Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Шьамтәылатәи Арабтә Республикаҿы инхоз аԥсуааи аҭыԥантәи рашьцәеи дареи реибабара акыр иуадаҩын шықәсқәак раԥхьа. Имаҷын уахь ицоз-иаауаз аделегациақәа. Аԥснынтә аԥсыуак ила аҭаԥшра атәым тәылаҿы инхоз ҳџьынџьуаа рзы жәҩангәашәԥхьарак иаҩызан. Егьа ус акәзаргьы аимадара аҳәаақәа рыҽдырӡуамызт, еигәныҩуан ҭыԥла еицәыхараз, аха гәыла еизааигәааз аԥсуаа.
Шьамтәыла инхоз Мамун Маан быжьшықәса раԥхьа иҭаацәа иманы Аԥсныҟа дааит. Уа инхоз аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, ихҵәар акәхеит, ус иҭанаргылеит ицоз аибашьра хлымӡаах. Ари ауаҩи сареи ҳаибабахьан Аԥсныҟа данаа анаҩс, усҟан хымԥада ҳаицәажәеит, иара дызлахәыз анҵамҭагьы сырхиет. Уижьҭеи ицеит аамҭа, ирыԥсҭазаашьоузеи, ишԥанхо-ишԥанҵуеи Маанаа рҭаацәа рыԥсадгьыл аҿы? Абас еиԥш гәҭакыс иҟаҵаны, ааигәа (акарантин аԥхьа) сырҭааит Гәылрыԥшь араион Агәӡера аҳаблан инхо ҳџьынџьуаа рҭаацәаақәа гәыԥҩык. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан сзыҿцәажәоз санҵамҭа афырхаҵагьы.
70 шықәса инарҭысхьоу Мамун Маан, дахьынхо аҩнаҿы даара пату зқәу, зажәа иазыӡырҩуа аӡә иоуп. Ус сарҳәеит уи аҽны сзықәшәаз иара игәылацәа. Сҭырџьман ҭыԥҳа Ҳажар Лышәԥҳаи сареи ҳаицны аҩнеихагыла ҳанаадәылҵ, абар Мамун Маан адәаҿы игылаз атәарҭаҿы сылаԥш ахьынаиқәшәаз. Хымԥада, аԥсшәа иамҳәакәа сивсны сызцомызт. "Амш бзиоуп, бмыццакуазар ара баатәа, ҳаицәажәап", – иҳәан, иааигәа аҭыԥ насирбеит.
"Сара аҩны сзыҩнагылаӡом, адәы санықәу бзиа избоит. Иахьа, амра хааӡа ишыԥхо ала, аҩны тәашьас иҟоузеи? Сыԥшәмаԥҳәыси сареи уажәшьҭа ҳтәанчаҩцәоуп, ҳашықәс неихьеит. Ианҳалшоз, ҳанҿарацәаз Шьамтәылатәи аҳәынҭқарра акыр амаҵ азаҳухьан, аха уи зегьы уажәшьҭа ииасыз аамҭоуп, агәалашәарақәа роуп иаҳзынхаз", – абас ҳаиҿцәажәара хацҳаркит Мамун Маани сареи.
Зхаҿсахьа ҳалалыз, зыблақәа ччоз, аха убри аан хьаак зҵубаауаз Мамун, иубаратәы иҟан аԥсҭазаара аҭагәҭасрақәа акыр шихигахьаз. Аха аԥсуа идоуҳа амчра дарӷәӷәон, ихы-игәы алаҟаны ицәажәара иациҵон.
"Сара хҩык ахшара сымоуп, сыԥҳацәа руаӡәк Германиа дынхоит, егьи Маиҟәаԥ аҭаацәара далоуп, сԥа дычмазаҩуп, ара аҩны дсымоуп. Сыԥшәма Ҵәаҵәаа дырхылҵшьҭроуп, аԥсшәагьы цәгьамкәа илҳәоит. Исгәалашәоит, Аԥснынтә уарла-шәарла акәзаргьы аделегациақәа анҳазнеилоз. Ахәлара ааигәахар ҳәа ҳшәон, ҳашрыцыз ҳрыцын, ҳаԥсадгьыл ацәа рхаҳкаауан. Уигь аҭоурых иазынхаз хҭысхеит", – ҳәа азгәеиҭеит Мамун Маан.
Мамун Маан иҭаацәеи иареи аԥсҭзаара изҭанаргылаз ахҭысқәа еиҟәыршеит. Ихшареи иареи еиуеиԥшым атәылақәа рҟны инхоит, ианырҭаху изцом-изаауам, акызаҵәык ԥсеиқәырхагас имоу – Аԥсынтәыла иуаажәлар дахьрыланхо ауп.
"Шықәсқәак ҵуеит уажәшьҭа Аԥсны ҳанхоижьҭеи. Есааира агәра згоит, аԥсуаа раҟара ацәгьеи абзиеи рҟны аидгылара злоу уаҩ дшыҟам. Ахәыҷқәаҵәҟьа сывсны ианцо рыбла ачча ахымкәа аԥсшәа сарҳәаӡом, уи саҟара сыцнаҵоит. Аҿар аҵара рҵароуп, абааԥсы! Ҳара ҳшыҟазаалакгьы ҳаҟоуп, ҳҿар роуп гәыӷырҭас иҳамоу. Ҳшеиҳабацәоу дырны пату ҳақәырҵоит", – иҳәеит Мамун ҳаиҿцәажәараҟны аҿар дрызгәдууны.
Мамун Маан Аԥсныҟа даахьан Аџьынџьтәылатә еибашьра иалагаанӡа, анаҩс деиҭааит 2008 шықәса рзы. Наӡаӡа ҳәа аара иқәашьхеит 2013 шықәса мшаԥымзазы. Уижьҭеи иԥсадгьыл аҿы имҩасуеит иԥсҭазаара, иара иҳәан еиԥш, ҳазшаз иоуп иҳәаақәызҵо иуаҭәеишьаз алахьынҵа.
"Аԥсныдгьыл раԥхьа сшьапы анықәсыргыла аамҭа, аԥсышәала раԥхьа ацәажәашьҭыбжьы ансаҳа, гәыблыла исԥылаз аԥсуаа, лабҿаба избаз сашьцәа, урҭ егьа аамҭа царгьы сгәаҵаҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Усҟан егьа агәыӷра ҳамазаргьы ҳашьцәеи ҳареи ҳаимадара аҽарҭбаауеит ҳәа, аиаша шәасҳәоит, сажәра Аԥсныҟа иаазгоит ҳәа сыҟамызт. Ҳабдуцәа шаҟа гәнаҳа иаҵаланы ицазеи, рыԥсадгьыл гәакьаҿы рнышәнап аҟалара ахьраҭәашьамхаз", – игәалашәарақәа есааира деимаркуа дҳацәажәон Мамун Маан.
Агәӡера аҳаблаҿы инхо Шьамтәылантәи Аԥсныҟа нхара иааз ҳџьынџьуаа уреигәырӷьаратәы иҟоуп. Абриаҟара ҭаацәара срылсит, избеит, исаҳаит, аӡәы ихы дахашшаауа дсықәымшәеит, ирҳәоз акакәын: "Ҳазҭагылоу аамҭазы аԥсҭазаара иахьабалак иуадаҩуп, агәкажьра ҟамҵакәа аус утәуп, аусурҭа ҭыԥқәа ыҟазар. Иҳааӡо ҳхәыҷқәа Аԥсынтәыла аԥеиԥш бзиа шроуа ҳдыруеит".
Ииашаҵәҟьаны, узеигәырӷьаша акакәны иҟан сызҭааз аҭаацәарақәа шамахамзар хҩы-ԥшьҩы ахшара ахьырааӡоз, урҭ рахьтә иҟан зыԥсадгьыл аҿы ииқәаз. Абраҟа иаасгәалашәеит хҭыск. 2013 шықәса рзы Шьамтәылантәи иааз аԥсыуа ҭаацәарак рҿы диит аҵеи. Аҟәатәи ахшараиурҭа аҟынтә Аԥсуа бираҟ дылаҳәаны дҭыргеит, ари асахьа џьашьахәы саргьы саҿахәҳәаган, сгәалашәарақәа рҿы иԥхаӡа иаанхоит уи асаби снапқәа икәыршаны даныскыз. Уи иацыз агәырӷьара еиҭаҳәашьак узаҭом, аҭоурых ианхалаз хаз игоу хҭысны иаанхоит.
Мамун Маан излаиҳәо ала, иара дахьынхо аҩнаҿы инхо Шьамтәылантәи иааз ҳџьынџьуаа рахьтә иуԥылар алшоит абарҭ ажәлақәа: Маана, Чқәуаа, Ҵәыџьаа (Ҵәаҵәаа), Гогәуаа, Лышәаа, Аграа, Шьагәыжьаа уҳәа, зынӡа жәохә ҭаацәара инарзынаԥшуеит.
Шьамтәыла ахҵәара иақәшәаз аԥсуаа рлахьынҵа хазын, акырынтә ахҵәара аиҭахҵәара, аибашьрақәа ирықәшәахьан. Иахьынхоз Џьолантәи араион ауриацәа ианрымпыҵархала, Шьамҟа (Дамаскҟа) илбаар акәхеит. Уаҟа иҟаз аԥсуа-адыга қыҭақәа рацәан. Мусмсиа-Гасаниа ҳәа иахьашьҭаз аҭыԥқәа рҿы аԥсуаа зықьҩыла инхон. Рыԥсы еивырго ианыҟала аамҭазы, ҩаԥхьа аибашьра инҭагылеит. Иахьа Шьамтәылантәи Аԥсныҟа аара зқәашьхаз аԥсуаа, уа рынхарҭа ҭыԥқәа ҭацәуп. Анцәа иҳәааит рыԥсадгьыл гәакьа Аԥсны иазымкуа иҟаларц. Мамун Маан иҭаацәеи иареи ирзеиӷьаҳшьоит агәабзиара, игәы еиҵызхуа ахҭысқәа иҵегьы еиҳахааит, иажәа ҟәыш ҳагымхааит! Иазгәасҭарц сҭахуп, Мамун Маани сареи ҳаиҿцәажәара шымҩаԥысыз ҭырџьманда, аԥсыуа бызшәала.
Аԥснытәи ашколқәа роушьҭымҭацәа рзы аҵаратә процесс хацыркын рашәара 2 рзы, уи мҩаԥыслоит ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. 1-10 аклассқәа рҵаҩцәа рҵараамҭа хыркәшахеит лаҵара 13 рзы акоронавирус иадҳәалоу аҭагылазаашьа иахҟьаны.
"Амза ҩба инаркны ажәеизатәи аклассқәа рҵаҩцәа иацырҵеит рҵара, аха уи иаанагом апрограмма зегьы ҩымчыбжьа ирҭагӡаны иалгоит ҳәа. Еиҳарак ари зызку ахәыҷқәа аԥышәарақәа разыҟаҵара ауп. Ашколқәа зегьы адезинфекциа рызун. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны ашколқәа рҿаԥхьа еиҿкаауп амедпункт, ашоура шәаны ашколқәа рахь инарышьҭуеит, аклассқәа рҟны аӡәаӡәала итәоуп.
Сынтәа ашкол иалго араион аҟны 128-ҩык ыҟоуп, ақалақь аҟны 45-ҩык аушьҭымҭацәа ҳамоуп", - лҳәеит Арышԥҳа.
Лара иазгәалҭеит араионтә аолимпиада иалахәыз аушьҭымҭацәа рыбжьара алҵшәа бзиақәа змаз шыҟоу, урҭ иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа ирҭалартә еиԥш алшара ҟалап ҳәа агәыӷра шлымоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ахь ихынҳәит: аԥснытәи аушьҭымҭацәа аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит


Бадраҟ Аҩӡба, Spuntik
Таиф Аџьба диит хәажәкыра 11, 1939 шықәсазы Аҷандара ақыҭан. Жәа-класстәи ашкол иқыҭаҿ даналга аррамаҵура дахысуан. 1962 шықәсазы дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә институт (атәым бызшәақәа рыҟәша). Акьыԥхь аҿы дцәырҵит иара убри ашықәсан: ажурнал "Алашара" №4 ианылеит апоет иажәеинраала "Сыԥсадгьыл", убри инаркны иара имҩа ылигеит аԥхьаҩ ишҟа.
Таиф Аџьба раԥхьатәи ирҿиамҭақәа реизга "Ажәеинраалақәа" ҭыҵит 1968 шықәсазы. Апоет ибзианы дыздыруаз, пату иқәызҵоз аҵарауаа дыруаӡәкуп Владимир Агрба. "60-тәи ашықәсқәа рзы сара Москва аспирантура сҭан, аха агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" соуан. 70-тәи ашықәсқәа рзы саныхынҳә, иара Аҟәа аус иуан, ажәеинраалақәа ркьыԥхьра далагахьан, аҟыбаҩ ҷыда шимаз мҩашьо иҟаз аӡә шиакәыз мҩашьо иҟан", - иҳәеит иара.
Владимир Агрба иажәақәа рыла, Таиф Аџьба иҟазшьа ҷыдақәа рахь иаҵанакуан ауаҩы изааигәара. "Таиф ацәажәара даналага нахыс угәы иаанагон абри ауаҩ акала дысзыҟандаз уҳәо, убриаҟара дуаҩы ҟәымшәышәын, иажәа ииҳәоз ҟәандан, уи ипоезиагьы иара иҟазшьа аныԥшуа иҟоуп", - азгәеиҭеит аҵарауаҩ.
Таиф Аџьба ХХ-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжаз игылаз апоет ҿарацәа, аԥсуа поезиа еихазҳаз Рушьбеи Смыр, Геннади Аламиа, Владимир Ахьиба уҳәа рыгәҭа дгылоуп, ихатә ҟазшьа, ихатә бызшәа иманы.
"Иара иажәеинраала уанаԥхьалак иаразнакы иудыруеит Таиф ишитәу, уи иаанаго убри ауп, ари аҟыбаҩ ду иман, ихатәы бызшәа иман ҳәа ауп", - иҳәеит иара.
Апоет ирҿиарахьы Владимир Агрба дхьазырԥшыз Кьыршьал Чачхалиа иоуп.
"Кьыршьал Чачхалиа убас дыҟан, аҿар иреиуоу ҷкәынак жәеинраалак иадымзаргьы иԥшӡаҟәаҟәараӡа иҩыр, убри игәы иахәон. Са сибеит иара зны, ажурнал "Алашара" Таиф Аџьба иажәеинраалақәа ануп уи аԥсуа поезиа еихазҳаша аӡә иоуп ҳәа. Саԥхьарц исеиҳәеит, саԥхьеит уи ашьҭахь иареи сареи ҳаибадырит", - ациҵеит иара.
Таиф Аџьба инапы иҵыҵит хыԥхьаӡарала имаҷымкәа ажәлар рыбзиабара иаԥсахаз ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Апоет уи адагьы инапы алакын аиҭагара аус. Иара аԥсшәахь еиҭеигеит адунеитә литература аклассикцәа: Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Генрих Геине, Александр Блок уҳәа рырҿиамҭақәа.
Таиф Аџьба ирҿиара ҷыдара хадас иамоуп ажәлар иахьрылаҵәаз, хәыҷгьы-дугьы бзиа ибаны ҿырҳәала иахьырҳәо. Апоет Анатоли Лагәлаа дхәыҷаахыс Таиф Аџьба иажәеинраалақәа дрыԥхьоит, ҿырҳәала иидыруа рхыԥхьаӡара рацәоуп.
"Иареи сареи зегь раԥхьаӡа ҳаибабеит Аҟәа, иҩуа аҿар Аԥснызегьтәи рсеминар аҿы. Убри нахыс ишыҟалаз сыздыруам аха, сажәеинраалақәа рахь дхьаԥшит. Нас сара ауниверситет саналга ашьҭахь, салагеит ажурнал "Алашара" аҿы аусура. Иареи сареи ҳашәқәа еиҿаԥшуа аус аауан, сара "Алашара" апроза аҟәша аредакторс, иара Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аконсультантс", - иҳәеит иара.
Убри нахыс арҿиаҩцәа еизааигәахеит, Анатоли Лагәлаа иахьа уажәраанӡа иҵәахны имоуп, иажәеинраалақәа реизга "Агәҭыха" иазкны Таиф Аџьба ииҩыз арецензиа.
"Сара соуп зегь раԥхьаӡа иара иажәабжьқәа знапы иҵхны ажурнал "Алашара" ианызҵаз", - азгәеиҭеит уи.
Анатоли Лагәлаа дызлахәаԥшуа ала, Дырмит Гәлиеи, Иуа Коӷониеи, Баграт Шьынқәбеи рыҩаӡараҿы апоезиатә цҳа бжьазҵаз иоуп Таиф. "Таиф Аџьба ипоезиа даара сзызҿлымҳау, исзааигәоу, сахьцалак исыцу поезиоуп, аиҳараӡакгьы уи илирикатә жәеинраалақәа", - ациҵеит иара.
Уи иазгәеиҭеит хышықәса раԥхьа ажурнал "Алашара" аредакциаҿы ишаԥҵаз Таиф Аџьба ихьӡ зху аҿари ахәыҷқәеи ирызку аҩымҭақәа рзы апремиа.
"Рацәак иԥшӡамзаргьы, Таиф Аџьба ихьӡ зху апремиа сара салауреатуп, сажәабжьқәа реизга "Ардәына" азыҳәан исоуит", - иҳәеит Лагәлаа.
"Таиф Аџьба зегь раԥхьа иргыланы иҵаулоу, ифилософиатәу жәеинраалақәоуп ииҩуаз, урҭ реидара зегьы аҵыхәтәантәи ацәаҳәақәа рҿоуп иахьыҟоу", - ациҵеит иара.
Уи иазгәеиҭеи аԥсуа поезиаҿы Таиф Аџьба алагала ду шынижьыз, абиԥара еиҳабы рахь инархоу ажәеинраалақәеи, ахәыҷқәа ирызку аԥҵамҭақәеи рыла, иҳәеит уи.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра апоет илахьынҵа аӡбеит. Аҟәа ампыҵахалаҩцәа рнапаҿы ишыҟазгьы Таиф Аџьба иҭаацәеи иареи рыҩны иахыҵны имцеит. Жьҭаара жәба аҽны апоет ақырҭуа гвардиауаа иҩны ддәылганы хабарда ддырӡит. Ишьақәырӷәӷам аиформациа ала, уи акыр дыргәаҟны дҭархан. Апоет ибаҩ иахьа уажәраанӡагьы иԥшаам.
"Ақырҭуа фашистцәа алахшақәа даҳцәырфеит акәымзар иҵегь иҟаиҵашаз ыҟан. Аиспан фашистцәа Гарсиа Лорка ипоезиа ианазымиааи дыршьит, Таифгьы Лорка илахьынҵа илахьынҵахеит, аха уи ипоезиа иазымиааит, ишыҟац инхоит", - иҳәеит Владимир Агрба.
Аҟәа ақалақь аӷацәа ирымпыҵахаланы ианыҟаз Таиф Аџьба амшынҵа иҩуан. Уаҟа автор еиҭеиҳәоит ақырҭцәа игыгшәыгыз рхымҩаԥгашьеи, ақалақь иалаханы ауааԥсыра рҭагылазаашьеи атәы. Амшынҵа хазы шәҟәны иҭыҵит "Бзиала ҳзырша" ҳәа ахьӡ аманы.
2013 шықәсазы Акультура аминистрра аӡбарала иаԥҵан Таиф Аџьба ихьӡ зху алитературатә премиа.
Дырмит Гәлиа ихьӡ зху апремиа алауреат Таиф Аџьба ирҿиара акыр азҿлымҳара амоуп аԥхьаҩцәеи аҭҵааҩцәеи рыбжьара. Уи иажәеинраалақәа ашколтә программа иалагалоуп, имаҷымкәа ашәақәа рылырххьеит. Ахәыҷтәы литература ирбеиеит ԥсра зқәым арҿиамҭақәа рыла, ахәыҷқәа ҿырҳәала ирҳәо ажәеинраалақәа раӷьырак Таиф итәқәа роуп. Таиф Аџьба ииашаҵәҟьаны Жәлар рпоетуп, уи ахьӡ официалла ишихҵамгьы.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Агәаҭара-аушьҭратә ҭыԥ "Адлер - автомҩатә" ашьаҟауаа рыиасырҭаҟны Аԥсни Урыстәылеи рҳәааҿы даанкылан Урыстәыла атәылауаҩ, уи идбалан анырра ӷәӷәа ҟазҵо ахәшәқәа рацәаны, абри атәы аанацҳауеит Краснодартәи атәылаҿацә иатәу Урыстәыла Афедералтә шәарҭадаратә маҵзура иаҵанакуа Аҳәаахьчаратә усбарҭа апресс-маҵзура.
"Хаҭалатәи игәаҭараан Урыстәылатәи Афедерациа атәылауаҩ имаҭәақәа ишрылаз рбеит ахәшәқәа згәылаз аполимертә еилаҳәара. Ахимиатә експертиза ианарбеит урҭ амаҭәашьарқәа "Лирика" ҳәа ззырҳәо апрегабалин шакәыз", - ҳәа аҳәоит адырраҭараҟны.
Аурыс-аԥсуаа ҳәаа иахыганы контрабандала анырра ӷәӷәа ҟазҵо ахәшәқәа риагаразы ари атәылауаҩ иганахьала ашьаус хацыркуп.
Анырра ӷәӷәа ҟазҵо амаҭәашьарқәа ршәагаақәа ртаблицаҟны иарбоу асиа инақәыршәаны, атәылауа имхыз ахәшәқәа зышәагаа дуу ҳәа ишьоуп ҳәа азгәарҭеит АфШәМ (ФСБ - аред.) Аҳәаахьчаратә усбарҭаҟны.


Сара сахаануп ҽыла ашәаџьҳәаҩ анхаҩы игәашә данаадгылоз аамҭа, иара убасгьы исгәалашәоит алыԥсаа дзауз аҭаацәа еилатәаны шәаџьҳәара зырҭашаз рсиа анеиқәдыршәоз. Шәаџьҳәара зырҭоз рыуацәеи рҭынхацәеи ракәын, хымԥада Аԥсны зегь ирыларҳәомызт. Ақыҭаҿы амашьынақәа аныҟала, ашәаџьҳәаҩ исиа иманы ддәықәлон инапы ианырҵаз аус анагӡаразы.
Исгәалашәоит иара убас, ашәаџьҳәаҩ дыззааз рашҭаҿы аԥсӡы анықәыҩуаз, здунеи зыԥсахыз акыр дгәакьазар. Аԥсӡы заҳаз акыҭауаа еизон, идышшылон, нас ҵәыуара ицоз агәакьацәа ирыцны ицон аԥсра ахьыҟалаз. Абарҭақәа сгәаларшәо сара сзы еилкаауп, аԥсуаа ирҵәыуоз ирҵәыуарҭаз иакәын, ашәаџьҳәаҩгьы дыззыршьҭуаз иԥсыз дызҵәыуарҭаз ракәын.
Аибашьра ианалага, аԥсыҭбарақәа рацәан, ахысбыжьқәа рхыҩуа аибашьцәа гәлымҵәахқәа аныржуаз ыҟан, рҵәыуаха изҵәыуарҭаз ирмоукәа, избан акәзар еибашьран.
Аибашьра ашьҭахь анеиааира злауадаҩыз иаԥшны, аԥсуа телехәаԥшраҿы иаадыртит "Ашәаџьҳәарақәеи адышшыларақәеи" захьӡыз икоммерциатәыз адырраҭара. Алыԥсаа дзауз ааны, алаҳәара ҟарҵон иԥсыз даныржуа, дахьыкҿоу азгәаҭаны. Ашәаџьҳәара инацын адышшыларақәагьы. Ауацәа, агәылацәа, еиуеиԥшым аусхәарҭақәа рхаҭарнакцәа иԥсыз иҭаацәа ишрыдышшыло азы Аԥсны зегь ирыларҳәон, аԥсраҿы инеины аҵәыуара ахаҭыԥан.
Ари аус акыр ацәажәарақәа цәырнаго иалагеит – аԥсра шыҟалаз раҳазар, инеины иҵәыуааит, адышшыларақәа заҭахузеи, ари ҽырбарахеит ҳәа. Ргәаанагара рҳәон аҵарауаа, ҳарҭ ажурналистцәагьы еиуеиԥшым асиужетқәа ҟаҳҵон. Убри аамҭазы ԥыза-министрс иҟаз Сергеи Багаԥшь ақәҵара ҭижьт адышшылара амхзарц. Уи нагӡан, аха иаанхеит ашәаџьҳәара. Урҭ ашәаџьҳәаратә текстқәа ирыцын шәаџьҳәара зуаз иҭынхацәа рыхьӡқәа нароуны. Ҳашнеишнеиуаз урҭ зегь аанкыланы, "ауацәеи аҭынхацәеи адырра ҟарҵоит" мацара ааныжьны здунеи зыԥсахыз ихьӡ, ижәла нацҵаны есыуаха телехәаԥшрала Аԥсны иқәынхоз зегьы абри иазыӡырҩуан, иԥсыз дара дрыуамзаргьы. Ателехәаԥшраҿы аус шызуазгьы, ашәаџьҳәарақәа ианрылагоз иаҿаскуамызт, исызгәакьоу идунеи иԥсахыр ишысзаарыцҳауа здыруан азы.
Ашәаџьҳәара ахаҭа аефир азырхиара ателехәаԥшра аԥара шаланагалозгьы, аамҭа маҷымкәан иагон, атехникатә ресурсгьы ақәырӡтәын, иара убри адагьы, иааиԥмырҟьаӡакәа иԥсыз ирызку аинформациа аԥхьара инегативтәу агәалаҟароуп ауаҩы инаҭо. Абарҭақәа инарҷыдангьы, ашәаџьҳәара ахә ахшәаатәын, ақыҭақәа рҟынтәи Аҟәа иааны хаҭала ателехәаԥшраҿы анеира злымшоз ма изҭахымыз, аԥсуа телехәаԥшраҿы аус зуаз рдырцәа рнапы ианырҵон ашәаџьҳәара ҟарҵарц. Аԥсы даныржлак, уи ашәаџьҳәара ахә шахшәаатәыз рхашҭуан аҳәара ҟазҵаз, нас ателехәаԥшра аусзуҩцәа руалафахәы анааилак, инахыхны иршәагәышьон.
Ус ишыҟаз ҳаԥсҭазаараҿ амобилтә еимадара бзианы иҿиеит, иара убас, ицәырҵит асоциалтә ҳақәа, еиуеиԥшым ачатқәа рыла аицәажәаразы ажәлар алшара роуит. Ари аҩыза атехнологиа аамҭазы ҽыла ашәаџьҳәаҩ ишьҭрагьы, телехәаԥшрала алаҳәарагьы аҭахымкәа иааҟалеит.
Абарҭқәа азгәаҭаны, 2014 ш. Аԥсуа телехәаԥшра еиҳабыс иамаз Емма Хәаџьааԥҳа егьырҭ аиҳабацәа ирзыҟамҵаз ҟалҵеит, иаанылкылеит ашәаџьҳәарақәа. Уи ҟазҵарц зҭахыз рацәаҩын иара уаанӡагьы, аха ажәлар зышьцылаз анамухлак агәынамӡара шцәырҵуаз рдыруан.
Ателевизор аҿакны иԥсыда иахьа Аԥсны ҳәа есыҽны ашәаџьҳәарақәа рзыԥшра ҵак дук аманы избом, избанзар иузгәакьоу дыԥсыр, иуарҳәароуп, иузгәакьам усгьы дзыуҵәыуарҭоузеи?
Уажәы асоциалтә ҳа Феисбук аҿы иаадыртит "Ашәаџьҳәара" захьӡу адаҟьа. Абраҟа иқәдыргылоит здунеи зыԥсахыз рфотоқәа, даныржуа, дахьыкҿоу нацҵаны. Аинформациа ироуа азмырхакәа, ажәлар уа ахҳәаақәа ҟарҵоит, иԥсыз дзыԥсыз, ихьыз аилкааразы, нас иара уаҟа ирыдышшылоит рҭынхацәа. Абри адаҟьаҿы лассы-лассы иалацәажәоит ателехәаԥшраҿы ҿыц ашәаџьҳәарақәа аадыртырц азы.
Шәхаҵкы, азакәан ҳазыгьежьуазар, ателехәаԥшра уалны иадӡам ашәаџьҳәарақәа реиҿкаара. Иҩбахаз, избан ишәызгәакьоу дыԥсу, дынхоу телевизорла изшәаҳара? Иабацеи аибабара, аигәныҩра? "Верните ашәаџьҳәара на ТВ", - лҽылшьуеит урысшәала асоциалтә даҟьа аҭааҩцәа руаӡәы, даҽаӡәы иҳәоит "ари аҩыза акультура аԥсуаа иаҳтәым, ашәаџьҳәаҩ дрышьҭлааит анкьеиԥш" ҳәа.
Схәыцуеит, избан абас ашәаџьҳәара ҳаундаз ҳәа ҳазгәаҟуа? Аԥсра уеиҽырбо уалагар, иуеиҽырбоит рымҳәои? Здунеи зыԥсахыз изы ашәаџьҳәаҩ думоузар, иумаҳазар, ус анакәха, уеизгьы-уеизгьы шәеиуацәам, думҵәыуаргьы ауеит. Дуҭынхазар, хымԥада адырра урҭоит.
Аабыкьа сыԥшәмеи сареи Кисловодск ԥсшьара ҳаҟан. Уа ҳшыҟаз иаҳҵәыуарҭаз ԥҳәыс быргк лдунеи лыԥсахит, ахьышәҭҳәа ҳҭынхацәа иаҳзынарыцҳаит аинтернет ахархәарала. Ашьҭахь ҳанааи, ҳцеит ҳрыдышшыларц, иаҳмаҳаӡеит ҳәа ҿыҵгас иҟамҵакәа.
Аԥсны имаҷымкәа ашәҟә бзиақәа ҭыҵуеит, атеатрқәа ицәгьамкәа иҿиоит, имҩаԥыргоит акинофестивальқәа. Нас убарҭ ажәабжь бзиақәа ҳдунеи рзаҳкыр иамоузеи, избан ателевизор аҿакны иԥсыда ҳәа итрагедиатәу аинформациа ҳзазыԥшра?! Ухы ззукуа аҽузнакуеит рҳәоит аԥсуаа.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәар ҟалоит.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа атәыла анаплакыҩцәеи амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәеи рԥылараан адырра ҟаиҵеит Аԥсны ауаа мҵазырсуаз ацәгьоуцәа шасыс иргаз роужьразы иааидкыланы миллиард мааҭ инареиҳаны ишазыҳәоз, абри атәы аанацҳауеит ахада ипресс-маҵзура.
Аиԥылараан Бжьаниа иҳәеит ауаажәлари аҳәынҭқарреи ацәгьоурақәа рацәыхьчаразы уаанӡа иаҳамбацыз ашьаҿақәа рынагӡаразы аамҭа шааиз.
"Ацәгьоурақәа уаҩы ишимбац ирызҳаит, ари апроблема аӡбаразы ҳамчқәа зегь еидаҳҵароуп. Абри аус аҟны даара ҳшәықәгәыӷуеит", - иҳәеит Аслан Бжьаниа, анаплакыҩцәа рахь ихы нарханы.
Убри аан ахада иазгәеиҭеит атәыла аиҳабыра ибзианы ишеилнакаауа абизнес ала мацара апроблемақәа зегьы рыӡбара шалымшо.
Бжьаниа иҳәеит зегьы раԥхьа игылоу азакәанқәа рықәныҟәареи ауааԥсыра ршәарҭадара алыршареи шракәу.
"Аҳәынҭқарра, раԥхьаӡа иргыланы, уи азин ауп", - иҳәеит ахада.
Атәыла ахада дырзааҭгылеит абизнесгьы злахәхар алшо игәҭакқәак ҳәа аанацҳауеит апресс-маҵзура.
Бжьаниа иара убасгьы ауааԥсыра рымҵарсрақәа рзы иҟоу астатистика азеиԥш хыԥхьаӡарақәа ааигеит.
"Ҷыдала иаагозар, азинхьчаратә усбарҭақәа иҟарҵаз аинформациала, имҵадырсыз Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа 53-ҩык роушьҭразы ацәгьоуцәа ззыҳәаз аԥара иартәоит миллиард мааҭк инацны, урҭ рахьтә иршәаз 200 миллион мааҭ инареиҳауп", - ҳәа иарбоу ахада исаит аҟны иӡыргоу адырраҭараҟны.
Атәыла ахада иара убасгьы анаплакыҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит апандемиа аамҭазы Аԥсны атәылауаа ирзыҟарҵаз ацхырааразы.
"Ҳара зегьы ҳзы, ҷыдала сара схаҭа сызгьы, даара игәышьҭыхгахеит шәара шәаӡәыкны ҳзеиԥш проблема шәахьахаҵгылаз. Акоронавирус азҵаара даара иуадаҩуп, хымԥада, уи ахҟьаԥҟьақәа анырра бааԥс ҟарымҵар алшом. Аха, Анцәа имч ала, ҳара ари аҭагылазаашьа алҵшьа ҳақәшәоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Аиҿцәажәара мҩаԥылгон Рада Ажьиԥҳа.
- Аҟазара ахкқәа рацәоуп, иаҳҳәап: асахьаҭыхра, ашәаҳәара, акәашара, избан шәара актиорра залышәкааз, шәҭаацәара аҟазара злаз ҭаацәароума? Атеатр ахь агәыбылра шԥашьҭышәкааи?
— Уи аҭоурых ду амоуп, актиоррахь сымҩахыҵра. Санхәыҷыз, саб иаҳәшьа лыҷкәын ирратә форма анызбалак, арра маҵура сахысроуп, сфицархароуп сҳәон, сан уи илцәымӷан, илҭахӡамызт. Сара исҭахын иара даар арра ахысраз аиацәажәара, аха сан раԥхьа иалҳәеит, арра данца ҟалашьа амаӡам. Ус аамҭа цон, ашкол алгара аамҭа анааи араион акультура аҟәша аҟны аус иуан Иасон Гыцба, иара Лида Гыцбеи сареи иҳабжьеигеит актиортә институт ахь шәҭал ҳәа. Ажәакала ҳазыҟаиҵеит, усҟантәи акультура аминистр Владимир Кәарҷелиа, атеатр ада ԥсыхәа ыҟам ҳәа зыԥхьаӡоз аӡәы иакәын, аҳәынҭқарра аргылареи абызшәа аиқәырхареи рыҟны ишыцхыраагӡаз аҳасаб азуны иҳадигалеит Қарҭтәи атеатралтә институт аҭалара. Ҳара ҳагруппа ԥшь-ҩык ҳаҟан: сара, Софа Агумаа, Сергеи Чуаз, Лида Гыцба, ҳазыҟаҵаны ҳаидкыланы аҵарахьы ҳрышьҭит, аҵара ҳалганы ҳааит 60-тәи ашықәсқәа рзы, нанҳәа 1 азы, абра аԥсуа театр аҟны аусура ҳрыдыркылеит. Абас ауп атеатр ахь агәыбылра шсызцәырҵыз.
- Аԥсуа театри шәареи шәеибадырра шәазааҭгыл. Раԥхьаӡа аԥсуа ахәаԥшҩы иҿаԥхьа шәанаақәгыл цәаныррас ишәызцәырҵи, шәдебиут шәгәалашәараҿ ишԥаанхеи?
— Аҵара ҳалганы ҳанааиҵәҟа атеатр аҟны реижиссиорс дыҟан Азиз Агрба. Иқәиргылоз аспектакль арольқәа руак насыгӡарцаз сыхҭеикит, смадаҟьаӡа саниба, хар сымамкәа сҵарагьы хсырқәшеит, сигәаԥхеит. Ара уааи дад иҳәан, убас сеиҳәеит, асезон ааҳартуеит иуысҭо ароль Михаил Лакрба иҩымҭа-апиеса, аԥсуа драматургиа "Данаҟаи" аҟнытә ауп, уи ароль назыгӡоз ԥсшьара дцан дахьӡаӡом, убри аҟнытә уара аамҭа хәымш-фымш умоуп иҳәеит. Шәазхәыц аинститут саалган сааит, абас еиԥш иҟаз ароль сыдыргалеит, уи сагьацәшәеит, иагьысцәымыӷахеит, аха аиҳабы уаԥсоуп аниҳәа мап сзымкит, ажәакала, арепитициақәа ҳрылагеит. Асезон аартра амш ааит, азал ҭәын, сгәы хыҭҳытуан, аҩбатәи ароль акәын исыдыз, ус иҳәо сышнеиуаз, аҵыхәтәантәи амонолог аҟны исҳәараны иҟаз ажәақәа схашҭит, исывагылаз актиор Валери Ақаҩба сгачамкны сшықәхаз аниба, сыжәҩа аанкыланы ҿааиҭит, уи уаҳа илшаӡом, аха иҳәар ииҭахыз абри акәын иҳәан смонолог ҳәаны даалгеит, азанавесгьы адаркит, иҭабуп сҿыухит сҳәеит, ари ахҭыс есымша исгәалашәоит. Абри акәын раԥхьатәи сшьаҿа ахәаԥшҩы иаԥхьа сцәырҵра, гхак сыхьзаргьы. Уи ашьҭахь, арежиссиор Габуниа апиеса "Смырба" иқәиргылон, уаҟа Алиас Смырба ироль сыхәмарит, аклассик Гарсиа Лорка иҟынтәи "Аӷа ичара", уи ишьаарҵәыраз пиесан, иара ароль даҽа лшарак снаҭеит, ҩыџьа ӡӷабк бзиа деицырбон уи илыхҟьаны иҭахоит, еибашьоит дара, арижессиор илшеит убысҟак иаԥсыуатәны аҟаҵара, избанзар аиспанеццәеи ҳареи ҟазшьала еиԥшу ҳауми, иқәзыргылоз арежиссиор ду Хәыта Џьопуа иакәын, иара идипломтә усымҭагьы акәын, уи убриаҟара аԥсуара иазааигәаитәит.
- Шәрепертуар аҟны ирацәоуп инашәыгӡахьо арольқәа, урҭ рҟынтә еиҳа ишәзааигәои, иалышәкаауеи?
— Гарсиа Лорка ипиеса "Аԥҳәыс ҳәаҩ" захьӡу аҟнытә инасыгӡоз ароль алоуп, анаџьалбеит, абри аҟазара илазар ҟалап ҳәа агәаанагара роуыртә еиԥш ианыҟала зегьы, абри ала иаатит сактиортә мҩа. Нелли Ешба лхаан
- Шәара аспектакльқәа рҟны еиԥш акино аҟынгьы ахәмарра аԥышәа шәымоуп. Издыруеит ирацәаны исахьарку афильмқәа: "Время счастливых находок", "Война еще не кончилась", "Робинзон Крузо", "В ночь на новолуние", уҳәа рҟны арольқәа нашәыгӡон, акино аҟны шәԥышәа шәазааҭгыл, насгьы акино аҟны аку, мамзаргьы атеатр аҟны аку ахәмарра абамариоу?
— Акино аҟны сара ус аразҟы смоуит Сергеи Габниеи, Томас Куакуасқьыри реиԥш ароль дуқәа насыгӡартә еиԥш изыҟамлеит, аха аибашьра ашьҭахьтәи аамҭаз Михаил Мархолиа ибзоурала, Аԥснытәи акиностудиа аҟны акымкәа-ҩбамкәа ахаҿсахьақәа сыхәмарит. Акинои, атеатри еилых сымам, рыҩбагьы бзиоуп. Шьоукы ус рҳәоит акино мариоуп, атеатр цәгьоуп ҳәа, сгәаанагарала урҭ аҩбагьы имариоу усӡам. Акино аҟны удыргәамҵо аҟынӡа унаргоит, убри аҟнытә атеатр аԥсҭазаареи акино аԥсҭазаареи зынӡа еиԥшӡам, атеатр аҟны итынчроуп, араҟа арежиссиоры, адраматурги, актиори рбызшәа анеиқәшәалак, ианеилибакаа, егьа аџьабаа убаргьы, ахәаԥшҩы ианидикыла, иизаигәаханы ианыҟала, убри иԥшӡоу игәызырҳагоу ԥсҭазаароуп.
- Иҟазма шәырҿиараҿы ишәцәыуадаҩыз, шәара хараӡа ишәыцәтәымыз ароль, мамзаргьы шәроль шәышьҭыԥааны шәанамыз?
— Александр Грибоедов ипиеса "Зыхшыҩ зызрыцҳароу" аҟынтә Фамусов ироль анагӡаразы Заур Ақаҩба исыдигалеит, аха усҟан сқәыԥшцәан, уажәы акәзар сагьызхьаԥшӡомызт, аха Фамусов ироль ишысцәыуадаҩхоз сдыруан азы мап ацәыскит, аха уаҳа даасҟәамҵит, сара актиор Арзаабеи Агрба дисырбеит, иара ахаҿсахьа ианаалоз, аха уаҳа даасҟәамҵит, аҵыхәтәан иара даиааит, ус аус еицура ҳалагеит, аџьабаа сыдибалеит, аха иаадырҽхәо аҟынӡа иҟалеит ҳаспектакль. Сзыргәырӷьоз ароль аҟынтәи, апиеса "Дон Карлос" аҟны инасыгӡоз ароль ауп, иара апиеса ахаҭа дууп, иқәзыргылозгьы Нелли Ешба лоуп. Ус иҟалеит ҳаспектакль дахәаԥшуан американтә ҵарауаҩык, уи лажәақәа абас иҟан, ари аспектакль Америка зегьы акәым — адунеи зегьы ирбароуп ҳәа, ус иҟаларгьы ҟаларын, аха ҳҟазара еиҵыҵыр зҭахымыз ауаа уи аус иаԥырхагахеит. Убри ароль сыԥҭазаараҿы раԥхьа игылоу арольқәа ҳәа исыԥхьаӡоит.
- Дзеиԥшразар акәи актиор, ҟазшьақәас имазар иахәҭеи?
— Актиор раԥхьаӡа иргыланы дуаҩызар ауп, аилибакаара илазар ауп, акулисатә цәажәарақәа актиор ианилала, егьа дҟазазаргьы уи иҟазара башахоит.
- Ишәымоума шәара егьырҭ актиорцәа ирзымдыро амаӡа?
— Актиор, мамзар ауаҩы иизымдыро амаӡа ҳәа, акгьы сымам, исыздыруам. Дарбанызаалак димоуп ихатәы ԥааимбар, иара уи дымҩақәиҵоит.
- Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы ишәыман еиҿкааны адраматә кружок, насгьы акыр шықәса инеиԥанкыланы напхгара ашәҭон Шә.Ԥачалиа ихьӡ зху Ҭҟәарчалтәи акомедиатә театр, абарҭ ашықәсқәа рзы шәырҿиаратә период шәаҳзалацәажәа.
— Ахореограф Шамил Аҩардан ҳәа дыҟан, иара арҿиаратә ҩны еиҳабыс даман, уаҟа адраматә кружок еиҿкааны иман, зны аусуразы ааԥхьара усҭоит унеи иҳәан, уамак ишысҭахымызгьы сизнеит, ус сгәы иҭакны шықәсык аҟара аус аауны саҟәыҵоит ҳәа, аха убас аусқәа цеит шықәсык акәым 17 шықәса аус зуан убраҟа, аибашьра алагаанӡа. Сактиорцәеи сареи аспектакльқәа ықәҳаргылон, нас ақыҭақәа рахь ҳцон, дара уԥсы иузалымхоз ҷкәынцәан, еснагь ирҳәоз акы акәын иахьа иҟаҳҵаз бзиоуп, аха уаҵәы еиҳа еиӷьхоит ҳәа. Ҳхаԥшьгаратә коллектив Жәлар ртеатрны иҟаҳҵар рҭаххеит, уи алҳаршеит, анаҩсан Иван Ҭаркьыли, Виктор Тәанбеи, Константин Озгани ирылдыршеит абри атеатр ашьақәыргылара, иагьахьӡын Гәдоуҭатәи араионтә театр. 1991 шықәсазы Алықьса Аргәыни Шәарах Ԥачалиеи ирылдыршеи Гәдоуҭатәи Ҭҟәарчалтәи араионтә театрқәа Аҳәынҭқарратә театр аҟынӡа аҳаракыра ашьҭыхра. Абри атеатр иалаз хә-ҩык актиорцәа: Саида Делԥҳа, Руслан Лагәлаа, Миро Адлеиба, Борис Инаԥшьба, Едик Касланӡиа марттәи ажәылараан иҭахеит, дара рашьҭахь уи акружок уаҳа напы асаркрытә агәаҳәара смоуит, убри аус аӡәыр иациҵар иҭахызар сыԥсы ахьынӡаҭоу сицхраауеит.
- Ишдыру еиԥш атеатр енагь ианыԥшуан аԥсҭазаара ацәырҵрақәа. Шәгәаанагарала, атеатр ианыԥшуама иахьатәи ҳаԥсҭазаара?
— Иахьатәи атеатри сара схаантәи атеатри хәыки цҳаки рыбжьоуп. Ҳабиԥареи, ажәытә корифеицәеи ирыбзоураны аԥсуа театр аиҭарҿиара амҩа ианылеит, 60-тәи ашықәсқәа рзы ашәҟәыҩҩцәеи артистцәеи ирыбзоураны акультура аԥсы даҽакала иахалеит. "Шестидесятники" ҳәа изышьҭаз, убри ашықәсқәа иалҵыз артистцәа рымчала аԥсуа театр иреиӷьу атеатр ҳәа ахьыӡны иҟоуп. Иахьа актиорцәа дуӡӡақәа, ҳрежиссиор дуӡӡакәа рыԥсҭазаара иалҵит, насгьы аибашьра амшала атеатр иахьа алшарақәа маҷуп, уаанӡа иамаз ахьӡ-аԥша аҟынӡа макьана ҳазхамлацт. Аха агәыӷра сымоуп, иахьа аҿар бзиа иҳаҵагыло ирыбзоураны атеатр аҳаракыра шьҭыҵып ҳәа. Амыҟәмабарақәа ыҟоуп, ҳәара аҭахыума аус бзиа иаԥырхагоу абга ссақәа рацәахеит, аха абгалаџқәа еиҳа еиҳауп, амшәқәа ыҟоуп, ауаа ахатәрақәа ыҟоуп.
- Еиԥшымзаарақәас ирымоуи иахьатәи, уаанӡатәи атеатр ахәаԥшҩы? Иҽиԥсахма?
— Иҟоуп аҽыԥсахрақәа, аха ҳаԥсуа хәыԥшыҩцәа, даҽа хәаԥшҩык еиԥшӡам, уаанӡа ақыҭақәа ҳрылсон, ҳҟазара дмырбакәа џьаргьы ҳцаӡомызт, дара аҟазара ҳаракыла иазнеиуан, ҳаԥсуа хәаԥшҩы иаҟара згәы былуа, ҳаҭыр ақәҵаны издызкыло хәаԥшҩык дсымбаӡацт. Ари ажәақәа наскьоит ашьҭахьҟа, иҳаҩсхьо аамҭахь. Иахьа ишԥаҟоу? Хдырралеи, адкылашьалеи иахьеи уаанӡа иҟази еицәыхароуп сызҳәаӡом, иахьагьы уамашәа иубаратәы ахәаԥшҩы бзиа дҳамоуп, аха иаҳԥырхагогьы акы ыҟоуп иҳалсыз ацивилизациа ауп. Адунеи аҟны еиуеиԥшым аконцертқәа анцо арҵәаа-сырҵәаа ҳәа иҳәҳәо, атрышә иасо иҟоу ахымҩаԥгашьа абри аҩыза ҳара ҳҿынӡа иааӡеит. Абри сара сымацара сакәым, ҳкультура аиӷьхара зҭаху зегьы ирыԥхьаӡоит ари аҩыза ахымҩаԥгашьа ихәарҭамкәа иҳаланагалеит ҳәа. Анцәеи иџьшьаны, аспектакльқәа анҳамоу аамҭаз уи аҩыза рыдсымбылацт ахәыԥшцәа, уи збар ацкьыс сыԥсыр еиҳа еиӷьуп. Атеатр аҟны атрышә уасыр актиор иоума, ма аспектакль ицо аума ибзиаӡам, иугәамԥхеит ауп иаанаго, ус ауп атеатр аҟны ишырыԥхьаӡо.
- Актиорра акәымзар, даҽа занааҭс иалышәхуаз?
— Алықьса Аргәын абри сыхҭыс иазкны абас еиԥш иҩхьан "Шьалуа даныҷкәыназ атеатр ахь ихы ирхаанӡа арра маҵурахьы ацара игәы иҭан, аха иԥсҭазаара убас иааҳәит, асценаҟны аофицарцәеи, аполковникцәеи, аинралцәеи ррольқәа дыхәмарратә еиԥш. Даныҷкәыназ ихы зқәикыз аус аценаҟны иаарԥшит", ҳәа. Уаҳа еиӷьны ҳәашьа амам. Атеатр убысҟак сыԥсҭазаара иалаҵәеит, сакны самоу, аԥсра ансықәшәо аамҭа асценаҟны иҟалааит ҳәа сҳәоит еснагь.
- Актиор иԥсы шԥаишьои?
— Актиор ԥсшьара имаӡам. Артист ашьыжь инаркны уаха ацәа иааимнахаанӡа ирольқәа роуп дзызхәыцуа, ианакәызаалак актиор асценаҿы даныхәмаруа ауп иԥсы аныишьо.


Авирус цәырҵит апровинциа Хубеи ақалақь Ухань аҟны ԥхынҷкәын анҵәамҭазы. Иара зырҿио акоронавирус хкҿыц 2019-nCoV ауп. Китаи анҭыҵ авирус азгәаҭоуп: Гонконг, Макао, Таивань, Таиланд, Иапониа, Аладатәи Кореиа, ЕАА, Канада, Вьетнам, Сингапур, Непал, Франциа, Австралиа, Малаизиа, Германиа, Финлиандиа.
Иахьатәи аамҭазы Аԥсны аҩныҵҟа авирустә инфекциа – акоронавирус змоу уаҩ дыҟам, аха аҿагыларатә уснагӡатәқәа ирҿуп. Иаԥҵоуп иҷыдоу аҭелтә еимадара, аубарҭабжьаратә штаб, Акоординациатә штаб, Гәылрыԥшьтәи ахәшәтәырҭа азыхиоуп акоронавирус злаҽу ӡәыр дҟалозар рыдкылара, иара убас Урыстәылантәи иааргеит атест-системақәеи, агуманитартә цхыраареи.
Хәажәкыра 14 инаркны Егры аҳәаа аркуп, иара убас аԥкрақәа алагалоуп Аԥсны-урыстәылеи рҳәааҿы.
Аԥсны акоронавирустә чымазара ҿкы ҿыц уаҩы идбалам, апандемиа ҟалеижьҭеи ичмазаҩхеит 28-ҩык ҳтәылауаа.
Амуниципалтә хыбрақәа қьырала измаз, ауал зқәымыз абизнесуаа аԥарашәараҟынтә рхы иақәиҭитәуп лаҵарамзеи рашәарамза абжаранӡеи.
Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыҩныҵҟа COVID-19 80-ҩык ирыдбалоуп. Ичмазаҩу рыбжьара хәҩык хәыҷқәоуп.
Аԥсныҟа ихынҳәуа аҳәааҿы ирԥылоит аҳазалхратәи аҳәаахьчаратәи маҵзурақәа, Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра, Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистрра, Аԥсны АЕС русзуҩцәа, Галтәи ахәышәтәырҭа аҳақьымцәа.
Ииасыз уахыки-ҽнаки рыла Аԥсны акоронавирустә чымазара амазааразы агәаҭара иахысит 42-ҩык ауаа.
Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет адекан Алик Габелиа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит апандемиа аамҭазы иреиҳаӡоу аҵараиурҭа аҟны амагистрантцәа роушьҭратә квалификациатә усумҭақәа рыхьчара шеиҿкааз атәы.
Иахьазы Урыстәыла иахьаҵанакуа 362 342 коронавирустә хҭыс азгәаҭоуп 85 регион рҿы.
Урыстәылаа рыхәҭак акарантин ашьҭахь рфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩхоит ҳәа иазырыԥхьаӡоит.
Акциа ахықәкы – Урыстәыла аҩныҵҟа аҳақьымцәеи, амедицинатә усзуҩцәеи, аволонтиорцәеи рҭоурыхқәа иаку атематикатә портал аҿы реизгара амедиагәыԥ асаит ria.ru. аҟны.
Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла иахьаҵанакуа 362 342-ҩык акоронавирустә инфекциа рыхьхьеит арегионқәа 85 рыҟны.
Лаҵара 25 азтәи адыррақәа рыла, адунеиаҿ 5 миллионҩык инарзынаԥшуа авирус рымоуп, 2 миллионҩык ргәабзиара шьақәгылеит, рыԥсҭазаара иалҵит 345 нызқьҩык.
Иахьатәи аамҭазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп 11-ҩык апациентцәа, урҭ зегьы акоронавирус шрыхьыз шьақәырӷәӷәоуп.
Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла иахьаҵанакуа 353 427-ҩык акоронавирустә инфекциа рыхьхьеит арегионқәа 85 рыҟны.
Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистрра адыррақәа рыла, иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рзы Ԥсоу аҳәаа иахысит 128-ҩык ауааԥсыра.
Очамчыра араион аҵара аҟәша аиҳабы Феликс Џьынџьиа арадио Sputnik аҟны арубрика "Раионк аԥсҭазаараҟынтә" аҿы еиҭеиҳәеит аҵарашықәс шыхдыркәшаз атәы.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла акоронавирустә инфекциа рылоу ирыламу агәаҭаразы атестқәа ирхысит 69-ҩык ауааԥсыра.
Апандемиа ааҟалазар ареспубликаҿы 25-ҩык авирус рыхьхьеит. Фҩык ргәабзиара шьақәгылахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Аԥсуа наплакыҩцәа реиҿкаара "Ҳара ҳаидгылоуп" абзоурала Аԥсназы 56 миллион мааҭ инареиҳаны аԥара еизгоуп.
Згәы бзиоу ауаҩы COVID-19 змоу диныруазар, дара реинырра аҽны инаркны 14 мшы акарантин аҿы дыҟазароуп.
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа иусԥҟала Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны аҵаратә процесс зынӡа иаанкылан лаҵара 15 рзы акоронавирус алаҵәара ашәарҭа ахьыҟаз азы.


Беслан Быҭәбеи Беслан Ҭарбеи аҩбатәи атур ахь инеит.
Амҽышаҽны, ԥхынгәымза 22 рзы, имҩаԥысит Ҷлоутәи алхырҭатә ҭыԥ №26 ала Аԥсны Жәлар Реизарахь изаамҭанытәим алхрақәа. Хҩык акандидатцәа ықәгылан: Беслан Быҭәба, Беслан Ҭарба, Аполлон Шьынқәба. Алхыҩцәа рсиа ианыз 2804-ҩык рҟынтәи, 2040-ҩык рыбжьы рҭиит. Убри ала алхрақәа мҩаԥысит ҳәа иԥхьаӡан.
32 алхратә бӷьыц бжьыхын ҳәа иԥхьаӡан. Беслан Быҭәба изы рыбжьы рҭиит 920-ҩык алхыҩцәа, Беслан Ҭарба изы 647-ҩык, Аполлон Шьынқәба изы 441-ҩык. Акандидатцәа рҟынтәи аӡәгьы 50%-и +1 бжьы ахьырмоуз иахҟьаны аҩбатәи атур ҟалоит. Азакәан инақәыршәаны уи мҩаԥгахоит ҩымчыбжь рышьҭахь, 2012 ш. нанҳәамза 5 рзы.
Алхрақәа еилагарада имҩаԥысит.
Ари алхырҭатә ҭыԥ аҿы изаамҭанытәим алхрақәа мҩаԥысуеит адепутат Ҭемыр Логәуа иԥсҭазаара дахьалҵыз иахҟьаны.


— Еџье Петербургҟа бцара хықәкыс иамази?
— Сара Санкт-Петербургҟа сцеит Гәдоуҭатәи аетнографиатә музеи аиҳабы Баҭал Гәынба ибзоурала. Сара хықәкыс исыман Ермитаж аҿы Аԥснынтәи уа иҟоу аматериалқәа рбара. Насгьы аетнографиатә музеи аҭаара. Санкт-Петербург аетнографиатә музеи аҿгьы Аԥснынтәи аматериалқәа рацәоуп. Ермитаж алабораториаҿы археологиатә материалқәа шырыхьчо аҭҵаара акәын сара схықәкы хада. Урҭ аматериалқәа шыдрыцқьо ибзианы еилыскаар сҭахын.
— Арҭ амузеиқәа бахьырҭааз иҿыцу еилыбкааи?
— Дара алабораториа ду рымоуп, рус ибзиаӡаны аҟаҵашьа рдыруеит, профессионалла иазнеиуеит. Аԥсны ихәыҷызаргьы ус еиԥш иҟоу алабораториа зынӡа иҳамаӡам. Ҳара иҳалшо ала ҳаҿуп аматериалқәа рконсервациа. Убри ииашаны иҟаҳҵома, насгьы иҟаҳҵаша иҟоуи убарҭқәа еилыскаарц азыҳәан сцеит. Даара ибзиоу адыррақәа сырҭеит. Иҟаҳҵо иашоу ииашаму гәарҭеит. Ииашоуп ҳәа сарҳәеит, аха даара ирацәаны аусқәа ҟаҵатәуп макьана. Убарҭқәа зегьы еилыскааит, иҟаҳҵаша иҳалшаша ыҟоуп. Ермитаж амузеи аҿы иҟоуп Аԥснынтәи археологиатә материалқәа. Иҟоуп Бамборантәи, Афонынтәи, Анхәантәи аматериалқәа. Аетногарфиаитә музеи аҿы еиҳарак амаҭәақәа, амузыкатә инстурментқәа уҳәа реиԥш аҩны иныҟәырго аматериалқәа ыҟоуп.
— Урҭ оригиналқәа ҳарҭаӡом аха акопиақәа Аԥсныҟа иааугар ҟалома?
— Ермитаж иҟоу амтаериалқәа ркопиа ҟаҵаны Аԥсныҟа иааргеит. Уи аазгаз Гәдоуҭатәи аиҳабы Баҭал Гәынба иоуп. Ермитаж азал аҿы иҟоу аматериалқәа урҭ рфото аҭыхра ҟалоит. Аха ахьчаразы иҟоу аматериалқәа урҭ урылакьысыр ҟалаӡом. Убри азы хазы иаҭахуп аус аиҿкаара.
— Бара аԥсуаҭҵааратә институт аҿы уажәы хықәкыла бызҿуи?
— Уажәы сара акандидаттә диссертациа аҩра саҿуп. Уи адагьы археологиатә експедициа сымоуп Анхәа ақыҭаҿы. Убри салгар сҭахуп уажәы.
— Бдиссертациа атема иарбану?
— Сдиссертациа Елинтәи аамҭа иадҳәалоуп. Елинтәи аамҭазы Ҭырқәтәыла Амшын Еиқәа аҿықә аҿы иҟоу ақалақьқәеи Аԥсны уи аамҭазтәи ақалақьқәеи рыбжьара иҟоу аимадара зеиԥшраз ҭысҵаауеит.
— Бара ажрақәа анымҩаԥыбго Аԥсны ибымԥыхьашәахьоума Еллинтәи аамҭа иадҳәалоу аматериалқәа?
— Еллинтәи аамҭа иазку аматериалқәа иҳамоу маҷуп. Уи аамҭа иадҳәалоу аҭҵаарақәа рацәаӡам. Аха иҟоуп амфорақәа, амонетақәа, усҟан Анатолиантәи Аԥсныҟа иааз. Иара убас Аԥснынтәи Анатолиаҟа ицазгьы, урҭ еиҳа имаҷуп амала.
— Еллинтәи аамҭа иадҳәалоу аматериалқәа ахьыҟоу иарбан ҭыԥқәоу?
— Ирацәоуп иахьыҟоу аҭыԥқәа: Аҟәа, Афон, Гәдоуҭа уҳәа. Аха Еллинтәи аамҭа иазкны мацара археологиатә жрақәа ыҟаӡамызт. Уажәыгьы иҭбааны уи азын ажрақәа мҩаԥысӡом.
— Ҭырқәтәыла Еллинтәи аамҭа иадҳәалан иҟоу аматериалқәа ббахьоума бара?
— Сара Ҭырқәтәыла амузеиқәа рҿы снеихьеит, иҟоуп уа аматериалқәа. Аха иахьынтәааз бзианы ирыздырӡом.
— Абри Еллинтәи аамҭа иадҳәаланы еиҳарак зинтерес бымои, иҟабҵарц ибҭахуи бара?
— Сара еиҳарак зинтерес сымоу амонетақәа роуп. Убри аамҭазын Диоскуриа – Аҟәа ақалақь аҿы аусбарҭа ыҟан. Амонетақәа ҭрыжьуан, убри даараӡа интересуп. Уи ахьану ахыҵхырҭақәа ыҟоуп. Убарҭ ҳаԥшаароуп. Ара Аԥсны Диоскуриатәи амонетақәа ҳамаӡамызт уажәы ааигәанӡа. Урҭгьы аколлекционерцәа рҟынтәи иааҳхәеит Санкт-Петербургнтәи. Урҭ раахәара зыбзоуроу Гәдоуҭатәи амузеи ауп.
— Урҭ амонетақәа злыхуи, насгьы ирнуи дара?
— Амонетақәа диоскураа рхылԥақәа рсахьа рнуп, нас хыхь аеҵәақәа ануп, егьи аганахьгьы Диоскуриа ҳәа аҩыра ануп. Уи уаԥхьартә еиԥш ицқьаӡа иҟоуп. Ихәыҷқәоуп ҩ-граммк раҟара иҟоуп.
— Санкт-Петербург бцараҟны зегь реиҳа зинтерес бки? Насгьы ибылшома аҭагылазаашьақәа реиҿырԥшра.
— Иеилкаауп ҳара зегьы ишаҳҭаху еиԥш иаҳзыҟаҵаӡом. Ҳҭагылазаашьа иҳалнаршо маҷуп. Аха уажәшьҭа хәыҷы-хәыҷла ԥхьаҟа ҳцалароуп. Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рҳәынҭқаррақәа дууп, урҭ ирылшо ҳалшаӡом, аха ҳара иҳалшо ыҟами. Маҷ-маҷ убарҭқәа ҳрылагароуп. Сара исҭахуп дара рсистема еилыскаар, нас ихәыҷны ара иҟаҳҵар ҟалоит. Иаҳҳәап сара сзанааҭ аганахьала аекспедициақәа шыҟарҵо. Амузеи аргылашьа, амузеи азалқәа реиҿкаашьа уҳәа. Убарҭқәа ҭҵааны, еиҳа имаҷны ара аҟаҵара ҳалшоит. Сара убарҭқәа ринтерес сымоуп, ишыҟаҳҵашагьы сазхәыцуеит.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аслан Бжьаниа Аԥсны аҳәынҭусбарҭақәаки, иара убас аветеринартә маҵзуреи аҵиаақәа ркарантин азы амаҵзуреи рхадацәа аиҭеит. Абри азы иахәҭоу ашәҟәқәа ахада исаит аҿы иӡыргоуп.
Ахада иусдҵақәа инарықәыршәаны:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Еидырҵаз, еиҭаркыз: Аԥсны аиҳабыра реилазаашьа ҿыц


Атрадициақәа ԥсахшьа рымамкәа инымхозар акәхап, аамҭа ҿыц иаанагоит еиуеиԥшым аҿыцрақәа. Сара иахьа сызлацәажәарц исҭаху агәалс иадҳәаланы аишәа иқәырҵоз ачыс хкқәа акыр рыҽшеиҭаркыз, насгьы изызку аҵакы зынӡа ишацәыхарахаз ауп.
Аԥсуаа алыԥсаа дроур, иџьабон, аԥсреи аԥсхәреи мҩаԥыргон иара иазыԥҵәаз ачысхә ала. Иахьа ҳаамҭа уадаҩуп, аԥарарҳара мариам ҳҳәозаргьы, даара икҿахоу ақыҭаҿы унеиргьы, зсоциалтә ԥсҭазаара уадаҩу рашҭа уҭаларгьы, аԥсреи уи иацу атрадициақәеи рымҩаԥгараҿы ихыркны ирхиоу аишәа уаниоит.
Иахьатәи аамҭазы ачара чыси аԥсхәра чыси, уимоу аиныхрагьы иадыргало еивгара дук рымамкәа иҟалеит. Агәалс иазку аишәа архиашьа ҳахәаԥшыр, аԥсуаа даара аҽырбара шҵаҳгаз ҳнубаалоит, арахь абжьааԥны ҳаԥсҭазаара шџьахаџьафарахаз азы ҳҵәыуозаргьы.
Санхәыҷыз, исгәалашәоит, иаҳзааигәаз аӡәы идунеи иԥсахыр, аҩны ахаа цәырыргомызт, акәацлых аишәа иқәырҵомызт, ичгон азы. Нас, аԥсыжра ашьҭахь, ичгоз рзы аишәа андыргылоз ашьҭахь акәын акәац, акәтыжь, ахаа уҳәа афара азин аныҟаз.
Ҽнак зны ҳаҩныҟа имҩахыҵт, ҳаззыԥшымыз, ихарацәамкәа инхоз, аԥсы дыззыкҿаз ԥҳәыск лԥеи лареи. Дара саб иҳәарц иааит аԥсыжырҭа ахыртра азин риҭарц сабду идгьылқәа ҳәа иԥхьаӡаз ҭыԥк аҿы. Усҟан ус акәын ишыҟаз, адгьыл зтәыз имеида умамкәа, анхаразгьы, анышәынҭра ахтразгьы адгьыл ақәлара ҟаломызт. Асасцәа анааи, сан иааинырсланы аишәа иқәлыргылеит илымаз ачыс: ашә, аҟәыд, акәтаӷь, абысҭа… Аԥсы дыззыкҿаз рнапы адыркит ачеиџьыка, нас, иззааиз азы ирҭахыз аҭак анроу ашьҭахь, ицеит.
Схәыҷын, аха схаҿы инхеит санду лажәақәа: "Ҳаи, ҳгәыҳҽанӡамкәа иааиз, иҳамаз рызцәыраҳгеит, аха дара аԥсы дыззыкҿоу ашәи акәтаӷьи ргьама шԥарбеи?!" - лҳәан акыр аџьшьара зцыз лгәаанагара лырзеит ҳара ҳҿы. Схәыҷын азы, уи ззылҳәаз уамак исзеилымкааит. Нас, санду исалҳәеит ачгьахьа ҳәа изышьҭоу ачыс ишахыԥхьаӡалам ашәи акәтаӷьи, уи аԥсра иачысхәым акәны ишшьоу.
Ари зысгәалашәаз, шәазхәыц, 50 шықәса рыҩнуҵҟа ҳкультура заҟа аҽаԥсахыз. Иахьатәи аиныхрақәа рҿы иқәырҵо "ачгахьа" ҳазааҭгылозар, акыр ибеиоуп хкылагьы, гьамалагьы: аплов хаа, аӡыржәтә хаақәа, ауатка, аҩы, апомидор, анаша, арҵәы, амаслина, аҳалуа хаа, ашә уҳәа убас егьырҭгьы. Иҟоуп ачашәқәа ӡны иахьықәырҵогьы. Абас, иԥсыз даҳџьабошәа, аԥсыжра аҽны ахаа ыфаны ҳаимпуеит. Анаҩс, 9-мшы рыҽны ҳаиҭеизоит ҳачгозшәа, ахаатә афаразы. Ахаатә аԥсыжра аҽны иаҳфахьазар, нас иарбан чгараз имҩаԥаҳгоз? Ахаатәфара иашьҭанеиуа иахьатәи амшҩынеижәақәеи аԥсхәрақәеи игәашәҭахьазар, чараҵас имҩаԥыргоит.
Санхәыҷызтәи аамҭақәа сеиҭарзыгьежьуазар, аԥсхәрахьы иргон ачашә ӡны, ма абакалуа, мамзаргьы аҳалуа уҳәа, еиҳарак аҩны рнапала иҟарҵоз, ацәашьы зхадыркышаз аԥсхәра чыс. Ус ҟарҵон, избанзар инарыгӡоз атрадициақәа рҵакы агәра ргон, аҽраԥшразы имҩаԥыргомызт, аԥсгьы ҳаҭыр иқәырҵон, инамыцхәны гәырӷьароушәа идырхиомызт ҳазлацәажәо агәалс иадҳәалаз аишәақәа.
Ҳазҭагылоу аамҭазы аԥсхәрақәа рҿы иубоит ашампанҩы инаркны ачара чыс иаадҩыло аишәархиара. Насгьы, уажәтәи амода ишаҳәо ала, ачыс захьӡхаз акалаҷкәыр иҭаҵаны аԥсхәрахьы ирго иалагеит аџьармыкьаҿы ирҭиуа акәалаԥқәа ирҭоу ахаамыхаақәа, абананқәа, ананас, аҳәаанырцәынтәи иаагоу аҵәа дуқәа, ависки, ашампанҩы уҳәа, аҽырбага ԥсхәра чыс.
Ахарџь атәы ҳҳәозар, иахьатәи аԥсхәра чыс х-нызқь мааҭ рҟынӡа иузтәар алшоит. Убри аамҭазы, иазгәасҭарц сҭахуп, зыԥсхәы руа данычмазҩыз дыззымбаз, идунеи аниԥсах абас "гәыблыла" рхы-ргәы дшалырхуа иасимволуп ҳәа абарҭқәа зегьы.
Ари аанкыларагьы уадаҩуп, уҩны аԥсра уақәшәаргьы, ухала иузымыӡбо усуп, избанзар иаразнак иаацәырҵуеит иҟаҵатәу уабжьызго, абжьаԥны уашҭа иҭамлац аҵаҳәацәа. Аганахь ҳгыланы ҳхы ҳахәаԥшуазар, игәаҳамҭарц залшом, ҳаиҿыԥшны, ишакәым аҽырбара ҳшалагаз, даара зсоциалтә ԥсҭазааара ҳараку уааны ҳҳы ааҳарԥшырц азы, ауал ҳаҵалозаргьы, аԥсреи аԥсхәреи ирыдҳәало аус аҿы иҵасхәым ачыс ала ҳбеиаӡошәа анаԥшцәа ишыдҳарбо.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Рашәара 4 рзы Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Беслан Џьапуа имҩаԥигаз аилацәажәара иалахәын Аекологиазы аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩы Савели Ҷыҭанаа, Аҵиаақәа рзы аҳәынҭқарратә карантинтә хылаԥшра амаҵзура аиҳабы Аркади Џьынџьиа, Аҳәынҭқарратә ветеринартә маҵзура аиҳабы Роман Џьапуа, Ақыҭанхамҩа аминистрра иатәу Аҵиаақәа рыхьчаразы амаҵзура аиҳабы Владимир Гьериа.
"Аиаша шәасҳәап, иахьазы ауаҩы дзыргәырӷьо маҷуп, иҟалап ҳара иаҳа ҳазеицәазар аԥсабара, иара еиуеиԥшым ахәаҷақәа, ачымазарақәа рыла иҳанаҭо аԥхасҭа аасҭа", - иҳәеит Џьапуа.
Аԥыза-министр актәи ахаҭыԥуаҩ иазгәеиҭеит ақыҭанхамҩа аԥхасҭа азҭо еиуеиԥшым амаҵа хкқәа рҟынтә ахәшәтәрақәа рымҩаԥгаразы аиҵахарақәа шазгәаҭам. Аԥсыӡкра азҵаара далацәажәо, иара иҳәеит аалыҵ аус адызуло Аԥсны азауадқәа мацара уи рнапы алакызҭгьы, ԥаса ишыҟаз еиԥш, уи ахылаԥшра иаҳа имариахон ҳәа.
"Шаҟа аадрыхыз, азауад ахь шаҟа наргаз аԥсыӡ убоит. Егьырахь аквота аужьраан азауадқәа рнаҩс иаланагало рацәаҩуп ари аус. Ҭырқәтәылантәи иаауеит аӷбақәа аԥсыӡкразы. Урҭ қьырала икны, рхы иархәаны, азауад азы акәымкәа еиӷьу аԥсыӡқәа ркуашәа, ахылаԥшра рзыҟаҵара цәгьоуп. Аекологцәа есымша урҭ рааигәа изыҟалаӡом. Хықәкыс иҳамоуп аԥсыӡ акра шаҟа азин азоурыжьуа 30-40 нызқь ҭонна роума, дара иҟоу абыжь-зауадак рыбжьара ишазарц. Дара рыда аӡәгьы дҟамлар, ахылаԥшра иаҳа имариахоит, аԥсыӡгьы анҭыҵ ицо акәымкәа, абра иҟалоит. Ус еиԥш хықәкыла ҳаицәажәеит, иахьынӡалҵуа сыздыруам", - иҳәеит Џьапуа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: