EPISTOLA VIII.  Ad Theobaldum priorem, qui cum eo ordinem intraverat et exierat, revocativa.
Doleo super te, Pater Theobalde, et dolor iste in conspectu meo semper. Quotidie fit recentior et vulneri vulnus infigens tam acriter quam pertinaciter affligit spiritum meum, renuit consolari anima mea; memor fui tui, et contristatus sum, et defecit spiritus meus . Nec sic memor ut obliviscar, sed sic ut adurar magis ac magis. Credebas me forsitan oblitum tui et ex illorum esse numero qui colunt proximum dum bene succedit, cum male est, non agnoscunt. Scioque male tibi esse, nec fuit cuiquam pejus, nisi quis similiter aberravit. Homo eras in honore positus, plenus dierum, et litterarum bonae voluntatis et multae utilitatis societatisque dulcissimae. Noverant te tam curiae quam Ecclesiae, principes: et sic vixeras in ordine contra ordinem, ut a mundi actibus alienus non esses. Quidquid dulcius habuit, habueras et eructaveras ex hoc in illud. Mihi quoque tanta familiaritate devinctus eras, ut mirarentur etiam nostri, nostris temporibus Scipionem et Laelium revixisse. Uno denique consensu reliquimus omnia: et de Veteri Testamento et umbra Cluniacensium, ad Cisterciensium evolavimus puritatem. Nam, juxta Pauli vocem, si prius illud culpa vacasset, non utique secundi locum inquireremus, et habent revera observationes vestrorum cum observantiis Judaeorum nonnullam similitudinem. Illi enim in auro et purpura, in cibis et potibus et variis baptismatibus omnem ritum divini cultus intulerant: ita et apud vos, ubi plus est auri, plus creditur esse et meriti; ubi plus palliorum, plus morum; ubi plus epularum, et vestium, ibi verior observatio mandatorum. Haec autem fecimus non subita, uti assolet, commotione jactati; sed morosa deliberatione firmati dedimus societatis dextras sub sacramento et testimonio divinitatis, et in manu quidem forti recessimus ab eis et ad istos accessimus: ubi te vidi virum virtutis, quem nec minae concutere nec blandimenta seducere potuerunt. Quid plura? Egressus ab illis, ingressus ad istos, ad illos regressus es. Egressus commendabilis, ingressus praedicabilis, sed exsecrabilis est regressus. Non est hic regressus ad patrem; scandalum reliquisti tuis exiens, rediens multiplicasti. Nostri enim viderunt et doluerunt, sed compassione moti; non regressione vel transgressione turbati. Si vae tui, per quem quodlibet scandalum venit , quid illi, per quem tot et tam gravia scandala provenerunt? Sed dicis fortassis: Pungebat me tunica, turbabat esca, premebant calores, vigiliae fatigabant, cruciabat silentium, cogitatio contorquebat. Haec quidem prima abstinentiae gravia erant, et prope erat, ubi cupiditas relanguesceret et Deus tuus in adjutorium tuum. Si clamasses: « Cum defecerit virtus mea, ne derelinquas me ; » nunquid subtraberet manum suam, qui implet omne animal benedictione? « Invoca me, inquit, in die tribulationis: eruam te, et honorificabis me . » Ego quoque ex eodem luto formatus eram in tanta teneritudine et celsitudine nutritus qualem et ego novi et tu non ignorabas. Ego saltem te retinere debueram tam propter exemplum, quam propter affectum; sed tu rectitudinis et necessitudinis oblitus existi a concilio multorum et congregatione ad primum impetum; propheticae et evangelicae voces corruerunt in te: quia, qui juxta prophetam ad punctum et in modico dereliquerat te, revertebatur ad te in misericordia et miserationibus suis multis ; nunquid novum aliquid habet mundus quod offerat iterum redeunti? Nunquid juxta vocem Berzelai , cum septuagenarium excesseris vigent sensus tui ad discernendum suave et amarum; aut delectare te potest cibus aut potus, aut mulcere aures vox cantorum aut cantatricum? Quam melius juxta exemplum gloriosissimi senis, etiam si mori oporteret, gloriosam mortem quam vitam amplectereris odibilem et diceres cum eo: « Sustinendo fortiter, senectute dignus apparebo. Adolescentibus autem exemplum forte relinquam, ne maculam vel exsecrationem senectuti meae exquiram. Nam, etsi in praesenti tempore suppliciis corporis eripiar, sed manus Omnipotentis neque vivens, neque defunctus effugiam. » Haec decerent hominem priorem ordine, magistrum honore, provectum aetate, canitie reverendum. Nemo tibi de reditu blandiatur, quia juxta satyricum tuum: Nemo nocens absolvitur, se judice, cum tu tuam conscientiam tecum! portes, et te miserum, si contemnis hunc testem. Propter hoc plorans ploravi, et plorare non desinam cum videam alterum me tam graviter periclitari, ne dicam apostatare, et mortem imminere extremae senectuti; non enim habet quod speret, quem senectus ducit ad mortem, quia necesse est mortem senectutem sequi. Propterea, dilecte mi, redi ad cor tuum et festina venire ad hominem Dei: spretisque omnium consiliis, consilio ejus committe animam tuam, ne perdas eam, cave iterum ne hominibus vel negotiis saecularibus manum mittas, quia hoc et summae infamiae esset et extremae dementiae. Quod si perseveraveris dicens, Non faciam hoc, sed voluntatem cordis mei perversi sequar, neque iniquitas mea neque peccatum meum amplius. Erunt autem litterae istae inter me et te in testimonium ante terrificum tribunal illius qui tunc non parcet, nec miserebitur, quia justitia plena erit dextera sua. Quod si ex me, quae circa me scire cupis, audi breviter. Nicolaus tuus mortem perdidit, et vitam invenit ad votorum plenitudinem: deest mihi resurrectio tua, quam si videre et audire contigerit, non sum fraudatus a desiderio meo. Vale, et memorare novissima tua.
(Psal. LXXVI) (Matth. XVIII) (Psal. LXX) (Psal. CXLIII.) (Psal. XLIX) (Isa. LIV) (I Reg. XIX)