EPISTOLA LIII. SIVE  S. Hildeberti Turonensis archiepiscopi, in suas regularum ecclesiasticarum Exceptiones, de multiplici divinorum praeceptorum genere praefatio .
Exceptiones ecclesiasticarum regularum, partim ex epistolis Romanorum pontificum, partim ex gestis conciliorum catholicorum episcoporum, partim ex tractatibus orthodoxorum Patrum, partim ex institutionibus catholicorum regum, nonnullo labore in unum corpus ordinare curavi, ut qui scripta illa ex quibus ista sunt excepta ad manum habere non poterit, hinc saltem accipiat, quod ad commodum causae suae valere perspexerit. A fundamento igitur Christianae religionis, id est a fide, inchoantes, sic ea quae ad ecclesiastica sacramenta, sic ea quae ad instruendos mores, vel corrigendos, sic ea quae ad quaeque negotia discutienda, 162 vel definienda pertinent, sub generalibus titulis distincta congessimus, ut non sit necesse quaerenti totum volumen evolvere, sed tantum titulum generalem suae quaestioni congruentem notare, et ei subjecta capitula sine interpolatione transcurrere. In quo prudentem lectorem praemonere congruum duximus, ut si forte quae legerit, non ad plenum intellexerit, vel sibi nova et sibi invicem adversari existimaverit, non statim reprehendat; sed quid secundum rigorem, quid secundum moderationem, quid secundum judicium, quid secundum misericordiam dicatur, diligenter attendat. Quae inter se non dissentire sentiebat qui dicebat: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine ; et alibi: Universae viae Domini, misericordia et veritas . Habet enim omnis ecclesiastica disciplina principaliter hanc intentionem, scilicet, omnem aedificationem adversus scientiam Christi se erigentem destruere, vel aedificationem donorum virtute et morum honestate constantem construere, vel eamdem poenitentiae remediis emendare . Hujus aedificationis magistra est charitas, quae saluti proximorum consulens, ad finem sacris institutionibus convenientem id praecipit aliis fieri, quod sibi quisque vult ab aliis impendi. Quicunque ergo ecclesiasticus doctor ecclesiasticas regulas ita interpretatur, aut moderatur, ut ad regulam charitatis, cuncta quae docuerit, vel exposuerit, referat; nec peccat, nec errat, cum saluti proximorum consulens, ad finem sacris institutionibus debitum pervenire intendat. Unde dicit beatus Augustinus, de disciplina ecclesiastica tractans: « Habe charitatem, et fac quidquid vis; si corripis, corripe cum charitate; si parcis, cum charitate parce. » Sed in his adhibenda est summa diligentia, et mundus oculus cordis, quatenus in puniendo vel parcendo, sanandis morbis charitas sincera subveniat, et nemo quod suum est ibi quaerat, ne propheticam illam reprehensionem incurrat: Mortificabant animas quae non vivebant, et vivificabant animas quae non vivebant. Sicut enim corporalis medicinae ratio, vel depellere morbos, vel curare vulnera, salutem servare vel augere intendit, nec medicus contrarius sibi videtur, cum pro qualitate vel quantitate aegritudinis 163 vel aegrotantis, nunc mordentia, nunc mollientia aegrotanti medicamina apponit, et nunc ferro secat, cui formento subvenire non poterat; et e converso ei subvenit unguento, quem ferro secare non audebat. Ita spirituales medici, doctores videlicet Ecclesiae sanctae; nec a se, nec inter se dissentiunt, cum illicita prohibent; cum necessaria jubent, summa suadent; venialia indulgent, cum secundum duritiam cordis delinquentium, pro correctione eorum, vel cautela caeterorum, severas poenitentiae leges imponunt, vel cum secundum devotionem dolentium, et resurgere volentium, considerata fragilitate vasis quod portant, indulgentiae malagma superponunt. Nam qui indulgent, majoribus morbis amovendis provident, et qui illicita prohibent, a morte deterrent; qui vero in necessariis , salutem cupiunt conservare; qui autem summa suadent, salutem student augere.
Hoc attendens diligens lector intelliget unam faciem esse eloquiorum sacrorum, cum distincte considerabit quid sit admonitio, quid sit praeceptum, quid prohibitio, quid remissio; et haec, nec se invicem impugnare, nec a seipsis distare, sed in omnibus sanitatis remedium pro sua moderatione et dispensatione moderare. Sed singula quid ponderis habeant, quibusve conveniant, quae sint remissibilia, quae irremissibilia, et quando, vel quibus de causis sint remittenda, paulo latius distinguendum. Et prima quidem admonitio poenam non intentat, si quis post eam non eat, sed sibi acquiescentibus praemium pollicetur. Unde Dominus dicit in Evangelio: Si vis esse perfectus, vade, vende omnia quae habes; da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo . Ecce lectio ista evangelica in voluntate hominis perfectionem ponens, non cogit, non minas intentat. Sicut nec illa quae spadones laudans: Qui se castraverunt propter regnum coelorum , subinfert: Qui potest capere capiat . Attamen cum ad perfectionem voto se quisque astrinxerit, vel gradum quem nullus ascendere absque magna contentione virtutis potest, ascenderit; jam fit necessarium et poenale, si non teneatur quod ante hanc ascensionem fuerat voluntarium. Unde et Dominus dicit: Nemo mittens manum ad aratrum, et aspiciens retro, aptus est regno Dei . Poterat enim fieri ante ascensionem inferior, non tamen deterior; post descensionem vero, inferior et deterior. Haec de admonitione. Indulgentia vero, quantum nobis videtur, quia meliora non elegit, remedium quidem habet, non praemium; sed ab hoc si quis declinaverit, meretur exitiale judicium. Ut 164 verbi gratia, scimus, sicut ab Apostolo didicimus, humano generi, propter vitandam fornicationem, indultum esse conjugium, cujus violator meretur aeternum eodem Apostolo testante, supplicium: dicit enim: Fornicatores et adulteros judicabit Dominus Deus . Et hic gradus, sicut de admonitione diximus, nullum cogit, nisi eum qui se primitus alligaverit: voluntarius enim est, non necessarius, alioquin transgressor esset quicunque uxorem non duceret. Postquam vero se alligaverit, audiat Apostolum dicentem: Alligatus es uxori? noli quaerere solutionem . Idemque Apostolus, cum de nuptiis loqueretur, non dixit, mulier si nupserit, praemium meretur; sed tantum dicit: Non peccat, si nubat . Ita quoque, si quis ad quetidiana jejunia invitet aliquem, invitat quidem ad rem remuneratione dignam, acquiescenti et perseveranti. Sed qui non acquieverit, non fit seipso melior; sed licet maneat facientibus inferior, non fit seipso pejor. Si vero a voto ceciderit, fit seipso inferior ac deterior; si vero infra metas sobrietatis et mensae frugalis se cohibuerit, summorum praemia non assequitur. Sed si ad comessationes et ebrietates prolapsus fuerit, rem reprehensione et confusione dignam fecisse perhibetur. Isti itaque duo status, unus superior, alius inferior, qui ante votum sunt voluntarii, post votum vero necessarii, habent modos et institutiones suas. Quae observatae, sicut jam supra dictum est, aliis remedium, aliis acquirunt supplicium. Observatae praemium acquirunt; non observatae vero aeternum merentur supplicium. In his itaque ante susceptionem deliberandum est; post susceptionem vero, perseverandum. His itaque praelibatis, de praeceptione et prohibitione aliqua nobis dicenda. Praeceptiones itaque et prohibitiones, aliae sunt mobiles, aliae sunt immobiles. Praeceptiones sunt immobiles, quas lex aeterna sanxit, quae observatae salutem conferunt, non observatae eamdem auferunt, qualia sunt: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, ex tota anima tua; et proximum tuum sicut teipsum ; et: Honora patrem tuum, et matrem tuam ; et si qua sunt similia. Mobiles sunt, quas lex aeterna non sanxit sed posteriorum diligentia invenit ratione utilitatis, non ad salutem principaliter obtinendam, sed ad eam tutius inveniendam . Quale est illud Apostoli: Haereticum post primam et secundam correptionem devita . Non quod eorum colloquium, per se, saluti obesset, sed quod frequentatum, ex obliquo quorumdam simplicitatem corrumpere posset. Et multa reperies in canonicis institutionibus in 165 hunc modum. Similiter immobiles prohibitiones sunt, quae adversus vitia loquuntur, qualia sunt: Non occides, non maechaberis, etc. Haec sunt illa minima mandata, de quibus Dominus dicit, quia qui ea solverit, et sic docuerit, in regno coelorum minimus erit ; qui vero observaverit, non statim dignus erit regno Dei, quia inchoantia sunt haec, non perficientia. Sunt alia interdicta, quae si non interdicta fuissent, nec in illis operaretur , nec salus periclitaretur. Sed haec sanctorum Patrum auctoritas reverenda, ita decrevit, ut et praesentibus non obesset, et compescendis majoribus malis, vel cavendis sincera charitas provideret: quale est illud, ut clericus post actam de crimine damnabili poenitentiam, clericus non maneat, vel ad clericatum non accedat. Quod, ut ait beatus Augustinus, dictum est, rigore disciplinae, non desperatione indulgentiae. Alioquin contra claves Ecclesiae disputaretur, de quibus dictum est: Quodcunque solveritis super terram, erit solutum et in coelis . Sed ne forsitan spe honoris ecclesiastici animus intumesceret, et superbe ageret poenitentiam, severissime placuit ut post actam poenitentiam nemo fiat clericus, vel maneat clericus. Quae posteriorum non est putanda supervacua diligentia, qua ut saluti nihil detrahebatur, humilitati aliquid addiderunt, quo salus tutius muniretur, experti, credo, aliquorum fictas poenitentias per affectatas honorum potentias . Cogunt enim multas medicinas inveniri multorum experimenta morborum. Tale est illud in Evangelio: Sit sermo vester, est, est: non non. Quod autem his abundantius est, a malo est , non jurantis, sed jurare cogentis. Non quod malum sit jurare in contractibus humanis, ex necessitate; sed quod longius sit a perjurio qui nunquam jurat, quam ille qui qualicunque occasione jurat. Nam de Domino dicitur: Juravit Dominus . Et Apostolus dicit: Omnis controversiae eorum finis, est juramentum . Et idem Apostolus dicit ita jurans: Est veritas Christi in me ; et alibi: Quotidie morior propter vestram gloriam, fratres . In his ergo, in quibus observatis salus acquiritur, vel in quibus neglectis mors indubitata consequitur, nulla est admittenda dispensatio, sed ita sunt omnia mandata, vel interdicta servanda, sicut sunt aeterna lege sancita. In his vero quae propter rigorem disciplinae, vel propter minuendam salutem, posteriorum sanxit disciplina , si honesta vel utilis consequatur compensatio, potest procedere dispensatio auctoritate praesidentium diligenter deliberata. Multa enim talia 166 in evangelica historia, in Actibus apostolorum, in Gestis conciliorum et contigisse legimus, et postmodum apostolicorum virorum auctoritate roborata cognovimus. Assumamus itaque primum testimonium de Evangelio. Dominus quippe mittens discipulos ad praedicandum, interdixit eis sacculum et peram. Et quia juxta Domini nostri Jesu Christi in terris disciplinam morum, instante tempore passionis suae, et peram reddidit eis et sacculum, seipsum primum dans in exemplum, quod in hujusmodi traditionibus necessitati temporis sit cedendum. Similiter Paulus, cum per Corinthios se transiturum promisisset in Macedoniam, et praesensisset hoc eis minime profuturum, mutavit dispositionem suam, non tamen sententiam. Unde se ita excusat: Cum ergo hoc voluissem, nunquid levitate usus sum, aut quae cogito secundum carnem cogito, ut sit apud me, est, et non? Non enim sententiam suam se mutasse intelligebat, qui in veniendo ad eos, et non veniendo, salutem eorum quaerebat. Unde et in sequentibus dicit: Ego autem testem Deum invoco in animam meam, quod parcens vobis ultra non veni Corinthum . Secundum carnem quoque, dispositionem suam se mutasse non posse intelligebat; quoniam qui secundum Dominum cogitat, tunc non implet quod disponit, quando personis majoribus defert, aut certe lucris aut majoribus apparatibus vincitur. Spiritualis autem tunc propositum implet, quando consulto et communi sententia Jerosolymis confirmatum est, et per Paulum et per Barnabam fratribus per Asiam destinatum, ne quisquam ad fidem veniens circumcisioni legis obnoxius haberetur. Ipse etiam Apostolus ad Galatas scribens, ita dicit: Si circumcidamini, Christus nihil vobis proderit . Et idem Apostolus, cum Petro restitisset in faciem, quod simulationi quorumdam consensisset Judaeorum, qui circumcisionem saluti putabant esse necessariam, tamen necessitati temporis cedens, Timotheum Lystris circumcidit, ut scandalum Judaeorum ibidem commorantium devitaret; ostendens actu, quod alibi ait: Factus sum Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrifacerem . Quod dixisse intelligendum est, non actu metuentis, sed affectu compatientis, cuique ita cupiens subvenire, quemadmodum sibi subveniri vellet, si ita affectus esset. Multa quoque principes Ecclesiarum, pro tenore canonum districtius judicant, multa pro temporum necessitate tolerant, multa pro personarum utilitate vel strage populorum vitanda dispensant, multa etiam a sanctis Patribus imminuta Scripturarum 167 testimoniis comprobantur. Sicut sanctae Romanae Ecclesiae sanctus pontifex Leo, neophytes ad summum sacerdotium permisit accedere, quos Paulus publica praedicatione studuit ab hoc negotio removere. Sicut etiam Arianos, priusquam conversi fuerint, legimus in suis officiis fuisse susceptos. Inde etiam praetaxatus papa Leo de stabilitate non mutandorum et discretione temporum, ita scribit Rustico Narbonensi episcopo: « Sicut quaedam sunt quae nulla possunt ratione mutari, ita multa sunt quae aut pro necessitate temporum, aut pro consideratione aetatum oportet temperari, illa semper consideratione servata, ut in his quae dubia fuerint, aut obscura, id noverimus sequendum, quod nec praeceptis evangelicis sit contrarium, nec decretis sanctorum Patrum inveniatur adversum. » Unde Augustinus, in epistola ad Bonifacium: « In hujusmodi causis nisi per gravis dissensionem scissurae, aut illius aut hujus hominis est periculum, sed populorum strages subjacent, detrahendum aliquid est severitati, ut majoribus malis sanandis, charitas sincerius subveniat. » Idem adversus haereticos. « Si inquiunt, oportet ut extra Ecclesiam nos fuisse poeniteat, ut 168 salvi esse possimus, quomodo post istam poenitentiam, apud vos, clerici vel etiam episcopi permaneremus? Hoc non fieret, quoniam revera fieri tamen non deberet, nisi pacis ipsius compassione sanaretur. Sed sibi hoc dicant, et multo maxime humiliter doleant, qui in tanta morte praecisionis jacent, ut isto quodam vulnere matris catholicae reviviscant. Cum enim praecisus ramus inseritur, fit aliud vulnus in arbore, quo possit recipi ut vivat, qui sine vita radicis peribat. Sed cum receptus recipienti coaluerit, et vigor consequitur, et fructus; si autem non coaluerit, ille quidem arescit, sed vita arboris permanebit. Est enim tale miserendi genus, ut nullo praeciso ramo qui intus est, ille qui foris est inseratur, non tamen nullo, sed vel levissimo arboris vulnere. Ita ergo et isti, cum ad catholicam radicem veniunt, nec eis quamvis post erroris sui poenitentiam honor clericatus aut episcopatus aufertur, fit quidem aliquid tanquam in cortice arboris matris, contra integritatem severitatis. Verumtamen, neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus .
(Psal. C, 1) (Psal. XXIV, 10) (si contaminata
fuerit) (venalium medicorum
more) (Matth. XIX, 21) (Matth. XIX, 12) (ibid.) (Luc. IX, 62) (Hebr. XIII, 4) (I Cor. VII, 27) (ibid., 36) (Deut. X, 12; Matth. XI, 37-39) (Exod. XX, 12) (Tit. III, 10) (Exod. XX, 13, 14.) (Matth. V, 19) (Matth. XVI, 19) (Matth. V, 37) (Psal. CIX, 4) (Hebr. VI, 16) (II Cor. II, 10) (I Cor. XV, 31) (II Cor. I, 17.) (ibid., 23) (Gal. V, 2) (I Cor. IX, 20) (quod fatendum est) (I Cor.
III, 7)
[ Juretus, adunare] [ al. 
interpellatione] [ Jur., 
aedificationem Dei, fidei veritate, et morum] [ Jur., 
emundare] [ al. necessaria
jubent] [ al., dispensare] [ Jur., 
continentiae virtute] [ Jur., muniendam] [ Jur., nec mors
operaretur] [ f., appetentias] [Vulg., per] [ Jur., diligentia] [ Jur., carnem] [ Jur., immutata] [ Jur., postquam]