EPISTOLA CXL. AD NIVERNENSEM EPISCOPUM.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus Nivernensi episcopo, sub alterius nomine propter insidias.
Dirigat Dominus gressus vestros, ut in causa Ecclesiae, cujus exsecutio vobis pro parte commissa est, non declinetis ad dexteram vel sinistram, sed via regia incedatis, ut nec sollicitationibus, nec minis, nec exquisitis dolis prraevaleat adversus prudentiam et sinceritatem vestram, cujus tendiculas nullus unquam evasit, qui cum ipso contraxerit. Et nisi fallor, vobis pugnandum erit ad bestias, cum ipse episcopos abbates et viros discretos perducturus sit, ut per eos expugnet constantiam vestram, si praesenserit quod vos promissis et blandiloquio circumvenire non possit. Quia ergo multiplices illius prodigii fucos non est facile deprehendere, quidquid dixerit, quamcunque figuram inducat, tam ipse quam omnia ejus vobis suspecta sint, et fallaciae plena esse credantur, nisi quorum fidem manifesti operis exhibitio comprobabit. Si vero senserit quod vos aut promissis corrumpere valeat, aut minis deterrere, ut aliquid obtineat contra honestatem vestram et causae indemnitatem, illico apud eum prorsus vestra evanescet auctoritas, et eritis tam illi, quam suis in contemptum, in fabulam, in derisum. Sin autem viderit quod vos a proposito flectere nequeat, furorem simulabit in primis, jurabit et dejerabit, Proteum imitabitur, et tandem revertetur in se, et nisi per vos steterit, exinde semper eritis in Deum Pharaoni. Homo inter caetera quibus innotuit, familiaribus et vicinis, in eo maxime gloriatur, quod explorator morum est, bonorum insidiator, delusor et derisor, ut si forte verbum incautius alicui elabatur, statim adhibitis testibus quasi sub praetextu injuriae suae vel erroris alieni, fugam paret, ut recte recedere videatur. Cum ergo convenietur, erit in omni re adhibenda modestia, a multiloquio abstinendum. Articuli causae summatim colligantur, insistendum diligentius, ut respondeat ad proposita, quoniam ex consuetudine dyscolus est. Super omnia fugiendae dilationes, quas ille semper consuevit inducere, et vos, urgente mandato apostolico, admittere non potestis: nec expedit ut consilium nostrum alicui innotescat, quia scorpiones sunt, qui faciem praeferunt amicorum. Commodissimum vero videtur exordium a litteris, quas eis dominus papa transmisit, quibus testatur sibi per litteras et nuntios regis significatum esse, quod rex archiepiscopo Cantuariensi concesserat, ut ad ecclesiam suam in omni securitate redeat, et sui omnes ad sua, habituri possessiones suas omnes, sicut eas melius habuerunt, dum in gratia regis essent. Secundus articulus est, ut eumdem archiepiscopum in osculo pacis recipiat: quae forma solemnis est in omni gente et in omni religione, et citra quam nusquam pax antea dissidentium confirmatur. Nec tam vicario filii regis osculo videretur archiepiscopus pacem recepisse a rege, quam in filii ejus gratiam rediisse. Quod verbum si semel audiretur in turba, patens est, quam facilis malignandi adversus pacem initam daretur occasio. Et si archiepiscopo, quod absit! secus accideret, rex sub praetextu negati osculi crederetur exemptus infamiae. Redeat in mentem Robertus de Silliaco, et alii qui per manum Christianissimi regis cum eo pacem fecerunt, quibus si nec osculum publice datum, nec tanti mediatoris reverentia veram contulit pacem, nec mirabimini cur memoratus archiepiscopus publicae religionis solemnem exigat cautionem. Cuicunque praemissorum articulorum rex noluit acquiescere, vos, si vultis, ut vobis in causa succedat, accipite licentiam incontinenti, et nisi mandato domini papae acquiescens vos revocaverit, redire citius non differatis. Si autem acquieverit, exprimite nomina possessionum, sicut vobis in chartula exprimuntur, nec admittatis delusiones et fabulas ejus quibus Ecclesiam conabitur mutilare bonis suis; quia dum passum pedis auferet, pacem cum archiepiscopo inire non poterit. Mavult enim proscribi perpetuo, quam eo consentiente vel in minimo proscribatur Ecclesia. Quod si et hic detrectaveri et vos oblatam redeundi occasionem accipiatis. . . . . . Tertius articulus earumdem litterarum est, ut mille marcas per Vivianum promissas archiepiscopo incontinenti restituat, ut habeat unde possit apparatui suo et suorum necessaria providere. Quas si se promisisse inficiatur, reducite ei ad memoriam, quod eas similiter apud Montem Martyrum promisit episcopus Sagiensis, qui nullo modo mandati fines excederet. Si pertinacius detrectat hanc pecuniam reddere, frontem vestram sentiat, sua, quamvis nimis attrita sit, duriorem. Et antequam ab hoc desistatis articulo, reditum tanta procuretis instantia, ut omnes vos indubitanter credant transfretaturos. Si tamen demum apparuerit quod nullo modo possit evinci, vos quasi regi condescendentes, hac petitione dilata et pecunia nulla ratione remissa, formam pacis, quae in prioribus articulis praemissa est, recipiatis. Scitis enim ex litteris, quas vobis dominus papa transmisit, quod nullam remittendae pecuniae habetis auctoritatem, qui etiam pace facta tenemini ipsum convenire super integra restitutione ablatorum, et pravis consuetudinibus abolendis. Nam ut in litteris ad regem missis expressum est, vos ad exsecutionem pacis misit dominus papa, et ut per vos melioretur conditio Ecclesiae, et archiepiscopus et sui in nullo laedantur. Nullam enim in hac parte habetis potestatem. Quartus articulus est de absolutione excommunicatorum, in qua vobis duplex cautela necessaria est. Primo, ut nulla ratione id faciatis, nisi certa spe pacis et reconciliationis accepta. Secundo, ut nullum, nisi juramento solemniter et publice praestito, juxta mandatum apostolicum, absolvatis. Nec enim aliter eos potestis absolvere. Sed quomodo certam concipietis spem ab homine lubrico, cujus verba et juramenta eamdem vim habent, et pari sunt lance pensanda? Difficile quidem est, si tamen induci posset, ut aliqui magnatum regni plures, aut saltem unus, mandato ejus jurarent, quod formam pacis fideliter et sine malo ingenio rex exsequeretur, et ipsi si fidejussores existerent, posset haec aliqua imago certitudinis interim credi. Verumtamen si ei persuaderi non potest, ut jam dictas praestari faciat cautiones, exigatur, ut patentibus litteris sigillo suo munitis hoc scribat archiepiscopo, et item aliis: in eumdem modum domino papae, et vobis similiter tertiis ne quid ex contingentibus omisisse videamini, et nimia facilitate certi fuisse de promissione hominis, cui vix unquam sine periculo creditur. Praeterea possessiones Ecclesiae tradat vobis, amotis satellitibus suis, et per vos ministris archiepiscopi. Haec enim, licet securae pacis non sint satis certa indicia, quia et contra scripta sua facile venire consuevit, et ministros archiepiscopi eadem qua solitus est, injuria posset ejicere, tamen quia spem firmioris obligationis obtinent, utcunque certam spem videntur polliceri: et diligentiam vestram, si impetrata fuerint, quidquid exinde contingat, a vitio levitatis poterunt excusare. Quod si rex ista, scilicet attestationem scriptorum, et possessionum cessionem facere noluerit, restat, ut vos certam spem concipere non debeatis, nec ad absolutionem excommunicatorum procedere. Nam, etiamsi absoluti essent, tenemini ex mandato apostolico reponere eos in anteriorem sententiam, si pax, quod absit! secuta non fuerit. Et si hominem recte novimus, ab istorum absolutione exordietur, dicetque se neminem auditurum, nihil boni facturum, antequam absolvantur familiares sui. Dum hoc obtineat, fortasse modestiam simulabit, promittet grandia, et quasi sub specie religionis, quo innocentior credatur, peccata confitebitur, aliquas conscientiae maculas deteget, quas tamen emendicatis aut ementitis virtutibus continuo diluere possit. Ex quo vero obtinuerit, inveteratam duritiam induet, et qui humiliter orabat, exinde nulla humanitate poterit exorari. Haec ita esse persuadeant Gratianus et Vivianus, quibus se fide corporaliter praestita obligavit, quod illorum consilium de pace cum archiepiscopo facienda sequeretur, si excommunicatos absolverent. Quibus absolutis ita ab universis, quae promisit, resiliit, ac si nec verbum cum eis habuisset. Quocirca et qui absoluti fuerant, in priorem excommunicationem reducti sunt, eo quidem justius, quo nequius pacem, cujus spe fuerant absoluti, studuerunt modis omnibus impedire. Praecaveatis itaque, ne prosiliatis ad absolutionem, nisi certi de pace secutura, et ut cum eam feceritis, si tamen facturi estis, juramentum, secundum quod vobis praescriptum est, recipiatis ab absolvendis, denuntiantes eis, quod nisi exhibitam consecutione operum impleverint cautionem, omni excusatione et appellatione postposita in pristinam excommunicationis sententiam reducentur. Interim autem communionem eorum sollicitius evitetis, ne quod offendiculum detis infirmis, et vituperari faciatis ministerium vestrum, et impiis animatis ad contemptum ecclesiasticae disciplinae, causae Dei non mediocre dispendium generetis. Si forte exegerit rex, ut archiepiscopus in terram suam redeat, possessiones suas et pacis osculum praesentialiter recepturus, procurate, ut quod in absentia ejus fieri potest, domos et possessiones suas Ecclesiae ministri recipiant, qui possint redeunti necessaria praeparare. Et ut aliqui de magnatibus terrae, quod episcopos quosdam libenter facturos esse non ambigo, veniant ad archiepiscopum ex mandato regis, qui ei conductum et securitatem praestent, ut sine impedimento possit inter eos reconciliatio, prout ipsam antea formaveritis, adimpleri. Alioquin archiepiscopus, nisi causa cognita et securitate accepta, nullum ejus inibit colloquium. Et si, quod de prudentia et constantia vestra credi non debet, rex vos circumvenerit aut compulerit, ut in laesionem Ecclesiae aut proscriptorum Christi mandatum apostolicum excedatis, vobis certo certius sit, quod archiepiscopus nihil eorum quae sic gesseritis, ratum habebit, nec contra conscientiam suam alicujus mortalium consilio acquiescet. Comitem Hugonem vobis nulla ratione licet absolvere, quia nihil ei cum causa ista. Ad haec cavete, ne vos dilationibus protrahat ultra mandatum domini papae, quia nullae sunt hic partes vestrae. Cum vobis fuerit transfretandum, litteras originales, quas recepistis, non deferatis vobiscum, sed transcripta, quia insidias in littore posuit et exploratores gravissimos, qui litteras hujusmodi praeripere consueverunt. Vos enim originalia recepistis, et ipsi regi denuntiavit dominus papa, quod vos missurus erat: nec tenemini, sed nec expedit, ut ei tam cito innotescat, quidquid vobis datum est in mandatis. Et quia incertum est, an metu sententiae imminentis vobis aliquod cito redeundi paraturus sit impedimentum, necesse est, si placet, et si vultis, ut oportet, causae prospicere, quatenus scribatis episcopis cismarinis juxta conceptionem litterarum domini papae, praecipiendo, ut per parochias suas divina prohibeant celebrari, ex quo terminus regi indultus elapsus fuerit, easdemque litteras vestras committa is domino Senonensi, qui, cum res exegerit, procurabit, ut vestrum mandatum ecclesiis publicetur. Hoc etiam apud regem plurimum valere poterit, si sibi persuasum fuerit, quod necessitas immineat cismarinis episcopis, mandatum apostolicum, quidquid vobis accidat, exsequendi. Sane quotiescunque vobis cum praefato rege ex quacunque causa fuerit contrahendum, redeant in memoriam vestram fratres templi et xenodochii Hierosolymitani, cardinales et nuntii domini papae, Carthusienses et Grandimontani, Cistercienses et episcopi terrae suae, quos omnes in variis contractibus, dum propriae voluntatis quocunque modo malitiam adimpleret, etsi hoc plerumque non meruerint, notari tamen fecit infamia. Si quaesierit, an de rebus ablatis et illatis injuriis pacem sit perpetuo habiturus, si archiepiscopum, ut dictum est, revocaverit, intimate ei, ut nec vobis nec alii credat se citra poenitentiam ab aliquo hominum posse absolvi, aut veniam promereri. Nam in Evangelio secundum Lucam ait Dominus: Attendite vobis, si peccaverit in te frater tuus, increpa illum, et si poenitentiam egerit, dimitte illi, etsi septies in die peccaverit in te et septies in die conversus fuerit ad te, dicens poenitet me, dimitte illi. Poeniteat ergo, si vestro vel alieno fructuosam desiderat pacem, quia, ut ait Apostolus, nulli contra veritatem aliquid licet. Nec omnino dimittitur peccatum, nisi, cum facultas adsit, restituatur ablatum. Aut enim verba Christi superfluunt, aut conversio, poenitentia, et vera confessio, necessaria sunt ad veniam promerendam.