EPISTOLA V.
Minimus episcoporum ancillae Christi AGENOBIDI.
Post clamorem mediae noctis intrare cum sponso ad nuptias: « Fallax gratia, et vana est pulchritudo; 1399 mulier timens Dominum, ipsa laudabitur . » Hanc sapientis Salomonis sententiam a te, dilectissima filia, comprobatam, et non tam voce confirmatam quam opere, vehementer congratulor; quippe quae non solum pulchritudinis tuae gratiam, sed et gloriam divitiarum, ac saeculi voluptates; et, quod inter omnia haec majus est, conjugis filiorumque affectum pro Dei amore quasi nihilum contempsisti. Si ergo secundum sententiam Salvatoris, qui plus amat temporalia, quam ipsum, dignus Deo non est, tu profecto digna Chrito esse coepisti, quem plus amasti, quam mundum. Sed quoniam non incipere, sed perficere laudabile est, propterea quod alterum ex levitate animi quandoque, alterum vero semper ex mentis virtute procedit, studendum tibi summopere est, et totis viribus enitendum, non solum ut jam apprehensa retineas, verùm etiam ut novis semper augmentis retinenda apprehendere contendas. Talis enim est nostrae mortalitatis conditio, ut eumdem statum diu servare non possit, ibi deficere statim incipiens, ubi proficere velle desierit. Quapropter sic tibi quotidie vivendum est, tanquam ipsa die primum incoeperis, id est, ut nihil te promovisse credas, dum restet aliquid commonendum. « Fratres, inquit Apostolus, ego me non arbitror comprehendisse; sequor autem, si forte comprehendam . » Et alibi: « Quae quidem retro sunt obliviscens, et in anteriora memetipsum extendens, sequor ad destinatum . » Si ergo sanctus Apostolus, tantam a Deo consecutus gratiam, ut coeli quoque secreta cognosceret, et non arbitratur se comprehendisse, quandiu scilicet peregrinaretur a Domino, quis mortalium vel sanctissimus se aliquid assecutum esse confidat? Nam, sicut scriptum est: « Cum consummaverit homo, tunc incipiet . » Et Dominus ad discipulos loquens, inter alia dicit: « Cum haec omnia feceritis, dicite: Servi inutiles sumus; quod debuimus facere fecimus . » Hoc est: Si Domino sua tantum quantum debebamus persolvimus, nihil ei utilitatis ex nostro contulimus. « Quid enim habes quod non accepisti? » Haec autem dico, charissima, non ut tibi taedium desperationis incutiam, sed ut te ad humilitatis custodiam provocem, ne forte dum tua rudimenta dignis mundus laudibus prosequitur, spiritus elationis, quod absit! tibi latenter subrepat, quasi quae sola nobilium feminarum id loci vel temporis evangelicum praeceptum impleveris, omnibus quae possidebas renuntians, ut Christum nuda sequeris; unde te plurimi jam beatam, et cum mundo diabolum vicisse pronuntiant. Sed tibi longe aliter sentiendum est, sicut 1400 et sentire te credo, quoniam omnis qui opera carnis abdicans, religiosam vitam aggreditur, non tam continuo vincit inimicum quem provocat, et tunc primum nequissimi hostis incipit experiri argutias, cum ei manifestum certamen indixerit. Neque enim palaestrita, cum vestes projecerit oleoque membra perunxerit, illico de victoria stat securus, imo potius quanto ad pugnandum paratior, tanto fit discriminis incerto vicinior. Sic et qui fluvium procellosum nudatus parat trajicere, aptior quidem factus est ad natandum, sed nondum certus utrum valeat enatare. Tibi quoque tuique similibus, quae abjectis vitae saecularis impedimentis, ad luctandum cum nudo scilicet adversario nudae prodiistis, ad superanda flumina Babylonis exerta brachia praeparastis, gravis instat conflictus, discrimen incumbit non modicum; et si paululum mentem manumve remiseritis, turpis ruinae, vel certe pessimae necis metus intenditur. Neque enim cessat antiquus, non solum tibi de futuris insidias struens, sed et de praeteritis certamen accendens. Revocat ad memoriam pristinas voluptates, si forte fatigatam praesenti molestia mentem, praeteritarum saltem illecebrarum recordatio blanda demulceat. Novit callidus sumere tentandi de virtute materiam, et de sanctorum abstinentia consuevit accendere desiderium epularum. ipso instigante, quondam in deserto populus murmuravit, desiderans ollas carnium quas reliquerat in Aegypto ; quas utique carnes, non tam cibum corporis opulentum, quam carnalium voluptatum bullientem cupidinem debemus agnoscere. Novit de futuro taedium suscitare, et de itineris asperitate vel spatio terrere animum viatoris, quasi qui per amoena voluptatum diutius potuisset vitam producere, et bonis perfrui juventutis; sicque demum in senectutem brevi labore requiem promereri. Hujusmodi suggestionibus religiosae militiae tirones non desinit inquietare. Tu vero, ancilla Christi, contra haec omnia scuto fidei te protege, et praeterita obliviscens, in altiora, sicut dictum est, temetipsam ex tende, in illo habens fiduciam cui te commisisti, qui non patietur te tentari supra id quod potes, sed faciet cum tentatione etiam proventum ut possis sustinere . » Nam Dominus omnium, qui te in filiam adoptavit, et te unico suo regi nostro dignatus est desponsare, ipse te blando sinu complectitur, dulcibus te verbis alloquitur, dicens: « Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, et concupiscet rex decorem tuum, quoniam 1401 ipse est Dominus Deus tuus, et adorabunt eum . » Obliviscere ergo vitiorum populum, quem amasti: exsecrare opera diaboli, quae fecisti. Ipse est enim pater male agentium, juxta quod Dominus ad Judaeos loquitur, dicens: « Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere . » Audi ex lege verba consolationis, ne incurras ex suggestione peccati periculum damnationis. Dices cum audieris: « Narraverunt mihi iniqui fabulationes, sed non ut lex tua: omnia mandata tua veritas, etc. » Vide perspicaci mentis oculo quanta sit in temporalibus vanitas, quanta in aeternorum dilectione suavitas. Audi, inquam, filia, et vide, quia mundus nec audit, nec videt. « Cui enim non praesto sunt haec, » sicut ait apostolus Petrus, « caecus est, et manutentans, oblivionem accipiens purgationis veterum suorum delictorum . » Ponamus ergo, si placet, exempli gratia, aliquam fortunatarum, ut mundus putat, mulierem, nobilitate pollentem, forma praecipuam, deliciis affluentem, prole fecundam, conjugis amore felicem; ad hoc ei diuturna vitae spatia concedamus, quibus ei luxuriari liceat, et omnimoda perfrui voluptate. Quid tamen in his omnibus verae felicitatis invenies? Nam, ut caetera praetermittam incommoda, quae falsis bonis necessario permista sunt, sollicitudinis videlicet et laboris, curarumque pervigilum ac timoris, causarumque ac negotiorum, sine quibus omnibus hic administrari non possunt, quae procul dubio illam ipsam mundi delectationem interpellant atque contaminant, ad ultimum certe morte omnia; finiuntur, nisi quod acriores sentient poenas qui mollius fuerunt in saeculo conversati; et cum causae perierint, sine fine supererunt rationes causarum. Natura enim comparatum est, ut tanto quisque mortem cruciatumque timeat, quanto plus deliciarum novit in vita. « Noli » igitur « aemulari in malignantibus, neque zelaveris facientes iniquitatem, quoniam tanquam fenum velociter arescent, et quemadmodum olera herbarum cito decident. Spera in Domino, et fac bonitatem, et inhabita terram, et pasceris in divitiis ejus. Delectare in Domino , » quoniam: « Quam bonus Israel Deus, his qui recto sunt corde . » Habe igitur, ancilla Christi, rectum cor, et non moveantur pedes tui, neque zeles super iniquos, pacem peccatorum videns. Non audias exteriora cum mundo. Inclina aurem tuam, et audi interius veritatem a Christo. Intra in sanctuarium Dei, et intellige in novissima eorum, et dices: « Quomodo facti sunt in desolationem; perierunt propter iniquitatem suam. Velut somnium surgentium, Domine; in civitate tua imaginem ipsorum ad nihilum 1402 rediges . » Imaginaria etenim sunt bona temporalia, et velut in somno possidentur, juxta quod alibi dicit: « Dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis . » Audi etiam aliquid de sapientia Salomonis: « Si, » inquit, « multis annis vixerit homo, et in his omnibus laetatus fuerit, meminisse debet tenebrosi temporis, et dierum multorum, qui, cum venerint, vanitatis arguentur praeterita . Ad ultimum audi ipsum Dominum et Deum nostrum dicentem: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego requiescere vos faciam. Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris; jugum enim meum suave est, et onus meum leve . » Suave ergo est servire Deo, laboriosum vero servire diabolo; sicut dicturi sunt impii sero in damnatione poenitentes: « Ambulavimus vias difficiles, et lassati sumus sine causa . » Vidisti igitur ex ratione, et ex sacrae auctoritate Scripturae, saecularis gloriae cum molestiis vanitatem; vide et ex utroque veram vitae humilis et religiosae suavitatem. Quid enim suavius quam necessariis esse contentum quae quidem naturae pauca et parva sufficiunt, nec circa superflua, quae immensa sunt et innumerabilia, fatigari? Cupiditati enim nihil satis est, quae magis, cum pascitur, irritatur. Quantis autem et difficilibus ac laboribus implicantur, qui terrena sectantur desideria, ut desiderata valeant adipisci? Tantis econtrario carent angustiis qui eadem contempserunt. « Est autem quaestus magnus, teste Apostolo, pietas cum sufficientia: nihil enim intulimus in hunc mundum, sed nec auferre quid possumus; habentes autem alimenta et quibus tegamur, his contenti simus. Nam qui volunt divites fieri, incidunt in laqueum, et in tentationes diaboli, et desideria multa, et inutilia, et nociva, quae mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas, quam quidam appetentes, erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis . » Qui ergo terrena carent cupiditate, carent et doloribus, carent et laboribus, non cruciantur invidia, non extolluntur superbia, non sollicitudinibus distenduntur, sed gaudent, sicut dicit apostolus Petrus, « in incorruptibilitate quieti et modesti spiritus, qui est in conspectu Dei locuples . » Quae enim exteriores divitiae possunt interiori de bona conscientia comparari? De quo Dominus ad discipulos: « Et gaudium, » inquit, « vestrum nemo tollet a vobis . » Et de quo apostolus Paulus: « Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae . » Haec, dilectissima, ad consolationem scribenda curavi, delectatus bono famae tuae 1403 odore, quem ab his qui vitam tuam propius inspexere, percepi. Sed ne tibi majoribus et utilioribus circa Dei servitium studiis occupatae, haec omnia quasi nimis prolixa frequentius relegere forte non vacet, visum mihi est in fine epistolae breviorem vivendi formulam ex majorum sententiis comparare, ad quam saltem velut ad speculum saepe recurras, ut si quid in te quod displicere debeat ex hujus inspectione cognoveris, ad honestatis regulam statim revoces atque componas. Nam et dum vitam diligeres saecularem, habitus vultusque tui speciem ad speculum corrigebas. Consistit itaque supradicta vitae formula, ut breviter colligam, in quatuor virtutum observantia, quae diversis solent nominibus appellari. Harum prima est prudentia; secunda, magnanimitas; tertia, continentia; quarta, justitia. Si ergo prudentiam sequi desideras, tunc recte vives, si omnia prius aestimes et perpendas, et dignitatem rebus, non ex opinione multorum, sed ex earum natura constituas. Res transitorias non mireris, nec magni aestimes quod caducum est. Si prudentiam amplecteris, ubique sis eadem, et prout rerum ac temporis varietas exigit, ita te accommodes tempori, nec te in aliquibus immutes, sed aptes, sicut manus quae eadem est, et cum in palmum extenditur, et cum in pugnum astringitur. Prudentis est examinare consilia, et non cito facili credulitate prolabi, futura prospicere, et quae contingere possunt, animo cuncta proponere. Prudens nunquam dicet: Non putavi hoc fieri, quia non dubitat, sed exspectat; nec suspicatur, sed cavet. Cogitationes vagas, et velut somno similes, non recipias. Cogitatio tua stabilis et certa sit. Sermo tuus non sit inanis, sed aut suadeat, aut moveat, aut consoletur, aut praecipiat. Lauda parce, vitupera parce, ne vel malignitatis vel adulationis suspicionem incurras. Id quaere quod potest inveniri; id disce quod potest sciri. Magnanimitas vero, quae et fortitudo dicitur, si insit animo tuo, cum magna fiducia vives libera, intrepida; nunquam judicabis tibi contumeliam fieri. De inimico dices: Non nocuit mihi, sed animum nocendi habuit. Et cum eum in potestate tua videris, vindictam putabis vindicare potuisse. Scito enim honestum et magnum vindictae esse genus ignoscere. Magnum humani animi bonum est constare sibi, et non tremere, sed finem vitae intrepidum exspectare. Hoc bonum sola confert magnanimitas. Continentiam autem, quae et temperantia nominatur, si habueris, removebis superflua, et in arctum tua desideria contrahes; considerabis quantum natura poscat, et 1404 quantum cupiditas expetat; impones concupiscentiae frenum, et omnia, quae sunt blandimento, rejicies; edes citra crudelitatem , bibes citra ebrietatem. Nec praesentibus deliciis inhaerebis, nec desiderabis absentes. Victus tibi constabit ex facili, nec ad voluptatem, sed ad cibum accedes. Palatum tuum fames excitabit, non sapor, atque ita quasi ad exemplar divinum composita, a corpore ad spiritum quantum poteris abduceris. Si continentiam diligis, fugito turpia antequam accidant, nec quemquam alium plus quam te ipsam verearis. Omnia tolerabilia praeter turpitudinem crede. A verbis quoque turpibus abstine, quia licentia eorum impudentiam nutrit. Non sit tibi scurrilis, sed grata urbanitas; sales tui sine dente sint, joci sine vilitate, risus sine cachinno, vox sine clamore, incessus sine tumultu. Quies tibi non desidia erit, et cum ab aliis ludetur, tu sancti aliquid honestique tractabis. In vestibus mediocritatem servabis, ut nec splendidae sint, nec abjectae; quia, sicut dicit Hieronymus, alterum delicias, alterum gloriam redolet. De justitia aliis et aliis modis tractant philosophi, et eam esse volunt virtutem tribuentem cuique quod suum est. Cujus tu officia, quantum ad religionem tuam attinet, poteris exercere, si spiritum tuum Deo, corpus vero subdas spiritui. Injustum est enim et praeposterum inferiora superioribus repugnare. Si nemini facere velis injuriam, si cunctis prodesse cupias, quoniam et tibi a nullo injuriam optas fieri, prodesse autem tibi vis cunctos; si omnibus pro aetatum, conditionum, officiorum, meritorum differentia debitam exhibeas reverentiam; postremo, si omnia mala quae in te sunt tibi imputes, quidquid vero boni Deo attribuas. Sic enim fiet, ut nec alteri noceas per iniquitatem, nec tibi ipsi per elationem. Orantem pro nobis religionem tuam Christus custodiat, dilectissima soror.
(Prov. XXXI, 30) (Phil. III, 13) (ibid., 14) (Eccli. XVIII, 6) (Luc. XVII,
10) (I Cor. IV, 7.) (Exod. XVI, 3) (quae aptior religioni sit
aetas) (I Cor. X, 13) (Psal.
XLIV, 11) (Joan. VIII, 4) (Psal. CXVIII, 85.) (II Petr. I, 9) (Psal. XXXVI, 1) (Psal. LXXII,
1) (ibid., 19) (Psal. LXXV, 6) (Eccle.
XI, 8) (Matth. XI, 29) (Sap. V, 7) (I Tim. VI, 6) (I Petr. III, 4) (Joan. XVI, 22) (II Cor. I, 12)
[est] [ f. difficultatibus] [ f. cruditatem]