EPISTOLA XVI. PHILIPPI AD PHILIPPUM.  Commendat virtutes nobilibus viris dignas.
Suo PHILIPPO suus PHILIPPUS.
Te meum et me tuum esse praefixus titulus insusurrat, et utinam tali susurrio quidquam peremptorium non occurrat! utinam potens gratia, sicut coepit, in te permanens operetur, donec cursum compleat, et sine termino consummetur! Haec est nimirum gratia quae voluntate sua te fecit hominem cum non esses, quae majore bonitate lavit fonte vivido, cum jam esses: quae in annos pubertatis, et florem adolescentiae te perduxit, juventutis ingresso porticum tibi largius et evidentius jam illuxit. Pater tuus vivens, et adhuc satis validus non defecit, et eo concedente non homo, sed gratia comitem te praefecit, et quod longe est amplius, principatum tuum tanquam Saulis non abjecit, dum a potente lateralem superbiam a juvene juvenilia desideria longe fecit. Haec et hujusmodi meum, id est mihi gratum amplectendum, commendabilem te fecerunt, tua facie nondum visa te mihi non incognitum reddiderunt: quia et meam ipsius faciem necdum novi, et tamen longe melius quam quisquam alius, me cognovi. Quia igitur scio et sentio divinam in te gratiam mirabiliter operari, operanti gratiae te voluntarium efficaciter applicari: magis amo, plus gaudeo tuum interiorem animum sic videre, quam vultum exterius, quem videris, etiam non diligentibus exhibere. Sic te videns nec invidens tuae licet excellentiae necdum notus, ipse quoque tuus sum dum tuo profectui sum devotus: tuus sum, tibi favens, tibi diligens adgaudere, et ut iter bene coeptum deducas ad perfectum calcari modico submonere. Etsi 82 enim plures doctos et devotos tibi habeas qui assistant, qualis enim princeps est, tales et eos invenit qui ministrant, etsi recte excitatum illorum te vox hortatorio prosequi non desistat, reor tamen quod equo sic admisso calcar latenter subditum non obsistat. Scito ergo quia de magnis esse dignum laude praecipua non habetur, cum plerumque in viro nobili animus prave degener enervetur, nec est magnum praeeminere cujusvis apice dignitatis, si non ornet dignitatem excellentia congruae probitatis. In hoc autem quo praeemines principatu, genere, juventute, quisquis attente perspicit te non tam istis quam scientia praeditum et virtute: si odio vel invidia non tenetur, non potest non laetari, non potest hoc insolitum, ut phaenicem avem unicam non mirari. Si enim princeps nobilis, juvenis passivorum scortorum lenociniis latera non inclinat, sed in toro tantum legitimo et complexu non nisi licito se reclinat; si oblatis muneribus unca manu post avaritiam non declinat, ardoremque famelicum emunctis pauperibus non saginat; res est mira et miranda, nec in foro vel trivio facile reperitur, et quo rara et praeclara, eo a claro principe plus ambitur. Nec solum ab illicitis bonus princeps pedem revocat vel affectum sed ampliore gratia tendit festinatius ad perfectum: et parviducens quod ad vitia tanquam male validus intorpescit, extensus in priora amore justitiae vehementius inardescit. Si ergo contra leges quemquam percipit vel mutire, si quilibet dives in pauperem, si raptor audet in Ecclesiam desaevire, ne serpat virus noxium si enerviter langueat disciplina, ille manu agili educit gladium de vagina. Cui, etsi obmurmurat nonnullorum carnalium hebetudo, zelo tamen accensus Phinees procedit , neque revocat pugionem, donec de praesumptoribus dignam referat ultionem. Sunt nonnulli qui cum audiunt zelo zelantem principem commendari, et quam severe illud, sive illud vindicarit piaculum praedicari: dente satyrico mordent quod juste agitur et depravant, et velut abhorrentes cum Pilato judice manus lavant . Fervet ille, sed amore, nec repente, sed more consueto, isti nequam interpretes irae et impetui tribuunt indiscreto: secat ille clavum clavo, vulnus recte vulneri judicans expedire, detractorum livor submurmurans mentitur medicum insanire. Mendax quorum detractio, verax quidem retractio vult haberi, vult principem retrahere ne ad culmen justitiae nitatur promoveri, ne sub hujus tegmine pupillus et vidua gaudeant se foveri, et Christi monasteria a raptorum morsibus prohiberi. Quod si forte contigerit ad aures vel notitiam principis devenire, absit tamen ut consentiat a justo proposito resilire, sed sic linguas reprobas et iniqua labia diligat praevolare, ut videatur illud cujusdam aethnici frustra laborantibus objectare; principio clivi vester anhelat equus. Verumtamen ut is qui tentat Satanas in principe quidpiam non usurpet, ut justitiae puritatem nequam ille et subdolus quavis macula non deturpet: in se reversus princeps Dei humiliter recordetur, eumque verbo Davidico vel quolibet simili deprecetur: « Doce me facere voluntatem tuam, quia Deus meus es tu ; » et: « Deduc me in semita mandatorum tuorum, quia ipsam volui. Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam . » Qui si forte litteras didicit, quorum scientia non est tantummodo clericorum, multi enim noverunt litteras in gradu sive ordine laicorum: nonnunquam feriatus a tumultu vel negotio militari, assumpto sibi codice debet tanquam in speculo se mirari. Sunt quidem tam aethnicorum quam orthodoxorum tractatus expoliti vel epistolae vel commenta, quae viris nobilibus non parvae utilitatis offerunt documenta: dignitatem ornant, militiam ordinant, roborant juventutem; mores aedificant, animos acuunt, promovent ad virtutem: torporem arguunt, zelum suscitant, describunt aequitatem, iram temperant, commendant clementiam, suggerunt lenitatem. Haec et horum similia legere vel audire princeps mente nobilis non fastidit, eorumque memoriam ad curas temporalium penitus non allidit: indignum ducens aurem fabulis, aleis revocantibus manum dare, et non magis codicellum, saltem furtim hora sibi congrua praesentare. Vidi, ut recolo, cum comes Carolus divinis altaribus assistebat, reverenter et decenter legendis psalmulis insistebat, et ut limatus mucro cum sumendae tempus aderat ultionis, sic decebat devotum principem libellus tempore lectionis. Vidi et comitem Ayulfum, nobilem genere, egregium forma, moribus informatum, qui, magnas parentibus gratias referens quod eum a puero fecerunt litteratum, sic mihi colloquens se Latinum exhibuit, ut non nisi clericus videretur, sic se reddens et militem, ut paulo post ad paganos pugnans pro patria moreretur. Non enim scientiae fortis militia vel militiae praejudicat honesta scientia litterarum, imo in principe copula tam utilis, tam conveniens est duarum ut, sicut praedictus Ayulfus asserebat, princeps quem non nobilitat scientia litteralis, non parum degenerans sit quasi rusticanus et quodammodo bestialis. Porro quia tibi et parentum cura litteras 83 a pueritia dedit nosse, et quod litterae praedicant et commendant, superna gratia dedit posse: fac quod facis, imo profice et proficiens perfice quod coepisti; eum pure diligens a quo ut hoc velis et valeas, accepisti. Nec enim tuo merito, sed illius beneficio et vivere et recte vivere tibi datur, neque per te, sed per illum tua potentia caeteris principatur: qui et malis plerumque in hoc duntaxat tempore regnum donat, et faciens eos reges, suo tamen honore vel gloria non coronat. « Per me, inquit, reges regnant . » Ad hoc autem nonnullos elevans quavis potentia dat florere, quibus tamen, eo quod ipse novit, judicio disponit coelestia non praebere, ut meliores quique attendant et recolligant, et non plus justo diligant hic praeesse, quod non bonis proprium, sed commune sibi cum reprobis vident esse. Eos vero quibus ea bonitate, quae sua est, veritatis regulam donat scire, et ad tenendum eam apponit gratiam impertire: ad hoc erigit in sublimi, et in solio dat sedere, ut acceptum beneficium possit caeteros non latere. Quod ergo tu justum intelligis, et devote prosequi diligis intellectum, tibi favet gratia, tibi quidem consulit ad profectum: qui si privatus et in humili par inferioribus resideres, promissum justis praemium nisi justitiae merito non haberes. Quod vero eadem gratia te praefecit, non uni tantum homini, non uni tantum ordini, non uni tantum provinciae, sed potius multis unum, non tibi soli video, sed subjectis omnibus opportunum, cum pax et tranquillitas quam sibi necessariam illorum expetit multitudo, tua illis enutriat, custodiat, et fortis diligentia et aeque diligens fortitudo. Felices illi qui defensorem habere meruerunt agentem annos tenerae juventutis, sed habentem mores et prudentiam maturae senectutis: virum consilii, prudentem eloquii, et charitatis erga Christi pauperes copiosae, tenacem justi, efficacem propositi, sollicitudinis erga subditos fructuosae. Quos nimirum quanto securiores vigens efficit disciplina, quanto sub alis tuis a tumultu liberos et rapina: tanto se obligatos et amplius noverint debitores, et ad reddendam vicem digne sollicitos, et ex debito promptiores. Debent enim divinae majestati pro te omnes et singuli supplicare, precesque et hostias indefesso affectu replicare, ut illius bonitas in bono te confirmet, et secundum Apostolum quies et tranquillitas conservetur, et augeat quod nondum praevales quod tuis forte meritis non debetur. Nec solum ii qui tua gaudent protectione tuoque munimine sepiuntur, qui te patrocinante optato pacis beneficio potiuntur: sed et quique exteri vel remoti, si tamen Dei fuerint amatores, tibi jure obnoxii, tui sunt procul dubio debitores. Quicunque enim fidei et dilectionis ubique locorum tenentur unitate, necesse est ut mutua velut membra corporis gaudeant sanitate: et quod alter in seipso necdum meruit obtinere, videns jam in altero non potest non gaudere. Quia ergo intra fines tuos jam viget pars Ecclesiae, jam quiescit, adhuc foris laborans altera, visa tamen vel audita sanitate alterius hilarescit: et non solum illis quibus tantum feliciter beneficium dari videt, sed et tibi, cujus ad hoc sollicitudo invigilat, jam arridet. Omnes igitur qui filii Ecclesiae Deum colunt fideliter et adorant, cum te talem audiunt, favent tibi, te diligunt, pro te orant: quidquid potest, si quid potest, imo quia potest devotus eorum interventus, tuum facis et acquiris, tuo solius merito non contentus. Sic omnes illi tui sunt quorum affluentia ditior inveniris, et illorum suus es, quorum prece et benevolentia custodiris: pro te suo illi tui stant, et in acie laborant spiritali, te sustentant laborantem principatu et negotio temporali. Eo fretus munimine malignorum castra hostium securus penetrabis, mundi hospes non civis deditus mundi contagia non amabis: accinctus latus gladio, non mundo sed Ecclesiae militabis, Neronis, Alexandri et quorumvis similium caecam tyrannidem ignorabis. Multorum quoque praesentium non fallax suggestio te seducet, ad lacerandum subditos aliorum forma principum non inducet, qui habentes speciem fidei, sed carentes meritis et virtute, quos munire et lenire debuerant, premunt et opprimunt Aegyptiaca servitute. A quorum affectu et effectu immunem te futurum divina Providentia jam quodammodo praesignavit, cum tibi recens nato nomen proprium assignavit, cum de tam multis et variis nominibus unum voluit segregari, et provido satis consilio Philippum statuit appellari. Interpretatur autem Philippus os lampadis, aut, manuum. Cujusmodi interpretatio, ut videre videor, tuo principatui famulatur, qui aliorum multitudinem principum errore caeco vel avaro oculo non sectatur, dum acceptam interni luminis gratiam fossa humo, vel superducto modio non abscondit, sed ut lampas ore lato et patulo propinat luminosius et refundit. Nec dissonat ab eodem quod Philippus os etiam manuum praedicatur, quia quod Deus principem te constituerit, ore tuorum operum declaratur; quod in tuo principatu vel tua devotio, vel divina dispositio cogitat et intendit, manus tua, id est operatio evidenter loquitur et ostendit. Recte ergo tibi et os lampadis et os manuum videtur convenire, et gratia regenerans 84 nomen satis congruum tibi voluit invenire, quia tuum commendat principatum liberalitas animi luminosa, et tua omnis actio pressa non est silentio, sed clamosa. Quanto autem pretiosior hujus non tam nominis quam meriti celsitudo, tanto eam rarius aliorum principum obtinet multitudo: plures quorum sublimes solio cum vitiorum voragine deprimantur, ignorantes Dominum ab eodem nihilominus ignorantur. De qualibus: « Ipsi, ait, regnaverunt et non ex me, principes fuerunt, et non cognovi . » A quorum consectatu clemens Dei potentia, et potens clementia te avertat, aversumque a reprobis ad amorem justitiae amplius et amplius te convertat, ut finito vitae praesentis cursu, cum non principes sed justi principes audebunt se summo principi praesentare, qui potentes non abjicit cum et ipse potens sit, te potentem in suo secum solio dignetur collocare.
(semper enim aemulos invenit, et
est signum cui contradicitur, fortitudo) (Num. XXV) (Matth. XXVII) (Psal.
CXLII) (Psal. CXVIII) (Prov. VIII) (I Tim. II) (Osee
VIII)