EPISTOLA XVI.
Responsio Eberhardi ad antecedentem epistolam.--Probat, Christum qua hominem creaturam et servum esse etiam post ascensionem in coelum.--Quae sit mensura exinanitionis in Christo, etc.
E. Dei gratia Babenbergensis Ecclesiae vocatus episcopus, domino G. praeposito de Richersperge, recte offerre et recte dividere. Litteras vestras nobis directas, ubi accepimus, in continenti nec perspicere, nec advertere poteramus utpote solliciti et turbati erga plurima. Postmodum autem consideratione habita cum in eis plus cavillationis, quam rationis invenerimus, et quamvis assertio veritatis inter nos et vos prioribus litteris satis declarata sit, pauca tamen superaddere curavimus propter improbitatem ad abolendum penitus, si quid adhuc nebulae superest, ipso auctore, qui de tenebris jussit splendescere lumen. De verbo quidem ad verbum respondere propter prolixitatem et superfluitatem incongruum duximus, sed ad ea tantum, quae magis animum pulsare videntur, quatenus ex quibusdam dictis alia non dicta intelligantur. Miramur, sed nec satis admirari possumus super doctrina, et responsis vestris, quod toties dicta vestra variatis, et quasi fluctuando eadem modo negatis, modo conceditis. Insuper quasi non legeritis, aut non intellexeritis litteras nostras, non respondetis ad objecta vobis, sed alia quaedam longe aliena a verbis et a sensu nostro proponitis, et impugnatis aerem quasi verberando. Et quidem modo formam servilem, modo formae servilis essentiam in Christo post resurrectionem et ascensionem remansisse dicitis, modo dicitis de Christo, quod in aeternum Patrem recognoscet Deum suum, modo id ipsum denegare videmini, ubi dicitis: « Perpendat prudentia vestra, quando hoc dixerit: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum: Adhuc videlicet ascensurus ad Patrem, quando talem se exhibuit discipulis foris, qualis apud eos erat intus. » Item alibi dicitis: « Enimvero nec totam trinitatem hominis assumpti Deum vel Dominum dici debere ratio sinit. » Qualiter haec scripta vestra inter se conveniant, vos videritis. Nobis videtur, quia est et non in sermone vestro est, et non solum in his, sed et in aliis quam plurimis. Propheticas scripturas et alias, quae de humanitate et humilitate Christi sunt, illi tantum tempori adaptatis, quod fuit ante resurrectionem Christi. Atqui non solum ante resurrectionem, sed et post resurrectionem hoc, quod sequitur, Christo convenire testatur Ambrosius de Trinitate, et quem pro vobis esse putatis, contra vos est ita exponens: « De ventre matris meae Deus meus es tu . » Cum dicit: « De ventre matris meae Deus meus es tu, ex illo Deum sibi esse signat, ex quo de ventre matris jactatus est. » Si ergo ex tunc semper Deus ejus est sine praescriptione temporis, debet ei semper, quod Deo suo, et quod creatura Creatori suo. Et ne hoc nomen creatura vos scandalizet in Christo, secundum quod homo est, attendite post illam auctoritatem, quam vos introducitis de Ambrosio ad probandum, quod Christus creatura dicendus non sit, attendite, inquam, quid in consequentibus dicat Ambrosius: « Imperiti, inquit, legant totum, et intelligant. » Et addit: « Discant, quemadmodum dictum sit: Dominus creavit me. Non dixit: Pater creavit me, sed Dominus creavit me. Caro Dominum agnoscit, gloria Patrem signat, creatura nostra Dominum confitetur, charitas Patrem novit. » Praecedentia vero ejusdem capituli, quibus Ambrosius probat non esse creaturam filium Dei, et Christum non vocandum esse creaturam, huic loco non sunt contraria. Ibi etenim tantum de divina natura agitur contra Arianos, asserentes Filium Dei secundum Divinitatem creaturam esse, hic vero agitur de humana. Longe quippe aliud est: Ex utero ante luciferum genui te . Et aliud: « Dominus creavit, » vel « possedit me initium viarum suarum. » Itemque: De ventre matris meae Deus meus es tu. Quarum utriusque naturae differentiam in eodem contextu sic idem exprimit Ambrosius: « Videmus magnam inter creaturam et Dominum esse distantiam: quia servitus creatura est, Dominus autem spiritus est: ubi autem spiritus Domini ibi libertas. » Huic et Augustinus concinit super: Non turbetur cor vestrum , hoc modo argumentando contra Arianos: « Si creatus est, utique et servus est, quia omne quod creatum est necesse est ut creatori deserviat. » Et ipse quidem indirecta ratiocinatione usus est ad probandum Filium Dei, secundum quod Deus est, non esse creaturam. Nos eamdem ratiocinationem directe ad propositum nostrum utentes similiter dicimus: Si Filius hominis creatus est, utique et servus est; sed creatus est, ut in Isaia legitur: Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum, etc. Et post pauca: Ego Dominus creavi eum . Consequenter igitur et servus est, et necesse est ut deserviat suo modo sicut creatura Creatori suo. Haec, si placet, auctoritatis verba et rationes patienter accipite, et ab his saltem non abhorreatis, si nos et nostra despectui habetis. Haec enim vestigia humiliter sequentes de Christo dicimus ea, quae vos improbatis, scilicet quod Christus, secundum id quod Deus est, creator est, et secundum hoc, quod de muliere factus est, creatura est, et caetera evidenti rationis necessitate his cohaerentia. At ne illud forte remordeat, quod dictum est: Praedicate Evangelium omni creaturae . Et: « Vanitati creatura subjecta est, non volens, » quasi et Christo Evangelium praedicandum fuerit, et Christus vanitati subjectus sit: de priori quidem ad Gregorium sine verecundia confugimus dicentem post alia: « Omni creaturae praedicatur Evangelium, cum soli homini praedicatur, » Quod si quis acrius insistens dicat, quia Christus homo est, sibi quoque Evangelium mandasse praedicandum, viderit talem esse modum loquendi, qualis est hic: Christus pro omnibus gustavit mortem . Nunquid ergo et pro se? Absit. Quia pontifex iste non habuit necessitatem offerre prius pro sua, deinde pro populi ignorantia. Similis modus locutionis est: Deus creavit omnia , et: Coelum tegit omnia, nec tamen vel Deus se creavit, vel coelum se tegit. De reliquo, quod praemissum est: Vanitati creatura subjecta est non volens, ne forte et Christum, secundum quod creatura est, vanitati subjectum esse concedi oporteat, ita respondemus: Quia subjici vanitati illi proprie creaturae convenit, quae ingemiscit, et parturit usque adhuc, et universaliter omni quod sub sole est. Christus autem, et secundum hoc quod homo est, non sub sole est, sed super solem est, et super omnem creaturam, quamvis et ipse in sole posuit tabernaculum suum, et portaverit nobiscum pondus diei et aestus permanens ipse sol justitiae, cum sole et ante lunam in generationes generationum in gloria Patris, apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio. Sed et angelici spiritus et animae justorum per gratiam Dei jam sub hac vanitate non sunt. Proinde cum dicitis: « Christus, in eo quod est homo, communis creaturae vocabulo non censetur, » volumus in Christo sane vos intelligere, ne forte sentiatis, sicut quidam haeretici corpus Christi non de nostra communi materia factum; quod absit! ut credamus de vobis. Id namque non solum Ambrosio contrarium, qui ait in praemissis, quod nostra creatura est, sed Augustino dicenti, quia « pulvis noster jam incorruptibilis factus sedet ad dexteram Patris. » Item Beda: « Ut corpus quod de communi humani generis terra nascendo susceperat, resurgendo jam super terrena omnia sublevatum coelesti virtute indueret. » Boetius quoque de natura et persona contra Nestorium et Eutychen validissime hoc ipsum impugnat, probans secundum praemissum errorem haereticorum falsas esse omnes prophetias, et irritas omnes promissiones Patribus factas, specialiter Abrahae, et semini ejus. Si vero hoc dicere intenditis, quod Gregorius ait, corpus Christi post resurrectionem ejusdem quidem esse naturae, sed alterius gloriae: sensus quidem sanus est, sed aliis verbis, quam a vobis posita sint, explanandus fuerat. In illa vero auctoritate Ambrosii, quam induxistis his verbis: « Probemus Christum creaturam non esse, » non agitur de humana natura, sed de divina contra perfidiam Arianorum, qui Filium Dei secundum Divinitatem creaturam esse asserebant. De dulia et latria satis dilatatis phylacteria, et magnificatis fimbrias dicendo: Duleus est, et latreus non est, et hujusmodi. Sed quia minus authenticum est, quod a Graecis vos accepisse dicitis, licet magna sit vestrae religionis auctoritas, eadem facilitate contemnitur quam probatur: et idcirco ea velut obelo digna silentio interim praeterimus, his contenti esse volentes quae a sanctis Patribus nobis tradita sunt. Hoc autem silere non possumus, quod viris scholasticis circa hoc versando derogatis, et subsannatis, aliter quam vestram deceat religionem et prudentiam. Imperitis enim id moris est, ut aliis derogando suam quantulam cunque aut venditent scientiam, aut tegant, seu potius detegant imperitiam. Eorum autem, quos sale hujusmodi respergitis, quidam adhuc in carne superstites, cum aetatem habeant, ipsi pro se loquantur, et loquentur, ni fallimur, quorum ignorantiae tanto facilius venia praestatur, quanto ipsi se promptiores exhibuerunt ad correctionem. Erroris etenim causa deterior fit, dum tegitur. Sed si Graecia secunda apud vos est, minus apparet, ni forsitan aut praemature de schola Graeca exieritis, aut tarde nimis accesseritis. Aut quomodo factum est, ut illud vinum bonum servaretur usque adhuc, et non primo etiam allatum sit vobis velut architriclino, ut differentiam naturae atque personae, id est oyciac , atque y πoctaceoc cognosceritis? Quod nimirum cognitu permaxime necessarium est. Sed ad hanc notitiam propriis descriptionibus, et vocabulorum subdivisionibus pervenitur, quibus magis Graeci quam Latini abundant. Hic tamen in tenebris nemo ita ambulet, ut in simplici Divinitatis essentia aliquam aestimet per hoc diversitatem, cum idem sit Deus et Deitas, sapiens et sapientia, omnipotens et omnipotentia, quia quae de rebus praedicantur, talia sunt, qualia subjecta permiserint. Et per omnia idem est Deo esse quod hoc esse, quae altioris sunt propositi. Si vero haec, quae praesentis sunt negotii, id est, naturae ac personae differentiam diligentius considerare velletis, profecto in scriptis vestris nulla erroris nebula quemlibet involveret, ubi de Christi persona agitis in duabus, et ex duabus constante naturis. Sed hoc in dictis vestris et vobis et aliis impedimento est, quod non discernitis, quid sequendum, quid dicendum vel accipiendum sit. Nam interdum cum de his agitur quae secundum unitatem personae conveniunt, naturam obtruditis, et e converso cum de naturae diversitate agitur, ad personam transilitis, et juxta hoc et nobis injuriam facitis ea nobis imponendo, quae nec dicimus, nec sentimus, ut in eo, quod de gigante geminae substantiae diximus, et de concilio Ephesino. Etenim ubi dictum est quod hominem assumptum altitudine Divinitatis tantum excedat ut Deus et Dominus ejus sit, per ejus non ad personam, sed ad naturam fit relatio: non quod extra eum sit Deus, sed ipse sibi quomodo vel Deus erit vel Dominus, secundum unitatem personae dictum est, non secundum diversitatem naturae, quae aperte ostenditur, ubi dicitur: « Qui sub Deo juxta debitam legem naturae humanitatis existeret. » Sicut et ibi praemissum est: « Manens Deus, homo quoque factus est. » Sic ergo nobiscum sub Deo, quantum ad naturae nostrae participationem. Hoc etiam: Quomodo sub lege factus est, hic potius ad Apostolum, quam ad vestram doctrinam recurrere volumus. Dicit enim: Factum est muliere, factum sub lege . Ubi profecto mensura exinanitionis exprimitur, quod et naturam nostram suscepit, et naturae miseriam, quantum ad poenam, non quantum ad culpam. Et secundum hanc miseriae nostrae susceptionem sub lege factus est ipse legislator, quando legem adimplevit, cum legi nihil deseret, voluntate tamen, non necessitate. Haec est mensura illa exinanitionis, et legalis subjectionis modus, qui decebat Filium Dei, sicut ipse ait Joanni: Sic enim decet nos adimplere omnem justitiam . Apte itaque ab eo, quod Dominus dixit: Decet, Patres concilii subdiderunt: Decenter, ita dicentes: « Quantum decenter exinanitionis mensurae congruit. » Hac diversitate naturae in unitate personae conservata secundum auctoritatem concilii homo sub Deo etiam nunc est, nec ipse tamen sibi vel Deus, vel Dominus est, sicut sentit Nestorius, tam in re errans quam in nomine, purum videlicet hominem secundum se natum de Maria virgine Christum appellans, et Jesum Christum Dominum nostrum unum Filium et Dominum, qui secundum veritatem fidei unus est personaliter, in duos divisit, Dominum videlicet et servum, quasi unus duo essent, alius Deus et alius homo, quem sequi hoc esset sacrilegii crimen incidere, quia nec Deus sine homine, nec homo sine Deo in persona Christi potest vel debet accipi, quod in quolibet homine persimile videri potest. Nullus hominum in duos potest dividi, sed ea quae sunt in homine, ex quibus constat homo, intellectu potius quam actu dividuntur, ita ut anima, dum est in corpore, corpori dominetur, nimirum rationabile, quod vos estis, sicut in litteris vestris est, Dominus non est sensibilis ejus, quod in vobis est, et quod vos estis. Verumtamen si ratio sensualitati non dominatur in vobis, videte, patremfamilias domus vestrae habeatis. Cum autem aliud ratio, et aliud sensualitas sit, unus est tamen homo, vel anima rationalis ex uno sensibilis sive sensualis ex altero. Unde quidam ait: « Animum rege, qui ni paret, imperat: hunc frenis, hunc tu compesce catenis. » Liceat et hic aurum de luto extrahere. De verbis concilii sentimus, sicut praediximus, doctoribus non praejudicantes, vestra tamen non per omnia recipientes, quae de mensura exinanitionis dicitis, ubi mensuram et modum et terminum a sanctis Patribus praescriptum, in quibusdam ibi dictis exceditis, ut in his verbis vestris apparet: « Mensura exinanitionis terminum tunc habuit, quando assumptus homo in gloriam suam divinam intravit. » Quasi tunc omnis mensura exinanitionis terminum acceperit. Quod si esset, jam Deus homo non esset. Doceat vos quae recta sunt, ea quae doctrix est omnium, sapientia. Perfectus autem Deus, perfectus homo unus est Christus salva per omnia utriusque proprietate naturae, ut non magis Nestorii quam Eutychis errorem devitemus, quorum alter, id est Nestorius, ut saepe jam dictum est, sicut duae sunt naturae in Christo, ita duas personas, Dei et hominis esse impie credidit; alter vero, id est Eutyches, sicut una est persona, ita unam naturam ex duabus confusam falso reputavit, dicens personam Christi ex duabus, non in duabus constare naturis. Sed inter haec devia medio loco est via, quae est Christus in unitate personae ex duabus et in duabus constans naturis simpliciter, incomposite et ineffabiliter. Hac itaque discretione habita inter naturam et personam nullum, adjuvante Deo, incurremus periculum in eo, qui est lapis offensionis, et petra scandali secundum doctrinam beati Augustini, sic dicentis in supradicto sermone: « Non turbetur cor vestrum. Haec est forma servi, in qua Dei Filius minor est non Patre solo, sed et Spiritu sancto: neque id tantum, sed etiam seipso. » Qua ipsa discretione duplicis in Christo naturae non pluralitatem deorum inducimus, sicut vos per colorem occupationis, quo nimium abundatis, satis inciviliter, ne dicamus hostiliter, nobis imponitis: neque sejunctim, quantum ad personam, Deum et hominem ab invicem dividimus; nec coadorandum hominem Deo tanquam diversum in persona dicimus, sicut in concilio Ephesino scimus prohibitum, quia con syllaba diversitatem subinnuit, sed coadoratur, et conglorificatur, sicut et conregnat Deo Patri in unitate personae, quae Filius est, unus et idem Dominus noster Jesus Christus indivisum et perpetuum habens dominium. Nec enim admittendum quod propter assumptam humanitatem Trinitas aucta supercreverit, ut quatrinitas fieret, dum, ut Boetius ait, homo additur supra perfectum Deum, sed unam eamdemque personam numerum Trinitatis explere pie credendum est. Dum enim hominem ineffabiliter Deus induit assumendo naturam, nec personam mutavit, nec Trinitatem adauxit. Sed neque hoc aliquando diximus, quod una persona in Trinitate duabus deserviat, sed potius totae tres personae coaeternae sibi sunt et coaequales, humana tamen natura non abolita vel pereunte, sed in ordine suae subjectionis juxta debitam legem naturae humanitatis perseverante. Atque hoc modo, sicut aequalis Patri secundum divinitatem est Filius: ita non solum fuit, sed etiam et erit semper ab incarnatione minor Patre secundum humanitatem. Qui aliter crediderit, vel docuerit, apud eum inconvulsus non constabit catholicae fidei articulus. Ne ergo dixeritis amodo, frater reverendissime, sub ambiguitate hoc vel illo modo, sed simpliciter eo modo, quo tenet catholica Ecclesia: « Aequalis Patri secundum Divinitatem, minor Patre secundum humanitatem, » ut dicit Augustinus de Trinitate libro primo, capite undecimo: « Cognita regula intelligendarum Scripturarum de Filio Dei, ut distinguamus, quid in eis sonet secundum formam Dei in qua est, et aequalis est Patri; quid secundum formam servi, quam accepit, in qua minor est Patre, non conturbabimur tanquam contrariis ac repugnantibus inter se sanctorum librorum sententiis. Nam secundum formam Dei aequalis est Patri et Filius et Spiritus sanctus, quia neuter eorum creatura est, sicut jam ostendimus: secundum formam autem servi minor est Patre, quia ipse dixit: Pater major me est. Minor est se ipso, quia se ipsum exinanivit. » Quid ultra nobis et vobis? Hanc regulam servate, et omnia salva erunt. Quod vero subinfertis: « Salvo utriusque naturae indiviso dominio, » amphibologicum est, et audientium sive legentium animos magis dubios reddit. Cum vel hoc videatur exinde posse intelligi, quod utraque natura, divina et humana, aeque digna sit, quod credere infidelitatis est. Vel quod persona Christi indivisibiliter ex duabus, et in duabus constans naturis unus sit Deus, unus sit Dominus, quod pietatis et fidei catholicae sacramentum est. Characterem ergo fidei catholicae tota devotione veneramur et amplectimur, sensum vero huic centrarium detestamur. De caetero monemus charitatem vestram, ut si nobis vel aliis parcere non vultis, saltem beato Augustino parcatis, cujus retractationibus aliam superinducitis retractationem de eo quod in persona Christi dixit: « Sub quo et ego homo sum, » quasi dicere debuerit: « Sub quo et ego homo fui. » Et cum dixit: « Cui in forma servi etiam Dominus est Pater, » quasi praesens pro praeterito posuit. Haec tantum arrogetis vobis, ut Hilarium, Ambrosium, Gregorium, Hieronymum, Bedam, et alios sanctos Patres in his quae similiter ab eis dicta sunt, uno et eodem modo corrigere debeatis, quasi amplius vobis, quam omnibus illis revelatum sit. Reverendis denique Patribus Ephesini concilii non praejudicetis, quasi noluerint, aut nescierint dicere: quandiu, pro quomodo, ubi dixerunt: Quomodo sub lege factus est, quod vel invidia esset, vel supina ignorantia. Esto, utut vobis liceat sanctorum Patrum scripta corrigere, et ambigue dicta ad sensum vestrum accommodare, quid dicetis ad haec, quae Augustinus in libro Sententiarum Prosperi dilucide scribit ita dicens: « Non mirum est dicere Apostolum etiam in futuro saeculo Patri Filium subjectum futurum, ubi ait: Tunc et ipse subjectus erit illi, qui ei subjecit omnia, quando Filio forma humana mansura est, qua semper major est Pater? » Liceat ergo nobis cum Augustino credere et confiteri, quod et ipsa Veritas per se dixit: Quia Pater major me est . Magis autem movet nos, quod Evangelii et ipsius Domini verba invertitis, quasi veritas in corde et corde locuta sit dicendo Patrem Deum suum, cum non esset Deus suus post resurrectionem secundum vos, tanquam aut humanitas in Christo abolita sit, aut in Patre potentia Divinitatis immunita. Quomodo ergo diceret Veritas: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum? Ad haec enim vobis objecta nobis respondendo haec verba intulistis: « Perpendat prudentia vestra, quando haec dixerit, adhuc videlicet ad Patrem ascensurus, quando videlicet talem se discipulis exhibuit foris, qualis apud eos erat intus. » Et post pauca: « Itaque non se subito ab eis abrupit, ut diceret: Ascendo ad Patrem meum, Deum vestrum, sed: Ascendo, inquit, ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum. » His dictis cum de consessu aequalitatis, et de claritate a Patre postulata, et omni potestate donata subnectitis, id probare nitimini, videtur, quod post resurrectionem et ascensionem Pater non fuerit Deus assumpti hominis, sed ante, cum ipse Christus ageret causam assumpti hominis dicens: Eloy, eloy, etc. Ad hoc primo dicimus, quod Dominus noster Jesus Christus post resurrectionem quidem finxit se longius ire, ita ut fingere pro componere accipiamus, et visus est discipulis in via effigie talem se utique exhibendo foris, qualis apud eos erat intus. Sed quod ita in re non fuerit, quemadmodum in sermone dixit: « Deum meum et Deum vestrum, » credat Judaeus Apella. Supra enim contra hoc satis dictum est. Et quidem audistis, et satis intelligere potuistis, cum Isaias legeretur: Ego Dominus creavi eum, et: de ventre matris meae Deus meus es tu , qualiter Ambrosius prosecutus sit. Audite et hoc: « Sapientia aedificavit sibi domum, etc. Et nisi puer, qui natus est nobis, a Deo creatus fuisset, nos recreati non essemus, neque renati fuissemus, nisi ipse de matre natus fuisset. Et tamen omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil : quia hic est verbum caro factum. Proinde in eo, quod ultimo vel quasi penultimo loco litterarum vestrarum subjungitis, chaos magnum inter nos et vos firmatum est. Nimirum hic series verborum vestrorum est: « Enimvero nec totam Trinitatem hominis assumpti Deum vel Dominum dici debere ratio sinit, » subjuncta ratione secundum vos, quae ratio non est, videlicet hac: « Sic enim etiam ipse sibi Deus et Dominus fuerit. » Cum autem incarnationem Christi tota Trinitas operata sit, cujus opera inseparabilia sunt, patet quia tota Trinitas Deus et Dominus ejus est, quod creavit, licet a solo Verbo in ipsa creatione assumptum sit. Nec tamen ideo ipse sibi Deus vel Dominus fiet, quia in prioribus de natura assumpta agitur, hic autem de persona, quae in duas dividi non potest, ut in superioribus satis explanatum credimus. Haec diutius ventilare, hoc est palpare tenebras in meridie, et, ut vulgo dici solet, nodum in scirpo quaerere. Hic autem praemissus litterarum vestrarum finis, cui tam Veteris quam Novi Testamenti contradicit auctoritas, multum a suo discordat principio, ubi dicitis: « In aeternum recognoscet eum Deum suum. » Ut ergo finem loquendi omnes audiamus, ait Christus in Propheta: Domine Deus meus, in aeternum confitebor tibi . Quod idcirco ad memoriam revocamus, quia praetermissum est a vobis, sed quo animo ignoramus, cum illud, quod praecedit, exponeretis sic: Ut santet tibi gloria mea . Non quod homo assumptus cantaret canticum illud Deo, sed quod illa gloria hominis assumpti cantaret, hoc est: Canticum esset Deo sacco mortalitatis jam concisso juxta illud: Gloria Patris est Filius sapiens. Sed quid sequitur? Domine Deus meus, in aeternum confitebor tibi . Quod Augustinus exponit: « In aeternum laudabo te. » Hujus laudis ineffabile melos, hanc supercoelestem harmoniam, quae omnem sensum angelorum et hominum exsuperat, destruere, non est aliud quam ipsum Deum denegare, et terram coelo coaequando, omnem compagem corporis Christi destruere. Hanc beatissimam humanae naturae servitutem, quae vere libertas est Christo attribuimus nos, et non aliam, imo non nos, sed Ambrosius, Augustinus, Hieronymus, Gregorius, et caeteri sancti Patres, et tota Novi ac Veteris Testamenti auctoritas. Sicut beatus Ambrosius breviter explanat auctoritatem Prophetae introducens et exponens: « Evertisti testamentum servi tui, etc.: In quo utique servum dixit nisi in carne? » Et post pauca: « Mea ergo susceptione servus, sua Dominus potestate est. » Si ergo caro permanet, permanent et jura carnis divinae majestati debita. Ne autem ansas calumniae quaeritando habeatis in verbo, quod servitus dicitur, non est haec servitus illa, qua secundum primam vocis originem ab hostibus capti a servando servi dicti sunt, qui vel timore poenali, vel etiam ad oculum serviunt, et unde multiplices personarum et rerum servitutes exortae sunt. Sed nec illa servitus, quae passione crucis et morte consummata est, ubi pertransiens ministrabat etiam nobis, sed potius illa praeclara, et gloriosa, et nunquam finem habitura subjectio, quam et Apostolus signanter exprimit, et Augustinus eleganter exponit in libro contra Maximum, ubi dictum est: « Tunc et ipse Filius subjectus erit ei, qui illi subjecit omnia. » Nam de Spiritu sancto, qui nullam suscepit creaturam ad unitatem personae suae, quamvis se per subjectam creaturam visibiliter et ipse sive per columbae speciem, sive per linguas igneas sit demonstrare dignatus, nunquam dictus est Spiritus sanctus adorasse Patrem, nunquam minor dictus est Patre. Ad horam quippe apparuerunt illa. Christus autem, qui humanam non ad horam sumpsit effigiem, in qua hominibus appareret, ac deinde species illa praeteriret, sed unitatem personae suae manentem invisibili Dei forma accepit visibilis hominis formam, et non solum natus est in ea de. homine matre, verum etiam crevit in ea, et manducavit et bibit, et dormivit in ea, et occisus est in ea, et resurrexit in ea, et ascendit in coelum, et sedet ad dexteram Patris in ea, et ad judicandos vivos et mortuos venturus est in ea, et in regno suo ei, qui illi subjecit omnia, erit subjectus in ea. Cui subjectioni clarificatio ejusdem naturae non praejudicat sic actu completa suo tempore, sicut ab aeterno fuit in praedestinatione. Unde inter alia plurima de clarificatione dicta sic ait beatus Augustinus super Joannem: « Quidam putaverunt sic intelligendum, tanquam natura humana, quae suscepta est a Verbo, converteretur in Verbum et homo mutaretur in Deum: imo si diligentius, quod opinati sunt, cogitemus, homo periret in Deo. Non enim quisquam existimatione hominis, vel duplicari Dei verbum dictus est vel augeri, ut aut duo sint, quod unum fuit, aut amplius sit, quod minus fuit. » Ubi tanta est auctoritatis evidentia, quare appenditis argentum vestrum non in panibus, et laborem vestrum non in saturitate? In fine litterarum vestrarum ad principium quaestionis recurritis dicendo, tam a nostro, quam a vestro, et omnium fidelium sensu alienum, quod assumptus homo latriam Deo exhibeat, ut admiratione nominis, hoc loco inusitati, horrore quodam veluti larva parvulos sensu peterreatis, et errare faciatis eos in invio, et non in via, et tam certas, et tam evidentes, ut praemissae sunt, non sequantur auctoritates. Scimus quod flexo poplite Christus non adorat Deum, neque dicitur ei: Veni, et veni: neque ut servo. Fac hoc, et facit . Verumtamen secundum quid, hoc est, quae sunt Dei, redde Deo. Quia sicut ait beatus Augustinus in libro de Trinitate: « Sicut Pater ad Filium dicitur relative, ita et Dominus ad servientem creaturam. » Illud divini mysterii secretum humani eloquii excedit facultatem. Verius enim cogitatur quam dicitur, et verius est quam cogitatur. Nunc clamamus ad Dominum: Abba Pater . Ibi linguae cessabunt, et tamen omnis lingua confitebitur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Instantis est temporis ad cultum Dei ab hominum reverentia distinguendus uti hac vocabulorum differentia dulia et latria. Sed ibi non solum in capite nostro, quod est Christus, verum etiam in membris ejus longe aliter se res habet, et habitura est. Haec pie considerantes viri doctissimi et egregii aliorum doctores ad inquisitionem veritatis, quoad licet, pertingere cupientes, aliquando secundum opinionem diversorum, aliquando secundum veritatis et auctoritatis assertionem locuti sunt, et ad doctrinam aliorum scriptis suis indiderunt. Equidem magister Petrus, quem vos de sensu vestro judicatis, qui hoc, quod breviter in psalmis attingit de adoratione scabelli, ubi duliae et latriae facit mentionem, plenius in sententiis suis exsequitur, ubi primitus quaestionem proponendo, et de ea disputando, utrum eadem sit adoratio humanitati, ei Deitati exhibenda, praemittit quorumdam opinionem, quod caro et anima Christi non latria, sed quadam superiori specie duliae sit veneranda. Qua sententia non approbata aliorum supponit sententiam de una adoratione hominis et Dei, et eam Joannis Damasceni, et beati Augustini auctoritatibus corroborat. Quas etiam supponere curavimus. Nec prolixum videri debet, quod tam necessarium est, ne in scriptis tanti doctoris ex verbis vestris potius, quam ex suis cuiquam scandalum generetur, cum dicta ejus et aliorum aut non intelligitis, aut molesta interpretatione depravatis inter personam et naturam nullam servando differentiam. Joannes Damascenus: « Duae sunt, inquit, naturae Christi, ratione et modo differentes, unitae vero secundum hypostasin. Unus igitur Christus est, Deus perfectus et homo perfectus, quem adoramus cum Patre et Spiritu una adoratione cum incontaminata carne ejus, non inadorabilem carnem dicentes. Adoratur enim in una Verbi hypostasi, quae hypostasis generata est, non creaturae venerationem praebentes. Non enim ut nudam carnem adoramus, sed ut unitam Deitati ad unam hypostasin Dei Verbi duabus reductis naturis. Timeo carbonem tangere propter ligno copulatum ignem. Adoro Christi Dei mei simul utraque propter carni unitam Deitatem. Non enim quartam appono personam in Trinitate, sed unam personam confiteor Verbi et carnis ejus. » Item Augustinus: « Dicunt haeretici, Filium non natura esse Deum, sed creatum. Quibus respondendum est: quia si Filius non est Deus natura, sed creatura, nec colendus est omnino nec ut Deus adorandus, dicente Apostolo: Coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori. Sed illi ad hoc replicabunt, et dicent: Quid est, quod carnem ejus, quam creaturam esse non negas, simul cum divinitate adoras, et ei non minus quam Divinitati deservis? Ego Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem ideo adoro, quia a Divinitate suscepta et Deitati unita est, non ut alium, sed unum eumdemque Deum et hominem Filium Dei esse confitear. Denique si hominem seperaveris a Deo, illi nunquam credo nec servio, velut si quis purpuram vel diadema regale jacens inveniat, nunquid ea conabitur adorare? Cum vero ea rex fuerit indutus, periculum mortis incurret, si ea cum rege quis adorare contempserit. Ita etiam in Christo Domino humanitatem non solam, vel nudam, sed Divinitati unitam, scilicet unum Filium, Deum verum, et hominem verum si quis adorare contempserit, aeternaliter morietur. » Idem super psalmum nonagesimum octavum, ubi dicitur: Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est: Sciendum quia in Christo terra est, id est caro, quae sine impietate adoratur. Suscepit enim terram de terra, quia caro de terra est, et de carne Mariae carnem accepit. Haec sine impietate a Verbo Dei assumpta adoratur a nobis, quia nemo carnem ejus manducat, nisi prius adoret. Sed qui adorat, non terram intuetur, sed illum potius, cujus scabellum est, propter quem adorat. » Cum ergo ex praemissis luce clarius constet, quid vel Christus, secundum quod homo est, Deo debeat, vel quid nos ipsi Deo et homini debeamus, vanum est de nomine hoc loco, ut jam dictum est, inusitato quaerere, vel contendere, utrum latria sit, vel latria non sit illa praenotata hominis assumpti subjectio, et debita illa reverentia, qua Deum tanquam creatorem et glorificatorem suum recognoscit et diligit, et sine intermissione interpellat pro nobis. Quod totum diffinire vel comprehendere, sicuti est, super hominem est. Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus . Nam et Paulus audivit arcana verba, quae non licet homini loqui. Quae omnia ad plenum nosse vita aeterna est, in qua cognoscimus sicut et cogniti sumus. Aut quomodo ineffabile illud et inaestimabile secretum in Filio Dei secundum divinam et humanam naturam penetrare possemus, quod omnem sensum et angelorum et hominum exsuperat, cum nec illud explicare, valeamus, quod nunc sumus servi Filii Dei, et quod adhuc per gratiam exspectamus, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se? Si quid ergo residuum fuerit igni comburere, nolumus ultra vobiscum rixari de Christo, quia nec otii nostri est nec ordinis vel officii, praesertim cum ipse dicat in Jeremia: Vae, mater mea! quare me genuisti virum rixae, virum discordiae in universa terra? Quod Vae super eos erit, qui passim de Christo disputantes legem nascendi, moriendi, resurgendi statuunt Christo pro sensu et arbitrio suo potius quam secundum regulas fidei. Persuasum itaque nobis est, et animo decretum de talibus ultra vobis nec scribere, nec a vobis scripta recipere, ne forte de perspicuis quasi de dubiis quaestionantes, omnibus, qui sanae mentis sunt, insani videamur juxta illud Marciani imperatoris a papa Leone confirmatum. « Extremae dementiae est in medio et perspicuo die commentitium lumen inquirere. Quisquis enim praeter veritatem repertam aliquid ulterius discutit, mendacium quaerit. » Ex concilio Ephesino: « Cavemus de Christo dicere: Propter assumentem veneror assumptum, et propter invisibilem adoro visibilem. Horrendum super hoc etiam illud dicere: Is, qui susceptus est, cum eo, qui suscepit, connuncupatur Deus. Qui enim hoc dicit, dividit in duos Christos eum qui unus est, hominem seorsum in parte, et Deum similiter in parte constituens. Evidenter enim denegat unitatem, secundum quam non alter cum altero coadoratur, aut connuncupatur Deus, sed unus intelligitur Christus Jesus Filius Dei unigenitus una servitute cum propria carne venerandus. » Ex eodem concilo capitulum octavum: « Si quis audeat dicere assumptum hominem coadorandum Dei Verbo, et conglorificandum, et connuncupandum Deum tanquam alterum cum altero , ac non potius supplicatione veneratur Emmanuel, unamque ei glorificationem dependit, juxta quod Verbum caro factum est, anathema sit. » Cautus lector intelligat haec dicta esse contra haereticos, unum Christum in duas personas dividentes.
(Psal. XXI) (Psal. CXIX) (I Joan. XIV) (Isa. XLV.) (ibid) (Marc. XVI) (Hebr. II) (Ephes. III) (Gal. IV) (Matth. III) (Joan. XIV) (Ibid., XX.) (Isa. XLIX) (Joan. I) (Isa. XII) (Psal. XXIX) (Isai. XII) (ubi enim spiritus Domini, ibi libertas) (Matth. VIII) (Rom. VIII) (I Cor. II) (Ephes. II.) (Jerem.
XV.) (nam consyllaba semper adjecta hoc cogit
intelligi)
[ οὐσίας] [ ὑποστάσεως] [ut]