EPISTOLA XXXII. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.  20.  21. 22.  23. 24. 25.
Expostulat cum Severo, a quo cum S. Martino ad sacrum fontem depictus fuerat. Mittit versus inscribendos, qui ostendant id factum ut esset Paulinus exemplo poenitentibus, Martinus innocentibus. Conditam a se S. Felicis basilicam describit, et epigrammata basilicis Nolanae et Fundanae inscripta mittit. Tum misericordiae opera, et spiritualis in anima templi aedificationem egregie commendat.
Insertis his versiculis patens pagina sollicitavit linguam et manum ut occuparet vacantia, et succurrit animo esse quod scriberem. Perquam enim gratulor, quod unam cordis et corporis nostri, operum quoque et votorum similitudinem ostenderimus, eodem tempore basilicas dominicis adjicientes ovilibus. Tu vero etiam baptisterium basilicis duabus interpositum condidisti, ut nos in horum quoque operum, 195 quae visibiliter exstruuntur, aedificatione superares. Sed Domino gratias, qui dedit nobis in quo et vinci victoriam duceremus. Vincimus enim voto, in quo vincimur gratia ab eo quem nobis judicio anteponimus, dilectione comparamus. Tu es iste quem loquimur; tu inquam pars nostri major; et melior; tu requies nostra, tu gaudium, in te reclinatio capitis nostri, et mentis habitatio est. Quae non tantum in praesenti tempore, sed ut speramus et confidimus in Domino perpetua nobis ab ipsius munere, et in ipsius corpore ac spiritu manebit. Ideo si quid per gratiam Domini amplius agas, nobiscum profecto, certe pro nobis agis. Sed in eo metuo ne operibus tuis, quibus iniqua viarum secularium dirigis, et clivosa complanas, ex illo, de quo semper conqueror affectu in nos tuo, salebram offensionis immisceas, quod splendidos devotionis in Christo tuae titulos nostris nominibus infuscas; et justis laboribus hanc iniquitatem inseris, ut locum sanctum etiam vultibus iniquorum polluas. Recte enim in loco refectionis humanae Martinus pingitur, qui coelestis hominis imaginem perfecta Christi imitatione portavit; ut deponentibus in lavacro terrenae imaginis vetustatem, imitanda coelestis animae occurrat effigies. Noster vero quis illic locus est, qui nec infantibus innocentia, neque viris concurrimus sapientia? et ab immaculatis malitia, a perfectis infirmitate distinguimur? Quae ergo societas lumini et tenebris? lupis et agnis? serpentibus et columbis? hoc est, nobis et 196 Martino? Nonne tu lactis et fellis poculum miscuisti? Sed bene, quod non ut in liquoribus uno calice confusis, ita in hominibus eodem loco mixtis, si discrepent meritis, boni suavitas amaritudine mali venenatur: contraque evenit ut peccator justo compositus magis sordeat, et peccatore collato magis justus eluceat. Quominus moveor errore caritatis tuae, quia nullam beato illi fecisti injuriam, potiusque ad gloriam illius contulisti, ut contra despicabilem facies venerabilis pingeretur, quo splendor ejus comparatione tenebrarum clarius emicaret, qui etiam in splendoribus sanctorum conspicua claritate praefulget. Et quidem nisi scirem te impenso nimii in nos amoris studio hanc informasse picturam, malitiosum te et callidum criminarer, qui nostrae humilitatis obscuras animorum nocte personas, ex adversi juxta parietis regione depictas sancto capiti contulisses, ut illum tantum pingeres, nos vero potius deformares, quos jure conspecta Martini facie despuendos ad probrum ridiculae comparationis exponeres. Sed ne nostri causa, quorum multo amore dum falleris, falsum facis, haec commentatio tua de caritate prolapsa irrideretur; ut revera potest et debet. Hac tantum gratia parvi tibi in versiculis de hujusmodi tua pictura ad te mittendis, ut consilii tui ratio proderetur, qua salubriter novorum hominum informationi studens, diversas longe sibi imagines proposuisses; ut emergentes a sacro fonte, et vitandum et sequendum pariter conspicarentur. Itaque sic habes; si placet, utere. Item de eodem: Certe probatur jam te non ridendum, magisque probandum, si hac tantum ratione longissime dissimiles cominus pinxisse videaris; ut in Martino forma justitiae et summa virtutum, in nobis conscientiae iniquitatis obtritio et confessio cerneretur, ut et beatis exemplum pateret et miseris. In illo speculum fortitudo, in nobis solatium haberet ignavia. Illum intuerentur, qui praeceptum sufficerent implere virtutibus: in nobis 197 consolarentur, qui remedium vellent afferre criminibus. Quia innocentiae fiducia destitutis, et nexu iniquitatis adstrictis, sola ut captivis potest redemtio subvenire. Quaeso te tamen, ne obedientiam meam crimen facias, si versus tuos illos luminis et favorum, sicut denuntiasti, auferas. Verecunde quaeso illud magis, quam vere minatus sis; et, si istos adscribendos putaveris, illi permaneant, ut horum quasi gemmulae sint, et faciant vilibus pretium et claro atra distinguant. Sane accepta licentia dixi linguae meae, non juxta prophetam, ut maneret in requie sua, et custodiret vias meas: sed potius oppositae sibi custodiae frenos rumperet, 198 dum serviret tibi. Ita te diligo, ut magis de obtemperande tibi quam de multiloquio peccatum timerem. Quam ob rem etiam basilicis tuis versiculos, quasi votivos sacris fontibus titulos destinavi. Si quid in his apte locutus videbor, haec quoque fratris Victoris gratia est, cujus oculis et verbis omnia quae in Christo Domino fecisti et agis vidi; et ideo versus quos et de basilicis interposui ipso autore censebis, qui materiam dictavit enarratione factorum tuorum. De baptisterio igitur ipso erunt isti, de cujus pictura tantum sunt illi superiores. Sequentes ad basilicarum picturam sunt. Cum hos operibus unanimitatis tuae manufactis dedissem, illam non manufactam in domestica tua ecclesia gratiam Dei, qua perpetuum tibi hospitem in ea Clarum largitus est, silere non potui. Itaque sanctae ipsius memoriae versus, non quia aliquid divinis ejus meritis dignum loqui possem, sed ut studium plurimae in illius animam caritatis exprimerem, ausus sum facere, et unanimitati tuae mittere. Quos tu coram 199-200 Domino sanctae et cohospitanti tecum semper in Domino animae ejus recitans, excusabis audaciam meam, et commendabis obsequium. Item de eodem, ut quos malueris legas: sed ego scio in hoc te potius ambigere debere, non ut aliquos ad titulum eligere, sed de nullo debeas injuriam sancto Dei facere. Presbyter hic situs est meritis et nomine Clarus, Martino studiis comes, et meriti modo consors: Digna pio domus est altaria, sub quibus artus Conditur exanimos; nam spiritus aethere gaudet, Discipulumque pari sociat super astra magistro. Clare fide, praeclare actu, clarissime fructu, Qui meritis titulum nominis aequiparas, Casta tuum digne velant altaria corpus, Ut templum Christi contegat ara Dei. Sed quia, tu non hac, qua corpus, sede teneris, Qui meritis superis spiritus involitas; Sive patrum sinibus recubas, Dominive sub ara Conderis, aut sacro pasceris in nemore: Qualibet in regione poli situs aut paradisi, Clare sub aeterna pace beatus agis; Haec peccatorum bonus accipe vota rogantum, Ut sis Paulini Therasiaeque memor. Dilige mandatos interveniente Severo, Quos ignorasti corpore sic meritos. Unanimi communis amor sit fomes utrisque Perpetui summo foederis in Domino. Non potes implicitos divellere; si trahis unum, Unus adhaerentem, quo rapitur, rapiet. Ergo individuos pariter complectere fratres. Utque sumus, sic nos dilige participans Sic Deus accivit, sic nos Martinus amavit; Sic et tu pariter Clare tuere pares. Non meritis, sed amore pares; tu sancte valebis Exorare, pares et meritis fieri, Si cum Martino socia pietate labores, Ut vincant vestrae crimina nostra preces: Et simul in vestri ducamur sorte Severi, Vestraque nos semper protegat ala sinu. Quod si Dominus desiderium animae vestrae fecerit secundum fidem vestram, adjiciens ornatui et sanctificationi operum vestrorum, ut sacros cineres de sanctis gloriosorum apostolorum aut martyrum reliquiis adipiscamini dignum opere fidei vestrae, et operis fideliter elaborati dedicatione proculdubio celeberrima, sanctorum quoque reliquiis decens arbitramur, ut hoc etiam quod de cruce misimus, pariter depositum sacratumque veneremini. Quod si ita placuerit, placitum vestrum hi, si videbitur, versiculi nuntiabunt: Si vero magis placeat vobis hanc de cruce benedictionem ad quotidianam tutelam atque medicinam in promptu habere, ne semel condita in altario, non semper ad manum, ut usus exigit, praesto sit, sufficit et illa ad basilicae consecrationem gratia, scilicet Dominus cum apostolis et martyribus; quorum venerandus cinis si sine crucis consortio subjiciatur altaribus , hic opertos titulus indicabit: Habes versus operibus quidem tuis sanctis et magnificis indignos, persuasioni tamen tuae, quam habes tibi de me quam mihi credere, competentes. Quos si non erubueris spectandos domesticae ecclesiae tuae parietibus inscribere, vindicabor. Credo enim vel tunc de meis ineptiis erubesces; et poenitebit te desiderii et exactionis tuae, cum aedificia, quae immaculata adhuc operis tui gratia splendent, obscurata naeniis insipientiae meae; et, ut digno meis versibus verbo utar, caccabata , ridentibus multis vel nauseantibus confusus aspicies. Nec laborabis fallere, ut te lector auctorem putet; cum ineptia nemini in te nota, possit instruere lectorem, ne tibi meum carmen, id est, crimen imponat: qui tamen vel proditoris vel scriptoris nomine culpandus es. Sed no quis me injuriosum judicet illa regula qua perscribitur: Quod tibi nolueris, alii ne feceris: idem a me prius basilicas meas pertulisse praesentibus illi documentis probabis: ut hoc quoque ostendas unanimitatem nostram, quod sive gratia sive injuria me tibi comparans, eadem in tuas qua etiam in meas aedificationes temeritate peccavi. Sed hujus sive gratiae, juxta patientissimum mei animum tuum; sive juxta meum indignissimum munus, injuriae autor aut reus noster tibi Victor habeatur, qui sanctissimus nostrae caritatis interpres hoc se tibi gratiorem a nobis redire praesumsit, quo depressior sub injusto ineptiarum ad te nostrarum onere revertisset. Nam hoc etiam accrescere fascibus suis voluit, ut nostrarum tibi basilicarum versus simul picturasque portaret. Meritoque faciet, si cum hac se tibi querimonia deficiens et curvus intulerit, ut clamet: Ecce propter mandata labiorum tuorum ego ambulavi vias duras; et clamet: Super dorsum meum fabricati sunt peccatores, qui in tot epistolas prolongaverunt iniquitatem suam Recepi igitur et hunc ad peccata mea tumulum, ut fratri cupidissimo talis sarcinae, qua ejus anima gravato corpore levaretur, praestarem quam desiderabatur injuriam. Nam et vere ad unanimitatem nostram congruere haec illius postulatio videbatur, qua asserebat ut oporteret tibi nostras in Domino aedificationes ita notescere, ut nobis tuas in titulis et in picturis indicare voluisses. Hac igitur ratione persuasus, basilicas nostras tuis, sicut et operis tempore et voti genere conjunctae sunt, ita etiam litteris compaginare curavi: ut in hoc quoque nostra conjunctio figuraretur, quae jungitur animis, et distat locis; sic et ista, quae in nomine Domini eodem spiritu elaborata construximus, diversis abjuncta regionibus, ejusdem tamen epistolae serie sibi tamquam contignata visentur. Basilica igitur illa quae ad dominaedium nostrum communem patronum in nomine Domini Christi Dei Jam dedicata celebratur, quatuor ejus basilicis addita, reliquiis apostolorum et martyrum 203-204 intra apsidem trichora sub altaria sacratis, non solo beati Felicis honore venerabilis est, apsidem solo et parietibus marmoratam camera musivo illusa clarificat; cujus picturae hi versus sunt: Inferiore autem balteo, quo parietis et camerae confinium interposita gypso crepido conjungit aut dividit, hic titulus indicat deposita sub altari sancta sanctorum. Totum vero extra concham basilicae spatium, alto et lacunato culmine geminis utrimque porticibus dilatatur, quibus duplex per singulos arcus columnarum ordo dirigitur. Cubicula intra porticus quaterna longis basilicae lateribus inserta, secretis orantium vel in lege Domini meditantium, praeterea memoriis religiosorum ac familiarium accommodatos ad pacis aeternae requiem locos praebent. Omne cubiculum binis per liminum frontes versibus praenotatur, quos inserere his litteris nolui , eos tamen quos ipsius basilicae aditus habent, scripsi; quia possent, si usurpare velis, et ad tuarum basilicarum januas convenire, ut istud est: Vel hoc, de signo Domini super ingressum picto hac specie, qua versus indicat: Cerne coronatam Domini super atria Christi Stare crucem, duro spondentem celsa labori Praemia: tolle crucem, qui vis auferre coronam. Alteri autem basilicae, qua de hortulo vel pomario quasi privatus aperitur ingressus, hi versiculi hanc secretiorem forem pandunt . Coelestes intrate vias per amoena vireta, Christicolae; et laetis decet huc ingressus ab hortis, Unde sacrum meritis datur exitus in paradisum. Hoc idem ostium aliis versibus ab interiore sui fronte signatur: Quisquis ab aede Dei perfectis ordine votis Egrederis, remea corpore, corde mane. Prospectus vero basilicae non, ut usitatior mos est, orientem spectat, sed ad domini mei beati Felicis basilicam pertinet memoriam ejus aspiciens: tamen cum duabus dextra laevaque conchulis intra spatiosum sui ambitum apsis sinuata laxetur, una earum immolanti hostias jubilationis antistiti patet, altera post sacerdotem capaci sinu receptat orantes. Laetissimo vero conspectu tota simul haec basilica in basilicam memorati confessoris aperitur trinis arcubus paribus, perlucente transenna : per quam vicissim sibi tecta ac spatia basilicae utriusque junguntur. Nam quia novam a veteri paries apside cujusdam monumenti interposita obstructus excluderet, totidem januis patefactus a latere confessoris quot a fronte ingressus sui foribus nova reserabatur, quasi diatritam speciem ab utraque in utramque spectantibus praebet, sicut datis inter utrasque januas titulis indicatur. Itaque in ipsis basilicae novae ingressibus hi versiculi sunt. Item dextra laevaque crucibus minio superpictis haec epigrammata sunt: Item de eodem: Intra ipsam vero transennam e regione basilicae novae super medianum arcum hi versus sunt: Haec vero binis notata versiculis epigrammata super arcus alios dextra laevaque sunt. In uno hoc: Attonitis nova lux oculis aperitur, et uno Limine consistens geminas simul aspicit aulas. In altero hoc: Ter geminis geminae patuerunt arcubus aulae, Miranturque suos per mutua limina cultus. Item in iisdem arcubus a fronte, quae ad basilicans domini Felicis patet, mediana, hi sunt: Quos devota fides densis celebrare beatum Felicem populis diverso suadet ab ore, Per triplices aditus laxos infundite coetus: Atria quamlibet innumeris spatiosa patebunt Quae sociata sibi per apertos comminus arcus, Paulus in aeternos antistes dedicat usus. In aliis isti bini: Antiqua digresse sacri Felicis ab aula, In nova Felicis culmina transgredere. Item: Una fides trino sub nomine quae colit unum, Unanimes trino suscipit introitu. In secretariis vero duobus, quae supra dixi circa apsidem esse, hi versus indicant officia singulorum. A dextra apsidis: A sinistra ejusdem: De Fundana basilica. Egrediamur jam Nolana hac basilica, et in Fundanam transeamus. Fundis nomen oppido est, quod aeque familiare mihi fuit dum maneret possessio, quam illic usitatiorem habui. Itaque vel ad pignus quasi civicae caritatis, vel ad memoriam praeteriti patrimonii, basilicam dare in ipso oppido, quoniam et indigebat, ruinosam et parvam habens, voti fuit. Propterea et hos versiculos adjiciendos putavi, quos illi in hoc oppido dedicandae basilicae paravimus. Nam adhuc in opere est, sed propitio Deo dedicationi propinqua. Quod tamen ea mihi maxime ratio persuasit, quia et in hujus apside designatam picturam meus Victor adamavit, et portare tibi voluit, si forte et eam de duabus elegeris in hac recentiore tua pingere, in qua aeque apsidem factam indicavit. Sed de hac apsida an abside magis dicere debuerim, tu videris: ego nescire me fateor, quia hoc verbi genus nec legisse reminiscor. Verum hanc quoque basiliculam, de benedictis apostolorum et martyrum reliquiis sacri cineres, in nomine Christi sanctorum Sancti, et martyrum Martyris, et dominorum Domini, consecrabunt. Ipse enim testatus est se vicissim confessorum suorum Confessorem futurum. Ideo super hac propter picturam gratia geminatus est titulus . De pictura. De reliquiis. Haec interim, mi frater, et alia hujusmodi opera visibilia de terrenis in terra labore molieram: sed benedictus Dominus die quotidie, qui facit mirabilia solus: sicut convertit petram in stagnum aquae, sic et terrena coelestibus mutat; et hanc nobiscum, quamquam de suis et hic et ibi rebus permutationem facere dignatur; ut quae corporaliter molieram in terris, latenter in coelis per ipsum aedificentur; tunc revelanda nobis, cum specie videbimus, quae nunc per fidem providemus. Itaque hic seminamus, et ibi metimus: hic spargimus, et ibi congregamus: hic vivimus, et ibi conversamur: hic accingimur, et ibi militamus: hic pugnamus, et ibi vincimus; vel si istic vincimus, ibi coronamur. Ita quod istic manu struimus, illic fide condimus. Et harum nobis quamvis terrestrium aedificatio fabricarum si voto et studio spiritali struatur, beata coelestium est praeparatio mansionum. Haec enim aedificantes in Domino ex adeptu fidei, aedificamur ipsi a Domino per ejusdem fidei profectum. Nam et evangelicus ille centurio exemplum nobis est ad spem certam mercedis aeternae, hujus specialiter operis gratia recipiendae; qui ad promerendam filii sanitatem, et ipsum Dominum Jesum fidei suae praedicatorem habendum eo potissimum meriti valuit, quod plebs Domini, quae tunc adhuc in Judaeis tantum erat, illi de Synagogae aedificatae testimonio suffragata est. Quid igitur miseri nunc quiescimus oscitantes, et quasi non conducti mercenarii, in tumultuoso hujus seculi foro vacua manu stamus? vel si conductis nobis debere patremfamilias suum denarium cogitemus, ut aliquid in vinea ejus operemur, id 208 ipsum quasi indebitum gratumque praestantes, imputare etiam meditamur Domino, tamquam illi potius quam nobis profutura faciamus. O miseri homines! largiri nos aliquid credimus: negotiamur, et liberales habemur, qui avarissimi esse convincimur; et quidem tanto avariores cupidissimis terrae feneratoribus, quanto amplius est coelestia de terrenis, et beata de miseris egenisque rebus emere; quam terrena terrenis et labentibus lapsura mercari, et Dominum quam hominem tenerare . Damnatur in lege qui pecuniam suam dederit ad usuram, et munera super innocentes acceperit: ecce Evangelii gratia ostendit nobis quomodo eadem crimina ad innocentiam sanctitatemque mutentur; nec poenae, sed praemii retributio consequatur, si tantum in praecepta divina salutaris cupiditate fidei convertantur. Da ad usuram pecunias tuas, sed Christo; et salutaris usura est. Item in seculo corrupti muneribus reorum judices condemnantur: sed quisquis homo praeventus in aliquo peccato, diffidens innocentiae tuae, affers pretium salutis tuae Judici nostro, ne verearis quasi corruptionis injuriam justitiae Dei facere. Accipit a te Christus libens salutis tuae pretium, quia mavult misericordiam quam. Sed forsitan quaeris, ubi illum invenies, et qua corrumpas via quem non vides. Surge, inquit, qui dormis, et erige te a mortuis, et attinges Christum: hoc est, discute carnalis inertiae somnum, et depressam cogitatione terrena mentem a mortuis curis, hoc est conversatione carnali, erige, attollens et dirigens in Dominum animam tuam, et attinges Christum. Operando praeceptis ipsius, videbis eum in omni paupere, tanges eum in 209 omni hospite: quoniam sibi fieri ipse testatur quae in ejus nomine minimis ejus fiant. Ecce nobis jam constat quomodo videas invisibilem, et inapprehensibilem comprehendas. Ergo nunc istic pauperemur , ut tunc ibi locupletemur. Nunc ploremus, ut tunc gaudeamus. Nunc esuriemus, ut tunc saturemur. Omni, inquit, tempore pauperes vobiscum habetis. Vides quia nulla nobis occasio est beneficentiae umquam procrastinandae, cum, si voluntas nostra non absit, pauper in promptu sit. Commodemus ergo securi nunc egeno, et in pauperibus suis Christo, ut ex ejus abundatura in iisdem gloria participare possimus. Propterea enim Dominus ipse praemonet, dicens: Facite vobis amicos de iniquo mammona. Vides quomodo Omnipotens faciat de nocte lucem, et de iniquitate justitiam? Ut cum defeceritis, inquit, recipiant vos in tabernacula aeterna. Quia vicissitudine quadam copiae vel inopiae humanum genus temperatur, quod in illo inferno divite, et superno paupere evangelicus sermo patefecit, ut intelligamus consilium communis Autoris, quo divitem pauperi, et pauperem diviti praeparavit, ut abundans egentis substantia alimoniae sit, et opulento inops materia justitiae: ut fiat, sicut Apostolus dixit, aequalitas: et in illo seculo repensanda illis egestate praesenti opibus aeternis, redundet illorum abundantia ad inopiam nostram, si nostra istic abundantia ad illorum indigentiam commodaverit. Seminemus ergo illis carnalia, ut metamus ab illis spiritalia. Laboret nunc de terrenis manus, ut tunc de coelestibus anima reficiatur. Spes praesens aedificet rem futuram. Faciamus istic tecta quae nos illic tegant. Pascatur istic pauper, ubi me divite eget; ut me illic pascat, ubi me egente saturabitur. Videte commercium spiritale; et, si potestis, negate nos avaros, qui terram vendimus et tributum, ut immunitatem regni cum aeternitate coemamus. Fragilem arenam jacimus, ut domum fundemus aeternam, et de vilibus attingamus astra caementis: de quibus non illam confusionis et superbiae turrem destruendam opere irrito machinamur, sed in ipso angulari lapide fundamur, ut surgamus per ipsum in ipsius plenitudinem, qui est turris fortitudinis a facie inimici. Hanc ipse nos turrem aedificare, computatis ante sumtibus, jubet, ne interrupta aedificatione defecti, temeritatis improvidae notam et dignam irrisionem frustra audacis ignaviae perferamus. Sumtus autem noster fides firma est. Ergo et secundum veritatem Dei credens, qui spes, et opes et vires suas Dominum Jesum habet, ejus omnis 210 aedificatio compacta crescit, et surgit in conscensionem in plenitudinem Dei. Itaque nisi Dominus aedificaverit domum, vano aedificantes labore sudabimus. Sed ne, vel perfecta licet, cooperante Domino, aedificatione, resupini securas manus remittamus, adjicit Scriptura divina, quod etiam aedificatam domum nisi Deus idem custodiat, irrita servantium cura vigilabit. Oremus ergo Dominum, ut dum nos illi foris aedificamus domicilia quae videntur, ille in nobis intus aedificet illa quae non videntur, domum videlicet illam, ut Magister ait, non manufactam: quam ingressi intelligemus in novissimo, videntes scilicet facie ad faciem quod in aenigmate nunc videmus, et ex parte cognoscimus. Sed nunc, dum adhuc in tabernaculo istius corporis constituti, quasi sub illius antiqui tabernaculi pellibus in deserto et tentoriis agimus, praecedente nos per istius orbis aridam Dei verbo, vel in columna nubis, ut obumbret super caput nostrum in die belli: vel in columna ignis, ut cognoscamus in terra coelestem ejus viam; oremus, ut per haec nunc Ecclesiae tabernacula ingrediamur usque ad domum Dei ; ubi et ipse Dominus, ille summus et factus nobis a Domino et excisus a monte, et idem auctus in montem lapis exstat, qui est mirabilis in oculis nostris. Ipse se nunc aedificationi nostrae et fundamento praestet et culmini, quia ipse est initium et finis. Super eamdem petram, nam et petra Christus est, extra quam nemo potest domum stabilem fundare, non stipulam, aut fenum, et paleas, sicut in Aegypto servientes in cophino, manus congerant; ne luteis aedificiis operum sordidorum laterem, ut aiunt, lavemus, et incurvati oneribus laborum servilium devertamus dorsum nostrum a Domino; quia ut conversos ad se reficit lumine, ita aversos afficit caecitate. Videamus autem aedificantes, quid de nostra fragili terrenaque substantia dignum divino fundamento superaedificare possimus, ut ab ipso principali lapide vivificati, lapides in fabricam templi coelestis aptemur. Aurum sensus nostri et sermonis argentum conflemus in Christo, ut nos in hujus mundi fornace purgatos, aurum ignitum, et moneta imaginis suae dignum ipse placitarum sibi animarum discussor efficiat, nosque ipsos illi de operibus luminis pretiosos lapides afferamus. Neque in cordibus ligni duritia stolidi, neque in operibus fenea siccitate aridi, neque in fide vel caritate mobiles et infirmi levium fragilitate palearum; sed ut opus arbitrii nostri non arsurum paretur, et inconcussum pacifica operatione consurgat, oremus Altissimum eam pacem aedificationis nostrae, qua paries ille aliquando in templi murum factus 211 est, ut malleus, et securis, et omne vas ferreum non audiatur in ea: nec sicut postea in ejusdem templi reparatione, inimica Persarum invidia fabricam resurgentem hostilis impediat et interrumpat incursus. Sic enim in domum orationis et pacis perficiemur, si nulla nos carnalium cogitationum cura concidat, nullus quietem nostram seculi tumultus interstrepat. Malleus enim nobis cura victus et cura vestitus est: securis et ferrum nobis cupiditas temporalium, et nocturnus mortuis timor, et livor inimicus, et res hujus seculi; in cujus aut malae cura, aut bonae amore anima conditur, mens compeditur; et pax bonae voluntatis, quae compositis religioso silentio sensibus confirmatur, atque orationis intentio, quae inoffensa de libero et puro corde dirigitur, carnalium oblatratione curarum, quasi interstrepente malleo, vel securi feriente, convellitur. Sed quia major est qui in nobis est quam qui in hoc mundo, potens est Dominus conterere satanam sub pedibus nostris, ut impleatur et illa pro nobis prophetia: Contritus est malleus universae terrae. Expedit autem nobis, ut etiam aedificatum cordis nostri templum saepe Dominus Jesus revisat, veniens in flagello timoris sui, ut ejiciat de nobis mensas nummulariorum, et venditores boum vel columbarum; ne quod avaritiae commercium animus noster exerceat, neque in nostris sensibus tarditas boum stabulet: quia ubi non sunt boves, praesepia munda sunt. Neque simus innocentiae nostrae vel divinae gratiae venditores, ne faciamus orationis domum speluncam latronum. Expurgatis enim omni malitiae fermento sensibus nostris, inambulabit libenter Dominus noster Jesus Christus: et velut in illis quinque porticibus spatiabitur Sapientia , virtus Dei, quae sanat omnes languores nostros. Nam et in anima nostra multi, sicut in illa ad piscinam olim medentem porticu, jacent aegri et debiles: quam si adeat Dei verbum, et avaritiae lepram, et invidiae ferruginem, et intemperantiae caecitatem, et iracundiae phrenesim, et luxuriae paralysim, praecepto medente, depellet; et nos non solum ad sanitatem innocentiae, sed etiam ad firmitatem patientiae refectos, jubebit illico non solum exsurgere de infirmitatis lectulo, sed etiam ipsum lectum tollere, ut portemus validi quo portabamur infirmi. Quod profecto etiam in spiritali vel aegritudinis vel sanitatis nostrae genere completur, cum carnem nostram, cui ut lectulo dediti jacebamus in vinculis vitiorum et infirmitate virtutum, postea in verbo Dei per gratiam Jesu Christi ad bonam incorruptamque mentem, renovato interiore, sani quasi 212 grabatum illud tollimus, et spiritu praevalente portamus, ferentes ipsam sequentem quo volumus: in qua infirmabamur exspectantes alienam opem, semperque praeventi celeritate piscinam occupantium: quia non erat qui porrigeret manum, neque qui salvos faceret; donec ipse legatis et angelis major adveniret, et omnem infirmitatem nostram miserando susciperet, assumendo purgaret, et animam esurientem repleret bonis, et juberet nos abire in domum nostram, illam non manufactam: in qua vox laetitiae et salutis, et ipse omnibus suis Christus habitatio, et regnum, et rex erit, testante Apostolo: Quia semper cum Domino erimus: cui honor, et gloria, et potestas in secula.
( id est baptisterii) (V. carm. 24,
v. 438) (quia hujus voti praesumtione
vos aliam apud Primuliacum nostram et priore majorem
basilicam praeparasse cognovimus) (V. not. 147) ( Subaudi magis) (V. not. 148) (V. 
not. 149) ( forte legendum trichoram; vid. not.
150) (V. not. 151) (V. not 159.) (V. not. 160) (V. not. 161) ( id est signo crucis) (V. ep. 28, n. 5,
et carm. 24, V. 613) ( id est tumulum) (V. not. 162) (V. not. 163) (V. not. 164) (V. not. 165) (V. not. 166) (qua breve illud,
quod propinquas sibi basilicas prius discludebat,
intervallum continuatur) (V. not. 173) ( an facies) (V. not. 70) (V. ep.
40, num. 7) (id est Paulus. V. ep. 23, n. 24) (quippe ut

prophetarum et angelorum Dominus) (ut supra dixi)