EPISTOLA XXXVIII. AD GRATIANUM PROTONOTARIUM.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus GRATIANO.
Impiorum molimina gratiae filiis in finem nocere non possunt; quia Deus eos supra vires tentari non patitur, ad electorum utilitatem cuncta dirigens, et de singulis eventibus rerum profectum mirabiliter eliciens gloriosum. Et quidem fidem vestram respexit Dominus, qui moram magistri Viviani, et quidquid post recessum vestrum gessit in Francia, convertit in gloriam nominis vestri, vos in Deum constituens Pharaoni. Ex quo enim dominus rex Anglorum cognovit, quod cum domino Senonensi, cujus zelum timet supra quam dici possit, ad curiam revertebamini, et vos promptos animadvertit ad justitiam exercendam, illico per se et per suos praefatum Vivianum sollicitare studuit, ut rediret, promittens se ad honorem Dei et utilitatem Ecclesiae per eum pacem esse facturum, si ille procuraret, ut cum eo colloquium haberemus. Dicebat enim se hanc illi velle impendere gratiam, eo quod morigerum senserat sibi, cum tamen magis absentia vestra, quam praesentia ejus, gratiae Dei cooperaretur, et perurgeret ad pacem. In spe ergo pacis, sicut plenius innotescet ex litteris vocationis nostrae, accessimus ad colloquium, in quo quid actum sit, ex his quae subscripsimus domino Senonensi et sociis nostris, facile discretio vestra perpendet. Timemus enim, ne si cuncta retexamus, prolixitas orationis fastidium generet, praesertim cum certum teneamus diligentiam vestram circa plurima occupatam. Sed sicut non potest Aethiops mutare pellem, aut pardus varietates suas, sic fallaciam et fraudem exuere nesciunt, qui ab initio vitae usque ad aetatem maturiorem docuerunt linguam suam loqui mendacium, et ut inique agerent, laboraverunt. Ut ergo magistri Viviani verbis utamur, hoc in tantarum promissionum summa inde reperit, quod rex ille prae cunctis mortalibus sophistice vivit et loquitur, ut Deo et hominibus debeat esse odibilis. Cessit tandem praefatus magister in sententiam vestram; et sicut ab eis accepimus, quibus fides adhibenda est, fallaciam regis apud S. Dionysium patenter arguit, et sicut audivimus, pecuniam, quam ei recessuro miserat, accipere recusavit, detestans duplicitatem et malitiam ejus. Ei quoque rescripsit increpatorias, exhortatorias, et comminatorias litteras, sicut nobis significatum est, quarum exemplum vobis jussimus praesentari. Quicunque vero familiaritatis initae viderunt exitum, aut Vivianum loquentem audierunt, publice protestabantur solum ex omnibus, qui ad regem Anglorum missi fuerant, sapere Gratianum. Si Vivianus in curia consonaverit istis, ibidem illo auctore, velit, nolit, nominis vestri titulus clarius elucescet. Si partem, quam apud nos detestatus est, fovere ausus fuerit, dignus est cum proditore Christi ignominiosam suspendii subire damnationem. Speramus autem de illo viciniora saluti et honestati, quia quantum deprehendere potuimus, et qui nobiscum erant, et sicut indubitanter a multis accepimus, laudabiliter in extremis versatus est. Rei series vobis innotescet ex ordine. Vos, si placet, necessitates nostras et honestatem Ecclesiae adhibita diligentia promovete. Nam si dominus papa, et Ecclesia Romana extenderit manum suam in retribuendo, nobis citissime quies dabitur, et auctoritas Ecclesiae Romanae, tam in Anglia, quam in cismarinis terris regi Angliae subditis, inflorescet.