EPISTOLA XXII.  Vi ac dolo captus Paschalis II, ab Henrico V imperatore, primo quidem intentatis quibuslibet minis, ad etiam vitae periculum fortiter investiturarum jus exigere conato, restiterat. Verum cardinalium et populi Romani procerum ab imperatore detentorum, et immaniter vexatorum, precibus motus, jus illarum ei invitus concessit. Sed statim ac libertate potitus est, quidquid illi violenta manu fuerat extortum, totum id rescidit. Quod apologetica hac epistola narrat Hildebertus.
Nunquam felicius ad desiderium meum sortis adversae respondit asperitas, quam cum mihi de papa, de rege et Romanis lamenta quaedam conscripsisti. Adeo namque me, chare meus, pagina tua nodis cujusdam necessitatis astrinxerat, ut si ad ejus primum vellem impetum respondere, apud te est quod non vellem regem Saxonum accusare, aut contra te, quod non deberem illam domi forisque gratiam laedere charitatis. Inter has ergo jactatus angustias, cum nec dominum tuum ducerem assentari, nec propter amicum honestum, refellere quod dicebas, longius mecum quid agerem pertractavi. Ex imminentis tandem occasione tristitiae materiam nactus, ita domesticis angariatus injuriis, ut de criminibus conqueri non vacaret, interim obtuli tibi pro responsione silentium. Sed ecce, cum veritas aperitur et erumpit in lucem, canonum vigor, disciplina justitiae, schola virtutum et iniquitatis est, si non respondeo, et livoris, si non collaudo. Cum ergo fatorum vel paulisper injuriae siluerunt, et inter angustias licuit respirare, et veritas ipsa suam quoque peragit actionem, et justitiae simul morem gerimus et Deo; et te quoque, quem forsitan exacerbavimus, complacemus Quis fecerit strages, quis sancta polluerit, quis profanaverit testamentum, et cum superbia sanctuarium sit ingressus, aut, si haec quispiam fecerit, hoc obsecro loco mihi liceat praeterire. Quae singula sane tam copiose et tam luculenter explanas, et tam solemnibus vocis tuae lacrymis complorasti, ut earum me quoque rivulis irrorares, et invitum 110 tecum raperes in querelas. Licet profecto, licet simul papae Paschalis tecum praeconia non tacere, et non accusare quos amo. Quam felicem, sicut ais, papam Paschalem, qui gradus ac nominis sui sic obtinuit sanctitatem, ut quod et nominis ratio designaret, et ex officii canone mandaretur, usque ad sanguinem, et docere, et facere non timeret. Benedictus Jesus Christus, qui sic nondum Christianae castra militiae inter hostium cuneos derelinquit, ut non eis fortem athletam et ducem optimum provideret. Non scortabitur in Israel amor ejus, et de sortis electae spoliis pars inimica non gaudebit. Dum Josue nostri pervigilabit instantia, stabit ad ejus nobis fixus in aethere sol indefessus imperium, et nocturnae caliginis abiget feditatem, donec de vitiis nobilem referat victrix turma trophaeum. Sed, quoniam mundus positus est in maligno, et amaritudinis multum est et livoris in plebe, puto non deerit qui audeat in haec verba prorumpere. Ecce quomodo gloria et honore prosequeris, et ad sidera laudibus effers, et virtutibus insignibus amplias, quem nunc vidimus ante congressum in acie trepidantem, tubae clangorem perferre non posse, deditionem moliri, non sanguinem; foedus cum hostibus contra leges et jura ferire, et ad extremum signa relinquere, detrectare militiam, arma projicere, fugere et latere; fortis athleta, qui neque in acie stare, congredi, vincere consuevit. Et hunc vocas ad praemium et coronam! Hoc persuadere poteras ignoranti mihi, quem viri fortiter facta non fugiunt. De Achab nunquam efficies Machabaeum. Angariis talibus, aut longe majoribus Christum Domini non ambigimus impetendum; et ipse, qui mundo spectaculum factus est et angelis ejus, fortiter omnia sustinebit. Nos vero, qui nos filios ejus profitemur, , in adjutorium ejus, et nos ipsos pro illo periculis exponentes, festinemus assurgere. Et tanquam Herculi clavam de manibus extorquentes, assertionibus suis inimicos justitiae retundamus, ut propriis scilicet emolumentis elisi, gravius confundantur, et reverentius erubescant. Utinam autem sic patienter ad audiendum, aures nobis patulas praebeant, sicut ardenter ad pungendum, linguae stimulos exacuerunt!
Si papa Paschalis pro jure, pro patria, pro testamento sanctorum, pro republica Jesu Christi, sponte se manibus obtulit impiorum; si cervicem praebuit ad securim, quid sanctius, quid melius potuit, debuit? Quid utilius proximo? 111 Quid honestius sibi? Nonne sic oderat animam suam in hoc mundo, ut ad vitam servaret aeternam? Nunquid ex canone legislatoris attenderat, majoris, ad proximum, locum gratiae non haberi, quam si pro fratribus animam quis donaret? Quis unquam tribunum accusavit ignaviae, qui se primum conjecit in vincula, et pro milite postmodnm obtulit feriendum? Quod si postmodum cessit injuriae, et tanquam fugiens, ut a sanctorum sanguine et civium strage, jamjamque vibrantis aciem dexterae, revocaret, vel ad horam, his quae rogabantur, asseruit, et tanquam datis induciis, et foedere collocato , donec urbis muros restitueret, machinas collocaret, convocaret exercitum, anticiparet angustias, acies ordinaret, ictus suspendit in aere, ferientis, quid prudentius, quid cautius ducis industria facere posset? Quis imprudentiae condemnabit, qui sic hostium cuneos exarmavit, sic revocavit ad propria, ut ab his quos acceperat vel minimus non periret? Nunquid non rex David, ille sanctissimus et robustissimus praeliator, ne urbis Sanctae moenia civium sanguine profanaret, persequentis filii rabiem fugit, exprobrantium injurias aequanimiter ferens, domo Juda, et fortibus Israel postmodum convocatis, ipsum simul et complices ejus acerbius fudit? Impetus sane properat, at non statim pervenit ad coronam. Impatientia mox prorumpit, at more torrentis, repente siccatur. Tormenta balistae quo amplius retrahis, fortius feriunt. Quod si, ut aiunt, quod ad horam licuit tolerare, cum voluit, permutavit; si auditum fecit in plebe, et testamentum filiis dereliquit, et quoniam illud, nisi in morte testatoris, non confirmatur, renuntians domo, patriae, rebus, officio, mortificandus in carne, Pontianam insulam commigravit? Quid, obsecro, quid habet in hac parte, vel improbus livor, ut obloquatur, ut rodat? Si vero inter exempla nobiscum novus infrequens rumor obtinuit populi vocibus, et cardinalium lacrymis revocatus in cathedram, apostolici culminis iterum moderatur habenas, vices exercet; si sanctorum synodum cogit, Ecclesiam convocat, coetum, facit, et a domo Dei omnium vult assensu, falce judicii scandala resecare; quod bonum et aequum est ex justitia confirmare; quod differens, ex misericordia tolerare, vel mutare; quod confractum est, discretionis fasciis alligare. Si se cleri plebisque judicio sic commisit, 112 ut ex eorum sententia pendeat an nova capitula cudat, an vetera destruat, aut quae constituit, roboret, aut temporum ratione sic inconvulsa pertranseat; in cathedra commoretur aut deportetur exsilio, nunquam hoc quoque lingua pravorum sermonis aculeis non formidabit incessere, persequi, condemnare. Noli, noli, obsecro, quisquis es, irrumpere temulenter, Patrum instituta discutere, carpere mores, accusare doctrinam. Argue, sed cum primum rei exitum comprobaveris; accusa, sed cum perpenderis aberrasse. Sed et tunc in spiritu lenitatis, multa ex loco, multa ex tempore, multa ex personis, differentius fiunt. Rector Ecclesiae nonnunquam aut dissimulabit, aut faciet quod accusat; cum viderit malum schismatis imminere, canonum scita mutabit. Debet cessare censura, cum dissolvitur unitas, charitas laeditur, pax vacillat. Audisti quod legitur: Turbati sunt, et moti sunt sicut ebrius . Delibutus unguentis, cruentum militem formidinis non accuses. Nescit plerumque quid prohibere aut dissimulare, quid praecipere, quid indulgere debeat dispensator. Servus fidelis et prudens in tempore tritici mensuram conservis praecipitur erogare . Ad mensuram triticum datur, cum eadem charitas, quod rudibus annuit, fortibus negat cum pios exercet et tolerat malos cum, quod nunc ex rigore praeceperat, post paululum ex indulgentia relaxabit. Paulus apostolus, evacuator legis, et gratiae praedicator, libere proclamabat: Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit . Idem postmodum, quod vetat, fecit. Comam nutriebat, ex voto caput totondit in Cheneris . Nescis, frater, nescis quam diligenter, quam sollicite Patres faciunt quod mireris, quod arguas, quod condemnes. Desine, inquam, spiritualium per sequi sanctiones, secreta rimari, decreta damnare. In canonibus legitur: « Oves pastorem arguere non praesumant. » Quaecunque nescimus quo animo fiant, interpretemur in melius. Universalis episcopus omnium habet leges et jura rescindere. Ad ipsos venio qui audeant aspirare judicium. Et tu, homo, tu, cinis, secundum Deum formica, leonem sollicitare non metuis? Differ, differ in tempus opprobria. Sententia Cain damnantur qui patribus injurias irrogarunt. Confitere commissum, poenitentiam age, concute pectus, offensas luctu et lacrymis lava, et recantatis opprobriis, juxta quod dicitur, 113 palinodiam canta. Tu ipse argue, tu ipse sententiam Judicis anticipare festina. Sed ecce, quid feci? Dum epistolam ordior, historiam texui. Libet igitur, libet hoc loco rei summam paucis et brevibus verbis adnotare, ut quod legentis excursus, seu festinans, seu fastiditus pertransiit, tanquam sub verbis duobus arctatum facili valeat etiam mens occupata lectione complecti. Captus est dux exercitus Christiani, dum armatus hostibus occurrisset. Quisquis es aemulus veritatis, fortunam argue, non tribunum; legem quam tulerat alligatus, absolvit liber factus; quod ante resciderat, resarcivit. Fortis athleta post vulnera, post cruores surgit acerbior, et cautius postmodum ictus excipere, et fortius reddere consuescit. Praeformatas leges, et jura et scripta, renuntians omnibus ad secreta migravit. Haec justitia perfectorum. Reportatur in cathedram vocibus subditorum. Viri, quaeso, mansuetudinem advertamus. Humilitatis et obedientiae quod docebat primus in se proponebat exemplum. Egregius praedicator gestabat in manibus gratiam, quam vocis officio filiis erogabat universalis Ecclesiae, vel commeandi, vel commorandi, seu rescindendi quod fecerat, seu confirmandi publicam monet certamque sententiam, aequi bonique consulit. Satius igitur erit tibi, lingua dolosa, jugi silentio contorpere, quam viri sancti conscientiam, quam nescis, accusare. Tu autem, cor meum, et gloria mea, deliciae regum, principum gratia, decus in clero, amor in populis, exemplar honesti, speculum gratiae, fidei forma, et nostrorum Orpheus saeculorum, persona fidibus, et modulos dulces vocis adjunge. Age quod agis, praedica virum constantem, discretum, qui sic fugit, ut vinceret, sic vicit, ut victos absolveret. Ita pro subditis se 114 proturbavit in vincula, ut reges traheret vinculatos ad palmam. Posce secretum, coge Pierides, resultantibus organis per varios vocis anfractus ad titulos ejus dulcia laudum cantica moderare. Inter fistulas concrepantes, raucas tibias liceat quaeso et calamos quassatos obstrepere. Deliciosa varietas in unam conveniat symphoniam. Tu esto David, et me de numero facito succentorum. Si te per singula sequi non valeo, vel, dum respiras in clausulis, interim plausibus potero personare.
(in contumeliam siquidem, sicut ais,
respicit filiorum, si qua patribus irrogetur injuria) (II Reg. XVI.) (Psal.
CVI, 27) (Luc. XII, 42) (Gal. V,
2) (Act.
XVIII, 18)
[ f. ut te] [ f. machinamentis] [ f. collato] [ f. et frequens rumor]