XXX.  Sententia Henrici Albanensis episcopi, et apostolicae sedis legati, lata anno 1188 adversus abbatem S. Severi in gratiam Burdigalensis monasterii S. Crucis, in qua plurium fit mentio conciliorum.   (MARTEN.  Ampl. Collect.  t. VII, col. 87, ex archivis S. Crucis Burdigalensis.)
HENRICUS Dei gratia Albanensis episcopus, apostolicae sedis legatus, dilectis in Christo filiis ARNALDO abbati et fratribus Sanctae Crucis Burdegalensis, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Causam quae inter vos et abbatem Sancti Severi, ejusque monasterium, super ecclesiam sanctae Mariae de Solaco vertebatur, dominus Alexander papa tertius sub certa forma nobis commisit, appellatione remota, terminandam. Nos itaque mandatum apostolicum exsequi polentes, partem utramque ante nostram praesentiam convocavimus diem in octavis Nativitatis S. Joannis assignantes. Ad quam diem cum tu, dilecte fili abbas Sanctae Crucis, ad castrum Descura, quod in Albigiensi episcopatu est, ad nostram praesentiam paratus et instructus veneris, abbas S. Severi nec venit, nec responsalis pro eo aut pro monasterio suo comparuit, qui causam vellet subire, licet ipsius auctores essent, et causam eamdem coram Romano pontifice suscitassent. Tamen abbas de Altoponte et duo clerici sine litteris abbatis vel capituli venerunt, qui dicentes se ab abbate S. Severi transmissos, allegaverunt eum gravi aegritudine detentum, quare ad diem assignatam non venisset. Verum fidem super his nobis nullam fecerunt. Et licet tu, Sanctae Crucis abbas, per advocatos tuos expensas tibi adjudicari propter defectum adversae partis, instanter postulares; tamen tam quaestionem expensarum, quam totam causam duximus protelandam; diem utrique parti peremptoriam assignantes octavam Nativitatis S. Mariae. Ad quam diem apud Anicium, ad nos tu nihilominus paratus, et instructus testibus et instrumentis, cum multa difficultate laborum et expensarum venisti, nec pars S. Severi venit, nec responsalis apparuit, qui pro eo vel saltim causam absentiae allegaret. Sed cum te per plures dies detenuissemus, adversarios tuos exspectantes, rationes et allegationes tuas, tam super causa principali quam super quaestione expensarum, per advocatos tuos proponens, ut diffinitivam de omnibus daremus sententiam, instanter postulasti. Nos vero cum venerabilibus fratribus nostris Pictaviensi, Aniciensi, Magalonensi et Lodovensi episcopis, aliisque personis in utroque jure peritis, quae nobis assistebant, consilio habito abbatem et monasterium Sancti Severi tibi condemnavimus in expensas quas fecisti pro causa ad eumdem terminum prosequenda. Et licet major pars assessorum nostrorum in eo conveniret, quod totam causam diffiniremus, quia diem peremptoriam assignaveramus. Et quia pars Sancti Severi, quae monasterium Sanctae Crucis traxerat in causam; contumaciter absens videbatur, cum nec responsalis ejus absentiam excusans, appareret; tamen eamdem partem mansuetius portantes, aliam diem peremptoriam assignavimus in octavis Kalendarum Decembris, credentes quod in eadem terra tunc essemus, et ibi plenius de causa nobis posset liquere. Sane ad eam diem apud Vasatum, ubi venerabiles fratres nostri Auxitanus archiepiscopus et suffraganei sui, et praelati ejusdem provinciae ad concilium quod ibi celebravimus convenerant: ambae partes coram nobis praesentes fuistis. Et abbas Sancti Severi pro se et monasterio suo causam per advocatos suos movens, asseruit, quod olim cum monasterium Sancti Severi per priorem et monachos suos ecclesiam Sanctae Mariae de Solaco in pace possideret, a monachis Sanctae Crucis Burdegalensis exinde per violentiam fuerunt expulsi, et super eadem expulsione coram Romanis pontificibus et in synodis multas fecerant proclamationes, et in jus litterae fuerant contestati. Quare possessionem ejusdem ecclesiae sibi restitui postulaverunt. Ad quod per advocatos tuos respondens, tam violentiam quam expulsionem, et proclamationes, et litis contestationes constanter negasti; sed ecclesiam de Solaco monasterio Sanctae Crucis per Amatum quondam Olorensem et Hugonem Diensem episcopos, tunc apostolicae sedis legatos, in concilio quod Burdegalae celebraverunt, et postmodum per papam Paschalem tibi adjudicatam fuisse, asseverasti. Quarum sententiarum munimenta prae manibus dixisti habere. Addidisti etiam, quod post ipsas sententias, non solum per quadraginta annos ecclesia Sanctae Mariae de Solaco a monasterio Santae Crucis in pace possessa fuerat et obtenta, sed ultra quam hominum memoria exstaret. Sed ante omnia volebas tibi restitui expensas, quas tibi apud Anicium adjudicaveramus. Cumque super his hinc inde diu disputatum fuisset, et propter mutuas inficiationes de facto nobis minime constaret; praecepimus utrique parti et testes suos produceret ad suam intentionem probandam. Ubi abbas Sancti Severi quatuor testes produxit, et tu consequenter quamplures. Quibus productis, abbas Sancti Severi pro aliis testibus producendis inducias postulavit, allegans per machinationem et metum abbatis Sanctae Crucis testes suos sibi fuisse subductos. Sed quamvis hoc, tu, abbas Sanctae Crucis, constanter negares, allegans quod post duos dies peremptorios sibi assignatos induciae ulterius non essent dandae; tamen alium diem peremptorium assignavimus, tertiam diem post Epiphaniam, ita quod tunc ad sententiam plenarie hinc inde veniretis instructi. Ad eamdem diem cum ambae partes ad nostram praesentiam Santonas venissetis, pars abbatis S. Severi praedictam subductionem testium a te, abbas Sanctae Crucis, sibi factam constanter iterato allegavit; super hoc monachum quemdam et duos servientes suos testes produxit, quibus praestito juramento receptis et diligenter examinatis, cum de facto minime convenirent, et viles et suspecti essent, nullam nobis in hac parte fidem fecerunt. Verum, licet tu et advocati tui attestationes publicari et sententiam dari postularetis, et consilium nostrorum esset assessorum, quod id ageremus; tamen sacramento in charta monachorum manu ab abbate Sancti Severi ad ipsius oblationem suscepto, quod dilationem, prout videbatur, malitiose non requireret, atque ad diem quam sibi assignaremus, sine subterfugio de causa ipsa sententiam nostram reciperet, et quod eam observaret ac faceret a fratribus suis inviolabiliter observari; ad convincendam omnem malitiam, quartum diem peremptorium, tertiam sequentis Quadragesimae Dominicam ei assignavimus, et testes quos sibi subtractos asserebat, sub excommunicationis poena per litteras nostras districte commonuimus, ut super causa eadem perhiberent testimonium veritati. Et interim personis ab ipsis partibus electis, testium ipsorum commisimus receptionem. Termino siquidem assignato, ambae partes ad nostram praesentiam apud Lemovicas, ubi concilium de praelatis Bituricensis et Burdegalensis provinciarum celebravimus, instructi accessistis, et tres testes juratos abbas Sancti Severi produxit. Quibus receptis et examinatis, de assensu utriusque partis publicavimus attestationes; cumque attestationes ipsas partes conscripsissent, et super eis diu disputassent, pars Sancti Severi postulavit alias iterum inducias sibi dari, ad producendos testes de interruptione quietae et longissimae possessionis, quam de praedicta ecclesia de Solaco pars Sanctae Crucis per multos testes se habuisse videbatur probasse. Ad quod advocati tui, abbas Sanctae Crucis, responderunt, quod nulla penitus dilatio foret inde ulterius concedenda, cum jam quatuor peremptorias dilationes, praeter omnem juris formam, praesertim cum abbas et fratres Sancti Severi actores essent, eis concessissemus, et violentam expulsionem, et secutam possessionis interruptionem inter primos litis congressus fuissent contestati, et super violentia et interruptione testes, quorum attestationes erant publicatae, producti essent et examinati. Id etiam contra testes abbatis Sancti Severi addiderunt, scilicet quia quidam eorum de auditu tantum factae violentiae et interruptionis testificati erant, non quod ipsi fieri vidissent. Alii quidam, qui se violentiam vidisse testabantur, et vacillabant, et in attestationibus suis ita contrarii ad invicem erant, quod eorum testimonia omnino repellenda erant et contemnenda, et propterea quia in probatione violentiae defecerant, non erant admittendi ad probationem interruptionis quam protestabantur, violentiam quam probare non potuerant, fuisse subsecutam. Nec non Amati quondam Olorensis episcopi, tunc apostolicae sedis legati, privilegium ejusdem sigillo signatum nobis tradidisti, in quo continebatur, quod coram se et Hugone Diensi episcopo, qui similiter legatus erat, in concilio quod apud Burdegalam celebrarunt, in quo Burdegalensis, Auxitanus, Turonensis et Dolensis archiepiscopi cum suffraganeis suis residebant, inter Arnaldum Trencardi olim abbatem Sanctae Crucis, et Arnaldum Sancti Severi, super jam dicta ecclesia sanctae Mariae de Solaco quaestio ventilata fuit; et ad ultimum ita definita, quod cum in ipso Burdegalensi concilio multis testificationibus canonicis probatum fuisset Gregorium abbatem praedecessorem ipsius Arnaldi Sancti Severi, Romae coram Alexandro papa de injuria quam faciebat Arnaldo abbati sanctae Crucis, de Ecclesia sanctae Mariae de Solaco, adeo convictum fuisse, quod ipse abbas Gregorius in manu ejusdem Romani pontificis ecclesiam ipsam dimisit, firmiter promittens se ipsam non amplius invasurum. Et quod idem papa Alexander praefatum Arnaldum abbatem Sanctae Crucis, de eadem ecclesia sanctae Mariae reinvestisset; ipsi Arnaldo Sanctae Crucis abbati et successoribus suis, apostolica et concilii fultus auctoritate, ecclesiam sanctae Mariae de Solaco cum omnibus ad eam pertinentibus perpetuo jure possidendam adjudicavit, et eum exinde revestivit, et privilegium sigillo suo impressum exinde sibi fecit. Porrexisti etiam nobis privilegium Urbani papae, in quo eadem sententia expresse confirmatur. Praesentasti et aliud privilegium Paschalis papae, in quo manifeste declaratur, quod cum inter Suavium Sancti Severi abbatem, et Fulconem Sanctae Crucis abbatem super eadem ecclesia sanctae Mariae de Solaco, in Lateranensi palatio iterato querela fuisset advecta, et coram eodem papa diu agitata, relectis instrumentis utriusque ecclesiae, ac diligentius indagatis ab episcopis et presbyteris cardinalibus, qui praesentes aderant, judicatum fuisse, praefatam diffinitionem, quae in Burdegalensi concilio supra memorato facta fuisset, perpetuum debere robur obtinere; atque idem Paschalis papa eamdem diffinitionem nsua firmans assertione, scripto apostolico sancivit saepe fatam ecclesiam beatae Mariae de Solaco, sicut diffinitum fuerat, a Sanctae Crucis monasterio quiete in perpetuum possideri, et eodem scripto prohibuit, ne extunc clamor inde aliquis audiretur. Auditis itaque utriusque partis rationibus, et allegationibus, et attestationibus, atque instrumentis diligentius inspectis et sufficienter intellectis, et habita plenaria deliberatione cum venerabilibus fratribus nostris S. Lemovicensi episcopo, G. Autisiodorensi electo, abbate Sancti Martialis, aliisque pluribus personis honestis, et in divino et humano jure peritis, de communi eorum consilio, cum nobis constaret per multos testes juratos, contra quos nihil dicebatur, ecclesiam sanctae Mariae de Solaco a monastrio Sanctae Crucis, per praedictam Amati olim Olorensis et Hugonis olim Diensis episcoporum, et apostolicae sedis legatorum, sententiam et Urbani papae confirmationem, et Paschalis papae decisionem, non solum per quadraginta annos, sed etiam per septuaginta et plures quiete possessam fuisse, neque de violenta ejectione, quam abbas Sancti Severi allegaverat, praeter testium suorum vacillationem, contrarietatem et suspicionem, fides nobis aliqua facta fuisset, licet quatuor dies peremptorios ad testium productionem ei assignavissemus, et nullam concedendam sibi amplius dilationem cognosceremus; considerata forma commissionis, quam de eadem causa dominus Alexander papa tertius nobis injunxerat, abbatem et monasterium Sanctae Crucis ab impetitione abbatis et monasterii Sancti Severi super ecclesia sanctae Mariae de Solaco, per sententiam absolvimus diffinitivam, et eamdem ecclesiam ab abbatibus et monasterio Sanctae Crucis, sine iniquietatione abbatum et fratrum Sancti Severi, adjudicavimus perpetuo possidendam; abbatibus et monasterio Sancti Severi super repetitione ipsius ecclesiae perpetuum silentium imponentes. Datum apud Pictavim per manum Raimundi de Capella, sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconi, anno Dominicae Incarnationis 1182, Kalendis Aprilis.