EPISTOLA CXIV. WIBALDI ABBATIS AD EUGENIUM PAPAM III.  De actis in electione abbatis Fuldensis.   (Anno 1148.)
Reddituri rationem villicationis nostrae, quam vestra celsitudo nostrae parvitati commisit, opus habemus brevitate, ne mentem vestram, quam omnium mundi Ecclesiarum cura sollicitat, prolixa relatio diutius detineat. Postquam discretio vestra justo Spiritus sancti judicio Roggerium Fuldensis monasterii electum ab ejusdem Ecclesiae regimine ob canonicam notam removit, fratribus praefati coenobii per dignationis vestrae apices praecipiendo mandastis, ne personam de sua congregatione eligerent, sed ad visitandam ecclesiam suam reverendos fratres Eberacensem, Everbacensem, Heresfeldensem abbates et nosipsos omnium minimos ad sese convocarent; quorum mediante consilio, talem, Deo auctore, personam de alieno claustro studerent eligere, per quam ruina Fuldensis monasterii tam in religione quam in possessionibus posset, Domino adjuvante, fulciri. Misistis etiam praedictis quatuor personis jussionis vestrae litteras, quatenus auctoritate vestra ad Fuldense monasterium accederent, et juxta praecepti vestri formam in electione facienda consilium praestarent. Quas litteras nos tertia die post festum Nativitatis beatae Mariae primo accepimus. Siquidem fratres Fuldenses pro obtinendo electo suo, quem duobus decretis canonica ratione subnixis notaveratis, ad vestram clementiam remiserunt, sed cum Petro petram invenerunt. Redeuntes igitur legati eorum absque mandatis et epistolis vestris, nostram parvitatem adierunt, rogantes ut electioni eorum, quam XII Kal. Novembris facere disponebant, interessemus. Nos vero considerantes immutatum fuisse statum causae, et nullum de novo a vestrae sanctitatis celsitudine nobis manasse imperium, venire quidem dubitavimus, quoniam frequens rumor insonuerat, venturum fore legatum vestrum, qui Fuldense monasterium per semetipsum ordinaret. Direximus tamen eis per duos fratres litteras nostras, quarum exemplum vestrae censurae cum praesentibus mittere curavimus. Verum parvo tempore interjecto venit ad nos camerarius Fuldensis cum altero quodam fratre, et cum litteris conventus sui tam ad nos, quam nostrum conventum, quatenus ob reverentiam nominis vestri, Fuldam absque dilationis impedimento veniremus, futuris ibi tribus praenominatis abbatibus, et electione ad mandatum vestrum celebranda, si per absentiam nostram non impediretur. Allegabant praeterea defectum monasterii sui in rebus vitae necessariis, quoniam quidem omnia diripiebant, qui praetergrediuntur viam. Diu multumque dubitantes timuimus ne vel agendo vel cessando vestram paternitatem offenderemus. Sed tandem de consilio religiosorum, quos venturos audieramus, sperantes, Fuldam cum Heresfeldense abbate 9 Novembris pervenimus. Sed cum Eberacensis et Everbacensis abbates non venissent, alter, quia mandatum vestrum super hoc, ut ipse per nuntium fatebatur, non acceperat; Eberacensis vero, quia sese apud vestram clementiam, ut postmodum per epistolam ejus cognovimus, de non veniendo excusaverat, turbati corde et inopes consilii fuimus, plurimum verentes ne imprudentia nostra vestram offensam mereremur. In hac itaque nostri cum Heresfeldense consilii summa proposita est, firmata fuit, ut quoniam hi duo aberant, qui nobis doctiores et meliores longe exstabant, nullum in electionis actione assensum praeberemus, sed suspensis atque incertis omnibus, vestra iterum jussio et legati vestri auctoritas exspectaretur. Demum vocati a fratribus capitolium ipsorum uterque intravimus, jussique verbum exhortationis ad ipsos facere, prout Spiritus sanctus in articulo temporis dedit, de charitate, de obedientia, de humilitate sermonem habuimus.
Quo terminato, majoris monasterii praepositus surgens egredi volebat ad Lothewicum comitem regionarium, et ad alios quosdam laicos, sed retentus est a nobis multum suadentibus et petentibus, ut cum fratribus suis, qui in tempore discordiae de monasterio egressi vel ejecti fuerant, in concordiam redirent, ut si de electione agendum esset, is ab omnibus communiter eligeretur, qui omnibus praeesse deberet. Dissimulabamus enim, quod causam differre vellemus, donec in ipsorum verbis vel re aliquid aptum et commodum invenire possemus, quo absque invidia et odio, infecto negotio, discederemus. Itaque nobis duobus et fratribus, qui nobiscum venerant remotis, prolixa consultatione rem in tempus traxerunt, revocatisque nobis in armarium librorum, et adhibitis suorum fratrum paucis, responderunt, se cum eisdem fratribus, pro quibus intercedere volebamus reconciliari non posse, nisi ordinato prius abbate, qui eos monere et cogere auctoritatis jure posset. Et quid, inquam, laici vobiscum de instanti negotio contulerunt? nullam, inquiunt, personam obligatam et in alio monasterio ordinatam ut assumamus, hortantur. Recte, inquam, et canonice, ac de sacrae Regulae sententia vos admonent. Cum enim hujus monasterii possessio pariter et sacra domino nostro pontifici Romano pertineat, is vobis eligendus erit, cui secundum vetustam coenobii vestri dignitatem manum imponere possit. Si enim ordinatum abbatem eligitis, optandum potius quam impetrandum vobis erit, quoniam canonico et directo electionis jure cum ipso agere non poteritis, sed multo labore ac precibus insinuandum erit, quae vos necessitas a sanctarum tramite regularum deviare compulerit. Praeterea domino papae, quem jamdiu laborare fecistis, de vobis persuasum est a multis, quod postposito Dei timore, omnes quae vestra sunt, quaeratis, non quae Jesu Christi, neque tutum vobis est ut eum de caetero inconsiderate agentes ad iracundiam provocare non timeatis. Haec verba nostra dominus Heresfeldensis cum maximo favore prosequebatur, materna lingua sententiam amplificans et ornans. Dum haec aguntur, intromissus est ad nos comes Godefridus et advocatus ejusdem Ecclesiae, orans tam sua quam laicorum unanimi voce, ne adversus libertatem electionis canonicae, pro qua parentes ipsorum sanguinem suum multis praeliis fudissent, aliquid statuere vellemus; nihil actum esse quod regibus per vim electionis potestas esset adempta, quod Ecclesiis in arcu et gladio laicorum libertas electionis esset asserta; si papa pro suo arbitratu Ecclesias vellet ordinare, et personas in ipsis provehere, satius fuisse regiam vim quam pontificalem sustinere, modis omnibus velle et consulere, ut de ipsa Fuldensi congregatione frater aliquis ad regimen omnium assumeretur, nisi forte quod fieri non posset, nullus in ea dignus ad praesidendum inveniretur. Nos vero cuncta haec suavi et blando mitigare volentes alloquio, et opportunitatis locum reperire cupientes, quo ab eorum actione sub aliquo rei honestae titulo possemus discedere, postulavimus ut a nobis tantisper egrederentur, donec collatis omnium sententiis pari atque consono verbo respondere possemus. At illi regressi quidem mox plures numero redierunt, transacto brevissimi temporis spatio, petentes instantius ut eis privilegia Fuldensis Ecclesiae super electione abbatum panderentur, nefas esse protestantes illa violari; sese pro dignitate monasterii stare usque ad mortem esse paratos: quae si hoc continerent, ut de monasterio nullus eligeretur, sequendum esse ac tenendum; sin autem contra, ruinam esse et omnium interitum, si ab his aliquatenus recedatur. Hortabamur impense fratres, ne contra mandatum vestrum novum, quod urgente necessitate et poscente utilitate factum fuerat, privilegii alicujus auctoritatem praetenderent, ne inter eos, quorum ea minime interest, dissensionis materiam seminarent, sed juxta praecepti vestri formam ad Ecclesiae suae salutarem provisionem sese unanimiter coaptarent, scituri quod si aliter praesumptum foret, quoniam manus Moysi graves sunt. Praeterea jam non cum ratione honestatis amplius dissimulandum esse judicantes respondimus illis assertoribus libertatis, nihil a vestra sublimitate factum esse in hac causa violentum, nihil insolitum, nihil contra justitiam et libertatem universalis Ecclesiae, nihil contra privilegia et dignitatem Fuldensis monasterii. Quia, inquam, quod a domino papa prohibitum est, ne de Fuldensi congregatione in praesenti articulo ad regimen aliquis assumeretur, de sacro fonte Regulae sancti Benedicti manavit, quae praecipit ut, si concors in malis congregatio personam vitiis suis consentientem eligere voluerit, episcopus ad cujus dioecesim locus pertinere videtur, non sinat pravorum praevalere consensum. Electio vero vestra, quae proxime auctoritate apostolica fuit cassata, qualis fuerit, dominum nostrum papam, qui vester specialis dominus est et episcopus, tota regione clamante, et ipso electo annuntiante, non latuit. Ipse vero electus vester qualis foret in longum futurus, in principiis suis, quae valde nociva fuere, patenter edocuit, qui consilio advocati et laicorum ad dispergendum non ad recolligendum utebatur; et sacri canones loquuntur, quod privilegium meretur amittere, qui privilegii abutitur libertate. Non igitur vestra libertas subversa est, sed correcta; quia nec esse potest honor legitimus, qui fuerit de praevaricatione collatus. Prohibitio haec tanquam medicina contra vehementem morbum ad tempus indulta est, non valitura diutius, nisi quandiu necessitas duraverit. Licuit semperque licebit Romano pontifici, pro rerum qualitate et temporum varietate, rigorem canonum intendere vel remittere, et nova remedia novis morbis adhibere. Porro quod ad electionis vestrae sinceritatem procurandam visitatores a sede apostolica transmissi sunt, veneranda sacrorum canonum auctoritas canonicum esse plurimis Scripturae paginis demonstrat; nec abhorrere vel aspernari debuistis duos illos abbates, viros utique religiosos et sapientes, quibus visitandi cura, et praecipua consulendi facultas est attributa, sine quorum praesentia et nutu nos duo nec consilium nec consensum praebere possumus. Quod vero sacrosanctum et dulcem libertatis titulum tanto pondere opponitis, pace omnium dictum sit, velamen potius est malitiae quam assertio justitiae; quoniam alius castellum in faucibus monasterii aedificat, alius pensiones, quae monasterio inferri solent, usurpat, alius incendiis vastat, alius praedis et rapinis infestat. Fratres in claustro inediam, sitim, nuditatem patiuntur, ut ne nobis quidem fratribus suis, domini papae famulis, officia hospitalitatis et humanitatis possint impendere. Ordinate pacem Ecclesiae, solvantur fratribus necessaria et debita stipendia, revocentur ad diem aliam non solum Eberacensis et Everbacensis, sed etiam plures alii viri prudentes ac Deum timentes, quorum consilio et opera talis Spiritu sancto praestante eligi possit in abbatem, cujus conversatione et studio tam spiritualia quam temporalia correctionis effectum valeant recipere. Minime indignabantur laici ad verba haec, veritate seipsam tuente, quae ipsos recognoscere et fateri cogebat, quod ea, quae dicta fuerant, virtute rationis non carebant. Coeperunt itaque consultare inter se, atque conferre bini simul vel terni aut quaterni: et cum sermonem nobiscum nemo haberet, diesque jam usque ad octavam horam processisset, egressi inde dormitorium intravimus, atque mox parvulo temporis interveniente spatio revertentes, quosdam priores cum aliquibus fratribus obviam habuimus, qui pedibus nostris advoluti obnixe et cum lacrymis petebant, quatenus eis adjutorium in necessitate impenderemus, ut dominus Heresfeldensis abbas praelationis illius sarcinam susciperet, et adjunxit unus ex eis: « Quoniam, inquit, noster monachus et frater fuit, antequam in abbatem promoveretur. » Ad haec a nobis sic responsum est: « Nos, fratres charissimi, quod de alicujus abbatis electione domino nostro papae credidimus beneplacitum, quod Ecclesiae vestrae salutare, quod personis vestris tutum, palam ac simpliciter protestati sumus, nec sententiae nostrae praevaricatores esse valemus. Praeterea non credimus abbatem, qui sit compos discretionis canonicae, hoc onus regiminis absque domini papae jussione recipere, quod longi temporis, et grandis expensae, et infiniti laboris, et eventus incerti opus est. Si dominus Heresfeldensis de propriis viribus confidit, si de gratia et consensu domini papae sperat, sua potius deliberatione, quam nostro consilio nitatur. » Quibus auditis, fratres rogabant tamen quod abbatem, quem cum ipsis paululum reliqueramus, detinentes, a cognitione hujus verbi subduceremus, donec capitolii aedem communiter ingressi super persona illius eligenda cunctorum assensum requirerent. Introierunt illi, nos remansimus, et assumpto abbate seorsum, quid fratres Fuldenses nobiscum egissent ei annuntiavimus. Dubitantem et quaerentem super hoc consilium nostrum ad cor suum et conscientiam remisimus, et cum se consentire nullatenus assereret, suggessimus ei, ut sicut nos, ita et ipse ab eis recederet, ne opus, quod illi nobis absentibus et dissuadentibus faciebant, ad nostrum consensum spectare videremur. Ille abiit, nos in mensa refecturi corpora nostra consedimus. Post coenam salutavimus abbatem, salutavimus et fratres Fuldenses, significantes eis, quod facto mane vellemus discedere. Precabantur fratres ut manere vellemus, quandoquidem ipsi abbatem elegissent, sed dilatio a laicis usque in crastinum esset interposita, ut eorum electioni consentirent. Nos vero petitioni eorum nequaquam acquiescentes, summo diluculo recessimus. Haec sunt, charissime, Pater, quae Fuldae praesentes cognovimus, quae vero post exitum nostrum acta sunt ex litteris, quas quidam frater Fuldensis nobis non in membrana scriptas sed in tabella, transmisit, cognoscere poteritis, quas ad vestrae sanctitatis pedes, transcriptas direximus. Enim vero apud vos est manna, apud vos virga, apud vos canonum dispensatio, apud vos decretorum interpretatio, apud vos Regulae moderatio, apud vos vinum, apud vos oleum, novit dextera vestra. Parcere subjectis et debellare superbos. Cuncta discretioni vestrae per ordinem intimare studuimus, ut pia et perspicax anima vestra, cui discretio spirituum a Deo collata est, plura legendo intelligat, quam nos videndo et agendo. Sicubi armante pietatis zelo decreta vestra et jussiones insipienter defendimus, et quasi coelum sustinere humeris tentavimus, etsi effectus laudem non meretur, devotio tamen veniam a vestra clementia impetrabit.
(VIRG. Aeneid. VI, 853.)