EPISTOLA CCCXC. COEXSULUM BEATI THOMAE AD ALBERTUM CARDINALEM.
Sanctissimo domino, et Patri charissimo ALBERTO Dei gratia S. R. E. presbytero cardinali, miseri Cantuarienses totum id modicum quod relictum est exsulibus et proscriptis, sincerae fidei et verae dilectionis affectum.
Quantum sit innocentis conscientiae bonum, nesciunt qui sinceritatem conscientiae perdiderunt. Nec veretur alienam funestis infestare consiliis, qui semel relicta verecundia, in turpitudinis suae defensionem praeclaros viros desiderat habere consortes erroris. Utinam haec domini papae sanctitas, cum Ecclesiae confusione, et infamia curiae, non esset in nostris experta periculis, eorumque saluti pariter et honestati repugnantia consilia sapientiae et auctoritatis, qua cunctis praeeminet, vigore ab initio reprobasset. Qui persuadere ausi sunt, ut innocentium proscriptionem per sex annos derisoriis dilationibus protelaret. Certe quisquis et quantuscunque fuerit ille consultor, illico audisse debuerat: Vade retro Satana, quia non sapis ea quae Dei sunt. Nec persuadebitur mundo, quod suasores isti Deum saperent, sed potius pecuniam, quam immoderato avaritiae ardore sitiunt, olfecerunt, ideoque praedonibus et sacrilegis adhaerentes consensu, consiliis instruentes, armantes patrociniis, insurrexerunt in pauperes Christi, acceptantes munera, secuti retributiones. Nec possunt illorum latere nomina, quae tum evidentia operis manifestat, tum relatio nuntiorum partis adversae, tum attestatio litterarum, quibus gloriantur apud regem Anglorum, se pro eo stetisse viriliter, et quod illis tacentibus erat credibile, persuasisse domino papae, ut praefati regis immanitatem in tanta patientia sustineret. In quo timendum est, ne seductus sanctus erraverit nimis, adeo ut quod in Ecclesiam Dei deliquit, etiam cum voluerit, nequeat emendare. Sic solet Deus talia plerumque punire delicta, ut qui divinitus oblata gerendorum opportunitate non utitur, eadem illi in perpetuum auferatur. Scrutanti legem loquimur et scienti, qui quod dicitur, sibi familiaribus clarum habet exemplis. Et tamen ut culpam suam, quam sic magis auget, purgare curia videatur, in nuntios nostros retorquet, quod Ecclesiae Dei, de tam manifestis injuriis et damnis justitia non sit exhibita. Ergo quasi re bene gesta consulunt, ut sapientiores mittamus, ac si per se non sit patens injuria, damna sint vel pauca vel modica, saepe non sit praedo commonitus, nuntiis nostris illatae non sint atrociores injuriae, diu, imo nimis et ultra omnem modum, et contra aequitatem non sit exspectata correctio. Non sunt in nobis, pater, sapientes illi, quos quaerunt, non potentes aut divites, quos semper contra Ecclesiam Dei et nos habere locum videmus in curia, ut assidue redeant cum triumpho. Vix sustentamur aliena stipe, et fere, nisi nos gratia conservaret, ab Ecclesia Romana attriti, qui soli in orbe occiduo pro illa dimicamus, deserere cogimur causam Christi, et Ecclesiae contemnere libertatem. Potuit ab initio in solum regem Anglorum, et nostrae proscriptionis, et depraedationis Ecclesiae culpa refundi, qui per se, et satellites suos, sine miseratione aetatis et sexus, sine reverentia dignitatis aut ordinis, circiter quadringentos innocentes addixit exsilio, Cantuariensem cum omnibus possessionibus et bonis suis confiscavit ecclesiam, bona vacantium sedium occupans, non permisit in eis episcopos et abbates regulariter ordinari. Dici non potest, quot animae sine confirmationis sacramento excesserint, quot criminosi sine poenitentia et absolutione decesserint, quot sacrae virgines optata consecratione fraudatae sint, quot causae cum ecclesiarum et injuste oppressorum dispendio exspiraverint, quanta injustitia totam possederit Angliam, quanta perditionis animarum janua Satanae sit aperta, pastoribus ovium Christi aut in exsilium actis, aut coactis obmutescere et silere a bonis, aut illectis ut praeberent sub praetextu religionis et dispensationis arma iniquitatis peccato, et ipsos serpentes et antiqui serpentis membra perniciosis consiliis toxicarent. Tantas et tam patentes Christi injurias saepe, imo continue per sex annos prosecuti sumus in auditoriis vestris, parati in ipsa malorum novitate, cum adhuc essetis Senonis, et nuntii regis adessent, appellationes prosequi, quae vel a nobis vel contra nos fuerant institutae. Non placuit ut audiremur tunc, quando nobis adhuc aliquid, etsi modicum, suberat facultatis, et amicis et adjutoribus non nihil spei. Longum erit, et vobis, ut timemus, taediosum, si retexamus quoties nos obtulerimus ad agendum, nec placuit ut audiremur, et adversariis nostris, oppressoribus Ecclesiae, facta est, ut scitis, non prosequendae appellationis indulgentia. Interim si pater noster, dominus Cantuariensis vellet ablata remittere, et perniciosum compositionis ineundae coaetaneis et posteris praebere exemplum, pacem facere, vobis non interponentibus partes vestras, cum rege potuerit, et redire in gratiam familiaritatis antiquae. Sed absit haec lues a mentibus nostris, ut pro quolibet temporali emolumento jugulemus animas nostras, insanabili plaga conscientias vulneremus, et nefando voluptatis aut avaritiae mercimonio vendamus Ecclesiae libertatem, et posteros pravo corrumpamus exemplo. Faciant hoc, si volunt, alii, aut potius nullus faciat, quia nos non ita instituti sumus a sanctis Patribus, qui Cantuariensem Ecclesiam rexerunt in laboribus multis, et tandem mercedem laborum receperunt a Domino. Idem, qui auctor propositi, conscientiae nostrae testis est Deus, quod dominus Cantuariensis praeelegit in exsilio mori, quam perniciosam Ecclesiae vel probrosam inire concordiam. Et si hoc, quod absit, attentaret, rarus est inter nos, si quis tamen, qui deinceps illius posset dominium aut consortium sustinere. Nobiscum de pace Ecclesiae, mediantibus amicis, tractabatur, cum Joannes de Oxeneford Romam proficiscens, et manifesto, multis justificatus, perjurio rediit triumphator, et ab apostolica sede, furenti, quasi per se non satis insaniret, cornua attulit peccatori. Ab ea die proscriptio nostra, quae antea soli regi et suis poterat imputari, Ecclesiam Romanam dissimulatione vel consensu auctorem habuit, cum persecutori, in malitia perduranti, sit indulta dilatio, et quodammodo licentia praestita incubandi ecclesiis, et torquendi innocentes. Et nobis, si quid solatii videbatur esse porrectum, statim missis e latere nuntiis aut litteris impediebatur, ne votivum aut debitum sortiretur effectum. Nobis etiam tacentibus, rerum eventus ita esse convincit. Ecce enim cum pax nostra, sicut multi noverunt, esset in januis, et Ecclesia solatium, ut putabamus, efficax a sanctissimo Patre Romano pontifice accepisset, supervenientes nuntii regis abstulerunt pacem, et absolutis excommunicatis nostris, etiam spem reconciliationis visi sunt praeclusisse. Siquidem denuntiaverunt eis, et aliis adversariis Ecclesiae, ut si libuerit, sex annorum appellationes, quas toties prosecuti sumus, et interdum obtinuimus, prosequantur in festo beati Lucae, scituri quod nullum eis honoris, officii, beneficii, aut famae dispendium generabitur ex hoc, quod tanto tempore excommunicati fuerunt. Unde in eo, maxime apud nostrates, justitia viget ecclesiastica, quod qui per annum excommunicationem sustinent, notari solent infamia. Sed ecce ab hujus novitatis exemplo, et quasi apostolico privilegio, quod continetur in litteris, solutus est ecclesiasticus vigor. Quid ergo superest, nisi ut nullius momenti sit apud provinciales sententia, quam sine omni poena vident tam facile posse dissolvi? Juraverunt tamen, ut dicitur, se staturos mandato domini papae, sed praecipitur esse absconditum. Deus bone! Quid rei est, quod quae contra Ecclesiam fiunt, licenter praedicantur in foro, ut trahi possint ad consequentiam; et si quid pro Ecclesia fit, cujus exemplum possit esse laudabile, et prodesse in posterum, illud apostolica sedes jubet abscondi? Cum ergo sic apud vos, praevalentibus fautoribus regis aut potius malitiae, aut pecuniae amatoribus, causa Christi tractetur, cur a nobis exigitur, ut mittamus nuntios sapientes, quasi vos ipsi non debueritis tam justam causam, tam manifestam defendere, etiam tacentibus universis? Ad hoc enim estis in mundi cardine constituti, ut liberetis pauperem a potente, ut justitiam decernatis et faciatis inter filios hominum. Nos sane viros honestos et litteratos credebamus, quos via Romana absorbuit. Quae tamen nobis utilitas in sanguine eorum? Nunquid mittemus plures ut et ipsi moriantur, ut innocentium minuatur numerus vel annulletur, et tyrannus, illis exstinctis, licenter dominetur Ecclesiae nullo contradicente? Si appellationes prosequendae sunt, quare cum nascebantur, aut nondum expiraverant, non sunt examinatae? Satius enim fuerat nobis eas tunc expediri, aut saltem denuntiare nobis, ut aliquid aliud negotii ageremus, quo vitam nostram possemus utcunque transigere, et causam suam Deo committeremus expediendam? Spoliati et nudi sumus. Satis hactenus delusionibus hujusmodi fatigatis consultius esse credimus, ut vitam in orationibus, quam in litibus finiamus, domesticis exemplis edocti, ne de caetero non modo opera et impensa nobis periclitetur, sed et anima: Christus, cui eam committimus, Ecclesiae suae deinceps sit patronus et causae. Sed fortasse dicet aliquis, quoniam pro bono pacis, et quae praemisimus gesta sunt, et toties indulta dilatio, et dispensandi ratio admissa est. Utique si pax exspectatur a Deo, peccatis, et his quae contra legem fiunt, procuranda non est. Si a Deo futura non est, nec est Ecclesiae necessaria, nec alicui utilis. Bonorum nostrorum non indiget Deus, sed certe peccatorum nostrorum minus, ad expediendam justitiam et misericordiam suam, et fortasse tandiu dilata est pax, quia non via Domini, sed humana procurabatur astutia. Excessimus modum, sed urget nos necessitas, quae nec modo, nec regulae necessitate arctatur. Et Spiritus sanctus qui in vobis est, persuadebit, ut necessario excedentibus indulgeatis et compatiamini. In summa pietatis vestrae genibus provoluti supplicamus attentius, ut haec omnia intimetis domino papae, et persuadeatis ei, ne de caetero circumventoribus credat, qui amore sordium allecti ipsum conantur inducere, ut in laesione nostra animam suam perdat, et causam Christi.