EPISTOLA XXXV.  Ad Walterum nobilem et discretum provocativa, ad religionem recommendativa Clarevallensem.
Fratri Waltero frater NICOLAUS illuc tendere, ubi est vita.
Litteras tuas tam libenter suscepi quam ardenter eas desideraveram; quae, ut per fidelem nuntium manus meas occupaverunt, exoccupavi me, ab omni negotio et otio remotissimo mox admotus, vix me ipsum mihi ipsi credebam. Est mihi scriptoriolum in mea Clarevalle, vallatum undique officinis coelestibus et celantibus illud. Ostium ejus aperitur in cellam novitiorum, ubi frequens numerositas tam nobilium quam litteratorum novum hominem in novitate vitae parturiunt, gemitibus coelos, fletibus angelos inclinantes, nec declinantes donec orationis vehementia cherubin et seraphin transvolent, et ante misericordes oculos dulcissimi Domini rapiantur. A dextra parte claustri monachorum excrescit: ubi floridior ille conventus obambulabat, qui felici securitate vel secura felicitate in aliquid melius et laetius profecerunt et defecerunt in atria Domini. Ibi divinorum eloquiorum libros sub castigatissima disciplina sigillatim aperiunt, non ut eventilent thesauros scientiae suae, sed ut dilectionem, compunctionem eliciant et devotionem. A laeva proeminet domus et deambulatorium infirmorum; ubi corpora disciplinis regularibus lassata atque cassata cibis lautioribus refoventur, donec vel sanata vel meliorata revolent ad laborantium et orantium gregem, qui vim faciunt regno coelorum et violenter rapiunt illud, nec contemnendam putes domunculam meam, quia et desiderabilis est ad affectum et delectabilis ad aspectum et reclinabilis ad secessum. Plena est libris electissimis et divinis, ad quorum jucundam inspectionem, despectionem mundanae hujus vanitatis agnosco, considerans quia vanitas vanitatum et omnia vanitas; et quia nihil est vanius vanitate, haec mihi tradita est ad legendum, ad scribendum, ad dictandum, ad meditandum; ad orandum, et adorandum Dominum majestatis, hic saepius infelicis conscientiae mole depressus solus solitudinem mei cordis ingredior, et est mihi ratio judex, conscientia testis, timor carnifex, statuoque me ante faciem meam, ne me statuat ante faciem suam terribilis illa majestas in cujus manibus est horrendum incidere; hic aperui Epistolam tuam et praevolantibus oculis legi avide, relegi avidius, avidissime lego, totus contextus ejus virilis erat excedens vires ingenii tui; ingenii, inquam, illius quod reliqueram, inerant ei, juxta virum eloquentissimum, rhetoricae partitiones, oratoriae gemmae, vernantes clausulae non pueriliter sed viriliter operabantur. Nec hoc dico quasi haec cor meum vel debeant vel habeant occupare quae etsi funditus oblita non sunt, tamen penitus sunt relicta; sed quia cum te amem, amo etiam in te quod litteras amas. Pars enim quaedam probitatis est nosse meliora, et bono proximus est, qui diligit ornamenta doctrinae. Cum igitur eam attentius et intentius perlegissem, cogitavi dies antiquos inter nos, secundum saeculum, et quae saeculi sunt, animae duae, animus unus excitarat et dixi: A a a, Domine Deus. Seduxisti me, Domine, et seductus sum; fortior me fuisti, et invaluisti; partem animae meae recepisti in coelo, partem reliquisti in coeno, et sine illo sum, sine quo tamen esse non possum, itane deficiet in dolore vita mea, et anni mei in gemitibus. Si inveni gratiam in oculis tuis, redde eum sibi, imo et tibi, ac per haec, mihi: quis tu es, qui peccata condonas, merita donas, praemia redonas, Domine Deus meus. Redde Robertum, redde Lecelinum, redde Valterum, et si de duobus nec exaudior, audiar saltem pro tertio. Remitte mihi ut refrigerer in hoc priusquam abeam, et videam dimidium animae meae vivere voluntati tuae in medio meorum Clarevallensium, in medio denique juvencularum tympanistriarum, juvencularum quae dilexerunt Deum nimis, tympanistriarum quae crucifixerunt carnem suam cum vitiis et concupiscentiis: non cessabo a precibus, Domine virtutum , donec surgas juxta formam evangelici largitoris, si non propter amicitiam, saltem propter importunitatem. Cum autem summatim verba Epistolae volvissem, et revolvissem sigillatim, laetatus sum; sed laetitiam abundantior tristitia sepelivit, conjectavi enim te currere et acrius et alacrius post vanitates et insanias falsas: et nec unum verbulum ad quod tibi de Clarevalle proposueram, reposuisse . Scio ego quod amabilis et affabilis et tractabilis sis: et quod verearis et reverearis aliquantulum oculos judicis cuncta cernentis, sed subversores sunt tecum, imo tu cum subversoribus esse coepisti; illos duos loquor, vulpes astu, fastu leones: ad superbiendum, tauros: imo tauros ad consumendum, nonne ipsi sunt, quos juxta Sidonii vocem haec peculiariter provincia manet inferre calumnias, deferre personas, afferre minas, auferre substantias. Ad eorum enim consilia Falaris cruentior, Midas cupidior,, Ancus jactantior, Tarquinius superbior, Tiberius callidior, Gaius periculosior, Claudius socordior, Nero impurior, Galba avarior , Vitellius sumptuosior, Domitianus truculentior redderetur. Fili mi, ne ambules cum eis. Ipsi suam tibi rubiginem affricabunt, et intricabunt te doloribus et laboribus multis, de quibus exire non poteris etiam cum volueris, cum dolueris te oppressum. Verumtamen de illis quid ad me? suo Domino stant aut cadunt, nec enim haec dixi ad instantiam, sed ad cautelam; ne forte te convertant aut pervertant, si mores eorum imbiberis. Scio enim quia proprium est stultitiae aliorum vitia cernere, suorum oblivisci. Nunc ad te sermo retorquendus est, patere me paulisper attingere cor tuum, imo et cor meum: si tamen verum est, quod nos simus secundum epistolam tuam, unum et anima mea. Juvenis es, sed certe paucorum annorum juvenis, multorum peccatorum, nullorum meritorum, nondum poenitentiam perfecisti, sed nec incepisti: nec me fallit vigilantia mea. Quaeris unde id sciam? quia profecto non poenitentiae sed pestilentiae est locus ille, ubi cum fecerint unum proselytum, faciunt illum duplo filium gehennae, quam se, non est tergiversandi locus: Ego, eos et intus et in cute novi. Sepulcra dealbata sunt, plena interius ossibus mortuorum. Praetermitto quod intrinsecus latet, quia et me pudet dicere et te non decet audire, venio ad manifesta. Quod si, juxta virum mordacem, nares illorum duorum rubiginosi aura marsupii, afflaveris, nonne confestim videbis illic, et oculos Argi et manus Briarei, et Sphingarum ungues et Ulyssis argutias et Simonis fallacias, et perjuria Laomedontis, et fidem Polymnestoris, et pietatem Pygmalionis adhiberi? fortasse respondes: Juventuti laetitiam, senectuti poenitentiam deputabo, cum deferbuerit sanguis, et juvenilium medullarum validissimus et calidissimus ignis abscesserit. Dilecte mi, mors hunc ordinem non servat, quae tam juvenes quam senes exire compellit, involvens pariter humile et celsum caput. Nihil enim mortalibus morte certius, nil incertius hora mortis; non est, amantissime juvenis, summa nostrae felicitatis in carne ponenda. Honestum ei vile est, cui corpus nimis est charum. Non enim vivit, cui nihil est in mente nisi ut vivat. Nihil novi videmus: et fit homini hujus saeculi nausea; ver hiemem, aestas ver, autumnus aestatem premit, et omnia in orbem aguntur. Comedimus, bibimus, dormimus, et miserias nostras et eligimus et diligimus, horrendo faeculenti corporis carcere circumsepti. Pro illo igitur, qui te fecit, redemit, vocavit in admirabile lumen suum, veni huc finire finem tuum, et si non propter te, saltem propter me, qui amore et timore tui, dies anxios et noctes laboriosas duco. In argumentum et condimentum tibi sit interitus iterii tui: quem in ipso aetatis et scientiarum flore, acerba mors praecidit et occidit. Quidquid alii patiuntur, et tu poteris pati, quia ex eodem luto formatus es. Nihil autem tibi grave esse poterit, si recordatus fueris quid biberit ad patibulum, qui nos invitat ad coelum, cujus si sequaris exemplum, consequeris et regnum, regnum omnium saeculorum. Nonne etiam ille Henricus regis filius, et regis frater nobiscum est genere singularis, sublimis gloria, rebus affluens, pace securus, secundum carnem nobilis, secundum saeculum potens, litteratus pro aetate, in cujus obsequium tam fortuna quam natura juraverant, quasi unus ex nobis? Omnis ille regius apparatus in profundissimam humilitatem detumuit: ita ut exemplo esse possit etiam his quos accepimus in exemplo. Super his omnibus, rescribe mihi voluntatem tuam et credo te vera dicturum, cum tibi a pueritia innatum sit nolle mentiri. Nec tamen, si non veneris ideo putes me ab amore tuo vel transverti vel averti posse, sed amicitiam semel ceptam atque receptam usque ad mortem et post mortem etiam retinebo in visceribus Jesu Christi, unde, et quidquid habeo, quidquid sum, quidquid possum, tuum est, si tamen voluntas tua cum voluntate Domini concordet. Nunc autem te prolixior pagina doceat, quia, etsi non dictatoris imaginem, orationis tamen perdidi veritatem; cum Tullius oratorum rex et Romanae eloquentiae princeps, principalem facundiam asserat, quae paucis multa cohibens studet potius causam implere, quam paginam, sed addit plurimum huic vitio dilectio tua, quia dictare tibi et occupatus incipio et invitus depono, dum, saltem hoc remedio cor meum tibi volo communicare. Intolerabiles enim essent amicorum absentiae, si non intervenirent re media litterarum. Sed jam epistola complicanda est, et cerae mandanda, ut saltem terminum meae loquacituti, quem non potuit verecundia, ponat vel charta. Quae cum digitis tuis reserabitur, oculis inspicietur, ora Dominum qui fecit nos, ut non imputet nobis quae fecimus nos; sed cum pereunte immunditia, mundus vere vocabitur: mundus ostenderit nobis se ipsum in forma Dei, in die virtutis suae, in splendoribus sanctorum, et ipse sit finis Epistolae, quem cernere finis.
(Psal. LXVII) (qui bene duo sunt,
quia ab unitate divisi) (quod
omnibus miseriis miserius est)
[ al. respondisse]