, sancti Spiritus opere gigneretur, et ideo nullius necessitatis vinculo stringeretur. Peccato enim necessitas debebatur; ipse autem nullo debito tenebatur. Liber autem a debito, id est tam poena quam peccato, cum posset non mori, non solum si Deo, sed etiam si ipsi homini complaceret, eligit tamen mori, ut aeternae nostrae mortis debitum aboleret. Reddens quippe quod non debuerat, solvens quod non rapuerat, quia elegerat Adam mori, elegit etiam ipse mori, ut par pari referret, sed causa utilitasque differret, dum ille a vita per inobedientiam declinavit, iste se ad mortem per inobedientiam inclinavit; ille moriens aeternae mortis caligine nos involvit, iste moriens ab eodem debito nos absolvit. Unde grates non modicae, non solum Deo qui unitus est homini sed etiam ipsi referendae sunt homini, qui, ex quo Deo personaliter est unitus, ita eidem est voluntate per omnia counitus, ut sicut eum hominem pro nobis voluit Deus pati, ita idem ipse homo pro nobis voluit pati: et assumptus assumenti nec ad modicum obmutiret, sed disponenti suaviter ipse assensu spontaneo fortiter obediret. Etsi enim sicut duas naturas, divinam scilicet et humanam, ita duas, ut dicitis, voluntates asseritur habuisse, non tamen Deo quidquam contrarium ille homo credendus est voluisse, sed sicut in unitatem personae conjuncta est humanitas deitati, ita hujus illius unita per omnia voluntas voluntati, et assumens assumpto in assumendo contulit tale munus, ut cum eo sicut persona, ita et voluntate maneat semper unus. Si vero aut illa caro spiritui suo, aut ille spiritus Deo suo, vel ad modicum obviavit, quid nisi a rectitudine aliquantulum deviavit, et ita fatebimur Christum fuisse divisum, quem teneri vult Apostolus indivisum? Quam divisionem etsi omnis per peccatum genitus in se cogitur experiri, non tamen putet eam posse etiam in Christo inveniri: ne naturam illius secundum nostram nimis carnaliter metiatur, et eum infirmari naturaliter et necessario mentiatur. Quem si infirmatum, passum, mortuum confitetur, non est satis si etiam non attendat illum esse conceptum opere spiritali, et ideo naturae suae fretum privilegio speciali, ut necessario non gravetur conditionis nostrae privilegio generali. In quo et illius charitas amplior comprobatur, et nostra credulitas amplius commendatur, dum ille cognoscitur et suae merito puritatis non pati potuisse, et affectu charitatis pro nobis aegrotantibus voluisse. Quod quidem et videre et tenere non mediocris est profectus, si tamen dignum fide perfectorum 37 indicatur intellectus: et ideo tam mihi quam vobis id desidero plenius revelari, ut fidei praesentis merito mereamur Deum revelata facie contemplari. Volo autem ut meo huic desiderio dignemini subvenire; et vos vestro Philippo, quod Paulus suis Philippensibus impertire: « Deus, inquit, meus repleat omne desiderium vestrum, secundum divitias suas in gloria, in Chisto Jesu . » Vale.
(Jac. IV) (epist. V) (Psal. XCIII) (Psal. LXXXIV) (Joan. VII) (Rom. XIV) (Psal. XI) (Zach. V) (sub finem) (cap. 10) (lib. III, c. 25) (cap. 9) (cap. 2) (cap. 13) (Psal.
XXXIX) (Psal. L) (Galat. II) (cap. 1) (Matth. XXVI) (Joan. XXI) (Job XXX) (Gen. XXXII.) (II Tim. III) (Psal. XXIV) (I Cor. I.) (quod quidem non solum
nullus fidelium, sed nec infidelis quilibet diffitetur) (Philipp. IV)