EPISTOLA XIII. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.  17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28.
Nupserat Paulina sanctae Paulae filia Pammachio viro proconsulari, ut ait Palladius in Lausiac. c. 122, immo secundum Hieronymum epist. 26, consulum pronepoti. Hanc in flore adhuc juventae defunctam Pammachius multis prosecutus lacrymis, etiam largissimis in pauperes eleemosynis rejovebat. Utroque eum nomine et consolatur et commendat Paulinus, mortuae laudibus subinde inspersis.
Dilectissimo fratri, merito praedicabili et venerantissimo PAMMACHIO , PAULINUS. Ut hactenus tacendi tempus congrua humilitate servavi, ita nunc debita caritate loquendi tempus agnovi, frater in Christo Domino venerabilis et dilectissime. Scriptis enim sancti viri fratris nostri Olympii, communis unanimi, nuper accepi tam inopinatum mihi quam inoptatum tui moeroris indicium; in quo meae tibi tristitiae consortium et vocis officium dein defore, ut sileant privati amoris affectus, sed caritas Christi Domini et Dei nostri, quia in ipso nobis et per ipsum, ut unius corporis membra, connectimur, non permisit. Ipse enim nos Dominus Deus noster vitae nobis pariter 66 et pietatis magister per illud coeleste vas electionis suae docuit gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus, vicissimque nobis compati, et invicem onera nostra portare; ut mutuis consolationibus roboraremus communem fidem, et fatigata pectora foveremus. Cui muneri Deus tantum dedit, ut eo functum magnae civitatis instar amplificandum promiserit, enuntians per Prophetam, quia frater fratrem adjuvans exaltabitur sicut civitas magna: videlicet quod munimentum animae dimicanti fraterna compassio ferat, variisque mentis afflictae pulsibus quasi murus obsistat. Sed si forte idipsum culpae magis quam gratiae judicetur, quod tardius fungar officio caritatis, credas velim illico ut agnoverim, scripsisse me. Neque videar de negligentia tui serus audisse, cum ipsa me et loci remotio, et propositi ratio defendat: quo secretus ac tacitus agens, neque videre nisi raros praetereuntium possum, neque interrogare de sanctis fratribus, nisi caros volo: semper tamen et in meo silentio tui memor, nunc ut caritas postulare visa est, opertum pectore affectum reclusi, et per has ad te litteras promsi, quibus ad sanctam mihi unanimitatem tuam, qua potui via profectus sum; quia non potui iisdem corpus et animum meum finibus continere, cum caro, ut semper, infirma per hiemem longius commoveri negaret; et qui semper est promtior spiritus ferventibus ad te desideriis evolaret ; ut quem corpore non tenebam, mente complecterer. Cucurri igitur in siti desideriorum ad te, mi frater in Christo unanime atque venerabilis, et si me vicissim intueris animo, tecum esse me totum videbis et senties. Nam si verum illud est, sensu nos potius videre et audire, certe adsum tibi et potiore mei parte, cum animo ad te venerim: quo nisi adsimus, ubi etiam corpore intersumus, praesentiam non probamus, vacua nostri imagine, mentis absentia. Quamobrem signatum amicitiae munus impendi, aptumque nostra fide feci, ut te spiritali aditu visitarem. Hanc de te invicem gratiam quaeso merear, ut tu quoque me interioribus videns oculis, tamquam adstantem cominus, et coram loquentem et coanhelantem anxietudini tuae de necessitate communi, vel patientiae congratulantem de spe fidei, in hoc sermone suscipias pariter atque conspicias. Sermo enim viri mentis est speculum. Nam et ipse Dei sermo confirmat, quia ex abundantia cordis os loquitur, et thesaurus pectoris publicatur eloquio. Ob hoc in veritate qua stamus in Christo, expressum 67 his tibi litteris animum meum suscipe; nec volo amicitiam nostram tempore metiaris. Non enim haec, ut secularis est, quae spe saepius quam fide paritur; sed spiritalis illa, quae Deo auctore generatur, et arcana spirituum germanitate coalescit. Quo fit, ut non diuturnitatis usu crescat ad amorem, neque documenti exspectatione pendeat; sed, ut filia veritatis dignum est, statim firma et magna noscatur; quia de pleno incipit orta per Christum Hac igitur te caritate complexus ita veneror, ut membrum Christi; ita diligo, ut commune membrum meum. Quomodo enim non una mens, quibus una fides? Quomodo non unus animus, quibus unus Deus? Ac per hoc quomodo diversum pectus sit in affectione tolerandi, quibus corpus unum est in compage credendi? Vere dico, et non mentior, dum animi tui motus cogito, mea quoque viscera sentio suspiriis tuis duci; et, ut vere socialia membra, vulneris tui dolore configi. Quamquam me non minus prudentiae et fidei tuae reputatio reficiat, quam afficit cura moeroris. Denique addubitasse me fateor, utrum moesta pro meo affectu tibi, an potius gratulantia pro tua fide verba praeberem. Nam ut evocationem ad Deum sanctae sororis meae, ita devotionem pietatis in Christo tuae pariter audivi; isto etiam patrefamilias, per quem scripsi, indicante prudentiam et sanctitatem verae in conjugem caritatis tuae; quam non vacuam fletibus, ut maxima pars mortalium, neque vano, ut spei nostrae expertes solent, pomparum inanium honore comitatus es; sed remediis salutaribus et vivis operibus, hoc est, eleemosynis prosecutus, debito ordine primum caro funeri justa persolvens, piis lacrymis et largo caritatis rore perfusus religiosius exsequias honorasti. Itaque istius pietatis in te opus ante laudabo; nam id quoque Deo placitum monstrat Scriptura divina, cum dicit: Fili produc lacrymas in mortuo, et quasi dira passus incipe plorare, et non despicias sepulturam illius. Denique patriarchae nostri hujus quoque religionis exemplo sunt. Nam pater fidei matrem vocationis nostrae Saram suam flevit, non utique diffidentia recipiendae, sed praegressae desiderio. Quomodo enim resurrectioni diffideret fidei pater, et repromissionis beatae primus auditor? Idem tamen humanitatis memor, non sprevit corporis curam propter animae securitatem; sed emto ad sepulcrum agro, mortuam suam pretiosa sede composuit; docens pariter quid sibi isti deberent homines providere; cum is, qui ad Dei verbum de terra patriae cognationis 68 exierat, nihilque praeterea de pervagatis natione diversa spatiis comparaverat, omnis terrae advena, solum tamen agrum sepulcro, id est, non temporalem, sed aeternam possessionem, nec terram avaritiae, sed quietis, emisset. Jacob quoque dilectam illam et exspectatam Rachel et tumulo celebri honoravit, et titulo ; ut religiosum et praesenti dolori solveret, et posteris testaretur officium. Quamquam illum locum titulo mortis uxoriae prophetica mente signaverit, providens Legem ortu Evangelico sopiendam. Quo mysterio conjux Patriarchae, quae pluribus locis in Ecclesiae imaginem vixit; tamen ut reor, in Synagogae typum moritur, et partu filium doloris enixa illic, ubi erat Virginis partu Legi finis edendus: finis etenim Legis Christus. Sanctam vero et sanctificatam spem per humandi curam nos Tobias docet, hujus specialiter muneris praerogativa justificatus a Domino, et archangeli voce laudatus; quod praetulisset prandio suo pauperis sepulturam. Negligens enim ventris; quia diligens animae, maluit corpore esurire quam spiritu; ut nobis quoque esset exemplo, quo praeoptemus jejunare cibo carnis, ut saturitatem animae conferamus. Quare bona religio sepulturae. Bonae lacrymae caritatis, in quibus pater Abraham matrem repromissionis eduxit. Bonae lacrymae pietatis, quas Joseph justus impendit patri. Bonae et lacrymae orationis, quibus et David stratum suum per singulas noctes rigabat. Sed quid sanctorum mortalium praedicem fletus? Flevit et Jesus amicum, hanc etiam passionem de nostra infelicitate dignatus, ut mortuo infunderet lacrymas; et quem resuscitaturus erat virtute divina, infirmitate lugeret humana; licet in illo uno totam simul conditionem generis humani misericors et miserator Dominus deploraverit et illis lacrymis quibus peccata nostra flevit et laverit. Idcirco et tuae, frater, lacrymae sanctae et piae, quia simili affectione manarunt, et dignam casti cubilis flevere consortem, non diffidentia resurrectionis, sed desiderio caritatis. Mulier enim grata suscitat viro gloriam cum tenetur, atque ideo suscitat et desiderium cum praemittitur. Verum illa, ut fuit semper, ita et erit in perpetuum corona viro suo, et nox extinguetur lucerna ejus: extendit enim, ut scriptum est, brachia sua ad opera utilia, os suum aperuit prudenter , operata est viro suo bona; gloria et honore coronavit te, ut jucundaretur tecum in diebus novissimis; et ob hoc fletu magis digna quam luctu; et desideranda potius pertinaciter quam lugenda est. 69 Nam ipsa meritorum illius reputatio, ut acerbum imperat moerorem superstiti, quia justus defunctus relinquet poenitentiam; ita et consolationem uberem praestat fideli, quia immortalitas in memoria justi. Neque tibi, sancte frater, hinc acrior doloris stimulus ingeratur, quod primaeva decessit; quoniam huic ipsi casui solatium praebet sermo divinus: Justus enim, inquit, si morte praeventus fuerit, in refrigerio erit. Sed ne vel immatura tibi ad obitum fuisse videatur, eadem tibi Sapientia sequentibus verbis probat anum quoque illam fuisse: Senectus, inquit, venerabilis est non diuturna, neque numero annorum computata. Cani sunt enim, inquit, sensus hominibus, et aetas senectutis vita immaculata. Quare gratulemur justo ejus accitu et fine maturo; quae etsi adhuc flore annorum virebat, tamen morum sanctitate canuerat, et aetatem puellae stipendiis senectutis ornabat. Unde et tibi ipsae, quae acerbant vulnus animi, causae solatium majus afferre possunt, quod tam sanctam feminam etsi non habes, habueris tamen. Commune enim tibi cum omnibus, amisisse mortalem; paucis vero tecum meruisse optimam: quo minus miror illam in hoc seculo non moratam, et ad Christum citius accitam; Placita enim erat Deo anima ejus; et idcirco, ut scriptum est, properavit eam de medio iniquitatis educere, ne intellectum nostrum malitia nostra mutaret; quia totus hic mundus, ut scriptum est, in maligno jacet: et colloquia mala plerumque corrumpunt mores bonos: et qui picem tangit, inquinabitur ab ea; quo metu quidam Sanctus morae metuens, et de tardo fine sollicitus, orat Deum ut notum sibi faciat finem suum, et numerum dierum suorum: et quoniam revelante Spiritu, quo prophetabat, agnovit prorogata sibi tempora, ingemit dicens: Heu me quod incolatus meus prolongatus est. Causam vero gemitus et timoris sui hanc esse testatur, quod habitaret cum tabernaculis Cedar, id est, in tenebris istius mundi. Nam Cedar Hebraeo idem quod ore Romano vocatur Obscuritas. Denique ipse David in duobus filii diverso merito sibi amissis mysterium istius veritatis exercuit; qui filium dilectissimum, quem fleverat aegrotantem, non flevit amissum; certus infantem ad pacis aeternae beata translatum: at vero idem Abessalon, 70 quem inimicum habuerat, mortuum lamentatus est, quia divinae justitiae ut Propheta conscius, desperavit impio requiem, et resurrectionis bonum scivit indebitum parricidae. Sed tamen idem, ut dixi, parvulo illi suo aegrotanti impenderat lacrymas, et regios cultus atra veste mutatus, cilicio, cinere, jejunio fultus, preces ad Deum miserat. Postea vero quam filii morbum vitae finis absolvit, quasi deficiente curarum materia, hunc sibi lugendi finem fecit, quem parvulus vivendi acceperat. Itaque ut filius corpore, et pater luctu solutus est; simulque tristia pectora et vestimenta deponens, et cibum sumsit, et cultum resumsit, et squalidum pulvere caput deduxit unguento; sciscitantibusque pueris suis, quos obstupefecerat tam inusitatus patriae ordo pietatis, ut qui ante orbitatem luxerat, gauderet orbatus, respondit: Ego ad illum ibo, ille vero ad me non revertetur. Satis, ut opinor, docuit Rex Propheta, quam post nostros sollicitudinem debeamus induere, videlicet ut de nostro potius itinere quo sequimur, quam de illorum qui jam praegressi pervenerint, laboremus. Pium est contristari de avulsione carorum; sed sanctum, laetificari spe et fide promissionum Dei, et dicere animae laboranti: Quare tristis es, et quare conturbas me? numquid qui dormit non adjiciet ut resurgat? Acceptior est autem Deo grata laetitia, quam diuturna quasi querula tristitia. Nam hoc illo Davidico docemur exemplo, ut inanes lacrymas non effundamus; quae utique superfluo mortuis donantur, nihil conferentes recepto, et gravantes relictum. Ideo David vivente filio flevit, functo gratulatus est: quia spirantis adhuc commeatum poterat precibus et lacrymis impetrare: accito autem divinitus jam gratulari debebat, ut fecit, quia dubitandum non est melius esse votis nostris Dei placitum. Salva igitur fide, pietatis officia pendamus; et salva pietate, fidei gaudia praeferamus. Esto, temporaliter fleat pietas, sed oportet ut jugiter gaudeat fides. Desideremus nostros ut praemissos; sed non desperemus recipiendos. Deus enim noster vivorum est, non mortuorum; et in Christo mortuos dormire Apostolus dicit, ut de somno intelligas temporalem esse mortem. Dormienti enim consequens est excitari et surgere. Quod cum ita sit, geramus in caritate 71 nostrorum familiaris consuetudinis desiderium, sed a fide nostra solatium de fiducia resurrectionis habeamus. His igitur, frater dilectissime, et verborum et exemplorum coelestium autoritatibus ut ad pietatem lacrymarum usus es, ita etiam ad earum modum utere. Scriptum est enim: Omni rei tempus; et tempus plorandi fluxerit, gratulandi modo tempus est. Quia Dominus prope est, et Scriptura divina, quae producere nos lacrymas quasi evaporando dolore permittit, terminos quoque designato praescribit tempore, cum dicit, amaritudinem luctus uno ferendam die. O divitiae bonitatis Dei! quam pia idipsum sollicitudine nostri cavet! non pietatis propensae invidus, sed infirmitatis nostrae conscius, et omnis immodici temperator, lacrymas in mortuo produci jubet, amaritudinem vero lugendi uno tantum die claudit; illud porrigi sinens quo relaxatur dolor, et anima respirat: istud vero praecidens, quod immoderato et irrationabili cruciatu mentem nostram conficit, quodque diutius fragilitas nostra non valet sustinere. Sed hoc plenius ipsa suo verbo pietas Dei explicat; subjecit enim: Et consolare mature propter tristitiam. A tristitia enim festinat mors, et cooperiet virtutem; quia tristitia illa tantum salutaris quae secundum Deum est. Ista autem, ut Apostolus ait, quae secundum hominem, hoc est, de infirmitate, carnalis est tristitia, mortem operatur. Quod licet autore diverso, tamen uno per utrumque sanctorum Dei spiritu et verbo Scriptura concinit: mors enim vera virtutis adopertio est. Nam si virtus Dei et vita nostra Christus est; vere dictum vides, mortem festinare hoc moerore, quo virtus operiatur: et homo totus quasi quadam inferni voragine, sic graviore tristitia, ut Apostolus ait, absorbeatur. Sed Deo gratias, quod hujus in te laboris et timoris mihi compendium facit conscientia virtutis et prudentiae tuae, cujus largius tibi lumen est, quam ut tristitiae tenebris possit operiri: quin potius tua virtus tristitiam largior tegit, mortemque ipsam et vim noxii moeroris absorbet. Non id verbis meis tibi largior, neque conjectura virtutis tuae loquor: opera tua hoc 72 de te contestantur, et me comperta loqui cogunt. Veniam enim jam ad praedicationem operum tuorum, et ad pios actus de lacrymarum sanctitate transibo. Sua enim cuique parti debita persolvisti, lacrymas corpori fundens, eleemosynam animae infundens. Vere conscius veritatis, et filius lucis, ubi mortem sciebas esse, flevisti; ubi vitam credis, operatus es : vacuis inania, vivis viva dependens. Itaque patronos animarum nostrarum pauperes, qui tota Romae stipe meritant multi, ut dives in aula Apostoli congregasti. Pulcro equidem tanti operis tui spectaculo pascor. Videre enim mihi videor tota illa religiosa miserandae plebis examina, illos pietatis divinae alumnos tantis influere penitus agminibus in amplissimam gloriosi Petri basilicam per illam venerabilem regiam cerula eminus fronte ridentem, ut tota et intra basilicam, et pro januis atrii, et pro gradibus campi spatia coarctentur. Video congregatos ita distincte per accubitus ordinari, et profluis omnes saturari cibis, ut ante oculos Evangelicae benedictionis ubertas, eorumque populorum imago versetur, quos quinque panibus et duobus piscibus panis ipse verus, et aquae vivae piscis Christus explevit: non usitato more creaturam cibis hominum, sed novo munere jam paratos hominibus cibos gignens; cum operta manus divino suggestu visibiles epulas ministraret, et in alimenta corporea spiritali fecunditate proflueret; ineffabilibus panis et carnis fontibus, in spem jejunarum adhuc gentium, esurientes fidem populos carnaliter satians, et spiritaliter irrigans, indeprehensis auctibus comesta supplens, edenda suppeditans, et ad morsus edentium fragmina subcidiva depromens; ut inter manus vel in ore sumentium crescentibus cibis, sentirent potius escarum suarum copiam, quam viderent: morsibus redeunte consumto, et dentibus subeunte sumendo. Ipsius enim Domini exemplum in opere ejus gerens, praecepisti turbam residere in terra: sic enim et Jesus jussit, ut legimus in terra recumbere. Nam in te et ipse Dominus erat, sicut est, quia nemo 73 Christi opera sine Christo agit: cujus munere et benedictione copiosos tibi panes, ut accepisti in nomine ejus, sicut discipuli ab ipso benedictos acceperant dividendos, per innumera pauperum ora demensus es; et manducaverunt, et saturati sunt: et quod abundavit de panibus, tulerunt omnes, unusquisque sportas suas plenas. Sed tu omnem redundantiam fragmentorum spiritalium collegisti, de duodecim cophinis apostolicam fidem, de septem sportis gratiam spiritalem; non minus mirabiliter operante in tuis panibus Christo, qui in tuo isto convivio panem tuum carnalem in coelestes cibos transtulit, et in aeternam tibi saturitatem paravit. Recumbens enim jure cum patribus Abraham, Isaac, et Jacob, convivio Christi, veste praeditus nuptiali, quia tecum istic in pauperibus suis Christus recumbit, et habet in te Filius hominis ubi reclinet caput suum. Juvat etiam nunc in spectaculo et praedicatione tanti operis immorari. Non enim hominis, sed divina per hominem opera laudamus. Quam laetum Deo et sanctis angelis ejus de hac tua, ut dici solet, pera spectaculum sacer editor exhibebas ! quanto ipsum Apostolum attollebas gaudio, cum totam ejus basilicam densis inopum coetibus stipavisses, vel qua sub alto sui culminis mediis ampla laquearibus longum patet, et Apostolico eminus solio coruscans, ingredientium lumina stringit, et corda laetificat: vel qua sub eadem mole tectorum geminis utrimque porticibus latera diffundit; quave praetento nitens atrio , fusa vestibulo est; ubi cantharum ministra manibus et oribus nostris fluenta ructantem, fastigatus solido aere tholus ornat et inumbrat, non sine mystica specie quatuor columnis salientes aquas ambiens. Decet enim ingressum ecclesiae talis ornatus, ut quod intus mysterio salutari geritur, spectabili pro foribus opere signetur. Nam et nostri corporis templum quadrijugo stabilimento una Evangelii fides sustinet; et cum ex eo gratia, qua renascimur, fluat; et in eo Christus, quo vivimus, reveletur; profecto nobis in quatuor vitae columnas ille aquae salientis in vitam aeternam fons nascitur; nosque ab interno rigat, et fervet in nobis: si tamen possimus dicere, vel sentire mereamur habere nos cor ardens in via, quod Christo nobiscum 74 inambulante flammatur. Quam laetum ergo tunc Deo, et angelis pacis et cunctis Sanctorum spiritibus spectaculum praebuisti ! primo de Apostoli veneratione, cujus fidem ac memoriam tam multiplicata opulentiae devotione celebrasti; sacras primum hostias, et casta libamina cum acceptissima ipsius commemoratione Deo deferens, deinde munificentia consequenti teipsum in corde mundo et spiritu humiliato acceptissimum sacrificium offerens Christo; in cujus tabernaculis verae jubilationis hostias immolasti, reficiens et pascens eos, qui benedictione numerosa laudis hostiam sacrificarent Deo. Quam bono tunc Urbs nostra tumultu fremebat, cum tu misericordiae viscera reficiendis et operiendis pauperibus effundens, pallida esurientium corpora reformares, aridas sitientium fauces rigares, tremula algentium membra vestires, et omnium consona in Dei benedictionem ora reserares! Sed egena corpora fovens, redeuntibus in meliorem tui partem operibus tuis, retributione divina tuum potius spiritum saginasti; et benedictae conjugis animam refecisti; in illam transfundente Christi manu, quae tua pauperibus erogabantur, cum in ictu oculi permutata in coelestes cibos carnalis esca transiret. Et quantum pecuniae gravi dextera, geminatis excipientium palmis, hilaris dator et infatigabilis distributor infuderas; tantum illico angelis intervolantibus gremio Domini gaudentis invectum, in tricesimos tibi fructus ac reditus numerandum reponebatur. Neque divitiae tantum, sed et gratiae benedictionum addebantur praemiis vestris. Vobis enim ad justitiam deputabatur conclamatio illa et comprecatio pauperum, qua per vestra munera benedicebatur Deo. Facili enim via ad aurem Dei voces inopum diriguntur, quia oratio pauperis, sicut scriptum est, nubes penetrat. Poteras Roma intentatas tibi illas in Apocalypsi minas non timere, si talia semper ederent munera senatores tui. Vere tunc tibi nobilis esset illa nobilitas quam sacrati patres, Abraham, Isaac et Jacob, paternis sinibus exciperent; quam prophetae, apostoli, martires, id est coeli senatus agnosceret; quam post togam nulla immundi sanguinis sanie funestatam, regali promissae lucis stola Christus indueret, et in libro albo, hoc est libro vitae perennis, 75 adscriberet. Vere illae divitiae divites forent, quibus non draconis antiqui cruenta saevitia, sed Dei Salvatoris immensa bonitas pasceretur, si quod bestiis aut gladiatoribus, et comparandis male profligatur et alendis, id propriae donaretur saluti, cariusque nobis esset vivere quam perire. Sed et avaritia et liberalitate perversa Deo pro nobis egentes, zabulo contra nos prodigi sumus. Damnum in lucro, et in damno lucrum ducimus: vitamque nostram nec egenter redimere curamus, qui pro vita mortem emimus sumtuose. Beata esset nostra conditio, si aeque Deo, ut hominibus, vel displicere timeremus, vel curaremus placere: si tantum praecepta Christi, quantum populi sibila vereremur; et, si tanto laus quae ex Deo est, quantum iste de vulgo plausus emeretur. Beatus, qui non adisti in tale consilium; nec in cathedra pestilentiae, sed in apostoli sede, et in Ecclesiae coetu, id est, Christi theatro, non seditiosis, sed benedicentibus cuneis, Deo ipso spectatore, laudaris, Ecclesiae munerarius; non terrenae, nec inanis gloriae, sed aeternae laudis ambitor. Non gladiatores nec belluas emis, sed quibus veros gladiatores, hoc est, harum tenebrarum principes perimas, agis, et quibus veras bestias, hoc est, omnem zabuli virtutem superes, et presso impune vestigio conculces leonem et draconem. Beatus es, in quo benedicitur nomen Domini, et qui habes semen in Sion, et domesticos in Hierusalem, qui te vicissim in tabernacula aeterna suscipiant. Non enim timebis illius divitis locum, qui in tartaro, hoc est in inferno inferiore, et exterioribus tenebris merito igne circumdatus, vel extremo contemti in hac vita pauperis digito rogabat aspergi; cui pater Abraham jure respondit: Memento, fili, quia recepisti bona in vita tua, et Eleazarus mala: nunc vero hic consolatur, tu cruciaris. Ob hoc illi, censeo, divites hanc vel poenarum vel deliciarum vicissitudinem perhorrescant, qui istic sibi tantum et vitiis affluentes, aut opibus abstrusis incubant nec partem posuere pauperibus; aut male prodigi egent merito, et aeterna egestate plectendi; qui tam viles sibi fuerint caritate luxuriae, ut iis pretiosior fuisse arguatur unius diei mensa, quam totius sui temporis 76 vita. Hic ergo non communicabunt in aeternum coelestia bona pauperum, quorum istic pauperes bona terrena nescierint. Et horum gravius lingua torrebitur, qui debilitates modo pauperum vel horrent vel irrident, fastidiosi letaliter et faceti nocenter: qui praetereunt, et canibus lambenda dimittunt ulcera proximorum; quia omnis natura homini homo proximus. Nonne, quaeso te, isti verius dicendi canes, qui ne canes quidem in curandis atque mulcendis hominibus imitati sunt, et de micis saltem a mensa sua cadentibus saturari cupientes fratres, hoc est, natura matre germanos, non solum obseratis foribus excludi, sed etiam saevis verberibus expelli jubent? Unde credo illum in Evangelio divitem tartari, cum totus, ut clamat, miser cruciaretur in illa ignei gurgitis flamma, solius tamen linguae refrigerium postulasse; qua sine dubio ideo vehementius cremabatur, quia in Eleazarum ante januam suam stratum, et canibus relictum, saepius superbo avarus ore peccaverat. Ob hoc et alibi praemonemur ponere ori nostro custodiam, docente Sapientia per Solomonem: Quia in manu linguae vita et mors. Et alibi: Verbis tuis, inquit, justificaberis, aut verbis tuis condemnaberis. Tibi igitur, frater in Christo unanime, cui sub hac poena metus, et cum illa sede communitas; cujus os benedictione plenum est, cujus divitiae ubera pauperum sunt, cujus domus hospitium Christi est, qui non jacere mendicum ante januam tuam epulante te sustines; sed contra tectis tuis laetus inducis aut tecum epulaturum, aut etiam jejunante te saturandum; tibi felix a peccatis egestas, et beatae in virtutibus opes sunt. Tu et inter illos pauperes jure numeraberis, quorum est regnum coelorum; et inter illos divites, quorum possessio civitas firma est; quia spiritu Dei dives es, et tuo pauper. Tales enim divites cum pauperibus suis diligit Deus, et sacris litteris celebrat, paginarumque perennium autoritate nobilitat. Hoc enim ipsum considerare te volo, eorum divitum, quorum vel crimina vel supplicia in Scripturis signata sunt, nomina significata non esse, quia sine dubio indigni erant ut sermone divino nominarentur, quos aut vitae oblitteravit impietas, aut avaritia delevit. Ideo praedixerat Dominus in Propheta 77 de ipsis: Nec memor ero nominum illorum per labia mea, hoc est per immortalium duo testamenta verborum, quae oris divini labia bene dicuntur; quia et cohaerent sibi, et uno Dei verbo aperiuntur, et per ipsa nos Deus osculatur ab osculis oris sui. Haec ergo labia pollui noluit nominibus impiorum divina justitia; et idcirco neque illius divitis nomen exstat, cujus vanitas et avaritia signatur; cui consumta jam vita de vitae apparatibus cogitanti dictum est, Stulte, hac nocte expostulatur anima tua, quae parasti cujus erunt? Neque hujus e tartaro divitis nomen insigne est, quod non casu praetermissum edito pauperis nomine intelligimus. Illius quoque divitis, qui gloriatus in lege completa, conditionem adipiscendae perfectionis divitiarum suarum amore aversatus est, caecitatem legimus, vocabulum non habemus. Erat enim, inquit, habens multas possessiones: et idcirco secuta est illa sententia, quae regnum coelorum omni diviti pene clauserat, nisi Deus, ut solus bonus, omnipotentiae suae excepisset hoc donum, ut divites pauperum voluntate ditaret. Hi ergo divites invisi Deo, et oblitterati memoriae, qui aeternis caduca praeverterint , quique maluerint terrae quam Deo credere, escam tineis et praedam furibus congerentes, et, ut scriptum est, cui thesaurisant ignorantes, quia nolunt intelligere cui debeant thesauros suos, digni qui nesciant quo successore dimittant, quia nesciunt quo largitore possideant. Quid enim habes, o homo, quod non acceperis? et quia accepisti , quid gloriaris quasi non acceperis, et de suis Deo donis superbis? Talium, mi frater, divitum nomina in Evangelio non scribuntur, quia nec in libro vitae habentur. Denique, ut scias non divitias, sed homines pro earum usibus esse culpabiles vel acceptos Deo, lege sanctos patres, Abraham, Lot et Job de opibus suis amicos Deo factos. Nam in Evangelio, quo ille tartareus contemtor Eleazari dives praetermissus est, illum ab Arimathia Joseph divitem nominari videmus. Beatus enim est, quia specialiter intellexit super egenum et pauperem, pio Christi corpus obsequio muneratus, nec judicem pro injuria dominici corporis interpellare veritus, et pio sumtu pretiosi velaminis et sepulcri novi dives in 78 Domini sepultura. His te pagina sancta nominibus adscribet, et in talium divitum sorte numeraberis, quorum opes aequas et animo. Non enim sibi habentes habebant, sed nemo quidquam dicebat suum, et humani nihil a se alienum putabant: ut illa quondam princeps fidei multitudo, cui unum cor, et anima una, et omnia communia erant. Et vide rationem; facile judicabis parricidali crimine contemni pauperes nostro arbitrio, quos nullo videmus a nobis Dei opere discretos. Quomodo enim excludimus a nostris modicis habitationibus, quos Deus una nobiscum istius mundi conclusit domo? Quomodo dedignamur terrenae possessionis usu facere participes, quos et inviti divinae originis unitate consortes habemus? Hoc teneas Abraham, amicus Deo factus est: hoc observans Lot, evasit a Sodomis: hoc sectatus Job, de zabulo triumphavit. Aperiamus et nos domicilia nostra fratribus; vel timentes periculum supradictorum exemplo patrum, ne forte quasi hominem excludentes, et angelum repellamus, vel sperantes mereri et angelos hospites, dum omnis advenae transitum promta humanitate suscipimus. Pater enim Abraham dum peregrinos suscepit, excepit et Dominum cum angelis Christum; et in hospitali tabernaculo illum, quem in Evangelio coram in semetipso Salvator exhibet, diem vidit. Sodomitas hospitum damnavit injuria, et Lot eo potissimum liberari meruit affectu, quod hospites praetulit filiabus. Non ille impius, sed perfecte pius; non enim filias viles habebat, qui inde mercedem meruit, quod pietati domesticae praetulerit justitiam caritatis, hoc est, timorem Dei; cujus utique praecepto et spiritu recipiendis hospitibus serviebat: ac perinde jam tunc perfectum fidei mens illa complevit, quo dicitur nobis: Omnis qui reliquerit fratres, et sorores, aut matrem, aut filios, vel filias, propter nomen meum, centuplum accipiet, et vitam aeternam possidebit. Hujus mentis perfectio, vel istius perfectionis mens, jam ab origine seculi justum Lot ab illo Pentapolitano incendio liberavit, meruitque pro hospitali domo totam in domum urbem munere Dei sortitus accipere; quia ille, qui in incesta et impia civitate solus et pius fuerat, et pudicus, ipsam superans sanctitate pietatem , non dubitavit, quantum in ipso fuit, 79 pudicitia filiarum redimere hospitum castitatem. Job vero, ille Domini igne examinatum argentum, sed semper oculum caecorum, et pedem claudorum fuisse testatur, horumque operum in ipso tentationis suae certamine mercedem reposcit, et recipit. Spoliatur opibus patrimonii, non animi; sed invulnerabilis corde, ne labiis quidem peccat, nudatus ambitione substantiae, sed armatus virtute patientiae: orbatus prole, non cordis lumine, filios mentis suae, hoc est, justitiae opera complectitur, clamans: Nudus exivi de utero matris meae, nudus oportet in terram revertar. Nihil intulimus in hunc mundum, verum neque auferre possumus. Sed quia spiritales opes non amiserat, temporales quoque divitias pro patientiae triumpho recepit; et ditatus est duplo, quia probatus et purgatus erat septuplo. Labores enim, ut scriptum est, fructuum suorum manducaverat, in operibus piis elaborando, et idcirco fructus laborum suorum manducavit, in hoc etiam seculo praemia operum recipiendo. Cum his divitibus tibi sors est, quia eumdem Deum divitiarum tuarum causam esse meministi, liber avaritiae, quia servus justitiae. Iniquo mammona juste uteris; nec captivas, sed vere Dominus es pecuniae tuae, quia possideris a Christo, cui captiva est ipsa captivitas. Gloriare igitur in Domino, quia non caro et sanguis tibi, sed ipse, qui lumen est verum et sapientia Dei Christus, prudentiam hujus providentiae revelavit, qua intelligis in omni egeno et paupere Christum cibari, potari, contegi, visitari, secundum illos patres, quos ob hoc meritum, quod supra dictum est, in die mala liberavit Dominus. Ipse te Dominus conservet, et vivificet, et beatum faciat, et ferat opem nunc tibi supra lectum doloris tui, convertat planctum pium in gaudium sanctum tibi. Conscindat saccum tristitiae tuae, et reddat tibi laetitiam salutaris sui: confirmante spiritu principali, firmet in orationibus et eleemosynis, ut arcum aereum, brachia tua: perficiat pedes tuos tamquam cervi, ut et ad fugiendum zabulum, et ad consequendum Christum velox sis; et fixis gemino utriusque Testamenti ungue vestigiis, in via Domini firmiter sistas, ereptis manu Domini pedibus tuis a lapsu, et oculis a fletu; ut cum benedicta conjuge tua in aeternum placeas 80 Domino in regione vivorum. Fiet enim tibi secundum fidem tuam, quia fidelis Dominus in verbis suis, memor erit in aeternum hujus sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiet; teque ipsum vivam sibi hostiam in odorem suavitatis accipiet remunerator vestri fenoris in illa die, qua locupletior creditoribus debitor suum cuique depositum multiplicata reddet usura. Nec longe retribuendi dies, albentibus jam propinqua messe regionibus. Interim recipiendas opes festiva tibi meditatione promittens, multo uberius animum tuum venturi fide, quam meo vel cujusquam sermone solaberis. Non enim modica animis credentium voluptas est, promissa fidelibus bona dulci cogitatione praesumere, et in paradiso jam animis deambulare. Si agricolam juvat spem messis in segete mirari, dum a messe fructum laboris exspectat; faciliusque fert moram temporum avaritia votorum, si pascat oculos, dum sperat eventus: quanto majorem nos capere possumus voluptatem, licet peccatores, attamen fideles servuli; quibus sparsi seminis non apud dubiam terrae fidem, sed apud incommutabilem Dei veritatem ratio mandata est, qui hoc speramus quod Veritas ipsa promittit. Non enim ab humanis opinionibus, nec a fabulosis poetarum somniis, aut philosophorum phantasmatis post hominem futura colligimus, sed ab ipso fonte veritatis haurimus fidem rerum. Quis autem potuit divina magis, quam Deus ipse operum et statutorum suorum conscius, nosse? Non traduces in corpora aliena animas, ut sint monstra post hominem: neque omnino sine corpore permansuras, aut in corpore mentiemur occiduas. Blandiantur sibi mendaciis poetarum, qui non habent veritatis prophetas. Caecentur opinionibus erraticis philosophorum, qui non illuminantur testimoniis apostolorum: et se desperatione solentur, qui spem non habent, dicentes: Umbrae transitus est tempus nostrum, et non est reversio finis nostri, quoniam consignatus est, et nemo revertetur . Qui excaecati nequitiae et infidelitatis suae tenebris non possunt dicere: Credo videre bona Domini in lumine viventium. Nos vero tam egenis remediis non indigemus, quibus ipsa Veritas Dei Verbum Deus resurrectionem carnis in vitam aeternam, et spopondit docens, et probavit 81 resurgens. Ipse enim Dei Filius, per quem omnia, et sine quo nihil, ipse testatus est: Ego sum resurrectio et vita, qui credit in me, etsi mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit, et credit in me, non morietur in aeternum. Quod ne verbo solum assereret, sanxit exemplo; suumque ipsum, in quo omnis susceptio, hominem resuscitatum a mortuis, ostendit discipulis, in semetipso fidem carnis assignans, cum dicit Thomae: Infer digitum tuum huc, et vide manus meas; et infer manum tuam huc, et mitte in latus meum, et noli esse incredulus, sed fidelis, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me habentem videtis. Haec igitur testimonia, haec documenta, hanc lucem fidei habentes, qua occasione poterimus de resurrectione dubitare, quam et de Verbo Dei audivimus, et Apostolorum oculis vidimus, manibusque palpavimus? quique ita per Christum Deo vincti et insiti sumus, ut Dei arrhabonem teneamus in terra nostra Spiritum sanctum, quem dedit nobis; et nostri pignus habeamus in Deo carnem Christi, quia intervallum istud immensum, quo a divinis mortalia disparantur, medio et inter utraque communi interventu suo, velut quodam, ut sic dixerim, ponte, continuat; ut ejus tramite terrena coelestibus conserantur, cum hoc corruptibile nostrum incorruptio superna perfuderit, et mortale nostrum, ut scriptum est, immortalitas hauserit, mortemque devictam victrix in Christo et a Christo nobis vita sorbuerit. Quod ut assequamur, non de veritate tanti boni, sed de nostri captu meriti dubitare possumus. Sed agamus quae Christus jussit, ut adipiscamur quae Christus spopondit. Veritas illius nobis adest, illi fides nostra non desit. Omnibus vita, omnibus via, omnibus janua est. Nemini claudit sua regna, quibus et vim permittit inferri. Perge quo curris, ut apprehendas in quo apprehensus es: enitere per angustam viam, ut pervenias in amplam possessionem hereditatis aeternae. Habes jam in Christo magnum tui pignus, et ambitiosum suffragium, conjugem, quae tibi tantum gratiae in coelestibus parat, quantum tu illi a terris opulentiae suggeris; non illam, ut dixi, luctibus cassis honorans, sed vivis muneribus accumulans, quibus illa nunc gaudet; jamque illi hujus operis tui usus in fructu 82 est, cujus adhuc tibi munus in semine. Jam honoratur tuis illa meritis, jam pascitur tuis panibus, et affluit tuis opibus, in vestitu deaurata circumamicta varietate, pretioso lumine; non eget alienae manus digito refrigerari, propriis ipsa digitorum suorum roribus, id est, dexterae tuae operibus, infusa. Non aeque ampla dote nubentem locupletaveras, ut nunc ditificas quiescentem. Quantam enim tunc partem tuorum munerum cepit, cum eo solo, quod poterat induere, frueretur; nunc quantumcumque contuleris, totum simul, omnium sensuum voluptate dives, animo possidebit. Beata, cui tam numerosa apud Christum suffragia sunt; et cujus caput tam multiplex ambit illustrium corona gemmarum, nec alienis intexta floribus, sed domesticis corusca luminibus. Vere illa pretiosa Domino anima, quae de tribus pretium margaritis capit. Est enim conjux fidei, soror virginitatis, filia perfectionis; cui Paula mater, soror Eustochium, tu maritus.
(V. not. 32) ( Paulinam ) ( forte justi) ( id est epitaphio) (V. n. 10) ( Sacchin., forte 
qui) (V. not. 64) (V. not. 33) (V. not. 91) (V. not.
34) (V. not. 35) (V. not. 36) (V. not. 38) (V. not. 37) (V. not. 39) (V. not. 40) (V. not. 41) (V. not. 42) (id est praetulerint.
V. carm. 31, vers. 344) (V. ep. 26, n. 2) (V. 
not. 43) (V. not. 44) (V. not. 45)