I.  Ad episcopum Lincolniensem.--De quibusdam in divina pagina titubantibus.   (Circa ann. Chr. 1108.)
Si quis praedicat et praedicando temere definiat aliquem non posse salvari quacunque hora manus suas poenitentiae dederit, fallitur, sicut Veritas testatur, nec catholice sentit. Ipsa enim inquit: In quacunque die peccator conversus fuerit, peccata ejus non reputabuntur ei; sed vita vivet, et non morietur . Inde Augustinus contra Faustum: « Poenitentia cordis aboleri peccata, etiam in ultimo vitae spiritu indubitanter credimus. Qui vero aliter sentit, non Christianus est, sed Novatianus. » Inde Gregorius super Ezechielem: « Nunquam sera est poenitentia a poenitente, propheta asserente: Quacunque hora peccator ingemuerit, salvus erit . Nec latro in cruce pendens veniam habuisset, si bona voluntas unius horae non subvenisset. » Inde Hieronymus contra Jovinianum: « Poenitenti, et vero corde gementi, si statim moritur, bona voluntas quasi opera fecisset, reputabitur. » Inde ad Damasum: « Ne cui sera videatur esse poenitentia, Christus in cruce poenam homicidii fecit martyrium. » Cui consonat Hilarius dicens: « Poenitudo mores immutat, et longa temporum crimina in ictu oculi pereunt, si bona cordis nata fuerit compunctio. » Est autem compunctio humilitas cordis cum recordatione peccatorum et lacrymis. Inde Gregorius in Moralibus: « Omnis strepitus pravae actionis obmutescit vi bonae compunctionis. Si enim cor vere dolet, vitia contra nos obmutescunt, et a mente tribulatione doloris attrita tanquam fumus evanescunt. Iste est spiritus qui conterit naves Tharsis, id est vis compunctionis, quae mentes mari, id est mundo deditas, tribulationis gemitu salubriter afficit. » Inde Ambrosius: « Vera peccati poenitentia est, ab eo quod poenitendum intellexeris, desistere. » Inde Calixtus papa: « In poenitentia tantum valet longitudo temporis, vel confessio oris, quantum vera compunctio cordis. Si quis enim ore confitetur, et corde non credit, inter illos computatur, de quibus legitur: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me . Inde Alexander papa: Nihil ita Dei misericordiam captat quemadmodum cor poenitentis. » Inde presbyter venerabilis: « In Christianis non principium, sed finis quaeritur; quia unusquisque de fine suo judicabitur. » Cujus enim finis bonus est, ipsum quoque bonum est. Quid etiam ipse Deus mulieri in adulterio deprehensae respondeat audiamus: Vade, jam amplius noli peccare . Petrus autem culpam trinae negationis, foras egressus amarissime flevit, et mox ab ipso Domino indulgentiam habere meruit. Quem papa Gregorius imitatur dicens: « Lacrymis amarissimis conscientiam nostram baptizemus, quia post baptismum magnitudine peccatorum vitam inquinavimus. » Nemo tamen de magnitudine peccatorum desperet, dicendo: Peccata mea multa sunt in quibus usque ad senectutem perseveravi, et jam amplius veniam non potero promereri, maxime quia illa me dimiserunt, non ego illa. Absit ut talis de misericordia Dei desperet; magna namque et ineffabilis Dei pietas non vult alicui in aliquo tempore ponere metas. Quicunque enim nimfo peccatorum fasce gravantur, si gravati ad Dominum convertantur, illico peccatorum nimio fasce alleviantur. Deus enim magis approbat in extremis vitae puritatem mentis, quam longam cordis munditiam in fine a bono deficientis. Verbi gratia: Latro per ante facta dignus erat inferno; sed puritate mentis coronatus adiit paradisum. Quidam vero eremita angelicam vitam ducens, dignus erat paradiso, sed semel lapsus in culpam, damnatus descendit ad infernum. Amplius, sicut sanctum Evangelium testatur, paterfamilias undecima hora conducit operarios, et aequalem vitae mercedem solvere dignatur. Unde constat quod poenitentia non est in numero dierum, vel in longo tempore afflictionis; sed in amaritudine cordis Qui enim in Christum credit, etiamsi in multis moratur peccatis, fide sua vivit in aeternum, sicut ipse ait in Evangelio: Ego sum resurrectio et vita; qui credit in me, etiam si mortuus fuerit, vivet . Et alibi: Ego sum via, veritas et vita ; via sine errore quaerentibus; veritas sine falsitate invenientibus; vita sine morte manentibus. Quod autem Apostolus ait: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem ; verum est, quia confessio poenitentibus necessaria est. Quod enim de Christo credimus, non erubescere, sed confiteri coram omnibus debemus. Et si aliquis pro fidei confessione occiditur, licet quibusdam vitiis sit praepeditus, tamen in illa occisione ita mundatur, ut statim in aeternam gloriam suscipiatur. Et hoc est, Ore autem confessio fit ad salutem. Cum autem confessio oris fiat ad proximum, confessio cordis ad Deum, si aliquo eventu confessio oris impediatur, non tamen idcirco cordis confessio infructuosa reprobatur. Augustinus enim de Sodomitis in lacu submersis tractans, dicit: Quod quidam ex illis salvati sunt, per bonam compunctionem, et verum cordis gemitum, quia non solum superfluae cogitationes, sed etiam pravae actiones ante vim compunctionis fugiunt.
Si quis tamen importunus asserit neminem posse salvari, nisi possit ore confiteri, non bene discernit confessionem, nec ejus talem cognovit divisionem. Confessio alia cordis, alia oris, alia utroque modo. Bonum est quidem et laudabile confiteri corde et ore, Jacobo apostolo attestante qui ait: Confitemini alterutrum peccata vestra , etc. Qua auctoritate, sicut quidam putant, non laedimur; quia hoc tantum sane de valentibus et confiteri nolentibus intelligitur. Quia nimirum si aliquis pro aliqua infirmitate, sive etiam ab ipsa nativitate confiteri ore impotens efficiatur, cum bonam et discretam confitendi ore habeat voluntatem, si corde confiteatur, discretorum judicio prorsus alienus a salute non judicatur. Inde Propheta: Desiderium pauperum exaudivit Dominus , id est humilium non de se, sed gratia Dei confitentium. Petitionem cordis eorum audivit auris tua . Et alibi: Sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum . Inde Salomon: Omni custodia serva cor tuum, quia ex ipso vita procedit . Quod autem aliquis loqui corde vel confiteri possit, ipse Deus aperte demonstravit, cum Moysi tacenti respondet: Quid clamas? Tacebat enim quantum ad strepitum vocis, sed loquebatur devotione cordis. Proinde si quis toto corde, tota anima, et tota mente Deum diligeret, et affectum tantae dilectionis labiis explicare non valeret, quis praesumptuosus eum a misericordia Dei alienum judicare praesumet? Cum enim interioris hominis facies per bonam compunctionem ab omni vitio purgata renovatur, et renovata per verum gemitum munditiam cordis consequitur, licet vocem perdiderit: non tamen est ab illo divisus qui dicit: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt : videntes amabunt, amantes laudabunt. Sicut enim dicit Augustinus: Hoc erit officium divinae majestati astantium, scilicet, videre, amare, laudare. Videbimus enim et amabimus, amabimus et laudabimus; haec tamen laudatio non fiet sonabili verbo, sed potius ibi erit vox ipsa dilectio. Nam qui in se fremit bona Dei et mala quae ipse reddidit computando, et in corde gemit seipsum de peccatis increpando, melius sine voce loquitur, quam si voce sine istis loqueretur: aeternam etenim vitam si ore petimus et corde non desideramus, clamantes tacemus. Si vero desideramus ex corde, etiamsi ore conticescimus, tacentes clamamus. Hinc Hieronymus: Quidquid vis et non potes. Deus factum computat. Sicut enim deliberatio cum molimine vitiorum damnatur, sic quoque bona voluntas, cum deest copia agendi, remuneratur: quia non secundum hoc quod quisque non potuit, vel non licuit, sed secundum hoc quod fuit et proposuit ex conscientia accusatur vel defenditur, cum Deus judicabit occulta hominum. Ideoque nemo desperet, qui in fine corde poenitet, quia non est locus diabolo nisi ex nostro desiderio. Unde Ambrosius super Lucam libro decimo: « Petrus doluit et flevit, quia erravit ut homo. Invenio quod fleverit, non invenio quid dixerit. Lacrymas ejus lego, satisfactionem non lego. Lacrymae enim confitentur; lacrymae culpam sine voce loquuntur; lacrymae veniam postulant, et meritum invenitur. Petrus facuit, et bonus Petri fletus delictum abluit. » Quod autem Augustinus ait: « Nisi quis longo tempore ante mortem confiteatur, non purgatorio igne purgabitur, sed aeterno supplicio damnabitur; » bene intelligenti nihil obest. Longum etenim tempus accipit omne illud tempus quod est sufficiens correptioni. Nam quicunque confitetur in tempore sufficiente ad correptionem, confitetur longo tempore ante mortem. Unde Coelestinus papa: « Vera ad Deum confessio hominum in extremis positorum, potius mente quam tempore aestimanda est. » In decretis etiam pontificum legitur: « Quod si quis ore confiteri non possit, indicia exteriora faciat, et post ei sacratissimum corpus est committendum, nec de eo desperandum. » Non igitur secundum decreta pontificum sequitur, si non potest ore confiteri, non potest salvari. Quia sicut auctoritas clamat: « Deus non de factis, sed de voluntate judicat. » Nihil enim bona voluntate felicius, quia nihil est Deo bona voluntate pretiosius. Inde Cyprianus: « Cum multa in lege jubeantur quae Apostolus impleri non posse testatur, hic bona voluntas quaeritur quae in nostro arbitrio est, et quae sola potest sufficere, et primum habere. » Unde rursum auctoritas: « Nunquam manus est vacua a munere quoties arca cordis repleta fuerit bona voluntate. » Amplius, sicut praefatus Augustinus in libro Confessionum testatur: « Nemo sine bona voluntate bene operatur, etsi judicio hominum bene operari videatur. » Sicut enim mala voluntas, quae prima est mors animae, dicitur damnare, nullum enim opus malum sine mala voluntate, testante Augustino et dicente, peccatum est voluntarium, quod ubi non est voluntas, non imputatur peccatum: sic quoque bona voluntas salvat, et salvatos perenniter coronat. Ad cujus bonae voluntatis commendationem angelus ait pastoribus: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus, non aliis, sed bonae voluntatis . Patet ergo quod quicunque bonam voluntatem habebit in terris, pacem indubitanter et gloriam consequetur in coelis. Amen. Si quis vero hanc epistolam improbare voluerit, et hos praefatos doctores catholicos recipere noluerit, lapide percutiatur, percussus comminuatur, comminutus in pulvere redigatur.
(Ezech. XVIII, 12, 28) (Rom. X, 13) (Matth. XV, 8) (Joan. VIII, 11) (Joan. XI, 25) (Joan. XIV, 6) (Rom. X, 10) (Jacob. V, 16) (Psal. X, 17) (ibid.) (Psal. L, 18) (Prov. IV, 23) (Exod. XIV,
15.) (Matt. V, 8) (Luc. II, 14)