XXIX.  Ad omnes Christi fideles.--De rebus a se et sociis suis tempore legationis eorum adversus Albigenses gestis.
Audite, coeli, quod plangimus, sentiat terra gemitum cordis nostri. Doleant vices Christi catholici Christiani, et ad detrimentum fidei fidelis populus ingemiscat. Quique terrigenae et filii hominum humanae salutis damna deplorent, et generalis vitae suae subversio ab omnibus viventibus generaliter lugeatur. Stat contra phalangas Israel novus nostri temporis Philisthaeus, haereticorum ordo, exercitus perversorum, qui agminibus Dei viventis irreverenter exprobrat, et Dominum majestatis impia praesumptione blasphemat. Quid dubitas, o David? quid trepidas, vir fidelis? Sume tibi fundam et lapidem, percutiatur protinus in fronte blasphemus, et caput nequam, quod impudenter erigitur, suo tuis manibus mucrone tollatur. Si enim in hoc certamine pars Christi vincitur, si vel ad modicum et in puncto mater Ecclesia conculcatur, scimus profecto causae nostrae deesse meritum, sed patronum. Scimus quod non negabitur agonistae nostro triumphus, si in amore Christi militet pugnaturus. Verum quia juxta Veritatis verbum Domini messis multa est, operarii autem pauci subintroierunt, audacter tuorum, bone Jesu, depopulatores agrorum parati sicut operarii subdoli acerba magis eradicare quam matura demetere, et tuae messionis diem suis disreptionibus praevenire. Ubi sunt ergo nunc agricolae tui constituti super fertilem agrum et jucundum, tuo cruore floridum, et aspersione pii sanguinis irrigatum? Surgant et opitulentur nobis, et in necessitate nos protegant, seque ad cruentas bestias murum defensionis opponant. Surgite, inquam, surgite, viri Patres, duces gentium, principes populorum. Abigite feras pessimas quas vidimus, quas monstramus, vel saltem vulpes parvulas effugate. Et capere quidem melius; sed ad haec quis idoneus? Non habent certos aditus, semitas ambulant--circulares; et in quodam suarum fraudium labyrintho monstra novissima reconduntur. Tanquam damula de manu diffugiunt, et instar colubri tortuosi quo eos plus astrinxeris facilius elabuntur. Deo autem gratias, quia etsi capi nequeunt, fugari possunt; ut cum prodiderint quod demoliebantur in nobis confundantur et pereant in seipsis. Hoc autem quam sit facile, per ea quae vidimus et tractavimus approbamus, ut jam amodo si factum non fuerit, non tam illorum nequitiam quam defectus nostros nostrorumque negligentiam deploremus.
Contigit enim nuper ad imperium domini papae, et hortatu piissimorum principum Ludovici Francorum, et Henrici Anglorum, regum, venerabilem Petrum apostolicae sedis legatum, virosque discretos Pictavensem et Bathoniensem episcopos, nosque in comitatu eorum urbem adire Tolosam, quae sicut erat civitas maximae multitudinis, ita etiam dicebatur mater haeresis et caput erroris. Perreximus ergo ad illam, ut sciremus si juxta clamorem qui ascenderat, esset dolor ejus. Et ecce inventa est plaga ejus magna nimis, ita ut a planta pedis usque ad verticem non esset in ea sanitas. Vere enim tertia pars nobis nuntiata non fuerat de omnibus abominationibus suis malis, quas civitas illa nobilis in incredulitatis suae gremio confovebat. Locum in ea sibi abominatio desolationis invenerat, et propheticorum similitudo reptilium in latibulis ejus domicilium obtinebat. Ibi haeretici principabantur in populo, dominabantur in clero; eo quod sicut populus, sic sacerdos; et interitum gregis ipsa configurabat vita pastoris. Loquebantur haeretici, et omnes admirabantur. Loquebatur Catholicus et dicebant: Quis est hic? In stuporem et miraculum deducentes si esset aliquis inter eos qui de verbo fidei auderet aliquid vel mutire. Interim praevaluerat pestis in terra, quod illi sibi non solum sacerdotes et pontifices fecerant, sed etiam evangelistas habebant: qui corrupta et cancellata evangelica veritate, nova illis Evangelia cuderent, et de corde suo nequam recentia dogmata seducto populo praedicarent. Mentior, si non erat inter eos homo quidam aetate grandaevus, rebus locuples, ornatus fratribus et amicis, et magnus homo inter maximos civitatis: quem ita, peccatis exigentibus, diabolus excaecarat, ut seipsum Joannem evangelistam diceret, et Verbum quod erat in principio apud Deum, ab alio quodam rerum principio tanquam a Deo altero segregaret. Hic erat in urbe illa pereuntium caput, et princeps haereticorum; qui, licet tanquam laicus idiota nil saperet, inter eos tamen velut quidam diabolicae sapientiae fons perditionis latices emanabat. Conveniebant ad eum nocte noctuae tenebrosae, et ille indumento ad instar tunicae dalmaticaeque vestitus, cum sederet inter eos tanquam rex circumstante in exercitu, erat et inerat desipientium praedicator. Totam penitus urbem discipulis suis et disciplina repleverat; quippe cui aliquis de urbe prae fortitudine sua resistere non auderet. In ipso quoque introitu nostro tanta erat haereticorum ubique licentia, ut nos quoque per vicos et plateas recto itinere procedentes verbo subsannarent, digito demonstrarent, nos apostatas, nos hypocritas, nos haereticos conclamantes. Verum, procedente tempore, et data nobis requie diebus paucis, nuntiatum est uni de nobis verbum exhortationis assumere, et de regula verae fidei coram infideli multitudine disputare. Habito autem sermone orthodoxae praedicationis ad plebem, conterriti sunt in Sion peccatores, possedit tremor hypocritas, ut qui prius obstruebant ora loquentium, jam apparere coram loquentibus non auderent. Audires illico vel videres vulpes transfiguratas in talpas, ut quae prius in publico discurrebant, jam terrarum latebris, jam sese cellulis immergerent cavernosis; et plantaria sacra, quae jam non audebant in aperto commandere, infra terrae viscera corroderent et necarent. Ne autem pardus ille discolor pellis suae varietate se proderet, sermonem sibi nequam callidis adinventionibus firmaverunt, ut ad nostrae conformitatis similitudinem simulandam, tracti ad discussionis examen, quidquid nos credimus se credere mentirentur. Ex illa ergo die dominus legatus, et nos alii, qui cum feris bestiis congredi putabamus, ad perscrutandos eos, quos timor et confusio tanquam ignobile reptile in ima terrae detruserant, studium totum convertimus et laborem, ut vel coacti prodirent in publicum, et abjicerent in luce opera tenebrarum. Factum est exinde, praecipiente legato, ut juraret episcopus, et quidam de clero, et consules civitatis aliique viri fideles, quos nondum in aliquo perfidiae fama resperserat, ut quoscunque vel hactenus noverant, vel nosse eos contingeret in futuro, qui essent hujus haeresis vel complices, vel actores, eorum nobis nomina scripto depromerent, nulli penitus vel amore, vel pretio, vel cujuspiam necesitudinis ratione parcentes. Cumque per dies singulos innumera multitudo in catalogum illius conscriptionis incederet, nominatus est inter alios magnus ille Petrus Moranus, quem Joannem evangelistam, ut supra diximus, nominabant. Super quo nos omnes, communicato consilio, decrevimus ab illo inchoare judicium, ut turba in reliquis perfida contremisceret, cum falsi evangelistae versutiam veri evangelii simplicitas condemnasset. Missis igitur apparitoribus suis, praecepit eum comes Sancti Aegidii, qui fideliter nobis aderat, accersiri. Sed ille in multitudine divitiarum suarum et parentum numerositate confidens, primae citationis edictum fastuosae dilationis colludio declinavit. Altera ergo die praedictus comes blanditiis magis quam terroribus utens, eumdem Petrum per amicos et notos leniter advocavit, et eum nobis tandem post difficultates plurimas, mistis cum terrore blanditiis, praesentavit. Tunc unus, qui loquebatur e nobis, taliter eum exorsus est commonere: « Eia nunc, Petre, tui te concives accusant, quod sanae fidei regulis confutatis, in Arianae haeresis deveneris pravitatem; imo per multiplicium errorum versutias et ducas ipse alios, et ab aliis deducaris. » Ad haec ille de profundo suspirans: In se non esse hujusmodi, est prima fronte mentitus. Et requisitus an hoc juramento probaret, simplici assertioni suae tanquam viri nobilis et illustris credi oportere contendit. Caeterum, cum in exigendo juramento universi pariter instaremus, promisit continuo se juraturum, ne in hoc ipso deprehenderetur haereticus, si juxta quod consuetudo erroris illius obtinuit, vitandi juramenti existeret obstinatus. Mox igitur sanctorum reliquiae honorabiliter efferuntur, cum tam solemni reverentia et devotione susceptae, ut et fidelis populus compungeretur ad lacrymas; haereticos vero, qui convenerant, latebrae potius quam talia spectacula delectarent. Ipsum vero Petrum in cantu, quem ad invocandam Spiritus sancti gratiam profusis lacrymis cantabamus, tremor evidens et pallor operuit; ita ut ab eo color multus aufugeret, et virtus animi deperiret. Quomodo enim, adveniente Spiritu sancto, in adversariis ejus spiritus remaneret? Cernere erat hominem quasi morbo paralysi dissolutum, nec loquelam retinuisse, nec sensum, quamvis tantae facundiae fuisse diceretur ab omnibus, quod omnes in dicendo solitus sit superare. Quid plura? Jurat infelix astantibus universis quod de omnibus fidei articulis, quos requireremus ab eo, suae credulitatis exprimeret veritatem. Res mira, et in tali spectaculo pia jucunditate gratissima! Allatus est liber, in quo juraverat, et uno de circumstantibus religioso quodam loco occurrentis litterae praenosticum perquirente, illius Scripturae textus occurrit: « Quid tibi et nobis, Jesu, Fili Dei? Venisti ante tempus perdere nos? Vere, Domine Jesu, nihil tibi et illis, quos Pater tuus ejectos a te vite vera, tanquam infructuosos palmites amputarat, et foras miserat ut arescant. » At nobis instantibus, ut de sacramento altaris suam nobis fidem sine fraude aliqua fateretur, quod corde non credidit ad justitiam, nec ore confessus fuit ad salutem; sed contra id quod de omnibus mentiri decreverat, falsitatis suae prodidit veritatem, et panem sanctum vitae aeternae sacerdotis ministerio in verbo Domini consecratum, non esse corpus Christi novo dogmate contendebat. Tunc surrexerunt omnes, cum quodammodo lacrymis obruentes, quas et sacramentorum contemptus elicuit, et habita erga miserum compassio Christiana profudit. Nec plura. Datur comiti reus, et haereticus judicatus, statimque sub diligenti pollicitatione parentum custodiae publicae mancipatur. Volat facti rumor per vicos et plateas amplissimae civitatis, aperiuntur ora fidelium, et catholicae plebis labia in tua, Christe, praeconia resolvuntur, velut tunc primum in eadem urbe fidei splendor erumperet, et in spem salutis aeternae desperata dudum civitas respiraret. Ex tunc igitur et deinceps verbum fidei crescebat, et multiplicabatur in dies; ita ut universa urbis facies laetior videretur, quae in candorem lucidae virtutis de tenebris evadebat erroris. Interea Petrus ad se reversus, et, Domino respiciente, compunctus, cum se dignum penitus tam praesenti morte cerneret quam futura, missis mediatoribus multis satisfactionis quaerit aditus, et conversionis pollicetur affectum, ut possit in frugem vitae melioris ab imminentis mortis interitu liberari. Venit, recipitur, et in conspectu sistitur populi circumstantis, nudo quidem corpore, veteris exuens perfidiae pravitatem. Ibi se coram omnibus haereticum recognoscens, ibi dedit manus fidei, ibi abrenuntiavit errori, praestito coram omnibus manu dextera juramento, et datis fidejussoribus tam comite ipso quam multis praecipuis de concivibus suis, quod ad omne mandatum domini legati se subderet, et jussionem ejus in omnibus adimpleret. Tunc indictum est populo, ut omnes pariter ad ecclesiam sancti Saturnini die altera convenirent, audituri et visuri solemniter quam poenitentiae formam Petrus ille susciperet observandam. Omnes ergo sequenti die, ut fuerant praemoniti, convenerunt; tanta utique multitudo, tam frequens, ut vix remaneret secus ipsa altaris cornua locus vacuus, qui domino legato missae solemnia celebranti sine compressione nimia praeberetur. Et ecce, coram illa multitudine multa nimis, Petrus ille jam noster per ipsas ecclesiae valvas nudus et discalceatus adducitur, caedentibus eum hinc inde episcopo Tolosano, et abbate Sancti Saturnini, donec ad pedes legati in ipsis altaris gradibus se prosterneret. Ibi in facie Ecclesiae ecclesiasticis reconciliatus est sacramentis; abjurata omni haeresi, et haereticis anathematizatis ab eo. Mox autem possessionibus ejus publicatis universaliter et proscriptis, poenitentia illi talis injungitur, quod infra quadraginta dies a patria sua exsulaturus abscederet, in servitio pauperum Hierosolymis triennio moraturus. Interim vero singulis diebus Dominicis ecclesias Tolosanae urbis nudus et discalceatus cum disciplinalibus virgis jussus est circuire, ecclesiarum bona quae abstulerat reddere, usuras omnes quas acceperat restituere, damna pauperum quos afflixerat resarcire, et castrum quoddam suum, quod haereticorum conventiculis profanarat, ab ipsis fundamentis evertere. Deus bone, quot lacrymas laetitia sancta profudit! quas gratiarum actiones et laudes populus jubilans et devotus coelestibus choris ingessit! cum de caverna perfidiae talpa talis educitur, et in Israeliticam ovem lupus rapacissimus reformatur. Post haec illo dimisso, dominus legatus ad alios manus misit, examinaturus utique illos, quos in magno numero vel suspicio publica, vel accusatio privata notaverat. Nos autem vix tandem extorta cum lacrymis licentia revertendi, pro eo quod instantia capituli nostri jam reditus exigebat: petita licentia sub ea nobis est exceptione concessa, ut Albiensem dioecesim intraremus, commonituri principem terrae, Rogerum scilicet Biterrensem, ut Albensem episcopum, quem sub custodia haereticorum in vinculis tenebat, absolveret, et universam terram suam juxta domini legati praeceptum eliminatis haereticis emundaret. Ingredientibus ergo nobis una cum supradicto Bathoniensi episcopo illam perditissimam regionem, quae velut totius sentina malitiae totam in se colluvionem haeresis illuc defluentis excepit: praedictus Rogerus in ultimos et inaccessibiles terrae suae fines abscessit, tam mala conscientia profugus, quam causae suae merito desperatus. Oderat enim lumen veritatis actor malitiae, nec sustinere poterat nostrae collocutionis accessum, qui totus recesserat in opera tenebrarum. Pervenimus tamen ad quoddam munitissimum castrum ejus, quod proprie ac singulariter castri nomine incolae nuncupabant. Ibi habitabat uxor ejus cum militia magna, et familia multa nimis. Omnes fere habitatores illius castri, vel haeretici, vel haereticorum complices erant, licet sola Domini virtute repressi, nihil contra fidem quam praedicabamus praesumerent vel mutire. Quamvis enim essemus et nos in manibus ipsorum positi, et velut intra quosdam potentiae complices haeretica undique multitudine circumventi, verbum tamen Domini non erat alligatum, quin eos continuis invectionibus et increpationibus feriremus. Cumque videremus quod nihil omnino praesumerent respondere, judicavimus praedictum Rogerum proditorem, haereticum, et de violata pace episcopi et securitate perjurum, eum tanquam publica excommunicatione damnatum, ex parte domini legati et praedictorum regum in praesentia conjugis militumque suorum confidenter in Christi nomine diffidantes. Ecce amodo satis apparet quam grande et evidens ostium patet principibus Christianis, ut Christi ulciscantur injurias, ponantque desertum illud quasi hortum Domini, et solitudinem ejus in delicias paradisi. Ne autem vel parum, vel nihil contra illos posse causentur, sciant omnes generalem fuisse in urbe Tolosana sententiam, quod si visitatio ista fuisset adhuc triennio retardata, vix inveniretur in ea qui nomen Christi amplius invocaret. Super haec autem omnia praedictus comes sancti Aegidii coram populo civitatis praestito juramento firmavit, quod amodo nec prece nec pretio favebit haereticis nec eos in terra sua ulterius sustinebit .