EPISTOLA XXII. AD AGNETEM VIRGINEM.  Litteris mandat quae in conventu virginum palam disputaverat.   (Ex ms. B. Mariae de Misericordia Dei et Clarevallensi.)
AGNETI virgini Christi, frater ADAM dictus abbas Perseniae, inter virgines prudentes deputari.
Tanti mihi est, filia, in amore Christi amor tuus, ut sicut non possum negare quod postulas, ita nullatenus volui petita differre. Adeo praeceps est amor sanctus in omne quod virtutis est, ut, dum semper spiritualium suspirat ad incrementa profectuum, indesinenter aliquid sibi providet incentivum. Verum mirum in modum amori sancto sic proficere, languere est, et quo amplius in desiderium virtutis extenditur ardor cordis, eo magis mens a se deficiens proficit in Deum ex desiderio liquefacta amoris. Utinam languidulam te amor iste reddiderit, et ad ignitum eloquium sponsi tui liquefacta sit anima tua, ut possis ex sententia animi dicere illud amantis: Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est . Tu igitur ex verbis meis accendi desiderans, petisti instantius, ut quae aliquando in conventu virginum, te praesente, ad ipsarum aedificationem disputaveram, traditum litteris recollectum breviter tibi transmittere non negarem. Verum cum tenor sermonis illius, aut ex toto, aut ex parte maxima elapsus sit, cum eadem mihi sit materies et causa eadem, te orante, aderit idem spiritus qui de eodem capitulo, et si forte non eadem, dabit tamen non diversa sentire. Capitulum est ut recolis: Domine, bonum est nos hic esse . Quis hoc dicit? amicus sponsi et sponsae custos Petrus, eo in Christo solidus, quo Christum specialius amans totus erat amoris flamma ignitus. Et revera quid melius, quam amatorem amoris in amore incorruptionis persistere; et non solum fidei oculo incommutabilem pulchritudinem intueri, sed etiam certissimae spei brachiis amplexus stringere, purissimae affectionis tenera miscere oscula, confabulationibus sinceri cordis sponsum vel interpellare praesentem, vel invitare absentem? Sponsus quippe virginum fons amoris est, dulcedinis pelagus, abyssus gloriae, unica amantium consolatio: qui cum fideli sponsae semper sit majestate praesentissimus, dilectione proximus, quamdam tamen ejus absentiam indicat crucians et liquefaciens animam inexstinguibilis desiderii effectus; mens puri amoris desiderio liquefacta dum tota suspenditur, ad plenariae gaudium consolationis, molestissime tolerat dispendia dilationis. Dum defectibus tamen suis reputat, quia non apprehendit quod amat, eo subtilius in amoris desiderium proficit, quo ex defectu suo se humilians ex consideratione propriae infirmitatis sui sublimitatem attendit amoris. Ex hoc Verbi sponsa talibus constricta articulis, mandat dilecto per nuntium quod amore langueat, quod absentis anxietur desiderio, quod amabile vulnus charitatis sustinere non praevalet, nisi se speciosus forma prae filiis hominum Sponsus per praesentiam manifestet. Inde jam sequens Agnum quocunque ierit, pascens cum eo, et cubans in meridie, non jam ei tanquam absenti nuntios dirigit; sed oculo ad oculum videns, et facie ad faciem colloquens, exclamat et dicit: Domine, bonum est nos hic esse. Ac si dicat: Jam non amore langueo de absentia tui; jam non me cruciat vis dilati desiderii, sed in tui praesentia, tota per amorem convalui, quia habere tui praesentiam, non languere, sed sanari est. Felices tamen, et multum felices sunt, qui ex tali languore deficiunt, quia nulla est animae medicina, quae languoris hujus desideriis non fuerit liquefacta. O quam salubris est languor iste, quam satians et reficiens Sponsi desiderium, quam longe est a salute, quae hac vulnerata non fuerit charitate! Sed hoc melius experitur sponsa, quam servus. Illa quippe quo tenerius diligitur, eo securius atque secretius de familiari contubernio gloriatur. Sponsa nimirum in cubiculi secreta admittitur, et inter arcana tori maritalis solemnia sponso munda et ineffabili commistione unitur. Ex hoc jam de Spiritu sancto concipiens, vernat et virginat virtutum sobolem, bonorum operum procreat filios, id habens remedio in languore amoris, ut his fulciri floribus quaerat, et stipari talibus delectetur malis. Verum id languor agit amoris, ut per spiritum et desiderium sanitatis quam affert et offert Dei praesentia, sint et flores immarcescibiles et imputribilia poma. Flores enim in horto Sponsi sunt virtutes in desiderio animae, quos facit immarcescibiles, et charitas quae nunquam excidit, et desiderata aeternitas quae finem nescit. Caeterum mala, et per corticis colorem, et granorum multitudinem significant et multiplices carnis passiones in sanctis, et multiplicitatem bonorum operum in unione et ardore charitatis. Haec sponsa in se melius experitur et sentit, quippe quae, ut dictum est, intus admittitur, et eo ad divini consilii secretum purior pervenit, quo nudior ab integumentis carnalibus et corporis imaginibus incorruptae veritatis thalamum conjunctius subit. O quam ineffabilis est hujus copulae spiritalis oblectatio! ubi dum de medio tollitur quidquid carnis est, eo ad omne gaudium dilectum suum anima constrictius apprehendit, quo se nuditati innocentiae ejus incorruptae veritatis nuditas non abscondit. Sed si forte boni hujus interdum absentia sponsam languere fecerit, dum continue nabere desiderat quod semper habere non sufficit, dum differtur inconsolabiliter quod immobiliter appetit, tunc interim fulciri floribus quaerit, quia aut de intellectibus Scripturarum, aut de exemplis sanctorum, aut de innocentia actuum spiritualium, aut certe de profectibus aliorum se pro tempore consolatur et pascit: Fulcite me, inquiens, floribus, stipate me malis, quia amore langueo , tanquam dicat: Quoniam de dilecti absentia crucior, quia interim amabili ejus praesentia frui non mereor, forte si fuero fulcita floribus, si fuerit lectulus noster floridus, per florum redolentiam mihi restituetur dilectus. Et haec quidem sponsa. Quid autem servus? vix in vestibulo stare permittitur, admittitur nunquam, ejicitur saepius, crebrius vapulat, quippe quem timor foris portandis hominibus deputat, et propriae conscientiae reatus flagellat. Ejice, ait Scriptura, ancillam et filium ejus ; ideo servum, quia ancillae filium; ideo ejectum, quia servum, quia servus non manet in domo in aeternum. Ego, ego ille infelix sum, a quo tu non ancilla, sed Domini mei sponsa, et ideo domina mea de amore Sponsi requiris, quem si tamen divini contractus jura non violas, per te melius sentis, apprehendis tenerius, oblectabilius experiris. Quo ergo pacto, tam leviter de cubiculo Sponsi egrederis, et de interioribus tuis foris servum Sponsi tui consulis, praesertim cum nesciat servus quid faciat dominus ejus? Intus, intus, bone JESU, quaereris melius, inveniris citius, teneris strictius, dulcius oscularis. Cum te osculato Agnes Agni sponsa, quia diffusa est gratia in labiis tuis, jubilare poterit, et epithalamium illud sacrae virginis Agnetis psallere: Mel et lac ex ejus ore suscepi , et: Sanguis ejus ornavit genas meas.--Revertere ergo, revertere, Sulamitis, revertere, revertere, ut intueamur te . Discurre per hortum conclusum, et scito in cubilibus et in hortis aromatum tuum deliciari dilectum. Quam speciosa facta es et suavis in deliciis tuis, si foedera coelestis matrimonii illibata custodis! si candorem suum immarcescibiliter retinet odor lilii virginalis, si candori intermista virgineo genas animae tuae rosa purpurat castitatis! Talem pulchritudinem in genis animae quaerit, qui scrutatur renes et corda. Quaerit ut tota pulchra sit amica ejus, quia ipse est speciosus forma, non solum prae filiis hominum, sed etiam prae vultibus angelorum. Quam elegans est facies sponsae! quam et candor virginalis innocentiae lacteam reddit, et verecundiae tenerioris rubor suffundit; alioquin imitatur pallorem candor, qui nullo rubore suffunditur, nec lilium castimoniae habet gratiam, quod non facibus amoris ignitur. Talis est dilectus tuus, candidus et rubicundus, quem et munditia virginei partus profert in lilium convallium, et roseus cruor ex inaestimabili charitate effusus in martyrum tinxit purpureum ornamentum. Cum igitur haec animadvertis et diligis, et introducta interius experiris, sive te languidam reddat, sive inebriet et absorbeat vis amoris, puto, exclamas et dicis: Domine, bonum est nos hic esse. Introducta quippe in cellam vinariam, ad Sponsi transfigurationem videndam proveheris, dum illic proficisceris proficis, sed dum proficis nescis. Quare hoc? Quia advertere profectus suos, et virtutes metiri, eo proximum est ruinae, quo superbiae est vicinum. Superbia enim, ut ait quidam sanctus, natione coelestis est, et de puritate virtutum impura elatio saepius exordium sumit. Utile est igitur in magnis et mirabilibus quasi nescire seipsum, ut quo amplius animum amoris pietas sursum elevat, eo amplius ex eodem amore ab omni tumore deficiens, ad humilitatis infima liquefiat. Hinc est quod Petrus cum in transfiguratione mira videret, mira cum dispensatione in tanta elevatus altitudine, quid loqueretur nesciret. Quid est igitur ex magnitudine amoris liquefactio cordis, nisi humilitas quae salubriter hominem a se deficere docet, cum eum charitas, aut ad profectum virtutum promovet, aut in perfectionis fastigio sublimem tenet. Liquefactionem vero humilitatis ad ignem sancti amoris devotionis lacrymae testantur foris. De caetero etiam in carne munda fit hortus irriguus, ubi tanto immarcescibilius vernat amoenitas virginitatis, quanto opportunius eum rigat intima aspersio divini roris. O virtutem humilitatis necessariam, quae, dum medium tenet hoc modo, moderatur singula; ut et candorem virgineum castiget verecundia, ne deformiter palleat; et charitati sollicite providet, ne de securitate oblita reverentiam per superbiam insolescat! His floribus ornandus est conscientiae lectulus, his floribus fulciendus est animus qui paratus est in montem ascendere ubi transfiguratur dilectus. Transfigurari enim necesse est ipsam animam, et peregrinam terrenae cupiditatis deponere formam, ut idonea sit transfigurantis sponsi secretam cernere claritatem. Hinc est quod Christus ascendens in montem ubi transfigurari debuit, tres tantum discipulos, Petrum scilicet, Jacobum et Joannem secum assumpsit. In Petro nota firmitatem perfecti amoris, plus enim caeteris Petrus amavit, et a firma petra ob fidei non fictae constantiam nomen traxit. Jacobus, qui interpretatur luctator sive supplantator, humilitatem significat, quae et vitia supplantat per innocentiam, et contra adversa luctatur per patientiam. Per Joannem exprimitur carnis integritas, quae hoc meretur privilegium, ut ad incorruptae veritatis provehatur secretum. Si flores istos de horto voluptatis decerpsisti, miris odoribus Sponsi gratiam oblectasti, revocasti absentem, praesentem fortiter tenuisti, et dixisti: Tenui eum, nec dimittam , et illud: Dilectus meus mihi, et ego illi . Ex hoc in illum transfigurata et configurata similitudini ejus cavere debes omnimodis, ut vultus tui amplius non sint in diversa mutati. Unitatis enim et indemnitatis amator est sponsus tuus, qui semper unus et idem permanens eo suspectam habet omnem varietatem, quia omnis pene varietas amica est mutabilitati, mutabilitas vanitati, vanitas falsitati, quam detestatur veritas Sponsi tui. Ex hoc eris videre idonea, quomodo resplendeat facies ejus sicut sol, intueri vestimenta ejus sicut nix, et a nube lucida obumbrari. De caetero si non ignoras te, sicut Petrus qui nesciebat quid diceret, scis et habes unde facias tria tabernacula: Sponso tuo unum, Moysi unum et Eliae unum. Quid enim est Sponsus tuus nisi amor aeternus? Hic pascat et cubet, et tabernaculum habeat in meridie, hoc est in fervore tuae charitatis. Moyses lator et zelator divinae legis significat scientiam vel zelum disciplinae regularis, cui tabernaculum est in fiscella scirpea, hoc est in tractabili et sine nodo iniquitatis conscientia humilis cordis. Per Eliam, qui et carne integer fuisse creditur, et ab Helios, hoc est a sole secundum aliquos nomen trahit, significatur veritas, vel evidentia operum lucis, quae quasi tabernaculum habent in candelabro excellentiae virginitatis. Splendoris intuitus in facie Sponsi est praemium et remuneratio charitatis interim de dilati desiderii suspensione languentis. Splendor et claritas niveae vestis est humilitatis gloria interim vilitate et extremitate gaudens. Obumbratio lucidae nubis est et hic protectio, et postmodum omnimoda liberatio virginitatis. Intra nubem istam receptae non nubent, neque nubentur. Tunc innixa super dilectum, sequetur Agnes Agnum quocunque ierit, et per itinera aeternitatis ejus deducta, de aeternitate amoris, secura dicet: Domine, bonum est nos hic esse. Cum illuc perveneris, et bene tibi fuerit, vide ne sis immemor meae infelicitatis, cum teneriori amplexu Sponsum strinxeris, suscipe apud eum causam servi, ut de vestibulo timoris in thalamum introducatur amoris. Ne invideas servo posse adoptari saltem in filium cum tibi sufficiat sponsae privilegium, ad laudem et gloriam Sponsi Ecclesiae, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.
(Cant. V) (Matth. XVII) (Cant. II) (Genes.
XXI) (Cant. IV) (Cant. VI) (Cant. III) (Cant. I)