EPISTOLA III. AD PROBAM.  De Virginitate atque Humilitate.   CAPUT PRIMUM.  CAP. II.  3.  4. CAP. III.  CAP. IV.  7. CAP. V.  9. CAP. VI.  CAP. VII.  12. CAP. VIII.  CAP. IX.  15. 17. CAP. XI.  19. CAP. XII.  CAP. XIII.  CAP. XIV.  23. 24. 25. CAP. XVI.  27. CAP. XVII.  29. CAP. XVIII.  CAP. XIX.  31. CAP. XX.  33. CAP. XXII.  35. CAP. XXIII.  CAP. XXIV.  38.
163 Congratulatio de spiritalis vitae instituto. Servitus Christi bona, noxia libertas peccati. --1. Spiritali desiderio atque instituto tuo, sancta famula Dei Proba, quantum congratuler atque congaudeam, vellem competenter verbis exprimere, si pari modo cogitationem locutio posset aequare. Neque enim parvi propositi debet indicium aestimari, quod, cum te constet, illo in te operante a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum , spiritalibus virtutibus praeditam, arbitraris te tanquam expertem, de virtutibus admonendam. Hoc itaque studium, quo me, sancto fratre nostro, Tuto scilicet Dei servo, scriptis frequentibus insistente, vehementer instigas ut tibi exhibeam sermonem de virginitate atque humilitate aliquid continentem, in Deo, in quo laudanda est anima tua, multum laudo, sed quantum laudare debeo, laudare non valeo; et quantum me huic desiderio digne laudando imparem cerno, tanto magis in te Deum, seu dura negatione, sive diuturna dilatione offendere timeo. Quippe Christus offenditur, si quando debita servitus membris ipsius denegatur; cum non ob aliud ipse voluerit male quondam liberos a peccati servitio liberare, nisi ut nos doceret invicem libera caritate servire: quos enim compressos invenit jugo servilis ac pessimae libertatis, sublevavit dono liberalis atque optimae servitutis. Illius denique noxiae libertatis, in qua magis libet peccato servire quam Deo, apostolico nobis intimatam tenemus sermone laetitiam ; dicit namque: Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae. Et adjiciens ait: Quem ergo fructum habuistis tunc in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est . Illam quoque servitutem, quam liberati accepimus, ut liberatori Deo liberaliter serviremus, in subsequentibus ejusdem doctrinae sermonibus invenimus, cum dicit: Nunc autem liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam Ecce quo ducit ac perducit haec sancta servitus, in qua verae libertatis est munus: ad vitam scilicet aeternam, in qua semper vivitur, semperque regnatur, in qua nemo tamen hominum vivet, nisi qui mortificatur huic mundo; in qua nemo regnabit, nisi qui humilis perseverat in Deo. Illa namque vita huic mortificationi promittitur, et illa celsitudo huic humilitati servatur: ipsi humilitati, quam scilicet efficaciter alacriterque sectaris, et in qua sanctam virginitatem, 164 Deo custodiente, custodis, me quoque devote libenterque servire compellis.
Servire invicem debent membra Christi per caritatem. --2. Et ego quidem, sancta filia, in quantum me caritas Dei, quae diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis , tam delectabiliter quam liberaliter servire Christi membris instigat, volo quod injunxisti competenter implere; sciens illum vere Christo servire, qui per illam caritatem, Christi membris servit, per quam, ut ejusdem Christi membrum fieret, prior pro eo Christus ipse servivit. Propter quod Apostolus, ut ad libertatem perveniamus aeternam, servitutem liberam invicem Christi membris imperat exhibendam, dicens: Vos enim in libertatem vocati estis, fratres: tantum, ne libertatem in occasionem carnis detis, sed per caritatem servite invicem . Quanto magis igitur reddere quod exigis hujus servitutis praecepto compellor, tanto magis virium mearum consideratione deterreor. Est enim talis utriusque virtutis copula, de qua mihi est aliquid, in quantum Deus donaverit, disputandum, ut in praesenti vita ipsa sit omnium perfectio culmenque virtutum: quia nec in corpore est aliquid integritate melius, nec in anima est aliquid fideli humilitate sublimius. Est mihi tamen confidentia divinae opitulationis, in eo quod adjuvor orationibus vestris. Ob hoc enim Deus sancti desiderii fervorem filiis filiabusque suis inspirat, ut cum a conservis suis spiritale debitum flagitant, ipsi quoque pro eis orare Dominum non quiescant, atque ita mutuae caritatis officio sic debitum quod sibi debetur exigant, ut debitoribus quod exigunt reddant. Nemo est enim fidelium qui sic sibi caritatem flagitet reddi, ut ipse non illam suo debeat reddere debitori. Quae licet in diversis donationibus, secundum gratiam quae data est nobis, differentibus diverso reddi videatur effectu, in adjutorio tamen mutuae orationis omnes facit unius debiti participes, in qua facit singulos omnibus debitores. Vide qualiter ille qui se debitorem sapientibus et insipientibus profitetur, debitum orationis et cunctis reddat, et ab omnibus exigat. Romanis ait, reddens hoc debitum: Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo, in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis . Sed hujus debiti, cujus est devotus redditor, vide quam sit avarus exactor. Iisdem denuo ait: Obsecro igitur vos, fratres, per Dominum nostrum Jesum Christum, et per caritatem Spiritus, ut adjuvetis me in orationibus pro me ad Dominum . Sufficientia nostra ex Deo est. A Deo est velle et perficere. --5. In hoc debito quod exigitis a nobis et redditis nobis, adjuvari me non dubito, ut Deus, qui operatur in suis et velle et perficere pro bona voluntate, ipse donet quod digne cogitem, digne dicam. In bonis enim cogitationibus non sumus idonei cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est . Et ob hoc non deficimus indigentia, quia gratuito munere ab illo sufficientia nostra est, in quo indigentia ulla non est; qui sicut bonorum nostrorum non eget, sic 165 semper abundat ut donet, nec donando fit indigus, qui hoc donat quo semper est plenus; nec est quod illi a nobis offeratur cogitationis, sermonis aut operis placitum munus, quod ipse non fuerit gratuita benignitate largitus. Idcirco autem gratuita semper est Dei sancta largitio, quia humanorum meritorum nulla unquam praecedit exactio: quia etsi quod est bonum cujuslibet hominis meritum, ab ipso est utique a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum : quod nec habere potest homo, nisi ab ipso fuerit datum, nec perseveranter habere, nisi fuerit ipso custode servatum. Ab ipso igitur posco reddi hujus debiti facultatem, a quo reddendi accepi voluntatem. Neque enim vel reddere aliquatenus vellem, nisi misericors ipse donaret ut vellem. Si quid itaque in hoc opere dixero quod placeat et sufficiat, vel, si non sufficiat, saltem placeat sancto desiderio tuo, non est meae indigentiae, sed divinae sufficientiae. Si quid vero forsitan ita dixero, ut nec sufficere tuo sancto possit desiderio, nec placere, non est sufficientiae divinae, sed indigentiae meae. Proinde Christiana caritas utrobique operis sui partes exhibeat, ut et sufficientiam Dei humiliter agnoscat, et indigentiae servili patienter ignoscat. Virginis filius virginitatis auctor et sponsus. Virgo quasi virago. --6. Virginem sacram te sibi munere gratuito fecit, qui omnia quaecunque voluit fecit ; a quo ideo gratia nullis praecedentibus meritis datur, ut illi semper gratiarum actio pura cordis humilitate reddatur. Hic est autem unigenitus Dei Filius, unigenitus etiam Virginis filius, unus omnium sacrarum virginum sponsus, sanctae virginitatis fructus, decus et munus; quem corporaliter sancta virginitas peperit; cui spiritaliter sancta virginitas nubit; a quo sancta virginitas fecundatur, ut perseveret intacta; a quo decoratur, ut permaneat pulchra; a quo coronatur, ut regnet perenniter gloriosa. Quapropter bonum depositum custodi , et meritum tanti boni, quod ut haberes Deus dedit, et ut Deo voveres ipse fecit, ex nominis ipsius significatione perpende: tam magnum quippe Deus voluit esse bonum virginitatis, ut illud non aliunde, sed ex vocabulo dignaretur nominare virtutis. Virginis itaque si quis velit diligenter considerare vocabulum, ex virtutis inveniet nomine derivatum: virgo enim dicitur, quasi virago: viraginem vero Scriptura sancta non ob aliud vocatam dicit, nisi quia de viro sumpta est. Hoc autem a sancto Hieronymo secundum Hebraicam proprietatem libri Geneseos docet expressa translatio, in qua sic habetur: Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam: cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea, et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem, et adduxit eam ad Adam; dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Haec vocabitur Virago, quoniam de viro sumpta est . Virago a viro, vir a virtute dicitur. Ecclesia et virgo et vir ab Apostolo dicitur. A Christo Christiana Ecclesia, sicut a viro virgo dicitur. Ecclesia sancta dicitur mater, virgo et sponsa. --8. Itaque cum viraginis nomen ex nomine viri descenderit, quis dubitet quod vir a virtute vocatus sit? Et quia, sicut Paulus docet, illa omnia in figura facta sunt nostri , profecto in illa virgine quae ex viri fiebat costa, futura jam tunc praefigurabatur Ecclesia, quae vere de viro sumpta, et de quo sumpta illi conjuncta, inde habet in veritate 166 virtutem, unde habet verum viraginis nomen. Propter quod hanc viraginem, id est virginem, quae de viro sumpta est, non solum virginis, sed etiam viri nomine Paulus non dubitat appellare; dicit enim fidelibus: Despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo . Christus est quippe vir de quo haec virgo sumpta est. Ipsis denuo fidelibus idem apostolus dicit: Donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi . Per sanctum quoque David, tam viris quam mulieribus in commune spiritalis hujuscemodi promulgatur hortatio: Viriliter agite, et confortetur cor vestrum, omnes qui speratis in Domino . Typice itaque a viro ducitur virginis vocabulum, quemadmodum nomen a Christo ducitur Christianum: Christus enim Dei virtus est et Dei sapientia, ex quo est Ecclesia, quae virgo in fide et caritate persistens, et sapientiam possidet et virtutem; ideo nec seductione decipitur, nec violentia vincitur, quia internae virginitatis integritate fulcitur. Huic virgini Esaias dicit: Quoniam complacuit Domino in te, et terra tua inhabitabitur. Habitabit enim juvenis cum virgine, et habitabunt in te filii tui . Et ut ostenderet non alium esse juvenem quam sponsum, nec aliam esse virginem quam sponsam, sponsum autem et sponsam Christum et Ecclesiam, secutus adjunxit: Et gaudebit sponsus super sponsam; Et gaudebit super te Deus tuus. Haec virgo mater est cui dicitur: Habitabunt in te filii tui; et haec mater virgo est de qua dicitur: Habitabit enim juvenis cum virgine. Haec virgo sponsa est de qua dicitur: Et gaudebit sponsus super sponsam. Haec igitur Ecclesia una et vera catholica sponsa est, quia inhaeret Christo; mater est, quia fecundatur a Christo; virgo est, quia incorrupta perseverat in Christo. Hujus sponsae nec fecunditate virginitas corrumpitur, nec virginitate fecunditas impeditur. Tale namque istius est viri virginisque connubium, ut idcirco ab hoc viro fecundetur haec virgo, quia in hoc connubio nulla unquam potest esse corruptio, et tanta in hac matre virginitatis perseverat integritas, ut nisi virgo semper esset, mater esse non posset. Istius matris ac virginis nomen novum ita praenuntiat Esaias: Et vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominavit . Ergo quia Christus virtus est, sicut Ecclesia vocabulum virginis a virtute sumpsit, sic a Christo Christianum nomen accepit. Major gratia donationis in virginibus quam in aliis. Spadonibus melior locus in muro promittitur. --10. Quae cum in diversis membris suis habeat donationes, secundum gratiam quae data est ei, differentes, majorem tamen gratiam donationis in illis membris accepit, in quibus ita spiritaliter virgo dicitur, ut etiam corporeae virginitatis integritate potiatur. Nam in caeteris fidelibus membris, quae in Deum secundum fidei catholicae regulam recte credunt, et pudicitiam conjugalem vidualemve custodiunt; quae scilicet nec actualis sunt fornicationis colluvione respersa, et ab omni stupro manent infidelitatis immunia, spiritali tantum virginitate potitur Ecclesia; in his vero membris, in quibus sic fidem custodit rectam, ut etiam carnem ab omni concubitu reservet intactam, quanto pleniorem habet virginitatem, tanto plenius et perfectius ejusdem virginitatis 167 possidet nomen: in illa quippe, nihil minus habet ad vitam; in hac autem, amplius aliquid acquirit ad gloriam, quia sicut Paulus ait: Alia est gloria solis, et alia gloria lunae, et alia gloria stellarum; stella enim a stella differt in gloria; sic et resurrectio mortuorum. Denique sub spadonum nomine meliorem locum in domo sua et in muro suo Dominus per Esaiam virginibus repromittit. Sic enim scriptum est: Haec dicit Dominus spadonibus: Quicunque custodierint praecepta mea, et elegerint quae ego volo, et amplectentur testamentum meum, dabo illis in domo mea et in muro meo locum nominatum meliorum filiorum et filiarum; nomen electum dabo illis, et non deficiet . In Apocalypsi quoque beati Joannis, illi sunt qui sequuntur Agnum quocunque ierit , qui virgines permanserunt. Melior virginitas mentis et corporis, quam alia dona. --11. Claret itaque inter caeteras Ecclesiae donationes, illic praecipuum munus spiritalis esse carismatis, ubi virtus ipsa integritatis perfecto meretur vocabulo censeri virtutis. Quamvis enim sit prophetia secundum rationem fidei, sive ministerium in ministrando, sive qui docet in doctrina, qui exhortatur in exhortando, qui tribuit in simplicitate, qui praeest in sollicitudine, qui miseretur in hilaritate , haec dona diversa propriis inveniuntur appellari nominibus. Integritas autem carnis Deo fideliter consecrata, et in cordis virginitate, Deo adjuvante ac protegente, servata, idcirco proprie virginitas dicitur, ut ibi perfectio verae virtutis inesse monstretur. Melior est igitur caeteris actualibus donis intemerata sanctitas virginalis, quae divini gratia muneris a virtute videtur originem vocabuli trahere, ut ex ipso nomine semper se admoneri cognoscat, ea quae virtutis sunt debere servare. Unde non immerito Doctor gentium, ac Vas electionis caelibem conjugalemque vitam tali definitione discernit, ut istam sollicitam quae Dei sunt in sanctificatione corporis et spiritus Deo placere; illam vero mundanis cogitationibus deditam, placendi viro studium gestare confirmet. Qui sine uxore est, inquiens, sollicitus est quae Dei sunt, quomodo placeat Deo. Qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est. Et mulier innupta et virgo cogitat quae sunt Domini, ut sit sancta corpore et spiritu; quae autem nupta est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat viro . Conjugatis quoque ascribitur sanctitas, sed major virginibus. --13. Verumtamen hoc Apostolus dicens, non sic ascripsit virginibus sanctitatem corporis et spiritus, ut illam vel conjugatis demeret, vel viduis abnegaret: praecipue qui superiori loco ejusdem Epistolae fidelium corpora membra Christi et templum appellet Spiritus sancti; dicit enim: Nescitis quia corpora vestra membra Christi sunt ? Et paulo post, An nescitis quia membra vestra templum est Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis vestri? 168 Empti enim estis pretio magno Glorificate igitur et portate Deum in corpore vestro . Et ut se conjugatis quoque scribere demonstraret, continuo subjunxit: De quibus autem scripsistis: Bonum est homini mulierem non tangere; propter fornicationes autem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque suum virum habeat . In Epistola quoque ad Ephesios conjugatis utique loquebatur, quibus dicebat: Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam . Et paulo post, Qui suam uxorem diligit, seipsum diligit. Nemo enim unquam carnem suam odio habuit; sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam, quia membra sumus corporis ejus de carne ejus, et de ossibus ejus . Petrus quoque apostolus conjugatas fideles, sanctas non ambigit appellare, dicens: Sic enim aliquando mulieres sanctae, sperantes in Deo, ornabant se, subjectae viris suis: sicut Sara obsequebatur Abrahae, dominum eum vocans . Non ergo apostolus Paulus a sanctificatione corporis et spiritus fideles conjugatas separat, sed hoc eas cogitare dicit, ubi earum cogitationem amplius teneri cognoscit. Quis enim nesciat sanctarum virginum cogitationem magis ad spiritalia recurrere, et sanctarum conjugatarum cogitationem magis conjugali necessitati servire? Nuptiae non sunt peccatum, sed donum Dei. Multiplex inter virginitatem et connubium comparatio. --14. Scimus ergo nuptias non esse peccatum, sed Dei opus et Dei donum: quas ipse Dominus connexuit fidei vinculo, gratificavit benedictionis dono, multiplicavit propagationis augmento. Novimus honorabile connubium in omnibus, et thorum immaculatum ; novimus a Deo, non conjugia, sed fornicationes et adulteria judicanda: Fornicatores enim et adulteros judicabit Deus . Fatemur enim a Deo esse nuptiarum fidem, conjugum caritatem, naturae fecunditatem; sed quia unusquisque proprium habet donum a Deo, alius quidem sic, alius autem sic , nos quoque sic utriusque doni gradum discernimus, ut utrumque donum a Deo tribui fidelibus non negemus. Non igitur inferius donum Dei devocamus in culpam, cum potioris doni praeferimus gratiam; nec cum primum pudicitiae donum praeponimus, secundum tertiumve damnamus; nec in eo quod integritatis virginalis agnoscimus culmen, pudicitiae conjugalis asserimus crimen; neque sic virginitatem frumentis ascribimus, ut conjugium inter zizania deputemus. Non est conjugium nocturni seminis fructus, quia hoc in agro dominico non sator invidus superseminavit , sed Dominus bonus instituit. Verumtamen utriusque rei congrua discretione momenta pensantes, tantum dicimus a sanctis nuptiis, ubi nubunt qui se continere non possunt, sanctam virginitatem merito potiore distare, quantum distant a bonis meliora, ab humilibus celsa, a terrenis coelestia, a beatis beatiora, a sanctis sanctiora, a mundis mundiora, a mortali connubio immortale connubium, a carne spiritus, ab infirmitate virtus, a fetu transiturae prolis permansuri germinis fructus; a tribulatione securitas, a perturbatione tranquillitas, a bono quod est cum angustia momentaneum melius quod est cum laetitia sempiternum. 169 CAP. X. Virginitas longe superior connubio carnali. Infortunia conjugii circa prolem corporalem. Bona virginitatis circa prolem spiritalem. --16. Nec dubitamus dicere, tantum a sancta virginitate carnis et spiritus fidelium conjugatorum infirmae mortalisque carnis hujus distare concubitum, quantum similitudo pecorum ab imitatione discernitur angelorum. In uno quippe, ad terram spiritus terrena carnis voluptate deprimitur; in altero autem, terrena caro coelesti delectatione spiritus ad coelestia sublevatur. Ad placendum quippe carnali conjugio, saepe mundana mentem cura sollicitat: ad placendum vero spiritali connubio, mens, dulcedini coelestis cogitationis intenta, corpus suum spiritali pinguescens delectatione castigat. In opere corporalium nuptiarum virginitas carnis amittitur, ut ad carnis fecunditatem veniatur. Ubi tamen nonnunquam sic incertae spei fructu fraudatur humana delectatio, ut quae virgo esse destitit, mater esse non possit, et sterilitatis obstaculo coercita, nec in corpore queat reparare quod perdidit, nec ex corpore valeat habere quod cupit. Plerumque graviore dolore fetus carnis perdit, quos gravi dolore suscepit; et ad hoc pariens pericula gemitusque tolerat, ut amittens quos cum gemitu pepererat, deterius gemat. In copula vero matrimonii spiritalis, cum sponso Christo sic conjugatur anima, ut etiam caro servetur intacta. Quanto magis virginalis integritas viget, tanto magis immortalis fecunditas pollet. Sic enim ibi non est mortalis fructus ex corpore, ut immortalis fetus non desit ex corde. ibi maritalis accessus non vitiat corpus, quia Christi spiritalis amplexus et animam servat et corpus. In tali connubio nullus effectus aestuanti cupiditati conceditur, quia sanctae caritatis fervor refrigerio spiritali nutritur. O angelicae imitationis non humana in hominibus virtus! O ineffabile superni sempiternique muneris decus! quod qui accipiunt, hoc meditantur in carne mortali, quod sunt in immortalitate sumpturi: eligunt enim bonam partem, quae non auferetur ab eis , sed perficietur in eis. Quod enim ab eis nunc inviolatum servatur in opere, hoc eis gloria immortalitatis cumulatum reddetur in munere. Virginitas sic ambulet, ut nec declinet ad dexteram, nec ad sinistram. Via sinistra voluptas carnis. Via dextera superba jactatio virtutum. --18. Quocirca, quae non est saeculi virgo, sed Christi, sicut non debet monilibus, ita debet virtutibus adornari. Ornatus autem virginis est, virginitatis bonum non minus mente quam carne servare: ut scilicet semetipsam tanto munere condignam semper exhibeat, et sic veritatis teneat viam, ut non divertat ad dexteram vel sinistram. Sinistram quippe obsidet carnalium turba vitiorum, dexteram tenet spiritalium jactatio superba virtutum. Illa carnem publicis delectamentis oblectare contendit, haec menti laudem propriae virtutis immurmurare non desinit. Illa namque blandiens virgini persuadere conatur ut, tantum carnis integritate servata, quidquid pertinet ad delicias ciborum, nitorem vestium, fomenta balnearum, stramentorum mollitiem, unguentorum lenitatem, jocorum hilaritatem, sub specie vitandae infirmitatis, et custodiendae corporeae sospitatis, virgo diligat, appetat, teneat; et quasi 170 molliori clivo devexum latioris viae monstrat gradienti descensum, qua non conscendat ad coelum, sed devolvatur in tartarum: insinuat vitandum itineris angusti laborem, ne perveniatur ad requiem. Ast alia quanto occultius, tanto periculosius parat virgini praecipitium, dum callide collaudat ascensum. Etenim si teneatur in cibis abstinentia, vestis non sit nitida sed despecta, buxeum pallorem rubore sublato corpori jejunia generent, candorem carnis lavandi contemptus obfuscet, lasso corpori somnus stratis durioribus detur, cutis lenitas despectis asperetur unguentis, contractior vultus risui semper obsistat et joco, haec omnia non divino adjutorio deputat, sed viribus humanae possibilitatis assignat. Delicias carnis virgo Christi fugere debet. --20. Proinde ad exteriorem virginitatem interioremque servandam sollicita debet virgo semper excubare cautela. Delicias carnis et oblectamenta corporis, quae sibi non tam necessitas exigit quam voluptas, omnino sacra virgo refugiat. Spiritalis enim virginum sponsus non quaerit in virgine carnem deliciis accuratam, sed jejuniis castigatam. Hoc Doctor gentium cum se facere dicit, nobis quoque insinuat faciendum, Castigo, inquiens, corpus meum, et servituti subjicio . Et rursus: In vigiliis multis, in fame et siti, in jejuniis multis . De vidua vero dicit: Quae autem in deliciis est, vivens mortua est . Non quaerat ergo Christi virgo carnis delicias, quas nec viduae videt esse concessas. In saturitate cibi vivens Sodoma , cibus ignis effici meruit; et Niniviticus populus divinum furorem, cunctorum jam cervicibus imminentem, jejunio lacrymisque submovit. Igitur si visibilis cupiditas vincatur in corpore, inimica invisibilis potestas non dominatur in corde. Illam feliciter vincimus, si fortiter cum ista certemus: et de illa triumphus acquiritur, cum ista calcatur. Temperies jejuniorum. --21. Porro jejuniis sic est adhibenda temperies, ut corpus nostrum nec saturitas excitet, nec inedia immoderata debilitet. Talis igitur tantaque virginis jejunium refectio subsequatur, ut nec suavitate corpus illiciat, nec saturitate succendat. Suavitate quippe minuitur eleemosyna pauperum, saturitate corpus efficitur bellicosum. Illic fratribus debitum invaditur, hic hosti auxilium subrogatur. Volentibus enim nobis concupiscentiam gulae diversis oblectare pigmentis, quod egenus accipere debuit, voluptas insumit. Proinde jejunium nec debilitas praeripiat, nec saturitas tollat. Utraque enim nostris adversariis militat: quia una utilitatem jejunii praecedentis adimit, altera facultati jejunii subsequentis obsistit. Saturitas facit ut inaniter jejunemus, debilitas facit ne jejunare possimus. Virginum vestes quales. --22. Vestis quoque talis sit sacrae virginis, quae testis existat intimae castitatis. Nihil nitoris in habitu exterioris hominis quaeratur, ne interioris hominis habitus sordidetur. Virgo quae ornatum corporeae vestis affectat, animam suam virtutum splendore despoliat; nec habet castitatem veram, quae intuentibus parat illecebram; nec fidem servat Christo, quae populo quaerit magis placere quam sponso. Consequenter autem necesse est ut quae humano conspectui concupiscentiam seminat, 171 in divino conspectu iracundiam metat. Qui enim seminat in carne sua, de carne metet corruptionem. Qui vero seminat in spiritu, de spiritu metet vitam aeternam Verum de his atque horum similibus quae ad curam pertinent carnis, et animam faciunt sub virginitatis nomine in concupiscentiis dormitare, illae potius admonendae sunt virgines quae deliciosae, quae vagae, quae jocis sunt deditae. CAP. XV.--Nobis autem nunc ad spiritalem virginem loquentibus, de illis est laqueis evitandis aliquid memorandum, quos non in terrenis rebus, sed in ipsis coelestibus adversarius tendit; nec a via manifesto seducit errore, sed cum gulae delectamenta porrigit, si suscipiatur, fomitem libidinis subministrat; si respuatur, jactantiam de abstinentia seminat. Insinuat dilectionem pecuniae: si tenuerit assensum, avaritiae gladio animam confodit incautam; si autem fuerit repulsus, insidias quas per tenacitatem tendere non potuit, per liberalitatem nequissimus tendit; et in opere misericordiae facit cordis superbiam pullulare, ut eo quod egenti largitur, magna sibi habere 172 merita videatur. In multis haec facit, et maxime sic impugnare spiritales Dei famulos et famulas assuevit; ut si quis rebus noxiis mortiferisque non vincitur, vitalibus remediis occidatur. Bonis operatur mala, salubribus noxia, justis injusta, et commodis praestat incommoda. Hoc in seipso primum operatus est, qui non ex conditione habuit originem criminis, sed ex elatione virtutis veritatem in injustitia detinere voluit et, per injustitiam lapsus, in veritate non stetit. Quomodo enim stare potuit, cui pro superbia restitit ille qui nunquam cadit? Initium enim omnis peccati superbia ; Propter quod Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Superbia initium omnis peccati. Hypocritae superbi mente. --26. Haec autem superbia ideo initium omnis peccati dicitur, ut omne peccatum de ipsa tanquam de radice pullulare monstretur: quae multiplici modo miseris inferens mortem, publico certamine carnales dejicit; spiritales vero, si quos incautos invenerit, occultiore conflictu prosternit. Quis enim nesciat fornicarios, idolis servientes, adulteros, molles, masculorum concubitores, fures, avaros, ebriosos , maledicos, rapaces, superbas adversus Deum cervices erigere, et nequissimis operibus magis diabolo militare? Sunt alii quos in conspectu hominum superbia tanquam suos demonstrat hostes, et intrinsecus habet nequissimos milites. Ab his iniquitas callide geritur, ut humanis obtutibus justitia fallaciter ostendatur. Hos Dominus noster sic increpat: Vos estis qui justificatis vos coram hominibus; Deus autem novit corda vestra. Quos ut superbos evidenter ostenderet, secutus adjunxit: Quia quod hominibus altum est, abominatio est ante Dominum . Ad eos etiam qui sub Christiana professione vivunt, et Christi praecepta manifeste peccando contemnunt, sic ipse Christus loquitur: Quid autem vocatis me, Domine, Domine, et non facitis quae dico ? Tales gentium quoque Doctor his verbis objurgat: Confitentur se nosse Deum, factis autem negant; cum sint abominati, et incredibiles, et ad omne opus bonum reprobi . Sed et beatus Jacobus dicit: Quid proderit, fratres mei, si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat? Nunquid poterit fides salvare eum ? Humilitas ergo, quam docuit Christus dicens: Discite a me quia mitis sum et humilis corde , non in sola consistit fide, sed in fide simul et opere. Nam scriptum est quia Et daemones credunt et contremiscunt ; qui tamen ideo humiles non sunt. Unde etiam apostolus Paulus asserit: Quia sapientia carnis inimica est Deo: legi enim Dei non subjicitur; nec enim potest ; quae sapientia secundum Jacobi sententiam, non est desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica . Duplex superbia. Parabola Christi de Pharisaeo et Publicano. --28. Manifesta igitur superbia deprehenditur, cum manifeste peccatur; at cum fuco justitiae iniquitas tegitur, illa superbiae pestilentia venenosius serpit, illa periculosius irrepit, cum ab his qui justitiae studium gerunt, vel aliorum vita tanquam indigna despicitur, vel in operibus bonis aliquid humanis viribus assignatur. Illa denique superbia, 173 qua caeteri ab his qui sibi justi videntur velut peccatores despiciuntur, in Pharisaeo condemnatur, sicut etiam sanctus evangelista testatur, dicens: Dixit autem et ad quosdam qui in se confidebant tanquam justi, et aspernabantur caeteros, parabolam istam. Duo homines ascenderunt in templum ut orarent, unus Pharisaeus, et alter Publicanus. Pharisaeus stans, haec apud se orabat: Deus, gratias ago tibi, quia non sum sicut caeteri homines, rapaces, injusti, adulteri, sicut etiam hic Publicanus: jejuno bis in sabbato, decimas do omnium quae possideo. Publicanus autem a longe stans, nolebat oculos ad coelum levare, sed percutiebat pectus suum, dicens: Deus, propitius esto mihi peccatori. Dico vobis: descendit hic justificatus in domum suam ab illo; quia omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur . In conspectu judicis misericordis et justi non est accepta superba jactatio bonorum operum, sed humilis confessio peccatorum. Illi etiam qui virtutem bonae voluntatis aut bonae operationis suis nituntur superbe viribus assignare, ab Apostolo taliter denotantur: Quia ignorantes Dei justitiam, et suam quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti . In sua igitur injustitia profecto deficit, qui justitiae Dei superba colla non subjicit. In his itaque quatuor superbiae generibus, quibus diabolus velut quadrigis vehitur, et ad gehennam miserorum quibus insidet mortifero cursu raptatur, duobus animas opprimit, quas in carne jacentes perspicit, aliis duobus animas dejicit, quas de carne volare cognoscit. Istas captivat delectatione vitiorum, illas circumvenit elatione virtutum; illarum sic virginitatem praeripit, ut se fornicari non dubitent; istas sic constuprat et maculat, ut se conculcari non aestiment. Virgo superba, Christi sponsa non est. --30. Proinde, ut integra permaneat Deo dicata virginitas, sicut custoditur integritas corporis, multo amplius custodienda est humilitas cordis. Si qua enim vere virgo est Christi, non potest Christo nisi cordis humilitate conjungi. Filii Dei thalamus elatas non recipit, et humilis sponsus a connubio suo superbas expellit. Sit igitur studium tuum, sicut decet virginem sacram, sectari justitiam, pietatem, fidem, caritatem, patientiam, mansuetudinem; non tamen ut consideratione tui quaslibet Christianas, etiam in inferiori positas professione, despicias, aut te in bonis operibus, praesumptione propriae virtutis extollas. Quidquid enim spiritalium donorum plus habueris quam habent aliae, non parva est jactura virtutis, si in ipsa principali virtute, quae est humilitas, non alias antecellis, cum non nescias scriptum: Quando magnus es, humilia te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam . Christus et Dominus et sponsus est virginum, ideo et humilitatem exigit, et integritatem.--30 bis. Attende igitur in te sponsi tui amorem, considera Domini pietatem. Pius est Dominus, qui te sibi fecit ancillam; speciosus sponsus, qui te castificavit in sponsam. Idem tamen, quia verus est Dominus, et sponsus est verus, utriusque potestatis partes exsequitur. Exigit ab ancilla humilem servitutem, in sponsa quaerit integram castitatem. Servi ergo Domino cum timore, et exsulta sponso cum tremore. Nam quia Dominus est, territat; et quia sponsus est, zelat. Timens igitur 174 custodi Domini terrentis imperium, et tremens dilige sponsi zelantis affectum. In ancilla Domini nihil suum praedo reperiat, in sponsa Christi nihil suum adulter agnoscat. Sicut in corpore virginis non dominatur libido, sic in corde virginis nulla dominetur elatio. Cum timore et tremore tuam salutem operare. Deus est enim qui operatur in te, et velle, et perficere, pro bona voluntate . Quotiens cogitas de perfectione virtutum, noli considerare quid aliae minus habeant quam tu habes, sed quid tu minus habeas quam habere jam debes; nec ideo te putes virtutibus perfectam, si quamlibet alium videas criminibus deditam; nec propterea tibi aliquid velocitatis assignes, si quaslibet, aut retro redeuntes, aut segniter videas ambulantes. Neque enim idcirco sanos oculos habere pronuntiandus est lippus, quia videtur caecus a lumine penitus alienus; nec ideo sanus dicendus est, qui gravi jacet vulnere semivivus, si alius graviore vulnere reperiatur occisus; nec sibi debet tanquam victor vindicare gloriam, quisquis, licet ab hoste non sit occisus, tenetur tamen ab hoste captivus. Non aliis, sed sibi ipsi debet se homo comparare. Adjutorium divinae gratiae semper poscendum. --32. Noli ergo aliis te comparare, sed tibi. Audi Apostolum hoc facientem, et ut hoc faciamus salubriter admonentem. Ad Corinthios quippe scribens, dicit: Non enim audemus inserere aut comparare nos quibusdam qui seipsos commendant, sed ipsi in nobis nosmetipsos metientes, et comparantes nosmetipsos nobis . Sibi ergo semetipsam comparet virgo Christi, et ut ad perfectam perveniat sanitatem, non debet de aliorum sibi periculo graviore blandiri, sed de sua curet infirmitate tristari: de qua ille tristabatur jugiter qui dicebat: Tota die contristatus ingrediebar, quoniam anima mea impleta est illusionibus, et non est sanitas in carne mea . Et ut ostenderet huic tristitiae humilitatem debere conjungi, statim secutus adjunxit: Incurvatus sum, et humiliatus sum nimis. Et ut desiderio sanitatis hoc a se fieri perdoceret, adjunxit: Rugiebam a gemitu cordis mei; et: Ante te est omne desiderium meum, et gemitus meus a te non est absconditus . Iste autem, qui hoc dicebat, fatetur se aliquando tanquam de virtute sanitatis elatum, et in eo se periculum gravissimae infirmitatis expertum; dicit enim in alio psalmo: Ego dixi in abundantia mea, Non movebor in aeternum . Et quia hoc dicens adjutorio divinae gratiae fuerat desertus, et in sua defecerat infirmitate turbatus, sequitur dicens: Domine, in bona voluntate tua praestitisti decori meo virtutem; avertisti faciem tuam a me, et factus sum conturbatus . Et ut ostenderet adjutorium divinae gratiae, quamvis jam habitum, humiliter esse sine intermissione poscendum, hoc quoque subnectit: Ad te, Domine, clamabo, et ad Deum meum deprecabor .--CAP. XXI.--Nemo autem deprecatur et rogat, qui non aliquid se cognoscit minus habere, aut quod habet, sua tantum potest virtute servare. Quisquis igitur et beneficium rogat, et adjutorium flagitat, necesse est ut et evidentiam suae imbecillitatis et egestatis agnoscat; et ideo egestas nostra dari sibi quod non habet poscit, imbecillitas nostra 175 custodiri sibi postulat quod accepit. Egestas audit: Quid enim habes quod non accepisti ? Et: Non potest homo accipere quidquam, nisi datum fuerit ei de coelo . Imbecillitas audit: Revela ad Dominum viam tuam, et spera in eum, et ipse faciet ; audit etiam ab ipsa virtute: Sine me nihil potestis facere ; audit a propheta: Nisi Deus custodierit civitatem, in vanum vigilant qui custodiunt eam . Dicat ergo egestas illi qui propter nos pauper factus est, cum esset dives, ut illius paupertate nos divites essemus ; dicat, Da mihi intellectum, ut discam mandata tua ; dicat etiam imbecillitas illi qui pro nobis crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei ; et qui sic infirmatus est propter peccata nostra, ut semper ipse sit Dei virtus, et Dei sapientia; dicat: Custodi me, Domine, ut pupillam oculi; sub umbra alarum tuarum protege me, a facie impiorum qui me afflixerunt . Sancti quoque in hac vita animae habent afflictiones, propter incidentes cogitationes. --34. Graviter hic affliguntur animae omnium jam justificatorum, et ex fide viventium, imo solae animae intelligunt in qua sint afflictione postiae, quibus se infundit lumen verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Vident enim quia licet sint gratiae dono ab operum malorum contagione liberae, teneantur tamen cogitationum varietate captivae. Quis enim gloriabitur castum se habere cor? aut quis gloriabitur mundum se esse a peccatis ? Attendamus qualis quantusque justus dixerit: In multis enim offendimus omnes ; et ille qui dixit: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est : ille etiam qui condelectabatur legi Dei secundum interiorem hominem, videbat autem aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis suae, et captivantem eum in lege peccati, quae erat in membris ejus, donec eum suae infelicitatis conscium de corpore mortis hujus liberaret gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum . Ab hac ergo lege peccati, quae est in membris nostris, non virtus cujuslibet hominis fortis, non industria sapientis, sed sola liberat gratia Salvatoris, quae non nisi humilibus gratis datur: Deus enim superbis resistit, humilibus autem dat gratiam . Verumtamen haec gratia, sicut non nisi humilibus datur, sic humilis homo esse non potest, nisi detur. Datur enim ut humiles esse incipiant, et datur ut humiles esse non desinant. Gratia igitur Dei facit ut et humiles simus, et humiles perseverare possimus. Qui enim potuit quod non habuimus dare, ipse potest quod accepimus custodire. Praecepta pro sanctis virginibus eo Scripturis deducta. --36. Proinde, ut in te sit vera humilitas, quae virginitatis est interna virginitas, non ignoras quanta sacrae virgini debeat paupertas spiritus inesse, ut regnum coelorum mereatur accipere; quanta mansuetudo, ut illam possideat viventium terram in qua se David bona Domini visurum plena credulitate confidit . Quanta etiam cautione virgini luctuosa sit praesentis saeculi laetitia fugienda, cui semper in hac vita praestolanti sponsi coelestis adventum magis sit ex desiderio spiritali lugendum, ut adipiscatur intimum certumque solatium. Quantam quoque virgo Christi debeat esuriem sitimque justitiae perpeti, ut plena mereatur 176 aeternae dulcedinis satietate laetari; qualibus etiam sit induenda visceribus misericordiae, ut in conspectu Dei misericordiam valeat invenire; mundandique cordis quantum debeat inesse sacrae virgini studium, ut illum videre mereatur felicibus oculis sponsum, speciosum forma prae filiis hominum , ad quem carnis virginitas non potest pervenire, nisi humili corde fulciatur virtute virginitatis internae. Quantam etiam pacificae quietis virgo Christi possidere virtutem debeat, ut desideriorum carnalium bella spiritalibus armis induta compescat. Talibus te sponsus tuus uti fruique monilibus cupit, qui te sibi fide despondit, spe firmavit, caritate conjunxit. Omne opus bonum gratia Dei in nobis praevenit. Dives virginum sponsus. Quomodo servanda virginitas. Conclusio. --37. Neque vero fidei veritate carnisque integritate spiritaliter tali sponso nupsisses, si non eum, contempta vanitate saeculi, dilexisses; nec tamen eum fuisses aliquatenus dilectura, nisi fuisses gratuita sponsi dilectione praeventa. Dixi autem te praeventam, non solum dilectione qua ille te dilexit, sed etiam dilectione quam tibi gratis ut a te diligeretur infudit. Totum ergo quidquid in te sanctae dilectionis erga sponsum tuum habes, in te quidem habes, sed ex te non habes. Pauperem te accepit ditissimus sponsus, quidquid in te boni habes, non ex te, sed ex ipso habes, et quidquid nondum habes, tunc habebis, cum se sponsus dederit, qui omnia bona quae habes gratuita largitate jam dedit. Ipsi ergo de acceptis humiliter gratias age, ipsum de accipiendis humiliter posce. Sic enim divitem sponsum habes, ut nec egeat his quae dedit, et abundet ad largiendum multo meliora quam dedit. Haec humili semper compunctione considera, et virginitatem quam Deo vovisti, non solum carnis integritate, sed et cordis humilitate conserva. Ab illo tibi semper custodiam virginitatis et humilitatis exposcens, qui non dormitabit, neque obdormiet custodiens Israel . Ecce, sancta filia, in quantum Dominus dedit, brevem ad te libellum de virginitate et humilitate conscripsi; magis eligens pauca tibi desideranti transmittere, quam debitae servitutis officium sponsae Domini denegare.
(Jac. I, 17) ( al. inquam) ( forte notitiam) (Rom. VI, 20, 21) (Ibid., 22.) (Rom.
V, 5) (Gal. V, 13) (Rom. I, 9) (Rom. XV, 30) (II Cor. III, 5) ( al. afferatur) (Jac. I, 17) (Psal. CXIII, 11) (I Tim. VI,
20) (Genes. II, 21, 22) (I Cor. X,
6) (II Cor. XI,
2) (Ephes. IV, 13) (Psal. XXX, 25) ( al. dicitur) ( al. quia) ( al. dicitur) (Esa. LXII, 4, 5) (Ibid., 2) (quos etiam in Evangelio
propter regnum coelorum se ipsos castrasse Salvator
affirmat) (Esa. LVI, 4, 5) (Apoc. XIV, 4) (Rom. XII,
6, 7) (I Cor. VII, 32, 33, 34) (I
Cor. VI, 15) (Ibid., 19) (I Cor. VII, 1, 2) (Ephes. V, 26) (Ibid.,
29, 30) (I Petr. III, 5, 6) (Hebr. XIII, 4) (Ibid.) (II Cor. VII, 7) ( al. zizaniam) (Matth. XIII, 25) (licet a Deo concessum) (quod est gravius) (Luc. X, 42) (I Cor. IX, 27) (II Cor.
XI, 27) (I Tim. V, 6) (Gen. XIX, 24 et seq.) (Jonae III, 5) ( al. 
habitu) (Galat. VI, 8) (ut ita dicam) (sicut ait propheta: In via hac qua ambulabam, absconderunt laqueos 
 mihi [Ps. CXLI, 4] 
 ubi bene ambulantes perspicit in operibus
bonis, ibi vehementius et periculosius, sub colore
simulatae pacis, occultis repugnat insidiis; et non

valens virginitatem carnis in carne perdere, virginitatem
spiritus conatur auferre.

Propter quod non est Christi virginibus negligentius
intuendum quantum cordis virginitas carnis
virginitati praeponderet. Haec enim si a fidelibus
conjugatis ac viduis in fide, quae per dilectionem
operatur, etiam sine virginitate corporea, in hac vita
fuerit custodita, in futuro nec carnis virginitate privabitur,
et regni coelestis beatitudine perfruetur;
corporalis vero virginitas, etiam Deo dicata, si virginitatem
non servaverit cordis, nihil proderit in corpore
custodita, si spiritalis castitas fuerit in mente
corrupta.

Diabolus utramque oppugnat virginitatem:
carnis, per homines; mentis, per seipsum. Callidi

hostis varia tentatio contra virgines. --Utramque
diabolus persequitur, utramque callidis consiliis
insectatur. Sed virginitatem carnis per hominem
nititur praeripere, cordis vero virginitatem
per seipsum conatur auferre. Nam plerumque ad hoc
carnis virginitatem, quae inferior est, non impugnat,
ut illius quae potior est fundamenta subfodiat; et
tanquam diversis machinis, sic innumeris utitur argumentis;
et cum certamini manifesto cedit, ad hoc
se victum demonstrat, ut vincat; ad hoc fugam simulat,
ut persequentem missis post tergum sagittis
occidat. Defende te a talibus: evidentibus quippe
vitiis provocat, dum virginitatem corporis impugnat,
in quibus si palam superetur, illico superbiam perniciosissime
jaculatur; et vitiorum auctor in eo quod

vincere non potest vitiis suis, vincit virtutibus alienis;
armis quibus eliditur surgit, et virtute qua dejicitur
dejicit. Laudat qua se perspicit superari virtutem,
ut victus possit captivare vincentem: injicit
enim cordis jactantiam, ut graviori lapsu de alto
possit dejicere, si quos in humilibus videt gradu firmiore
pugnare. Nam (verbi gratia) (Eccli. X,
15) (Jac. IV, 6) ( al. 
ebrios) (Luc. XVI, 15) (Luc. VI, 46) (Tit. I, 16) (Jac. II, 14) (Matth. XI, 29) (Jac. II, 19) (Rom. VIII, 7) (Jac. III, 15) (Luc. XVIII, 9-14) (Rom. X, 3) (Eccli. III, 20) (Philip. II, 12, 13) (II Cor. X, 12) (Psal.
XXXVII, 7, 8) (Ibid., 10) (Psal. XXIX,
7) (Ibid., 8) (Ibid., 9) (I Cor. IV, 7) (Joan. III, 27) (Psal. XXXVI, 5) (Joan. XV, 5) (Psal. CXXVI, 1) (II Cor. VIII, 9) (Psal. CXVIII,
73) (II Cor.
XIII, 4) (Psal. XVI, 9) (Prov. XX,
9) (Jac. III, 2) (I Joan. I,
8) (Rom. VII, 22,
23 seq.) (Jac. IV,
6) (Ps. XXVI, 13) (Psal. XLIV, 3) ( al. majora) (Psal. CXX, 4)