XXXIV. AD SANCTUM THOMAM CANTUARIENSEM ARCHIEPISCOPUM.
Venerabili et dilecto domino, et Patri suo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, ad prosperitatem et salutem spiritu consilii et fortitudinis pervenire.
Magnam mihi laetitiam dignationis vestare litterae contulerunt. Quibus diligenter siquidem ter iterata lectione perspectis nihil inventum est, quod non aut humilitatem saperet, aut zelum justitiae redoleret. Placuit mihi zelus vester, quia ipsum robusta commendabat humilitas, mutuoque sibi invicem favore zelus et humilitas concurrebant. Sic enim oportet ut humilitas fervoris incendia temperet, et humilitatis modestiam zelus excitet et accendat, ne aut in pusillanimitatem descendat humilitas, aut in furorem zelus incitatus excedat. His igitur sese invicem mutua charitate complexis intellexi tertiam duabus accessisse constantiam, quae sanctis initiis laetos exitus et felices forti patientiae repromittit eventus: haec siquidem in vobis nec damna nec labores attendit, sed omni studio sincerae conscientiae testimonium quaerens, fortunae simul et personae naufragium minoris aestimat quam justitiae vel virtutis. Arbitrabantur aliqui, quorum malitia consuevit de aliena conscientia divinare quod nescit, opus vestrum de superbia, non de virtutis procedere veritate; affectare vos pristinos cancellariae mores in hac quoque dignitate servare, ut nullus potentatui vestro, nullus audeat resistere voluntati; gloriosum vobis fore, si procedentem olim de lubrico voluntatis alienae potentiam vestro possetis nomini vindicare, cum rectius ecclesiasticae dignitati reverentia debeatur quam officio saeculari. Sublimatum enim vos et ad altiora divina bonitate provectum nec jam vos scabellum pedis vel lateris etiam conservare consessum, sed ipsius diademati capitis imminere, quod scilicet adeo de vestra auctoritate pendeat, ut ipsius ad nos principaliter assignatio et assignationis consignatio debeat pertinere. Idcirco sane vos inter initia regalibus obstitisse mandatis; ut in ipso crederetur universitas expugnata, cum nulla relinqueretur aliis fiducia resistendi, ubi regia non possent imperia praevalere. Addebant vos inter amicos aliquando dixisse non fovendos in principe inconsultos elatae juventutis affectus, sed statim viriliter intemperantiae resistendum, ne dissimulatio creet audaciam, vel insolentiam indulgentia prona confirmet. Notos vobis esse omnes regalis animi motus, quid levitatis habeat, quid virtutis audeat attentare ipsumque prudentiae tuae magnificentiam nihilominus agnovisse, quam toties in opportunitatibus utilem et in difficultatibus expertus sit efficacem. Non repudiandum ab eo blandis adulatorum fallaciis consilium salutare, quo consueverit fulcire nutantia, complanare scrupulos, obstantia dimovere. Quae verba cum ad regis notitiam malignitatis invidia detulisset, asserebant irrevocabiliter indignatum dixisse quod totis utendum esset viribus, totis artibus obsistendum, quoniam ei de dignitate contentio parabatur; impossibilem fore concordiam, quoniam neque vos destinata dimittere, nec ipse quidquam vellet dignitati regiae derogare. Igitur de incerto opinionis et malignitatis invidia procedente judicio, variae dissidentesque sententiae ferebantur. Porro jam processu temporis omnis est sublata dubietas, propositique vestri sanctitas evidentibus argumentis innotuit, adeo ut boni certe compatiantur et gaudeant, et debita coeperit operire confusio malignantes. Certum est hoc, et luce clarius apud omnes existit, minoris reputasse vos divitias quaslibet et perceptae fastigium dignitatis quam justitiam quae ex Deo est , et gloriam ecclesiasticae libertatis. Si enim favori divino favorem praeferretis humanum, et ad inducendos profanae novitatis abusus vestra consentiret auctoritas, poteratis non solum cum summa tranquillitate degere, sed ipsi etiam magis quam olim principi conregnare; quod autem vestra familiarius interesset, vestro temperaretur arbitrio, et exposito sanguine caeterorum domesticus status vester ex omni parte servaretur illaesus. Verum sanctitas vestra debitum episcopalis officii recognoscens maluit interim sequestrare potentiam, facultates exponere, ipsamque personam quibuslibet injuriis offerre. Evangelicum siquidem illud fideli memoria retinetis, summi Pastoris doctrina proditum et firmatum exemplo, quod pro ovibus et fratribus nostris debeamus animas ponere , non de ipsorum detrimentis detestabilem lucri materiam comparare. Poterat autem onus distributione levari, si causa communis, communi tractata consilio, communi suffragio niteretur. Firmatam quippe concordia spiritus unitatem verum est vexationibus posse concuti, nulla tamen improbitate convelli. Igitur invalescente malitia, qui ad tempus crediderant tentationis tempore recesserunt ; ducisque sui non tantum facti sunt desertores, sed in castra hostium facto transfugio concesserunt. Si vero coeptis perseverantes insisterent, et quoslibet patienter experirentur eventus, in semetipsam vehementia collisa recideret, et conceptos immanitas desperata refrenaret affectus. Sed ubi pertractatis animis singulorum, communi causae privata praevaluit, desperatio resumpsit audaciam, et sepultas spes rediviva suscitavit denuo quaestiones. Verum tergiversantibus, imo praevaricantibus universis, ad standum ex adverso, et opponendum se murum pro domo Israel , virtutis vestrae magnificentia sola relicta est, quae redemptam semel sanguine Christi suo iterum sanguine redimat libertatem. Licet enim nondum usque ad sanguinis effusionem causa pervenerit, supplet tamen devotio meritum passionis, quae personam vestram minis et terroribus non solum exposuit, sed objecit Et cum prorsus incredibile sit ipsum in vestram aliquid crudelius excogitasse personam, tamen non satis poterat inter tot indignationis motus bonitas abscondita divinari; praesertim cum omnium rerum signa in vestram viderentur perniciem convenire; speravit siquidem vos ad obsequendum terroribus inclinare, tantoque severius terrendum censuit quanto a majori laesione censuit abstinendum. Denique si vestrum voluisset impedire discessum, non serenitas aeris, non ventorum gratia, non tranquillitas maris, non vos nautarum industria deduxisset; ubique enim vobis manus regiae potestatis occurreret, cujus nec diligentia falli poterat, nec potentia circumscribi. Sed et quandiu domestica vos complectentis Insulae brachia continerent, neque vobis tanta nocendi pateret occasio, nec tanta invidiae materia garriendi. Nunc vero quibuslibet querimoniis silentia vestra praeponderant, et quolibet improbior est fuga vestra congressu, dum vobis favorem publicum modestia vestra conciliat, et ipsum efficacius apud opinionem publicam typo quodam excusantis accusat. Mallet igitur, si animum ejus severior induravit affectus, praesentem frequentibus vexare molestiis, quam ad indulgentiam qualibet impunitate compelli. Mallet, si mitius aliquid quandoque proposuit, ut id liberalitati ejus in beneficium, quam patientiae vestrae cederet in triumphum. Ad summam frequenti vobis consideratione tractandum quae vestra causa sit, quis adversarius, quae parti vestrae studia suffragentur. Et causae quidem justitia manifesta est, quoniam pro Ecclesiae Dei libertate contenditis, quam ille semel in cruce liberator evicit, et redemptam impretiabili pretio universis qui ipsius nomine censentur, reddidit uniformem. Sicut enim una fides est , una est et libertas, quam identitas sacramentorum et operantis omnia Spiritus simplicitas consecrat et confirmat. In hoc quippe consistit unitatis ecclesiasticae mirabile sacramentum, quod sicut una fides est, unus Spiritus, et unum baptisma , ita est unum manumissionis perpetuae testamentum, quo nos divinae bonitatis adoptio non tantum liberos efficit, sed etiam cohaeredes. In quo quoties libertati detrahitur, constat fidei nihilominus derogari, quoniam mutua sibi invicem ratione connexae eadem semper et dispendia sentiunt et proventus. Porro adversus eum vobis agendum est cujus astutiam remoti, vicini potentiam, severitatem subditi reformidant. Quem adeo crebri successus et fortunae gratia fecit delicatum, ut quidquid non obsequitur ducat injuriam. Quem quanto moveri facilius, tanto sit difficilius mitigari. Apud quem temeritatem non fovet impunitas, sed indilatam delictis irrogat ultionem. Verum humilitati et patientiae praestat se quandoque tractabilem, viribus non sustinet expugnari, sed ut plane quidquid fecerit, de voluntate videatur non de impotentia provenisse; quaerit enim potius gloriam quam proventum. Quod in principe posset satis commendabile reputari, si gloriae materiam virtus et veritas, non vanitas et dulcis usque meretricium adulatio compararet. Magnus est, multorumque maximus, quoniam nec superiorem habet qui terreat, neque subditum qui repugnet. Nec alienis extrinsecus pulsatur injuriis, quibus ab innato domesticae feritatis mansuescat affectu, sed omnes qui adversus eum contentionis causas habent, potius ad vanae pacis foedera peritura conveniunt, quam ad virium experimenta decurrant, quoniam divitiarum copia, multitudine fortium, amplitudine potestatis excedit. Quod sane contemplati quorum ope niti, quorum muniri consilio, quorum fulciri suffragio debuistis, a vobis velut facto agmine discesserunt, qui maxime nominis sui rationem deberent agnoscere et se vobis suffraganeos exhibere. Utinam pristinae professionis suae memores exstitissent, quae completa semel in seriem totam futurae successionis extenditur, et nova succedente vetus semper in idipsum obligatio reformatur! Hi sunt qui ad causam vestram, imo causam Christi, per omnia discrimina prosequendam tenebantur obnoxii, si ordinis sui debitum, et detrimentum ecclesiasticae libertatis attenderent. Sed qua fide, qua charitate vobiscum, imo cum Deo coeperint ambulare vidistis, quia in necessitate vestra nec utendum dissimulatione, nec sermonibus temperandum, nec parcendum contumeliis censuerunt, sed totis studiis sese invicem praevenire certabant, ut unusquisque vos vel magis odisse crederetur, vel in nihilo pepercisse. Mirabatur Romanus pontifex, et hi penes quos cum eo summa disponendae Ecclesiae cura consistit, quod oves in pastorem, quod in Patrem filii, quod in seipsos denique tanta vehementia gladios contorquerent. Si enim potuissent efficere quod quaerebant, nec ipsum libertatis nomen, nec spes libertatis aliqua resedisset, sed tanta jam regiminis ecclesiastici fuisset secuta confusio, ut nihil ordine tractaretur, sed omnia stolido permiscerentur errore, cum sublatis pristinis institutionibus nihil ad debitos suo jure dirigeretur effectus. In his igitur, quantum mihi videtur, non nisi inanem vobis potestis collocare fiduciam, quia fidelem reconciliationi operam non impendunt, qui causam dissidio praestiterunt Reliqui vero fere omnes qui in inferioribus sunt gradibus constituti, personam vestram sincerae charitatis brachiis amplexantur, altis, sed in silentio, suspiriis implorantes, ut sponsus Ecclesiae ad gloriam sui nominis felici vota vestra secundet eventu. Nullus tamen est qui se vobis amicum audeat confiteri, sed quo magis odisse credantur, veteres inimicitiarum causas allegant, ne indicta, velut in caeteros, proscriptione damnentur. Fertur enim de suspicione sententia, nec ad irrogandam poenam veritatis argumenta quaeruntur, sed involvuntur aequitate supplicii, quos culpa non aequaverat qualitate delicti. Profecto gratissima vobis eorum debet esse compassio, quia, licet animos sublimium vota minorum non moveant, indignationem tamen divinae etiam majestatis expugnant, ut tanto fiat ad indulgentiam pronior quanto ab humiliori fuerit reverentia supplicatum. Respicit enim in orationem humilium . Causam etiam potius reputat quam personam, ut causae semper justitia sua, quantumcunque dilata, respondeat, et personae nihilominus merces meritis compensata concurrat. Eorum igitur apud Deum vobis poterit prodesse devotio, sed apud regem, sicut nullam impetrandi fiduciam habent, sic nullam audaciam supplicandi. Ad haec si studia procerum ducitis inquirenda, certum est eos adversus Ecclesiam Dei quasi foedus invicem contraxisse, ut utilitates ejus semper impediant, et dignitatibus incessanter obsistant, quia totum sibi reputant deperire quidquid ejus vel honori vel proventibus viderint accessisse. Instant alacrius, eo quod eis grata de temporis opportunitate refulget occasio, quia vires eis regiae suffragantur, quibus praedicant se in his ad statum regni conservandum fidelem diligentiam adhibere. Aiunt enim praedecessores ejus nec tantas vires, nec tantam potestatis amplitudinem habuisse, nec oportere eum indignius regnare, vel remissius operari; dignitati magis quam utilitatibus intendendum, cum plerumque cupiditatem lucra redoleant, dignitas semper reverentiam augeat, et gloriam majestatis illustret. Attribuunt ergo dignitati quidquid olim de potestate constat esse praesumptum, licet illud nec fidei concordet, nec rationi conveniat, nec consentiat aequitati. Ille vero avidius quam expediret blandos adulantium sermones amplectitur, fidem reputans quod nihil aliud quam dolum malignitatis esse novissimo deprehendet effectu. Si quis enim eorum altius vota discutiat, intelliget quia callide sibi gratiam ejus, et ipsi laboris ac detrimenti materiam praeparant in futurum. Ad hoc totis anhelant desideriis, totis artibus elaborant, dummodo eorum non innotescat intentio; ut scilicet ejus quandoque potentia reprimi possit, ipsisque vetus delictorum impunitas, et nova delinquendi licentia reparetur. Horum quanto promptior est malignitas, tanto est efficacior ad nocendum; quia eis familiaritas occasionem praestat, et auctoritatem excellentia subministrat. Praeter haec si extraneorum subsidia discretio vestra consideret, in primis cum gratia statim effusae liberalitatis occurrunt, sed postmodum taedio diuturnitatis tepescit affectio, et liberalitas impendii quantitate lassatur. Onus quippe modicum itineris longitudine certum est ingravari, et domesticae sarcinae onus saepe praeponderat alienum. Haeret altius, difficiliusque convellitur, qui de praecedentibus meritis adolevit affectus; semperque se verecundia reputat obligatam, donec saltem, quae percepta sunt, uberius compensata solvantur. Constat itaque delicate tractandos esse quos ad beneficium ultroneae gratia charitatis invitat. Nec oblatum liberaliter poculum quis absorbeat alienum! Sed citra votum etiam largientis manus continendae sunt, ne alienam virtutem necessitas vel impudentia nostra consumat. Haec sunt quae bonum est vestram saepius tractare prudentiam, et rationis instrumentis saepius expensa revolvere, et sic omnia quasi sub unum conferatis adspectum, ut quid singula ponderis habeant plenius de iterata possit collatione perpendi. Caeterum media vobis erit via securior, ut nec propositum vestrum adversitatis austeritas intervertat, nec conscientia veritatis obduret, ne vos vel pavor desperatum faciat vel confidentia pertinacem. Tolerandum quippe est quod sine crimine potest fideique periculo temperari, multaque ad tempus dissimulare necesse est quae statim nequeunt emendari, donec tranquillior vobis spiritus aurae lenioris aspiret. Non enim semper eosdem diversa tempora repraesentant eventus, sed praesentia nobis quandoque praeteritorum detrimenta restaurant. Circa contingentia nihil stabile sibi potest infirmitas humana praefigere, nec de suorum etiam niti possunt affectibus animorum, sed et ipsos fortuitis casibus cohaerere necesse est, et ad singulos eorum motus singulas effingere voluntates. Hoc totis siquidem studiis coguntur exquirere, quod ab eis modo nullis poterat precibus impetrari, quia dexterae Excelsi repentina mutatio totam docet illico mansuescere feritatem. Sic est: In manu Domini sunt corda hominum pariter et personae; parique facilitate et personas de medio tollere potest, et animos immutare. Super quo spem vobis certissimam tribuant conscientiae puritas et momenta fortunae; quia nec ea, quae vobis adversantur, aeterna sunt, nec sperantem in se confundi justitia divina permittet. Inclinabit siquidem Deus animum principis, et aversum sua bonitate convertet, ut regnum et sacerdotium paribus sibi invicem cooperentur auxiliis, mutuam sibi reverentiam, mutuam sibi exhibeant charitatem. Si quis enim provida prudentiae veteris instituta consideret, a quibus tam religionis ecclesiasticae quam regalis excellentiae jura fluxerunt, cognoscet ea tanta sibi invicem rationis necessitate connexa, ut plurimam alterum de altero contrahat firmitatem. Unde si quid invicem molestiae vel injuriae fuerit irrogatum, in eum qui irrogaverit constat esse vertendum, quia neque pax Ecclesiae sine regno, neque regno salus poterit nisi per Ecclesiam provenire. In caput igitur auctoris revertetur injuria, ipsumque sibi manus intulisse novissimo comparebit effectu. Interim si quid vobis serenitatis coeperit apparere, occasionem vestra sapientia non repellat, sed oblatam prompto colligatis amplexu. Super quo si quid tractandum inciderit, nolite singulos articulos nimia subtilitate discutere, quia subtilitas contentionem parit, contentio vero sopitos odiorum ignes quasi quibusdam flatibus excitat et accendit. Non erit vobis ad singularia recurrendum, sed quasi generalibus studiosius inhaerere, quia salva res est, nisi pactiones specialiter expressae perimant libertatem. Si enim nos fidei pro fide profitemur, et reverentiae et obsequii debitores, si bona et personas nostras honori et utilitatibus ejus offerimus impendendas, si regias dignitates, et antiquas consuetudines, in quibus legi Dei non obviant, promittimus observare, non laedit, quia in his omnibus contra debitum nullatenus obligamur. Si ergo sub hac vel simili verborum conceptione pacem vobis et vestris bonitas divina paraverit, interpretationes verborum futuris reservate temporibus, quia non ipse vobis tot movebit de caetero quaestiones, et vos in omnibus poterunt experimenta praesentia reddere cautiores. Sed neque vobis apud homines gloriam videamini quaerere vel triumphum, sed regi, tanquam praecellenti, omnis honor, omnis victoria conferatur; dum tamen vobis liceat coram Deo de conscientiae vestrae testimonio gloriari. Ego vero fidele paci vestrae ministerium ut devotus, ita promptus impendam, quoniam adversitati vestrae, Deo teste, compatior, et personam vestram et causam sincerae brachiis charitatis amplector. Certum siquidem est quod fortunam vestram et personam pro fratribus vestris velut quoddam holocaustum in odorem suavitatis offertis, ut labor vester nobis cedat ad requiem, inopia vestra nostras redimat facultates, et quod residuum libertatis est patientia nobis vestra confirmet. Proinde sic agendum erit mihi, ut me vobis prima facie profitear inimicum, quia amicum profitenti neque fides haberetur, nec aliquis praestaretur accessus. Poterit igitur conciliando favori simulatio deservire, ut utilitati vestrae cautius virtus operis et industria sermonis incumbat. Proinde consolamini, quia de adventu ejus ad partes istas plurima nobis commoditas incipit apparere, quia praesens efficacius ab his qui vos diligunt poterit implorari, nec indecorum sibi reputare poterit eorum auctoritati te Ecclesiae cedere, acquiescere consiliis, precibus inclinari. Venit autem animi solito mansuetioris, ut aiunt, quia animum ejus, licet ipse dissimulet, quaedam praesagae futurorum amaritudines interpellant, quoniam intelligit in plerisque locis sibi scintillas quasdam ad excitanda incendia confoveri. Movetur enim Francorum invidia, calumniis Flandrensium, Wallensium improbitate, Scotorum insidiis, temeritate Britonum, Pictavorum foederibus, interioris Aquitaniae sumptibus, Guasconum levitate, et simultate fere omnium quoscunque ditioni ejus constat esse subjectos. Suspectam etiam habet Romani pontificis quam ipse motu repentino contraxit offensam. Regnique status adeo de absentiae vestrae causa confusus est, ut nec ecclesiastica nec saecularia suo procedant ordine, neque quisquam sciat quid juri ecclesiastico, quid saeculari debeat assignare. Pro his omnibus proposuit primo cum rege Francorum quibuscunque conditionibus convenire, ut suo et ipsius terrore conjuncto facilius possit caetera complanare. Disposuit etiam, sicut aiunt, in plerisque mitius agere, ut ad pacem omnia dissimulatis revocentur injuriis, et ipse celeri reditu ad reprimendam Wallensium revertatur audaciam, priusquam cum eis Scoti Britonesque conveniant, et Albania, sicut prophetatum est, incipiat indignari. Venit igitur imperata facturus, si fuerit qui sciat vel audeat imperare, utilius aestimans aliquid ad tempus de fastu veteris supercilii sequestrare quam exspectare ut in perniciem ejus, quae praedicta sunt, omnia vel pleraque concurrant. Valete. Dominus personam vestram conservet incolumem, et adversitatem vestram velociter ad secundos reducat eventus. Verum si haec alicui duxeritis ostendenda, nomen supprimatur auctoris, quia, quantum mea intersit, haec ad regis notitiam non venire vestra experientia non ignorat. Rescribite mihi crebrius, sed secrete, ut quomodo procedendum sit, vestra me prudentia doceat, et curiosa malignitas nostra invicem studia non cognoscat. Salutatio mea manu Milonis.
(Philip. III) (I Joan. III) (Luc. VIII) (Ezech. XIII) (Ephes. IV) (ibid.) (Psal. CI) (quod
gravius est)