EPISTOLA XVIII. PHILIPPI AD RICHERUM.  Studia litterarum ecclesiasticis viris esse necessaria.
De te quidem, frater charissime, plures mihi post invicem sunt locuti, et omnes inaequali forte sensu, sed uno tamen consensu satis commendabilia prosecuti: sermone benevolo sibi cognita mihi placita retulerunt, sed nondum ad videndum tuam mihi faciem obtulerunt. Quo autem amplius audio de te uno, tot et talia recenseri, eo magis, ut assolet, tuam cupio faciem intueri: nec absenti mandare, sed dare praesenti verbum gratiae vel salutis, venerari canos tuos obtinentes reverentiam senectutis. Quamvis meus qualiscunque animus videndi beneficio non privetur, qui tuam non extrariam sed internam gratius faciem intuetur: illam, inquam, faciem quae non pallet, non febricitat, non aegrescit: non rugatur annorum senio, sed virtutum studio maturescit: illam videns, intelligo, et intelligens diligo me videre, illa mihi praesentatur, illam mihi sentio subridere: et cum longe sit remota et ignota carnis facies moriturae, elucet mihi species mentis nullo termino desiturae. Tales illos decet esse qui scholarem incolunt officinam, qui studendi malleo vel incude sciendi fabricant disciplinam, qualem fida relatio benevolis auribus te commendat, nec est qui commendantem nisi forte livor malevolus reprehendat. Ad hoc quantum intelligo studuisti, imo et studes negotiis scholaribus inservire, ad hoc amas esse discipulus, non tam audiri appetens quam audire, ut auditu doctor cautius respuas nocitura, et ab his expeditus affectuosius diligas, et diligentius eligas profutura. Agenda enim scire et ea diligenti affectu non sentire, non solum est inutile, sed nocivum, dum quivis sciolus, si sit malevolus, exinde peccandi colligit incentivum: et in malevolam animam sapientia refugit introire , qua foris posita, quod quisque scierit, convincitur non sentire.
Cum vero scienti non sapit scientia, cum sapor ejus gustu intimo non sentitur, cum sola quis tenet verba, non dulcedinem experitur; cum bonis quae intelligit, non dilectionem applicat, non affectum, quid nisi jejunum et inopem, et prorsus inutilem efficit intellectum? Imo sicut scientia informat et instruit, honestat et illuminat diligentem, sic eadem inflat et destruit, accusat et arguit conscientiam negligentem ; et carentem pondere, subtractamque solidae veritati, ut paleam vento expositam, in praecipitium dat peccati. Unde vides plurimos plurimum quidem vel semper discentes, et sero vel nunquam ad scientiam veritatis pervenientes , quanto scientiae curiosius applicant studium vel laborem, tanto a sapientia excursum facere longiorem. Quorum typum gerens Ecclesiastes : « Dixi, ait, sapiens efficiar, et ipsa longius recessit a me. » Cum enim collegerint Aristotelis sententias vel Platonis, Quintiliani colores, flores compositos Ciceronis: cum aquarum diluvio turbidarum poti fuerint et imbuti, cum pannosam aethnicorum scientiam multis laboribus assecuti: hoc studio non seipsos ab errore expediunt, a negligentia veraciter non excusant: cum aquas Siloe, quae vadunt cum silentio, vel prorsus nesciunt vel recusant. Qualibus quidam aethnicorum ait: « Vos aliam potatis aquam. » Qui si forte velut saniore usi consilio, et applicantes animum rationi, quandoque apposuerint divinae dare operam lectioni: plerumque labra tantum velut fonte proluunt caballino, dum quod legunt, non sitiunt, nec amore hauriunt intestino. Quia vero talium invenitur plurima multitudo quos in camino scholari exercet studii malleus et incudo: felicem et egregium illum dixerim quem sic fovet et promovet divinae gratiae rectitudo, ut eum et sciendi amor non deserat, et vivendi teneat sanctitudo. Nam et sanctitudo sine scientia plerumque errans deviat, vel non plenius elucescit, et scientia sine sanctitudine vitiorum scatet vermibus et sordescit, cum vero eas constat velut indivisa copula convenire, nihil utilius, nihil honestius in humana vita possumus invenire. Felix ergo ille qui hoc gratiae beneficium est sortitus, qui lima et studio ad sciendum et vivendum pariter expolitus: inter scholares convenas et condiscipulos sic versatur, ut eis in utroque forma vel speculum habeatur. In medio quippe juvenum, juvenilia non sectari, in ampla latitudine, habenis laxioribus non vagari, inter vagos et lubricos, districto moderamine refrenari; quis non ducat dignum 88 laude, quis recte sapiens non studeat imitari? Si vero, quod absit! convenarum dissolutio, si confusio tanta est Babylonis, ut eos ad vivendum melius non lectio excitet, non propositae speculum actionis, civis tamen Jerusalem habet gratiam, habet ejus meritum sanctitudo, nec ejus propositum flectit circumstantium vel forte detrahentium multitudo. Denique sicut viventes pueriliter moralis vel spiritalis lectio colaphizat, sic perversos et reprobos honesta quorumvis conversatio scandalizat: et unde bonus corrigitur, et virtutis accipit incrementum, inde nequam nequior gravius incurrit detrimentum. Sed ut nosti schola est velut ager arboribus omnis generis consitus indiscrete, aut ut forum quo omnes confluunt nec se una continent sub quiete: in illo cultor bonus quasdam provehit, quasdam arbores eradicat, in isto gaudet emptor et merces colligit, luget venditor et mendicat. Ita, ut melius nosti, habet se scholaris disciplina, in qua alium intellectus agilior et subtilitas provehit aquilina, alium sensus rudis et hebetudo detinet asinina; alius ad vivendum melius lectione proficit et doctrina, alius more suis jacens, jacet in volutabro vel sentina. Qui autem studio et intellectu praeeminet inter desides et obscuros, et quod est praestantius fervet spiritu, vita et moribus proficit inter duros, quid nisi oliva est fructifera inter rubos steriles et spinosos, sive ille carbunculus lucens inter lapides tenebrosos? Unde ut videre videor, schola claustrum alterum dici debet, quae diversis convenientibus imitabiles multos praebet, quae studiosius deditos lectioni a forensibus avocat et avertit, et eorum affectus reprobos vel attenuat, vel convertit. Etsi enim inferiorem superior non semper excitare praevalet ad agendum, tamen lectioni deditus, exemplo caeteros provocat ad legendum: et assumpta lectio habet quamdam occupationis gratiam et profectum, quamvis occupatio nulli sufficiat ad perfectum. Verumtamen exceptis his quae indubitanter operantur veram mentis sapientiam et virtutem, quarum beneficio quisque sibi meritum colligens, certam pervenit ad salutem: nihil aestimo convenientius clerico quam litterarum studiis inhaerere, tenere manu codicem, lectioni frequentius assidere: in hac exercere non solum pueritiam, adolescentiam, juventutem, sed multo gratius, multo suavius, canis floridam senectutem. Denique quisquis tam junior quam senior amat clericum profiteri, miror qua duritia refugit litteras intueri, quo fastu, quo fastidio lectionis frequentiam adversatur, cur avidius inter divitias, quam inter litterarum delicias conversatur. Miror quibus ingenium suppetit, mora temporis et facultas, cur non eisdem adest inexplebile sciendi desiderium et voluptas: cur non scholas quam nundinas, non secreta quam compita diligunt frequentare, non exaratos codices, quam auratos calices, non scientiam, quam pecuniam ostentare. Miror, inquam, cur non reliquis omnibus praeponunt exercitium litterale, nisi forte cum sibi vel proximis impendunt aliquid plus necessarium, salutiferum, spiritale: cum nulla clericorum vel aetas vel dignitas recte debeat accusari, si respuens forensia, amet lectionibus occupari. Primum itaque ac praecipuum locum apud clericos recte claustrum obtinet regulare, in cujus reclinatorio celebratur otium, imo negotium salutare, ubi recisis propriis actio praeeminet et fructificat insitiva, frequentatur divina lectio, perfectio cuditur inspectiva. Secundum vero locum scholaris debet sibi conversatio vindicare, amore cujus prudens clericus eligit laicalia relegare, ut cum navem claustri naulo carens et insufficiens non ascendat, ne perdite naufragetur, vicinam scapham sive tabulam apprehendat. Qui si et illam deserens ad infirma mundi defluat et egena, quae litteras oblitterant, et a clerico probantur aliena; a dextera longe factus, invalescente naufragio in contrariam partem vergit, unde vel salus vel honestas vix aut nunquam enatat vel emergit. Quod quia prudenter attendisti, ad persistendum volo te diligentius commonere, si prima non aggrederis, cave propositum ad ultima retorquere: inter utrumque volans, fac quod facis, tene quam tenes tabulam et inhaere, scholarum prudens incola vagari respuens, quam sedere. Lege imo et relege sanctos codices, qui componunt et proponunt tibi virtutum vehiculum vel quadrigam, cujus non Eliam typicum, sed Christum ducem statuunt et aurigam: quo evectus, si claudas vesperam et diem ultimum senectutis, ad optatum bravium, ad metam vitae venies et salutis.
(Sap. I) (I Cor. VIII) (II
Tim. III) (cap. VII)