EPISTOLA V. PHILIPPI AD JOANNEM.  Defendit libros B. Hilarii de Trinitate et exponit duas difficiles sententias illius: 1. Mariam non dedisse originem corpori Christi. 2. Corpus Christi fuisse impassibile; quorum dictorum catholicum ostendit intellectum.
Vestram erga me dilectionem, non solum nunc ex litteris vestris, sed ex operibus jampridem intelligo, et ego, ut verum fatear, diligentes me diligo, et: Qui vigilant ad diligendum me, inveniunt me. Sed in hoc vestra dilectio major est, quia me prius dilexistis, et diligens diligi meruistis, et sic vestra quod suum est agit gratuito, mea vero utcunque respondet ex debito. Scio autem vestram non latere prudentiam, quia dilectio nutrit fiduciam qua dilectus ad loquendum, quamvis pulvis et cinis sit, confortatur, cum diligenti non deesse patientiam arbitratur. Loquar igitur ad dominum meum cum fiducia, et vos, quaeso, audite cum patientia, et hanc et illam, hinc et inde dilectio mea complectatur, ut ab ejus latere, nec ad modicum deflectatur. Neque enim vel fiducia, vel patientia commendabilis invenitur, nisi cum dilectionis nexu indissolubili devincitur, imo sine dilectione et fiducia in superbiam elevatur, et per iram patientia supplantatur, et sic demum pax illa radicitus exstirpatur, quae inter servos Dei prima et praecipua commendatur. Lectis litteris vestris, quibus meam, ut dicitis, fraternitatem cautiorem reddere voluistis, fluctuantem eam et magis dubiam reddidistis: dum ab eo quod antea extimabam quasi prudenter me sentire, compulistis aliquantulum dissentire. Librum etenim Athanasii, quem, sicut rogastis et mandastis, vobis miseram ad legendum, non putabam penitus respuendum, 20 sed sic eum legebam, ut quae in eo intelligere poteram hilariter amplexarer, quae vero non poteram, tanquam secreta et abscondita humiliter venerarer. Vestram quoque aestimabam divinis in Scripturis scientiam tam prudentem, et prudentiam tam scientem, ut sicut in eis nil praeter veritatis regulam sentiretis, ita et ipsius veritatis occulta intellectu lynceo videretis. Quia vero praedictum librum multa loqui falsa de Christo affirmatis, et ob hoc eum haesitatione postposita reprobatis, hebetudo mea plus quam dici valeat obstupescit, et cujus potius assensum praebeat, pace vestra dixerim, adhuc nescit. Hactenus quidem et illum, vel aliqua vel tanta loqui mendaciter non putabam, et vestram scientiam apud me non mediocriter commendabam: nunc cum alter alteri tam aperte contrarius habeatur, in neutro sum securus. Et cum simul utrumque commendare non possim, necessario sum alterum electurus. Quod si, Deo revelante, vestram esse cognovero sententiam per omnia veriorem, gaudebo consecutus scientiam ampliorem, vestraeque perspicaciae grates non modicas exhibebo, per quam hujusmodi beneficium obtinebo. Si autem certum habuero quod ille, non tanta de Christo mendaciter protestetur, vestram sententiam mea per omnia parvitas non sequetur, et in hoc, quaeso, vestra excellentia non gravetur: si apud quemcunque veritas inventa fuerit, tenenda judicetur. Nimirum cum attendo quia in claustro sacras ab infantia litteras didicistis, et in earum scientia non mediocriter profecistis, approbandum in eis extimo quod probatis, et suspectum habeo quod e contrario reprobatis. Cum autem considero quod librum illum Athanasius scripsisse memoratur, et Athanasii sana fides et profunda scientia solemniter commendatur, videor mihi ipsi arguendam incurrere levitatem, si cito credam illi libro haereticam inesse falsitatem. Denique meus Augustinus librum quem Athanasius contra haereticos scribit, invenitur magnopere commendare; et hunc esse scriptum contra haereticos, et praelatus titulus, et ipsius operis prosecutio videtur demonstrare. Quod si vestra prudentia istum ab illo commendabili Athanasio scriptum esse nullatenus arbitratur, et tam ejus titulus quam nostra aestimatio reprobatur, in hoc vobis contentiose nec volo nec debeo refragari, cum certum documentum mihi super hoc ad praesens non inveniam suffragari. Quisquis ergo eum scripserit, verba ejus sunt diligentius intuenda, et in eis intelligentiae competentis veritas requirenda, ut nec scriptoris auctoritas commendet vel excuset inventam falsitatem, nec praesumpta lectoris agilitas depravet occultam veritatem. In illo quidem libro cum eum legerem, scio me invenisse quamplura, quae meae parvitati visa sunt tam obscura, ut vix possem ad eorum intelligentiam pervenire, sensumque auctoris, vel ob difficultatem sermonis, vel ob mendositatem codicis invenire.
Sunt et alia quae me, ut verum fatear, permoverunt, et propter sui aliquantulam novitatem, mihi non satis placuerunt, sed eam quam mihi offensam intulerunt, non sum ausus imputare protinus falsitati, sed malui meae potius ascribere tarditati. Quia enim esse non merui perfectus in Scripturis, non praesumo praeproperam ferre sententiam de Scripturis obscuris, ne temere damnans ea in quibus mea caecitas offendit, jure perdam caetera quae meus intellectus utcunque comprehendit. Ea ipsa igitur diligentius relegens, tandem mihi visus sum invenire cujus modi sensum videretur illorum obscuritas operiri: quem etsi verbis multiplicibus nititur expedire, mihi tamen nisi pulsanti noluit aperire. Eapropter, ut jam aestimo, auctor hujus libri non est erroris arguendus, neque idem liber prudenti judicio respuendus, si tamen et quod sentio debet commendabile judicari, et hoc illum sensisse potest veraciter demonstrari. Ut enim alia praetermittam quae nominatim exprimere noluistis, ea quae dicis in decimo hujus operis libro pertinaciter et mendaciter praedicari, quae tam Bedae quam caeteris orthodoxis pluribus videntur adversari, si paulo diligentius attendere vestra prudentia voluisset, vel commodare, vel saltem tolerare sine damno fidei potuisset. Praedicat quidem, sicut asseritis, quia Christus initium corporis non sumpsit ex Maria, sed quasi ex Spiritu sancto, et quia in passione, nec tristis fuit, nec doluit; cujusmodi praedicatio non est, ut dicis, audienda, sed ei qui haec ex voluntate sine peccato egit, gratiarum actio referenda. . In praedicto libro auctor ejus intendit ostendere quod caro Christi miram et inexpertam nobis habuerit genituram, et ideo mirae et nobis inexpertae fortitudinis fuerit per naturam, ut, sicut in conceptione contra humanum morem nullum peccatum exstitit, sed pura sanctitudo, ita illum hominem conceptum et genitum naturalis quaedam supra humanum morem obtinuerit fortitudo. Hoc ostendere liber ille conatur, in hoc totus versatur, retundens quosdam haereticos, qui praesumebant Dei Filium blasphemare, pro eo quod homo factus humanas angustias non potuit evitare. Commendans igitur corpus illud quod Verbum Dei legitur assumpsisse, dicit illud non a peccati contagio initium vel originem accepisse, dum et Mater ejus 21 praegnans carnaliter invenitur, et tamen ad concipiendum nulla carnis concupiscentia praevenitur. Etsi enim Maria Evae filia non negatur, tamen sicut Eva concepisse a nullo qui recte sapiat affirmatur, quia Eva sic suo conceptui ministrare carnis materiam comprobatur, ut effectus ministrandi praecedentem concupiscentiam prosequatur. Ex quo Eva Deo per inobedientiam contradixit, carni ejus divina ultio aestum libidinis sic inflixit, ut postmodum ad effectum concipiendi nullatenus perveniret, nisi carnis concupiscentiam tam suae, quam alterius praesentiret. Et quoniam cum ad gignendum carnaliter pervenitur, caro gignentis prius carnali concupiscentia delinitur, non incongrue eadem concupiscentia potest nostrae carnis origo vel initium appellari, sine cujus praevio blandimento nostra generatio non potest consummari. Et hi quidem, qui ad gignendum nos carnis suae materiam infuderunt, ejusdem etiam in nos carnis concupiscentiam transfuderunt: et haec transfusio nostram omnium naturaliter inficit genituram, quia vitium quasi conversum dicitur in naturam. Propter quod Apostolus, tam nos quam caeteros, « natura filios irae » dicit , quia videlicet per illam sumus concupiscentiam generati; per illam originalibus vinculis obligati. Inde etiam idem peccatum, quo quisque nostrum antequam boni quidquam vel mali faciat naturaliter obligatur, originale non incongrue nominatur, quia ab illo caro nostra originem quodammodo videtur accepisse, et ei hoc initium generatio carnalis intulisse. Sed hanc originem, sive initium Christo Maria non donavit, quae tamen eum carnaliter generavit, quia et ad gignendum eum sementivam carnis suae materiam ministravit, et inter ministrandum nullo praeventu libidinis aestuavit. Hoc est quod Athanasius dicit: « Neque enim, ait, corpori Maria originem dedit, licet ad crementa partumque corporis, omne quod sexus sui est naturale contulerit. » Dicit Mariam corpori Christi originem non dedisse, et tamen omne quod sexus sui naturale est contulisse, in quo ostendit eam, et quod matris est proprium, id est carnis materiam, impendisse, et tamen nullam originalis vitii maculam intulisse. Hoc praedicat, hoc replicat, hoc diversis modis inculcando liber iste multiplicat: quod scilicet corpus Christi, quamvis nostro simile naturaliter habeatur, a nostrorum tamen contagio vitiorum nullatenus inchoatur. De quo ait quod « licet sexus sui officio genuerit, tamen non terrenae conceptionis suscepit elementis; » et infra: « Non terrenis inchoatum corpus elementis. » Et quid terrena elementa, vel terrenae conceptionis elementa velit intelligi, paulo post videtur ostendere, cum nostrorum corporum initia breviter invenitur describere. « Quod si terrena corpora, inquit, id est secundum elementa communium causarum initiata. » Communes igitur causas, quibus concurrentibus corpora nostra initiantur, elementa dicit terrena, id est vitiosa, propter quae et corpora nostra vocat terrena, non materiam designans, sed vitia quae ipsorum corporum sunt quaedam initia, quia post peccatum Adae, nisi parentes nostri concupiscentiae vitiis aestuarent, nullam profecto sobolem carnaliter generarent. De quibus vitiis alibi dicit: « Christus etiamsi vitiorum nostrorum origine esset conceptus. » Quod si Christus vitiorum nostrorum origine conceptus non est, unde conceptus est? De Spiritu sancto. Supervenit quippe Spiritus sanctus in Virginem, et operatus est conceptionis hujus originem: ad hoc replens Virginem, ut in concipiendo carnis suae materiam impertiret, ad hoc obumbrans ei, ut aestum libidinis non sentiret. Cum ergo dicitur vel Virgo de Spiritu concepisse, vel Christus a Spiritu carnis originem accepisse, non intelligitur quod divina substantia in carnem transierit, vel conceptionis hujus causa materialis exstiterit, sed adventus ejus in Virginem, et mira operatio designatur, per quam Virgo generat, et Christus mirabiliter generatur. Nostram quidem conceptionem operatur conjunctio maris et feminae, illam vero Verbum Dei, vel Spiritus manens in Virgine: et ideo hujus ratio de deorsum venire comprobatur, illius vero longe aliter ac desuper venire commendatur. De qua meus Augustinus in libro De Genesi ad litteram : « Ratio, inquit, conceptionis ejus, non a semine virili, sed longe aliter ac desuper venit. Quod est rationem hujus conceptionis longe aliter ac desuper venisse, hoc esse aestimo, a Verbo Dei, vel Spiritu originem accepisse, quia et Verbum Dei de sinu Patris veniens mansit in Virgine, et « Spiritus, inquit, sanctus superveniet in te . » Ideo Athanasius dicit: « Caro non aliunde originem sumpserat quam ex Verbo. Et infra de Christo: « Ipse, inquit, corporis sui origo est. » Et iterum: « Originem, inquit, ejus ex supervenientis in Virgine sancti Spiritus aditu testatus est. » Et infra: « Quod ex conceptu, ait, Spiritus sancti Virgo progenuit. » Et multa hujusmodi. Sive ergo Verbum Dei, sive Spiritus hanc originem dicatur operari, non debet absonum vel contrarium aestimari, quia et « Sapientia aedificavit sibi domum , » id est Filius Dei corpus suum; et: « Quod in ea, inquit, natum est, de Spiritu sancto est . » Cum autem seu Verbo, seu Spiritui haec operatio assignatur, non tamen egisse Maria quod suum est abnegatur, imo certum est illam carnis suae 22 materiam praestitisse, et hujus conceptionis causam materialem exstitisse. Spiritus vero sanctus, sicut vestra optime scripsit prudentia, in conceptione Christi non fuit materialis causa, sed efficiens. Et quid, quaeso, causa materialis profuisset, si non causa efficiens adfuisset: quae miro et inusitato modo virginem sterilem fecundavit, dum sementivam ejus carnem sine virili opere in corpus filii transformavit? Recte ergo ille Filius dici potest originem accepisse a Spiritu, quia de eo conceptus est, et nihilominus originem ex Maria, quia ex muliere factus est, ut ille causa efficiens, ista causa materialis sit, et vera mater veri hominis sit. Sicut enim ille verus homo, sic illa vera mater fuit, quae ex carne propria illum progenuit, quod Eutiches et qui cum eo erant negare praesumpserunt, et eum nil accepisse ex carne Virginis contenderunt. Dicebant quippe quia, etsi in utero Virginis fuerat incarnatus, non erat tamen ex illius semine procreatus, forte ne illi injuriam inferre viderentur, si ex tali materia eum esse genitum faterentur. Erroneam quorum sententiam Beda ille venerabilis, ad quem me remisistis, molitur evertere, et eos, imo eorum similes ad fidem convertere, asserens quia ille carnem sumpsit non de nihilo, non aliunde, sed ex proprio Virginis semine, « alioquin, ait, nec vere filius hominis diceretur, qui originem non haberet ex homine. » In quo non extimo eumdem Bedam Augustino, vel Athanasio contraria dicere vel sentire, neque illos econverso ab hujusmodi sententia dissentire, cum iste loquatur de materia corporis sementiva, ille vero de operatione divina. Quia enim desuper venit hujus conceptionis ratio, non incongrue dici potest inde originem accepisse conceptio, quia vero carnem traxit ex virgine, recte et originem habuisse perhibetur ex homine. Istud Beda contra Eutichem studuit approbare, illud Athanasius multipliciter commendare, nec in hoc alter alteri mihi visus est repugnare, sed suos quisque adversarios viriliter expugnare. Neque Beda ignorat, ut aestimo, desuper venisse conceptionis hujus rationem, neque Athanasius negat Mariam praebuisse sementivam sui corporis portionem, sed Beda id ad probandum suscipit quod quasi secundarium famulatur, ille vero quod primum et praecipuum operatur. Loquens autem ille de ratione conceptionis, quae prima et praecipua non immerito judicatur, non tacet de Maria quae, remota concupiscentia, quod matris est reliquum operatur, sed fatetur eam et ex seipsa filium genuisse, et non nisi a Deo eumdem suscepisse. « Virgo, ait, non nisi ex sancto Spiritu genuit quod genuit, et quamvis tantum ad nativitatem carnis ex se daret, quantum ex se feminae edendorum corporum susceptis originibus impenderent, » et caetera. Et alibi: « Cum praedicemus, inquit, ut vere Dei Filius verus hominis filius natus sit. » Et infra: « Officio, inquit, usa materno sexus sui naturam in conceptu, et partu hominis exsecuta est. » Et iterum: « Genuit, inquit, ex se corpus, sed quod conceptum esset ex Spiritu. » In his verbis satis aperte, et illam vere matrem, et illum vere filium hominis confitetur: quod minime posset dici, si non ex carne ejus veraciter nasceretur. Sed quia ille a vitiis nostrae originis, vel a nostris originalibus vitiis exordium non accepit, dum ejus praejacentem materiam carnalis concupiscentia non infecit, recte ejus originem Athanasius et mirabilem commendat, et commendabilem admiratur, quam novo genere descendens in Virginem Verbum Dei, vel Spiritus operatur. Unde et ipse, qui sic a Verbo Dei est susceptus, de Spiritu est conceptus, et si novit caeteris hominibus humanae substantiae veritate consimilem, dicit tamen naturali quadam virtute longe dissimilem, ut sicut in conceptione nil pertulit contrarium sanctitati, sic postmodum in anima vel corpore nil sufferret suae contrarium voluntati. Nos nimirum quia per parentum concupiscentiam generamur, et in ipsa origine peccatorum nexibus obligamur, nati quidem conditioni tam miserae subjugamur, ut, quamvis inviti, poenarum tamen angustias patiamur. Sic in ipso conceptu nostra natura vitiatur, sic praevalente culpa inevitabiliter infirmatur, ut, velit nolit, accidentibus angustiis affligatur, et quam in Adam ante peccatum acceperat, firmitatem perdere compellatur. Et quia a quoquam nostrum haec infirmitas, utpote jam ingenita, non potest evitari, usurpative natura meruit appellari. Jam ergo naturaliter infirmi sumus, jam naturaliter timore et tristitia, fame et siti, calore et frigore, flagellis et vulneribus affligimur, ita ut haec incommoda nec possimus penitus removere, nec possimus, cum acciderint, non dolere. Hic est ille sudor, in quo post peccatum panem nos rum miserabiliter manducamus; haec est illa infirmitas, in qua naturaliter laboramus; haec est natura cujus nexibus exui peroptamus, ut nostrae voluntati tandem nil contrarium sufferamus. Hanc naturam dicit Athanasius in Christo non fuisse; hujus eum infirmitatis non credit exstitisse, ut scilicet invitus quidquam molestiae vel in anima, vel in corpore pateretur, quamvis ei plurimum inferri videretur. Quia enim mater ejus viri consortium ignoravit, quia in concipiendo carnalis eam concupiscentia non foedavit: sed Spiritus superveniens, et obumbrans virtus Altissimi 23 fecundavit, illum sic genitum, fuisse dicit naturae tam potentis, ut posset evitare poenae molestias occurrentis. Sicut enim nostra nos vitiosa origo informavit, et ad patiendum et dolendum invitos subjugavit, sic et illum origo sua carens vitio roboravit, et ab ejus voluntate omnem prorsus molestiam relegavit. Passiones igitur suam in illum non potuerunt naturam exercere, dum ejus voluntati nihil potuerunt contrarium admovere, et cum ille cuncta videretur occurrentia sustinere, tamen nihil horum adversus eum potuit praevalere. Tantae quippe fuerat firmitatis, ut privari non posset jure proprio voluntatis; nec primatum in eo naturalis nostra infirmitas, vel infirma necessitas obtineret, sed sua in omnibus voluntas permaneret. Eapropter sicut natus est cum voluit, sic passus est quae voluit, afflictus ut voluit, non habens naturam, ut sicut nos dolere cogeretur, sed habens voluntatem, ut condolendo nostris doloribus mederetur. Hoc liber iste, de quo nobis sermo est, videtur praedicare, hoc praedicando multipliciter commendare: quod scilicet Christus, cujus omni vitio caruit genitura, ad illatas passiones non doluerit ex natura. Neque enim negat quin ille nostri et corporis et animi passiones pertulerit, perferendo doluerit, sed quia hunc dolorem non ei necessitas naturalis intulerit, sed ipse eum voluntate susceperit. Passus est, inquit, Dominus Jesus Christus, dum caeditur, dum suspenditur, dum crucifigitur, dum moritur, sed in corpus Domini irruens passio, necnon fuit passio, nec tamen naturam passionis exercuit, dum et poenali ministerio desaevit, ut virtus corporis sine sensu poenae, vim poenae in se desaevientis excipit. Naturam passionis tunc passio videtur exercere, cum patientem, velit nolit, ad dolendum potest compellere, cum juxta modum vel impetum, quo ista superveniens ingravescit, ille coactus vel animo vel corpore contabescit. Verum naturam passionis in Christo, sua passio nequaquam exercuit, dum ejus amaritudo adversus illum praevalere non potuit, quia etsi illi tumultus passionum, gravis et multiplex est inflictus, ille tamen non nisi quando, quantum, quomodo voluit, est afflictus. Unde et id quod sensit, dicit eum quodammodo non sensisse, et vim poenae saevientis sine sensu poenali excepisse, quia videtur non sentire poenam qui ea non gravatur, et videtur non gravari, qui voluntatis imperio ejus gravedinem moderatur. Virtus, ait, corporis, sine sensu poenae vim poenae in se desaevientis excipit. Et quia id forte plenum scrupuli videbatur, quod sine sensu poenae excepisse vim poenae memoratur, qualiter hoc debeat intelligi consequenter evidentius demonstratur, cum illius naturae haec quasi insensibilitas assignatur, nisi forte prudentiori aliter debere intelligi videatur, dum tamen constat quod in eisdem verbis veritas habeatur. « Habuerat, inquit, sane illud Domini nostri corpus, doloris nostri naturam, si corpus nostrum id naturae habeat, ut calcet undas et super fluctus eat. » Neque nostrum corpus ejus esse vult naturae, cujus corpus Christi est, neque illud econverso cujus et nostrum est, non quia non sit verus homo sicut et nos sed quia non vitiosus naturaliter sicut nos. Quod apertius in sequentibus monstrat. « Homo, inquit, ille de Deo est, habens ad patiendum quidem corpus, et passus est; sed naturam non habens ad dolendum, naturae enim propriae ac suae corpus est. » Et paulo post: « Habuit enim corpus, sed originis suae proprium, neque ex vitiis humanae conceptionis existens. » Et infra: « Species, inquit, et veritas corporis hominem testetur: sed naturas vitiorum ignoret. » Naturas igitur vitiorum ignoravit, quia vitia infirmitatis nostrae non naturaliter, sed voluntarie toleravit. Unde et alibi: « Demonstrati, inquit, non ambiguum est in natura ejus corporis, infirmitatem naturae corporeae non fuisse, et passionem illam, licet illata corpori sit, non tamen naturam dolendi corpori intulisse, quia, quamvis forma corporis nostri esset in Domino, non tamen in vitiosae infirmitatis nostrae esset corpore, qui non esset in origine, quod ex conceptu Spiritus sancti Virgo progenuit, quod, licet sexus sui officio genuerit, tamen non terrenae conceptionis suscepit elementis. Genuit enim ex se corpus, sed quod conceptum esset ex Spiritu, habens quidem in se sui corporis veritatem, sed non habens naturae infirmitatem, dum et corpus illud corporis veritas est, quod generatur ex Virgine, et extra corporis nostri infirmitatem est, quod spiritualis conceptionis sumpsit exordium. » In his verbis ostenditur quod Christus caeteris hominibus virtute naturae praepolleat, et ejusdem naturae non sit ut doleat, et causa interseritur, quia scilicet vitiosa nostrae originis elementa nescivit, quae origo nos miseros et peccato et poena peccati naturaliter irretivit. Illi neutrum infirmitas naturalis inflixit, nec sibi quaevis molestia, vel in animo vel in corpore contradixit, imo sicut sine peccato et nasci potuit et natus permanere, sic poenarum molestias potuit * vel non pati, vel passus, non dolere. Maximus episcopus: « Quod Christus, inquit, esuriebat ut homo, non erat fragilitatis corporeae, sed coelestis gratiae sacramentum. » Et infra: « Video, inquit, illum esurire, et necessitatem in eo non video manducandi. » 24 Quod ergo esuriit vel quidquid aliud sustinuit, non contradictio, non necessitas, non invitum fuit vel animi vel corporis detrimentum, sed coelestis gratiae sacramentum. Quia enim propositum ejus fuit hominibus medicinae remedium impertire, prout eorum languoribus noverat expedire, sic in veritate substantiae, vel formae consimilis apparuit eisdem visibilis, ut habens ab origine miram naturae firmitatem ad patiendum tamen quae infirma sunt, inclinaret misericorditer voluntatem, habens ex natura ut posset passionibus non gravari, habens ex voluntate ut compatiendo posset infirmantibus suffragari. In hoc quippe corpus ejus vel animus a nostro differebat, quod sua eum infirmitas dolere non cogebat; sed quia ejus dolor nobis necessarius existebat, nobis non sibi dolorem voluntarium sufferebat. Sicut enim potuit non dolere si voluit, sic potuit et dolere cum voluit: voluit autem quando vel quantum nobis necessarium vidit esse, qui non tam dolere venerat quam prodesse. Ille ergo non doluit nisi volens, ego autem doleo etsi nolens; et ideo etsi mihi consimilis propter assumptam humanae substantiae veritatem, longe tamen fuit dissimilis, per naturae, de qua loquor, mirabilem firmitatem. Quam ejus firmitatem et meus Augustinus commendare videtur, cum super Joannem de turbata ejus anima loqueretur. « Non est, inquit, ullo modo dubitandum, non eum animi infirmitate, sed potestate turbatum, ne nobis desperatio salutis oriatur, quando non potestate sed infirmitate turbamur. » Ille ergo potestate, nos non potestate sed infirmitate. Mira distantia, de qua et statim subjungit: « Ineffabili, ait, distantia, universum genus humanum animi fortitudine superabat, nunquid eadem prorsus, qua et nos infirmitate corporis laborabat? Imo, ut extimo, sicut animi, ita et corporis fortitudine a nobis differebat, quam differentiam sua ei munda conceptio conferebat, quae sicut nova exstitit, cursum nesciens caeteris hominibus naturalem, sic ei novo genere firmitatem contulit singularem. » Infirmum quidem corpus ejus fuit, in eo quod pati potuit et dolere, quam infirmitatem resurrectionis gratia voluit abolere, sed firmum fuit, quia carens natura vitiosa, vel vitio naturali, quam firmitatem ex conceptione traxerat spiritali. Propter illam infirmitatem, quae tam potestate quam voluntate est assumpta, et gloriosae resurrectionis beneficio est consumpta, passibilis et mortalis fuisse veraciter praedicatur, et eum languores nostros et infirmitates portasse plagas Isaias propheta protestatur . Propter illam vero firmitatem, quae ei accidit ex natura, quam ei non concupiscentialis, sed spiritualis contulit genitura, universum genus humanum superasse ineffabili distantia perhibetur, ita ut super ea expavescens diabolus miraretur. Hanc enim distantiam, sicut Leo papa dicit, et diabolus voluit explorare, cum post jejunium, Christus ausus est attentare. « Expavescens, inquit, in eo quadraginta dierum noctiumque jejunium, explorare callide voluit, utrum hanc continentiam donatam haberet, an propriam: ut non metueret deceptionum suarum opera resolvenda, si Christus ejus esset conditionis, cujus et corporis. » Continentiam quippe qua diebus quadraginta Christus, nihil comederat, non sicut Moyses et Elias donatam recens receperat, seb ab origine propriam, id est naturalem habuerat: quid etsi corporis nostri erat, nostrae tamen conditionis non erat, quia, sicut nihil in origine vitiosum, sic in opere nihil sibi repugnans vel contrarium sentiebat. Verum cum nostram in se certi causa mysterii esuriem recepisset. gavisus est diabolus, quod signum in eo naturae passibilis invenisset, et putans cum ejus esse conditionis, cujus et corporis, tandem et deceptionum suarum tendiculas procaciter objectavit, sperans posse decipi quem esuries verum esse hominem demonstravit. Cujus spes et deceptio, nil quod speravit est adepta, imo ab eo quem decipi posse credidit, est decepta, quia in quo inventa est affectio esuriendi, in eo nulla inventa est necessitas comedendi, quia, sicut potuit, cum voluit, esuriem sustinere, sic ad eam removendam nullo cibo inventus est indigere. Cognito itaque et illum verum esse hominem qui esuriebat, et non nostrae infirmitatis hominem qui cibo non egebat, admirans diabolus et confusus recessit, et ad ministrandum ei angelorum exercitus laetabundus accessit. Eapropter Athanasius de passionibus Christi loquens, non eas imbecilli naturae vel naturali imbecillitati, sed potius ascribit voluntati, sciens et firmissime tenens eum et doluisse, et non naturaliter sed voluntarie doluisse. « Pro nobis, inquit, dolet, non et doloris nostri dolet sensu, habens in se doloris corpus, sed non habens naturam dolendi; » et infra; « Non est, inquit, vivificaturi fiere, neque glorificandi dolere, et tamen vivificat qui flevit et doluit. » Hic aperte fatetur eum et flesse et doluisse, quamvis hoc ejus non fuerit, id est, quamvis ex necessitate vel natura non ei acciderit. « Ascribe, inquit, infirmitatem: si illi necessitas est et natura et si ibi vis est. In Christi passionibus necessitatem, naturam, violentiam non vult esse, sed quidquid sustinuit, vel doluit, voluntatem, sacramentum, potestatem, triumphum dicit esse. « Quis, rogo, ait, furor est totum hoc ad contumeliam imbecillis rapere naturae, quod 25 et voluntas est, et sacramentum, quod et potestas est et triumphus. » Nulla jam dubietas relinqui videtur, quin iste fateatur Christum doluisse, et ex voluntate doluisse, eum nos naturaliter insitum habeamus ut non ex voluntate, sed ex necessitate poenaliter doleamus. In quo, ut videre videor, cum caeteris sane sapientibus sentit, et ab eo fides recte credentium non dissentit: quae dicit Christum « virum dolorum » juxta Isaiam , sicut et vos optime scribitis exstitisse, et cum carne nostra, nostras affectiones sine peccato ex voluntate suscepisse. Quocirca miror summopere quare hujus lectionem esse inutilem extimastis, imo respuendam tanquam fidei contrariam indicastis: quod nequaquam, ut aestimo, tam libere fecissetis, si ei paulo diligentiorem operam dedissetis. Etsi enim ibi aliquid invenitur quod per se consideratum debet forsitan accusari, potest, nisi fallor, consideratis praecedentibus vel consequentibus excusari, et ad condemnandum quemvis librum, non est praetendenda duarum vel unius scrupulositas dictionis, sed consideranda totius series lectionis. Nusquam enim simul omnia possunt dici, et sunt nonnulla quibus singularibus potest merito contradici; sed cum omnia pariter attenduntur, quae videbantur respuenda, plerumque praesidio circumjacentium muniuntur. Quod si est illic aliquam sententiam invenire, quae nullo pacto possit veritatis regulae convenire, nunquid propter illam liber iste est contemnendus, vel potius ab his qui fissam habent ungulam totus, sicut scribitis, respuendus? Nunquid propter unam falsitatem, quae vera sunt reliqua debent a lectione prudentium removeri, cum Apostolus moneat legi omnia, quod bonum est teneri? Sed neque ille, ut extimo, fissam habet ungulam, qui cum falso et verum novit respuere, sed qui utrumque legens ab invicem novit prudenter discernere. Neque haec dixi vel scripsi ut praesumerem vos docere, et scabello dignior in hemicyclio residere, sed vestram volo prudentiam humiliter commonere, ut his quae dicta sunt dignetur diligentiam adhibere. Et si ea veritati posse viderit convenire, dignetur affectu benevolo consentire; si vero cognoverit contra veritatis regulam quidpiam me sentire, aegroto ignoranti vel inscio aegrotanti curet et medicinalem scientiam, et correctionem congruam impertire. Neque enim sic diligo palpationis consentaneae blandimenta, ut recusem secantis medici ferramenta, sciens meliora esse diligentis vulnera vel cruenta, quam odientis oscula fraudulenta . Ad haec ergo quae dicta sunt, volo vos non tacere, sed quod dignum vobis videbitur, respondere, quia, quidquid dixeritis, mea parvitas non laedetur, si tamen illud veritas, veritatem dilectio comitetur. Valete. Denique postea quam litteras istas composui, et quo claudi solet epistola ultimum Valete apposui, comperi a magistro Gisleberto, Pictaviensi episcopo, quod librum istum, de quo nobis sermo est, scripsit non Athanasius, sicut noster titulus praemittitur, sed Hilarius Pictaviensis, cujus etiam et fides et doctrina commendabilis invenitur. Nudius enim tertius cum essem Parisius, idemque magister et episcopus Gislebertus mihi colloqui dignaretur, inter loquendum protulit de libro illo quemdam versiculum: « Sic, ait, inquiens Hilarius de Trinitate. » Quem versiculum optime recognoscens, statim quaesivi si operis illius, de quo ille versiculus assumptus est, Hilarius veraciter auctor erat, quia nostri codicis titulus Athanasium praeferebat. At ille, ne me error tituli redderet dubium, totius principium operis memoriter duxit ad medium, addens et quoto librorum numero clauderetur, et in quo eorum ille, quem dixerat, versus haberetur. Quae omnia cum hujus operis veraciter esse cognoscerem, addidi quaerere si totum idem opus fide dignum debeat judicari et ille: « Quidquid, ait, in eo continetur dignum est commendari. » Sic per illum et error meus est de auctore hujus operis amputatus, et intellectus meus de veritate ejus dogmatis confirmatus. Iterum Vale.
(diligentem) (Ephes. II) (cap. 20) (Luc. I) (Prov. IX) (Matth. I) (cap. 53) (Isa. LIII) (I Thess. V.) (Prov. XXVII)