EPISTOLA CCCXLVI. EJUSDEM AD EUMDEM.
THOMAE Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae archiepiscopo, frater NICOLAUS de Monte Rothomagensi salutem cum totius devotionis effectu.
Quantae compassionis visceribus adversitates Ecclesiae Dei, quas magnanimitas vestra sustinere decrevit, parvitas mentis nostrae apud se suscipiat et pertractet, nec scriptura sufficienter exprimere, nec viva voce plenarie pronuntiare minus facunda lingua valeret, sed de nostro affectu, qui quantuluscunque est, vester est, quia illum abjectum et minus utilem in conspectu Dei esse cognoscimus, tacere melius duximus, quam plura loqui. Verum id, licet excellentiae vestrae non incognitum, silentio praeteriri non oportet, quod vestrae sublimitati sit ipsa commemoratione gratissimum, quod menti perturbationum fluctibus impetitae sit magnae securitatis indicium, quod humeros delicatos, quos supposuistis ad portanda onera virorum, suae virtutis efficacia reddat talibus fasciculis aptiores: Ecclesia pauperum Christi, quos humilitatis vestrae mansuetudo adoptavit in filios, quos apud Deum magnitudo fidei vestrae voluit habere patronos, quos in ratione dati et accepti munificentia sibi fecit obnoxios, ipsa siquidem tota sui spiritus intentione suspensa, a Domino noctibus ac diebus impetrare festinat, ut Ecclesiae suae vestris temporibus tranquillam tribuat libertatem. Postulat autem in fide, nihil haesitans. Summa igitur ope et alacri studio quod inchoastis opus perficite, nec in aliquo vacilletis. Siquidem Deus tantum vobis contulit honorem, tantamque felicitatem, ut operi vestro testis sit in coelo Jesus Christus, testis in corde conscientia. Et quod paucis et raro solet accidere, hoc vobis ad exhortationis et exhilarationis cumulum accessit, quod totius multitudinis devotio praebet in Deo vobis auxilium. Et universi populi sermone super his quae agitis bonum flagrat testimonium. Sed de his hactenus. Joannes de Oxeneford, qui ex consilio episcoporum vestrorum ad curiam reversus, et a curia veniens, per dominam imperatricem transitum fecit, ut eam contra vos exasperaret, sicut antea tam ipse quam alii fecerant, malitiam, quantam potuit, inculcavit. Siquidem quia opus vestrum verisimiliter reprehendere non potuit, intentionem calumniatus est, asserens universa, quaecunque facitis, mentis elatione, studioque dominationis inchoata. Ecclesiasticam etiam libertatem, quam defensatis, non ad animarum lucrum, sed ad augmentum pecuniarum episcopos vestros intorquere, tam ipse quam alii nuntii regis affirmant. Et licet necdum propter novitatem praelationis a vobis id esse factum consentiant, tamen ad idem vos anhelare contendunt. In Anglia namque delinquentium culpae apud episcopos accusatorum non mulctantur injunctione poenitentiae, sed datione pecuniae. Item quod Deus in causa non sit operis vestri, dicunt eam inde debere cognoscere, quod ab initio archiepiscopatus vestri non religiosos vobiscum, sed litteratos nobiles congregastis. Et eos dedecorosa appellatione nuncupant, quam silere melius puto. Item ecclesiastica beneficia non Dei contemplatione sed servitii vestri occasione, etiam his, quorum turpitudo publice nota est, vos asserunt contulisse. Item asserunt quod non propter regias consuetudines, sed propter causam pecuniariam discessistis. Haec in vos malitiose conficta tum propter cautelam, tum propter exasperationis dominae occasionem cognoscendam vos ignorare non decuit. Tertia die post recessum eorum ad imperatricem venimus, quae litteras vestras per tempus aliquantulum suscipere distulit, et satis aspere in nos locuta est, quod ad vos perreximus, ex quo nobis notum fuit vos esse in curia. Nec enim credebat quod tam cito ad curiam pergeretis. Tamen non destitimus, sed ea vice et altera, bona, quae potuimus, quasi nolenti ingessimus. Tertia vice post pauca verba litteras vestras benigne, sed occulte suscepit. Ita quod id clericos suos latere voluit, et eas nobis legendas injunxit. Quibus auditis, in primis excusavit se, quod de vobis aspera verba vel mihi vel aliis privatim et publice dixisset, vel etiam domino regi mandasset. Asseruit namque, quod filius ejus totum, quod de ecclesiasticis agere volebat, ab ea celasset, eo quod cognovisset ipsam potius ecclesiasticae libertati, quam regiae voluntati favere. Nunc vero litteras suas ad filium suum direxerat per quemdam de clericis suis, mandans illi, quatenus totum quod in mente haberet de statu ecclesiarum vel personae vestrae, sibi per litteras significaret. Et tunc, inquit, cognita ejus voluntate, si perpendero laborem meum posse esse fructuosum, studebo pro posse et ecclesiasticae paci et suae. Post haec verba recedentes ab ea, ad dominum Lexoviensem litteras vestras detulimus apud manerium suum Nonant, juxta Baiocum. Benigne nos suscipiens, secrete litteras vestras suscepit, et ea quae a vobis injuncta nobis fuerant, et si qua bona ipsi excogitare potuimus, libenter amplexus est, id in verbo veritatis affirmans, quod ab eo tempore quo ad curiam primo missus est, licet corporaliter contra vos steterit, mente tamen et consilio pro vobis stetit. Et hoc ipsum nobis in eo itinere cum eo de negotio vestro loquentibus non ex vestra parte, nec enim mandaveratis, se facturum promiserat. Privatim siquidem ad dominum papam et causam vestram et personam, quantum potuit, commendavit. Legatos regis ea sola postulare laudavit, quae non impediri posse cognoverat. Nunc ergo pro certo cognoscite, quod si dominus rex communicarit ei consilium suum, ad libertatem Ecclesiae et pacem vestram pro posse laborabit. Nec enim vestro labori minori affectione compatitur, quam si tota haec adversitas Ecclesiae suae vel personae occasione vobis incumberet. Ipsum siquidem socium haberetis infra breve tempus, si non esset oneratus aere alieno. Nunc ergo consilium ejus est, ut ita caute vobis provideatis in expensis, ne multas pecunias in brevi effundatis: si tamen multas habetis, quod regis familiares affirmant. Si non habetis, cavete ne plurimis innotescat. Consilium enim acceperant adversarii vestri citra mare consilium dare regi, ne reditus vestros ad praesens attingeret, sed ministris vestris interdiceret, ne inde quidquam haberetis. Si ergo viderint quod velitis et possitis absque reditibus diutius sustinere, facilius et citius pax reddetur Ecclesiae. In his festivis diebus litteras vobis per nuntium proprium mittet. Et nunc misisset, si in manerio scriptorem habuisset, cui secretum hoc vellet injungere. Item mittit in Angliam familiarissimum sibi Randulfum de Ardena, per quem omnibus indagatis quae in curia fiunt vel deliberantur, quidquid inde cognoverit, vobis per litteras significabit. Reversi ad dominam imperatricem, quae injunxistis, ex ordine cuncta narravimus iterato. Consuetudines regis verbo narravimus, quia magister Herbertus perdiderat schedulam. Hoc etiam adjunximus, quod consuetudinum quaedam contra fidem Jesu Christi, aliae fere omnes essent contra libertatem Ecclesiae. Propter quod timendum erat ei et filio suo de aeterno periculo, et etiam temporali. Tunc vero praecepit nobis mittere ad vos propter consuetudines illas. Volente Deo, ea ipsa die reperta est schedula, et die sequenti, omnibus ejectis a thalamo a conspectu suo, praecepit nobis eas Latine legere et exponere Gallice. Mulier de genere tyrannorum est, et quasdam approbabat. Sicut est illud de non excommunicandis justitiis et ministris regis sine licentia ejus. Ego tamen alia exponere nolebam, nisi de hoc prius disceptarem, ostendens evangelicum praeceptum, quo dicitur ad Petrum: Dic ecclesiae, etc. Non: Dic regi, et alia multa. Quam plurima capitulorum improbavit. Et hoc modis omnibus ei displicuit, quod in Scripturam redacta essent, sive quod episcopi coacti forent, ut aliquam promissionem facerent de ipsis custodiendis. Hoc enim a prioribus factum non est. Post multa igitur verba cum ab ea vehementer inquirerem, quae posset esse prima pacis occasio, hanc ei indicavimus, et assensit: si forte fieri posset, ut dominus rex mitteret se in consilium matris suae, et aliarum rationabilium personarum, quae taliter rem moderarentur, ut cessante promissione et scriptura antiquae regni consuetudines observarentur, adnibito tali moderamine, ut nec per judices saeculares libertas Ecclesiae tolleretur, nec ita episcopi abuterentur ecclesiastica libertate. Scitote, quod domina imperatrix in defensione filii sui versuta est, eum excusans tum per zelum justitiae, tum per malitiam episcoporum, tum in deprehendenda origine conturbationis Ecclesiae rationabilis et discreta. Dicit enim quaedam in quibus ejus sensum et laudavimus et adjuvimus. Episcopi clericos indiscrete ordinant, qui nullis ecclesiis titulantur. Ex quo fit, ut ordinatorum multitudo paupertate et otio ad turpia facta prolabatur. Non enim timet perdere Ecclesiam, qui nulli titulatus est. Non timet poenam, quia illum Ecclesia defensabit. Non timet episcopi carcerem, qui mavult impunitum transire conversum, quam pascendi vel custodiendi sollicitudinem abhibere. De ordinatione illius qui ecclesiae non titulatur, quod irrita sit ad injuriam illius qui eam fecit, testatur synodus Chalcedonensis, una de quatuor, quas Gregorius sicut quatuor evangelii libros tota devotione complectitur. Hoc et alii plures canones. Item uni clericulo quatuor evangelii aut septem ecclesiae tribuuntur aut praebendae cum sacri canones ubique manifeste prohibeant ne clericus in duabus ecclesiis connumeretur. Hujus iterum pravae consuetudinis occasione quantae de dationibus et praesentationibus ecclesiarum controversiae nascantur, attendite. Super hac re locuta est domina imperatrix occasione Ricardi de Ivelcestre. Verum taceant episcopi, qui hoc faciunt suis parentibus, quod laici sibi servientibus. Item quod multas pecunias suscipiant episcopi propter peccata apud eos excusatorum, satis canonibus non consentit. Quia licet poena sacrilegii sit pecunaria, non tamen semper erit; sed quibuscunque personis ad quas sacrilegii querimonia pertinet, juste persolvitur. Quia ergo ex his et similibus nascitur ecclesiastica perturbatio, mirandum valde est, cur securis episcopalis judicii non ad radicem arboris, sed ad ramusculos adhibeatur. Divina siquidem dispensatione actum est, ut ex tali radice fructus amaritudinis publice nasceretur. Quapropter libertatem Ecclesiae propter Quapropter libertatem Ecclesiae propter Deum diligitis: quod praedicta vobis displiceant, verbis et factis ostendite. Et si litteras ad dominam imperatricem miseritis, id ipsum ex aliqua parte significate. In verbo veritatis vobis dicimus, quod amore rectitudinis et salutis animae nostrae, quae praedicta sunt, scripsimus. Si quae insipienter dicta sunt, date veniam. Et sint occulta quae diximus. Festinantius ad vos mittere non potuimus. Siquidem eo tempore, quo consuetudines coram domina imperatrice legimus, cum omni festinantia litteras istas praeperavimus, vobis mittendas. Nunc rogamus attentius, ut litteras vestras nobis dirigatis, statum vestrum et propositum continentes. Quidquid injunxeritis, fideliter exsequemur. Iterato veniam postulamus, et de prolixitate, et de audacia.