Ашықәс ҿыц алагамҭазы имҩаԥысит ахԥатәи ареволиуциа. Ари абжьарак иаабо авидеонҵамҭақәа ррыцхә ҳамыхәаԥшыр, 2003, 2014 шықәсқәа излареиԥшым маҷуп, амшын ахықәан иԥшӡаӡа игылоу Аиҳабыра рыҩны ажәлара асценариқәа еишьашәалоуп, рҵаҵӷәы аиҩгарақәа амазаргьы. Ус акәзарагьы, ари ахыбра ԥшӡа агара амчрахь анеироуп хықәкыс иамоу.
Рыхԥагьы сырхаануп, рыхԥагьы анымҩаԥысуаз аамҭазы "Ажәлар рыԥсҭазаара аиӷьтәра" лозунгс иаман, аха ахҭысқәа ахҳәаа рзаҳуазар, ахархьуаа урҭ ареволиуциақәа рыԥсҭазаара еиӷьнатәит аҳәара уадаҩуп. Иахьанӡагьы акоррупциа аҭыԥ амоуп, илаҟәу атәанчахәы, амчра ахархәара уҳәа, ареволиуциақәа зегь зхылҿиаауа ацәаҳәақәа шыҟац иаанхоит.
Иацы ахәылбыҽха ԥхьатәара дцеит Аԥсны ахада Рауль Ҳаџьымба. Уаанӡа ишысыҩхьаз еиԥш, ари аҭагылазаашьаҿы уи ашьаҿа аполитикатә ҭышәныртәалара акыр иахәоит. Иахьа Жәлар Реизара иаднакылеит апрезидент иԥхьатәара, иара убас, уи инапынҵақәа назыгӡо ҳәа ихьӡ ҳәоуп аԥыза–министр, 2014 шықәсазы Александр Анқәаб данықәырцаз аамҭала атәыла ахада инапынҵақәа назыгӡоз Валери Бганба. Иара акризистә аамҭазы атәыла ахагыларазы аԥышәа злаимоу ала, агәыӷра ыҟоуп Иреиҳаӡоу аӡбарҭа иаднакылаз "2019 шықәсазы имҩаԥгаз алхрақәа рылҵшәа аԥыхра", даҽакала иаҳҳәозар, Рауль Ҳаџьымба "ииааира иашаӡам" ҳәа ианыршьа ашьҭахь алхра ҿыцқәа рахь амҩа акылгара апроцесс хынҭаҩынҭарада амҩаԥгара илшап ҳәа.
Иацы, асааҭ 7 рнаҩсшәа, Аԥсны аиҳабыра рыҩны аԥхьа имҩаԥысуаз "аҿар рреволиуциа" ҳәа шьоукы изыхьӡырҵаз ҵәатәы шьаҟас иаҵагылаз, Аԥсны ахада ирезиденциа ашҟа рҿынархеит "ԥхьатәара ицаразы" ақәыӷәӷәара ҟарҵарц. Иагьрықәҿиеит, сааҭк аҩнуҵҟа Рауль Ҳаџьымба "ԥхьатәара сцоит" ҳәа аҳәамҭа ҟаиҵеит. Аԥсны ахы ианақәиҭыртәызгьы асҟак агәырӷьара ыҟамзар ҟаларын, анапеинҟьабжь, атрышә асыбжь уҳәа, Синоп аҳабла ареволиуциа аиааира шагаз ахыҩуан.
Абасҵәҟьа иҟан 2014 шықәсазы ҲАџьымба идгылаҩцәа рреволиуциа ашьҭахь, усҟан Анқәаб "ԥхьатәара сцеит" аниҳәа, амузыка наҿакны, кәашарахеит, шәаҳәарахеит. Сгәанала, илоуҵо ауп иааурыхуа, х-револиуциак ирылаз аполитикцәа ҩыџьа рышәгәашә инылагыланы, "шәықәҵ, шәаҳҭахым" ҳәа апротестқәа роухьеит.
Ганкахьала ари ажәлар рымч аарԥшроуп, аха арҭ ашықәсқәа рзы иаҳбо, ахыбра иҩналаз апротестантцәа раԥхьатәи Аԥсны ахада Владислав Арӡынба икабинет еилаҟәыбаса иахьыргаз, иара убас, 2014, 2020 шықәсқәа рзы ахыбра аҩнуҵҟа еилаҟәыбаса иахьышьҭарҵаз, ҳполитикатә культура алаҟәра иахаҿырбагоуп. Ауаа рацәа ахьеизо, иахьжәыло, акыр иуадаҩуп уи ахылаԥшра, убри аҟынтә, амшын ахықәан игылоу ахыбла ажәлара аринахыс ианаанымкылаха, ҳтәыла ахаҿра ариашара уадаҩхоит.
Иацы ахәылбыҽха асааҭ 8 рнаҩсшәа асоциалтә ҳақәа рҿы аоппозициаа рыдгылаҩцәа агәырӷьара рыман, сара схәыцуан, егьырҭ ашықәсқәа сгәаларшәо, амчра агара мариоуп, аха аныҟәгара цәгьоуп ҳәа. Хымԥада, аполитикцәа уажәы рхы иадырхәо ажәлар знык рҭыԥ аҿы изнеир иаархашҭышт, нас даҽазныкгьы, апротест ҟазҵо "шәықәҵ" ҳәа ирызнеишт.
Абарҭқәа ҟамларц азы, акыршықәса излацәажәо аполитикатә реформақәа мҩаԥгатәуп, уи зылшогьы Апарламент ауп, аха уажәы ҳазҭоу ашықәс хәажәкыра 22 рзы апрезиденттә алхарақәа зларылаҳәоу ала, аконституциатә закәанқәа ркьысра ҟалом, убри аҟынтә, ҿыц иалырхуа апрезидент иахьатәи амчра инаҭо "аҳра" мап ацәкра иҭахымхаргьы ауеит.
Ауаажәларра иазгәарҭоит, апрезидент имоу амчқәа рацәоуп, апарламент хәҭак амазар бзиоуп ҳәа, аха иахьа уажәраанӡа урҭ ареформақәа залмыршахеит. Сгәанала, уажәазы акыр ихадоуп алхарақәа рзакәан аиҭакра, избанзар зегь зыхҟьаз 19-тәи ахәҭаҷ еилыкка иаҳәом алхрақәа аҩбатәи ртур аҿы абыжьқәа рыԥхьаӡашьа апринцип.
Ишәгәаласыршәит АКХ ахада Ҭамаз Гогьиа 2019 шықәсазы алхрақәа анцоз Аӡбарҭахьи Апарламент ашҟеи, уи азакәан аилырккаақәа аларгаларц азы ашәҟәқәа шишьҭыз, аӡбарҭа ихәоз аҭак инамҭеит, апарламентуаа "ԥсшьара ҳаҟоуп" рҳәан, изҵаатәы хырҩа азыруит. Абри ашьҭахь акандидатцәа Кәыҵниеи Ҳаџьымбеи "аџьентльментә еиқәшаҳаҭра" рҳәан, ЦИК иҟанаҵаз "еиҳа абжьқәа зауз аиааира игоит" иақәшаҳаҭхеит, уи азы "ари зинӡам" ҳәа штабк аҟынтәи бжьык мгеит.
Алхрақәа аҩбатәи ртур алҵшәақәа рыла Рауль Ҳаџьымба 39 793 бжьы иоуит, уи оппонентс имаз Алхас Кәыҵниа - 38 766 бжьы. "Аӡәгьы дысҭахым" ҳәа рыбжьы рҭиит 3150-ҩык алхыҩцәа. Абри ашьҭахь ауп ианцәырҵыз аҭыӡшәа. Аџьентльментә еиқәшаҳаҭрагьы ахабар ыҟамкәа, аҩбатәи акандидат Алхас Кәыҵниа ашшыԥхьыӡ дәықәиҵеит аӡбарҭахьы алхрақәа рылҵшәақәа дышрықәшаҳаҭмыз азы. Апартиа "Амцахара" ахаҭарнак иштаб аҟны иргәалашәеит алхарақәа рзы азакәан 19-тәи ахәҭаҷ, уи ишаҳәо ала, аиааира игоит ҳәа дыԥхьаӡоуп "акандидат иҿагылоз абжьқәа раасҭа иара иоуз абжьқәа анеиҳау".
Хымԥада, "аӡәгьы дысҭахым" захьӡу аҩыџьагьы мап рцәызкуа еилкаароуп, аха азакәан еилыхха иаҳәом, абарҭ 3 нызқьҩык инарыцны иҟоу, еиҳа зауз итәы мацара аума изгырхатәу, мамзаргьы, уи рҩыџьагьы ртәы иахыҵуоу? Абасала, АКХ аӡбамҭаҿы "Рауль Ҳаџьымба даиааит" ҳәа аднакылазаргьы, ажьырныҳәа 9 рзы, Иреиҳау аӡбарҭа ахашшааратә хәаԥшра анымҩаԥнагоз, алхрақәа рылҵшәа амнахит, алхра ҿыцқәа рымҩаԥгаразы аӡбамҭа шьҭнахит.
Уи аамҭазы, ирылагеит "аҿар рреволиуциатә қәгыларақәа" ҳәа хьӡыс изауз амшын ахықәан игылоу аиҳабыра рхыбра агара. Ԥшьымш ицоз апротесттә акциақәа ирылҵшәаны ԥхьатәара дцеит Рауль Ҳаџьымба, иара убас, иааиуа алхрақәа ихы шрылаимырхәуагьы иахьа иҳаҳаит.
Ицаз ахада иусура уажәшьҭа акритика азура иҳақу усны избом, иара аус аниуаз сколонкақәа рҿы сырзааҭгылон амчра иҟанаҵо агхақәа, аха ахадеи уи ичынуааи хырҩа азыруан, иахаҵгыломызт, иара убас, егьырҭ ауаажәларра рхаҭарнакцәа иҟарҵоз азгәаҭақәагьы.
Аҵыхәтәантәи ахҭысқәа ҵаҵӷәыс ирыман апрезидент ихьчаҩ акиллер ҳәа гәаҩарас иҟалара: ақьафурҭа "Сан-Ремо" аҿаԥхьа иҟалаз ауаҩшьра далахәуп ҳәа даанкылоуп Даҭо Ахалаиа, иара убас уи иашьа Давид Ахалаиа. Ҳаџьымба ԥхьатәара дцеит. Аԥсны аҭоурых ианҵоуп даҽа револиуциак. Амчрахь анеира зҭаху аоппозициа ахаҭарнакцәа ажәлар ақәдыргәыӷуеит "аринахыс аиашара шыҟало" азы. Ирҳәои ируеи еишьашәало - аамҭа иаҳнарбоит.
P.S. Иацы, ажьырныҳәа 12 рзы Аԥсуа телехәаԥшра асааҭ 16:00 рзи асааҭ 20:00 рзи аинформациатә дырраҭара "Амшеикәшара" ала аефир ахь изҭымҵит. Асоциалтә ҳақәа рҭааҩцәа "аӡы иамыӡәӡәо ишьҭарҵеит" ателехәаԥшра аусзуҩцәа. Ишыҟаҵәҟьаз ҳҳәозар ажьырныҳәа 10 рзы ҩыџьа аоппозициаа ирхаҭарнаку ателехәаԥшрахьы ихалан, рымеида рымамкәа аефир ахь акгьы шымцаша азы адҵа ҟарҵеит.
Адырҩаҽны координаторс днарышьҭит ажурналист Оҭар Лакрба. Еилкаам амзызқәа рыла, иацы, аинформациатә хархәагақәа зегьы ахада ԥхьатәара дышцаз анырҳәоз, Лакрба "Амшеикәшара" аефир ахь аҭыҵра ахәҭаны имԥхьаӡеит, аефир аҿы иқәдыргылеит "Аԥшӡара амаӡа" захьӡу Аԥсны Акультура аминистр Ельвира Арсалиаԥҳа имҩаԥылго адырраҭара. Ар еибашьуан, Ҳабыџь дцәаӷәон ҳәа, Аԥсуа телехәаԥшра ахада иқәгара апроцесс аҭыԥан, акультуратә программа анарбон. Акорреспондентцәа ракәзар, аҽнынтәарак аус руан, асиужетқәа аефир иаздырхион.
Абасала, ареволиуционерцәа рредактор иацы асаат 20:00 рзы "Амшеикәшара" аиркит, нас, зегьы ианраҳа ашьҭахь, игәианны иҭыҵит ажәабжьқәа. Абас иҟоуп ареволиуциа ҿыц "адемократиатә принципқәа". Ахуаадара абас адыруеит.
Азакәан инақәыршәаны, аефиртә программа ашьақәырӷәӷәара азин змоу ателехәаԥшра аиҳабыра роуп, аха еснагь еиԥш, ареволиуционерцәа Аԥсуа телехәаԥшра рнапахьы иааргеит, иаҿагыло анапхгара аныҟам. Абас иалагеит ареволиуционерцәа рдемократиа. Ҳаиӷьымхаӡеит, иабашәцәызӡари.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Лара санлыхьӡаз аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан лҭеиҭԥш, аха "леиԥш зеиԥшыз дыҟамызт, убас сахьала дчаԥан" рҳәон аҽарҳаиԥш ақыҭа агәы далсны данныҟәоз лыԥшӡара збахьаз зегьы. Сара сашьҭан абас ззырҳәоз лыԥшӡара агәаҭара, аха Лахьыцәгьа ҳәа ззырҳәо иалагахьаз аԥшӡара ацәаара лнубааларатәы дыҟамызт. Мыцхәы дҭынчын, хрыжь-хрыжь дцәажәон, шамахагьы ауаа рахь дцәырҵуамызт, ҭеиҭԥшлагьы деҩцамызшәа дыҟан.
Аԥшӡара иамазкуаз аԥҳәыс лыԥсҭазаара аӷьырак зыхшыҩ аҭыԥ иҭҟьаз ахьырхәышәтәуаз ахәышәтәырҭаҿы илхылгон. Лахьыцәгьа "дырҩегьых деиҭашәан дыргеит" ҳәа аарылаҩҩуан ааигәа-сигәа инхоз ауаа, нас ԥыҭрак ашьҭахь "дааргеит аҩныҟа" рҳәон.
Зыԥшӡара иақәӡыз ԥҳәызбахеит Лахьыцәгьа, даҽакала иаҳҳәозар, зыԥшӡара ззымыхьчаз лакәхеит. Дыҵәрышкәаӡа, дшеишеиуа данааҩагыла, ԥсабарала Анцәа илиҭаз аԥшӡареи, иара убас лыкәашареи лышәаҳәареи уҳәа рыла, зегьы деицгәарҭеит. Ашьҭазааҩцәа рацәаҩны изауз аҭыԥҳа ԥшӡа аҽацә лас еиԥш дҽырба-ҽырбо аԥсҭазаара данын, лаԥхьаҟа аразҟыцәгьара шылзыԥшыз лзымдыруа.
Ҽнак зны, даҽа қыҭак аҟынтәи лабраа рахь ауаҩы дааит, абригь-абригь иԥа рыӡӷаб дшигәаԥхо, лнапы дшаҳәо реиҳәаразы. Иаргьы анцәахша диеиԥшын рҳәеит ҭеиҭԥшла, аха лабраа ирымаз ауаҩ нагара арԥыс иҭаацәа рҿы еиҳа ихьысҳазаарын, убри аҟынтә, ахамаԥагьара иарҵысуаз амакратә ажәақәа рыцҳаит арахьынтә "иара дара дышрықәнагам" азы.
Ус еиԥш ажәа лнызҵоз рацәаҩын, аха лара ашеишеи илнаало адунеи данымызшәа, дшаԥшаԥуа лыԥшӡара лхамаԥагьара еиҳагьы иарӷәӷәо, зылаԥш лхьысуаз зегь ыршанхо адунеи данын. Ани ажәа лнызҵаз Анцәахшагьы изынарыцҳаз ажәақәа гәаӷны игәы иҭан рҳәеит.
Аамҭа цон, ари ашеишеи аҳҭнықалақь ашҟа иаауаз амҩаду ахь ирлас-ырлас дцәырҵлон. Усҟан уажәеиԥш амашьынақәа рацәамызт, убри аҟынтә, ашеишеи иманшәаланы Аҟәаҟа даазгашаз дазыԥшуан амҩеихда зегь ырлашо. Ажәа лнызҵаз, мап зцәылкыз Анцәахша амашьына имазаарын, убри аҟынтә ибзиабареи игәаӷи еилаӡҩаны лымариа аниоуа ҳәа ари амҩеихада деиҩаӡон рҳәеит...
Сара санылхааныз лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан, аха лҭоурых сгәы ҭнашьаауан, аиашазы, дагьрыцҳасшьон. Адәахьы шамаха уаҩы дибомызт аҟынтә, ҿыҵгак ҟаҵаны рыҩны снеирц сыӡбеит ҽнак зны. Дара рганахь инхоз сыуацәа рҟынтә сшаауаз, рашҭа саназааигәаха, сныҟәашәа иаагсырхеит, аха схала уахь амҩахыҵра сзыгәаӷьуамызт. Санынаԥш, дгәасҭеит лара аԥсҭазаара иардагәаз леиԥш гагаҵас ашҭа дахьықәгылаз. Санылба, лхала ҿылҭит "арахь бааи" ҳәа. Сгәы неиҭаԥеит, хықәкыс исымаз уахь анеира шакәызгьы. Схәыҷымзи, сшәон, избанзар зыхшыҩ аҭыԥ иқәҟьаз рхәышәтәырҭа уажәы-уажә иҭалоз лакәын лара. Сшәон, аха Лахьыцәгьа лылаԥш аҭаԥшрагьы сҭахын, исҭахын зыԥшӡара ззымыхьчаз аԥҳәызба иааигәаны лбара.
Лани лареи ракәын аҩны иҟаз. Рҩыџьагьы мыцхәы ицәажәомызт. Ахаамыхаақәа ирымаз сыдыргалеит, аҩны ҳшыҟоу-ҳшанугьы иазҵаауан.
Сара Лахьыцәгьа сылҿаԥшуан, аха дызқәыӡыз лыԥшӡара ацәаарагьы збомызт. Изакәызеи, мшәан, "леиԥш зеиԥшу дыҟамызт" ҳәа ззырҳәо абас ллакҭа ҭааны, аӡәгьы дузилымкаауа дзыҟоузеи ҳәа схәыцуан. Усҟан иабаздыруаз аԥшӡара ахьчара шыуадаҩыз, аразҟыдара улакҭа ҭыгга уҟанаҵар шалшоз, уҭеиҭԥш шеиҭанакуаз…
Лара дшашаӡа ақыҭеи аҳҭнықалақьи еимаздоз амҩаду ахь данцәырҵуаз, илеиҩаӡоз амашьынарныҟәцаҩ игәҭакы наигӡахьазаарын...
Ҽнак зны иаарылаҩҩит, зыԥшӡара адунеи ианымӡалоз аҭыԥҳа, аҭаацәара ҳәа дымцаӡакәа лыбаҩ лтәымкәа дшыҟаз шааԥшыз. Зхамаԥагьара адунеи ианымӡалоз лабраа акыр еиҵанарӷәӷәеит рҳәеит ари ажәабжь бӷаԥҵәага. Еиҳарак ирызхымгоз "уара ҳара уҳаҭәам" ҳәа ажәа ззырыцҳахьаз рыԥҳа лымгәарҭа иҭаз дахьиабыз акәын. Усҟан, уажәеиԥш, аԥҳәыс илгәыдҵаны дыршьуамызт, ахацәа ааилатәан, ирыӡбеит, рыхьымӡӷ ахыхра аҳаҭыразы, "дигарц, мамзар ахызаҵә ихы ишҭашәо" изырыцҳарц. Ус иагьыҟарҵеит. Дыргеит Лахьыцәгьа зҭацара еилаҳауаз, аха ас ианыҟала еиҵанарӷәӷәаз абхәараа.
Аӡәгьы издыруамызт, лара амчымхара дақәшәоу, мамзаргьы илаҭәалымшьоз арԥыс маҷ-маҷ инапаҿы дааигоу, аха иҟалаз ҟалеит, Лахьыцәгьа хаҵа дцеит ахьӡыртәит. Илыхьыз лԥагьара аарԥсасиин, Лахьыцәгьа ҭацара уа дахьнанагаз лҽамариашашәа дыҟан. Лыхшараиура аамҭа анааи, аҳәса еизаны, ишаԥыз еиԥш, ацхыраара лырҭарц илыдтәалан. Лыхшараиура мариамызт, акыр дгәаҟит рҳәеит. Ашамҭазшәа асаби икьаасбжьы геит, ахаҵарԥыс диит.
Ахшараиура иаркараз Лахьыцәгьа, лыԥсы анлоу, дылҭаҳәахаа ацәа дынҭанагалеит... Шьыбжьагәазы данааԥш, лысаби длымбеит. Дҩагылан ауадақәа еимдо лҿанаалха, анхәа аҿаалырхеит "аринахыс ибыхшо ҳара даҳтәхоит, ари адәныҟантәи иаабгаз ааӡара ҳәа дызҭахыз драҳҭеит" ҳәа. Лахьыцәгьа дарҭаслымит иларҳәаз ажәабжь ҿаасҭа. Ахьымӡхыхразы ахшара ицәыӡра ачҳара згәы иҭамыз злалакәыз ала, уаҳа ажәак мҳәаӡакәа, иаанлыжьит рҳәеит лабхәараа рашҭа.
Лхәыҷ иаб иҟаиҵо изымдыруа дгыланы дахәаԥшуан зыԥшӡара инапаҿы иааигаз ашеишеи лхы лыкәажьны инхара шаанлыжьуаз. Уи аҩнаҭаҿы анхәа илҳәоз акәын иалнадоз, иара Анцәахша дымчыдан.
Лыҩныҟа дгьежьит зыԥшӡара ззымыхьчаз, зыхшара длыҵԥааны дызцәыргаз аԥҳәыс қәыԥш. Лгәыԥҳәыхш лгәыдымӡало лаб иҩны дааҩнахеит азныказы. Ашьҭахь, лыхшара иааӡаразы илыцгылаз агәыԥҳәыхш иҿаҳәаны иааныркылеит рҳәеит.
Лшьара данықәла ашьҭахь, Лахьыцәгьа лысаби иԥшаара лҽазылкит, аха хра злаз акгьы лзеилымкааит уи аамҭазы. Лабхәараагьы акырынтә ауаа лнырҵеит рҳәеит аҩныҟа дгьежьырц, аха заҳаҭыр ларҟәыз аԥҳәыс ԥшӡа уи аҩыза агәаӷьра лхы илзаҭәамшьеит. Убри нахыс, ачымазара дыхҭанакуа далагеит Лахьыцәгьа, убри нахыс еиҳарак лымҩа ахәышәтәырҭахь ихан зыхшара дзыцәдырӡыз аԥҳәыс қәыԥш. Лахьыцәгьа рҳәон уи лразҟы ианалацәажәоз.
Акыр шықәса рышьҭахь зегь акоуп иан диԥшааит ихбыџхахьаз лԥа. Лара лҽахьылхәышәтәуаз азааигәара инхоз џьоукы драаӡозаарын. Зны-зынла амҩаду ианыршәланы ақыҭа далсны иан разҟыцәгьа дибаразы даауан иара, нас деиҭацон, згәыбылра идыз, сан, саб ҳәа иишьоз дзааӡаз рахь. Ирҳәоит иара данцалакгьы, Лахьыцәгьа лчымазара еиҳагьы аҽарӷәӷәон ҳәа.
Аҭыԥҳа аҵәца дадыркылоит ҳҳәамҭақәа рҿы. Апоет Рауль Лашәриа "Аҵх ҵәца" захьӡу иажәеинраалаҿы иҩуеит:
"Ирҳәалоит: аӡӷаби аҵәцеи,
Иҟоуп избогьы еиԥшны.
Зыбла ҭылашоу аҵх ҵәца
Иагәылсуеит аӡиас ццакны…"
Аҵәца знык иԥҽыр иузеидкылом, аԥҳәызба лаҳаҭыргьы ԥыххааса ицар ашьақәыргылара ауам, убри ауп ари зырҳәогьы.
Лахьыцәгьа лдунеи лыԥсахит аибашьра ашьҭахь. Лҭоубыҭ аҿы иқәгылан, лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаанӡа иҭыхыз афотоқәа. Урҭ сылаԥш анрықәшәа, еилыскааит уи лыԥшӡара аӡбахә абырсҟак изалацәажәоз. Аиашазы, апортрет аҟынтә исыхәаԥшуан зеиҿартәышьа уаршанхоз аԥҳәызба қәыԥш лхаҿсахьа, сара издыруаз лҭеиҭԥш иузадкыломызт, хәыки шьхаки рыбжьан. Ахьышәҭҳәа иааснырит сара сзышьҭаз уи лыԥшӡара амаӡа. Ииашаҵәҟьан, уи аҩыза аԥшӡара ахьчарагьы уадаҩзар акәхарын сгәахәуан зоуреи зыҭбареи, зхаҿы аформақәеи иреиӷьу асахьаҭыхыҩцәа рзы амодельра азызушаз Лахьыцәгьа данқәыԥшызтәи лсахьа сахьахәаԥшуаз…
Избан изысыҩуеи Лахьыцәгьа илызку аҭоурых? Акы, сара еснагь саргәамҵуан зыԥшӡара аилкаара сашьҭаз аԥҳәыс лахьыцәгьа лҭоурых. Залымдараны сахәаԥшуан уи илхылгаз ахьаа. Иҩбахаз, иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы ас азалымдара иақәшәо, разҟыла еиқәымшәо иргәыдҵаны ианыршьуа сақәшаҳаҭым. Аԥҳәыс лаҳаҭыр ахьчара зуалу ахацәа роуп, уи лыԥшӡара акьысра згәаӷьыз ахаҵагьы аҭак аҟаҵара иара иуалуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Аԥшӡара аразҟыдара анацу рацәоуп. Аԥшӡара ахьчара аҭахуп. Хымԥада, лара аԥҳәызбагьы абри дазхәыцлароуп еснагь, "Аӡӷаби аҵәцеи" рымҳәои…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.
Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:
"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".
Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.
Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.
Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.
Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:
"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".
Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.
А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…
Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:
Лыбла аҭышамшамра
Иаҳагьы иҭыԥхо,
Уи дрыцҳашьан амра
Ицоит илхаԥхо!
(Б. Шьынқәба)
Уа амра игыло бадыскылоит,
Амраҿ – адунеи лашоит,
Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,
Изури, бзиа бызбоит.
(Платон Бебиа)
Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,
Нас саангылеит сымҵысуа,
Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,
Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.
(А. Аџьынџьал)
Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Татиана Саноиан дшыхәыҷыз лан Гагратәи аҟазаратә школ далҭеит асахьаҭыхрахь илымоу абаҩхатәра ашьаҭа арӷәӷәаразы. Аха аҭаацәараҟны арҵаҩы изанааҭ ҳаҭыр ақәын, насгьы абиԥарала иааргон аҟнытә, аԥҳәызба Гагратәи абжьаратә школ №4 даналага, дҭалоит Шәача ақалақь, Амилаҭқәа реиҩызара Урыстәылатәи ауниверситет. Лҵара хлыркәшоит аҭоурыхҭҵааҩ изанааҭ лыманы.
Татиана уамак ҵуам Гагратәи акультура аҩнаҟны администраторс аусура далагеижьҭеи. Аха аҭыԥҳа илылаз аҟазара иаразнак иааԥшит.
"Аныҳәақәа раан, Акультура аҩнаҟны аус зуа зегьы ҳаицхырааны афоие, асцена уҳәа ҳарԥшӡоит, ҳнапала адекорациақәа ҟаҳҵоит. Иҟалалоит асахьаҭыхрала ианхаҳарҭәаауа. Убас ҳзеиԥш усеицураан сҩызцәа ирбеит ишсықәманшәалахоз. Иансазҵаа, ирасҳәеит аҟазаратә школ асахьаҭыхратә ҟәша сшалгахьаз, аамҭа ансымоу, аҩны хоббик аҳасабала ақәынҵеи (холст - аред.) ахаҳәи рҟны сышҭыхуа. Уи ашьҭахь сусумҭақәа акык-ҩбак ҳамҭас ирысҭеит, ирбеит сылшамҭақәа. Ахаҳә аҿы сҭыхуа салагеит шықәсык аԥхьа. Уи сара сзы даара имариоуп, насгьы иус лахҿыхуп", - еиҭалҳәоит аԥҳәызба.
Татиана ақәынҵаҟны иҭыху 40 усумҭа лымоуп, урҭ реиҳарак лыуацәеи лҭынхацәеи ҳамҭас ирылҭеит. Ахаҳә аҟны иҭыху акәзар, лхазы акагьы лызнымхеит, изгәаԥхоз ирзылшеит.
"Асахьаҭыхрахь исымоу абзиабареи аинтереси зырӷәӷәаз аҟазаратә школ аҿы знапы саныз раԥхьатәи сырҵаҩы Кристина Кочканиан лоуп. Уажәы сколлектив еиҳагьы агәра сдыргеит ишсықәманшәалахо, уимоу ацәыргақәҵа аиҿкаарагьы сгәадырԥхеит. Иааиуа амзазы, Жәларбжьаратәи аҳәса рымш инамаданы, Гагра Акультура аҩнаҟны сусумҭақәа ӡырызгоит", - лҳәоит асахьаҭыхыҩ.
Татиана Саноиан илыдҵаало иалагеит аҭаацәара иалало аҿар. Дара рзы ақәынҵаҟны иҭылхуеит ачаратә сахьақәа.
Аԥҳәызба лнапы иҵҵуа аусумҭақәа рҟны иаалырԥшуеит аԥсабара, архитектуратә баҟақәа, ахаҿқәа, абстракциа. Лхы иалырхәо атехника "еилаԥсоу аҟазара" ахьӡуп, уи иаанаго, асахьаҭыхыҩ еиуеиԥшым ашәыгақәеи, аматериалқәеи, амаругақәеи рыла аус анылуа ауп. Аиашазы, Татиана лсахьақәа ишашаӡа ублаҟны иааиуеит.
Аҟаза иҳаиллыркааит ҽнак ала сахьак аҭыхра шлылшо. Ахаҳә аҟны акәзар, уи ҩба-хԥа сааҭ рыла ишхлыркәшо.
"Аҟазара знапы алаку ибзианы идыруеит иус анагӡараҿы ишаҭаху амуза. Уи ыҟамзаргьы, лҵшәак аиуоит, аха аԥсы ахалаӡом", - ҳәа азгәалҭоит Татиана.
Ԥсабарала исахьаҭыхҩу аҭыԥҳа бзиа илбо ахобби ааныжьра лгәы иҭам. Иахьазы лгәы хыҭхыҭуа ацәыргақәҵа дазыԥшуп. Иҭабуп ҳәагьы ралҳәоит лгәахәтәы анагӡарҿы адгылара лызҭо Гагра араион Акультура аҟәша аиҳабы Мадина Бганԥҳаи Акультура аҩны аиҳабы Оксана Гьерхьелиаԥҳаи.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзуара, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 2 – Sputnik. Аԥсны атуристтә сезон аартра ҳалзыршаша аусмҩаԥгатәқәа ҳрызхәыцроуп иҳәеит атәыла ахада Аслан Бжьаниа аҩаша, рашәара 2 рзы Апарламент аҟны адепутатцәеи иареи реиԥылараан.
Атәыла ахада иазгәеиҭеит Аԥсны аиҳабыра ари аус анагӡара ишадгыло, убри азы Апарламенти егьырҭ ари азҵаара иазҿлымҳау зегьи ражәалагалақәа рзыӡырҩра ишазыхиоу.
Бжьаниа излеиҳәаз ала, атуристтә усхкы иадҳәалоу ашьаҿақәа зегьы урыстәылатәи рколлегацәа рыҽрымаданы ишыҟарҵало.
"Урыстәылатәи Афедерациаҟны аԥкрақәа маҷ-маҷ рырԥсыҽра иалагеит. Иҳаҩсыз амчыбжь азы Урыстәыла ахада Владимир Путин Ашәарҭадаратә хеилак дҵас иазықәиргылеит ргәылара иҟоу атәылақәеи дареи рҳәаақәа раартра азҵаара ахьынӡалшо иазхәыцырц. Иацы ари атема шьҭыхын Ашәарҭадаратә хеилак амаӡаныҟәгаҩ Рашид Нургалиеви сареи ҳаицәажәараан, ари азҵаара аӡбараҟны дареи ҳареи ҳаицәажәаны, еишьашәалоу аӡбамҭақәа ҳадаҳкылоит", - иҳәеит ахада.
Иара убас иара иазгәеиҭеит атуризм азы аминистр Ҭемраз Хышба ааигәа дшалахәыз Урыстәыла аекономикатә ҿиара аминистрра имҩаԥнагоз аилцәажәара.
"Даргьы иҟалар зылшо акурорттә сезон рҽазыҟарҵоит, атуристцәа ҳәа аӡәыр дҟалозар, урҭ иҷыдоу COVID апаспортқәа рыҭазаауеит, иара убас хымԥада аԥгаԥса рымазароуп. Аурыс ган аҳәаа аартразы ашьаҿақәа ҟарҵозар, аԥсуа ган иаразнак уи азы адырра рырҭоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Убри ашьҭахь атуристтә сезон аартра иазырхоу ауснагӡатәқәагьы ҳадаҳкылоит ҳәа азгәеиҭеит ахада.
Атәыла ахада лаҵара 30 рзы аԥкрақәа рыҿҳәара дырнахеит рашәара 15 рҟынӡа, убарҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аԥсшьаҩцәа рзы аҳәаа шаркыц аркызаарагьы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, ԥхынҷкәын 27 - Sputnik. Авиоеилахәыра Bek Air иатәу аҳаирплан Fokker 100 Алма-Ата аҳаиртә баӷәазаҟынтә ианышьҭыԥраа ашьҭахь хланҵы иҭалеит, акаҳараан ҩеихагылак иҟоу ахыбра иаахеит ҳәа аанацҳауеит Sputnik Казахстан.
Иҟоу адыррақәа рыла 15-ҩык ҭахеит, ахәышәтәырҭақәа ирҭоуп 35-ҩык. Зынӡа Fokker 100 иҭан 95-ҩык апассаџьырцәеи хәҩык аекипаж аилазаареи.
"Ахәыҷтәы хәышәтәырҭатә Центр ахь инагоуп ааҩык ахәыҷқәа. Еиуеиԥшым ахәышәтәырҭақәа ирҭоуп 22-ҩык. Аҭыԥ аҟны иҭахеит 14-ҩык", - аҳәоит адырраҭараҿы.
Зықьҩык инарзынаԥшуа аус руеит аҳаирплан ахькаҳаз аҭыԥ аҿы ҳәа аанацҳауеит Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра апресс-маҵзура.
"976 –ҩыки 70 ак атехникеи аус руеит. Аҭыԥ аҿы иҟоуп ацхыраара ласы абригадақәа 33. Аҭыԥ ахь уаҩ днарышьҭуам", - рҳәеит аусбарҭаҟны.
Ҟазахстан ахада Касым-Жомарт Токаев иҭахаз ргәакьацәа дрыдашшылеит.
Иаԥҵоуп аԥыза-министр Аскар Мамин зхадараҿы дыҟоу аиҳабыратә комиссиа.
АҞӘА, лаҵара 29 - Sputnik. Краснодартәи атәылаҿацә аҿы аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ҭышәынтәалан иахьыҟами акарантин иахҟьани "Князь Владимир" аныҟәарақәа ирнахоуп ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭахь ҳәа аанацҳауеит аилахәыра "Черноморские круизы" асаит.
Иаԥыху ареисқәа рахь абилеҭ аазхәаз атуристцәа ирыдгалоуп рныҟәара арыцхә 2021 шықәса рахь анаскьагара. Убри аан иаанхоит уажәтәи ахәԥсақәа.
Аилахәыра "Черноморские круизы" асаит аҟны иарбоуп аиҭакрақәа рымҩаԥгашьа.
Раԥхьаӡа акәны сынтәа "Князь Владимир" анавигациа иалагеит хәажәкыра 1 азы. Ари анавигациа аамҭала уаанӡатәиқәа раасҭа иаузар акәын. Абарҭ аамҭақәа ирылагӡаны 35 реис мҩаԥгахараны иҟан.
Аӷба сынтәа амаршрут Шәача – Новороссииск – Иалта - Севастополь – Шәача иацларан иҟан Аԥснгьы. Алаинер "Князь Владимир" Аҟәатәи абаӷәаза лаҵарамза 3 рзы иҭаларан иҟан.
Аныҟәара иалагар, аӷба зҭало Аҟәа раԥхьатәи баӷәазахоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, лаҵара 29 - Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла Урыстәыла иаарԥшын 8 572 коронавирустә хҭыс ҿыц 84 регион рыҟны ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы аоперативтә штаб.
Иаарԥшыз апациентцәа рахьтә 39,4% ачымазара шрылоу рызгәамҭакәа имҩасуеит.
Уахыки-ҽнаки рыла акоронавирус змаз 1232-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит, ргәабзиара шьақәгылеит 8 264-ҩык. Апандемиа ааҟалеижьҭеи Урыстәыла иахьаҵанакуа 4 374-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит, ргәабзиара ҭышәынтәалеит 159 257-ҩык.
Москва уахыки-ҽнаки рыла иаарԥшуп 2 332 хҭыс ҿыц. 80% рҟынӡа коронавирус змоу рықәра 65 шықәса еиҵоуп.
Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирустә инфекциа рыхьхьеит 28-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә жәохәҩык ргәабзиара шьақәгылахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Асҟак аамҭа ҵит ҳәа сызҳәом, ҳала дыхгылоуп иахьеи-уахеи. Иҭеиҭыԥш шыҟаз акәын игәаҭагьы шыҟаз, уи Аԥсны анҭыҵгьы деицгәарҭахьан. Иара иҷкәынцәа реиԥш, иашьцәа аиҵбацәа реиԥш пату ҳаиқәиҵон. Аашықәса инеиԥынкыланы есыҽны иара ҳицын. Ари аамҭа иалагӡаны иҟан ацәгьагьы, абзиагьы, алаф зцыз ахҭысқәагьы. Убри аҟынӡа ҳаишьцылахьан, ауаҩы илакҭа ҳхыԥшылан ииҭаху ҳдыруа аҟынӡа ҳаилаҵәахьан. Ҳала дынхыԥшылалак, иаразнак иаҳдыруан ииҭахыз", - ҳәа азгәеиҭеит Шларба.
Рустам Шларба иҳәеит џьара цәгьарак ҟаларгьы, Сергеи Багаԥшь ишиқәгәыӷуаз, иаҭаххаргьы, абџьар кны дышрывагылозгьы.
"Ахьыԥшымра ҳауаанӡа лымҳаҭасла иҳаҳаит Аԥсны гәыԥк алалеит, ҭаацәаныла атәыла ахада дықәызхыр зҭаху ҳәа. Џьгьарда ҳаҟан уи аамҭазы. Иара даасыԥхьеит аҩны аҩнуҵҟа. Ауаџьаҟ аԥхьа дтәаны атапанча арыцқьара даҿын. "Шәгәышәҽаныз, ҳаит рҳәар, ахәыҷқәеи аҳәсеи лбаажәг, ҳара ара ҳаивагылоит. Шәара ахы шәаҿаргылан, шәкажьны џьаргьы сцаӡом", - ҳәа ҿааиҭит. Ҳара даара ҳиқәгәыӷуан иара, аха уи ажәала иансаҳа, убасҟак сгәырӷьеит, иара аҷкәынцәагьы ианраҳа, ргәы ааҭгәырӷьааит. Зыӡбахә ыҟаз аҭагылазаашьа ҟалазҭгьы, дҳавагылан, иирыцқьоз абџьар ахы шыҭирҟьоз ҳдыруан", - ҳәа игәалаиршәеит Шларба.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Аԥсны аҳәынҭқарратә музеи аҿы иаатит аԥсуа, абаза жәлар рыхәмаргақәа рцәыргақәҵа
Саид Барганџьиа
Амилаҭтә хәмаргақәа рекспозициа аусура иалагеит Аԥсны аҳәынҭқарратә музеи аҿы, ахаша, лаҵарамза 8 рзы.
Аҳәынҭқарратә музеи Антикатәи аамҭеи Абжьаратә шәышықәсақәеи рҭоурых аҟәша аиҳабы Диана Ахԥҳа аԥсуа-абаза жәлар рыхәмаргақәа рҭоурых ҭылҵаауеижьҭеи жәаа шықәса ҵуеит. Лара имҩаԥылго акыршықәсатәи аус абзоуралоуп, амилаҭтә хәмарга аҟаҵашьа иазку акырзҵазкуа аинформациа злеиқәырхазгьы. Ахԥҳа лоуп иагьеиҿызкааз ари ацәыргақәҵа.
«Ҳаныхәыҷқәаз еиуеиԥшым ахәмаргақәа ҳрылахәмаруан, аха урҭ реиҳарак афабрика иҭнажьуа ахәмаргақәа ракәын. Амала зны-зынла сани сандуи исдырбон рнапала акьанџьа шыҟарҵоз. Исгәалашәоит, урҭ акьанџьақәа даараӡа ишысгәаԥхоз. Уи азы акәзаргьы ҟалап, ижәытәу ахәмаргақәа еидкыланы, урҭ рцәыргақәҵа аиҿкаара зысыӡбаз», -ҳәа еиҭалҳәеит Диана Ахԥҳа.
Акьанџьақәа ирызку аинформациа аизгара Диана далагеит 2001 шықәсазы. Раԥхьатәи аамҭақәа рзы иҟан 25 кьанџьа.
«Сара еилыскаауан аамҭа рацәа шҳацәцахьоу, насгьы, иаарласны амилаҭтә хәмаргақәа рҭоурыхи урҭ рыҟаҵашьеи аҭҵаара напы аҳмыркыр, хәы змаӡам адыррақәа шаҳзеизымго, ишыхьшәацәахо. Сара еидыскылеит ҳани ҳаби, хандуцәеи хабдуцәеи злахәмаруаз акьанџьақәа», - еиҭалҳәеит лара.
Диана Ахԥҳа имҩаԥылгоз аҭҵааратә усура аҳәаақәа ирҭагӡаны дырԥылон хыԥхьаӡара рацәала ауаа – 70 инаркны 96 шықәса зхыҵуаз рҟынӡа. Урҭ рҟынтә ԥыҭҩык иахьа рыдунеи рыԥсаххьеит. Лара илылшеит, амилаҭтә хәмаргақәа шыҟарҵо атәы згәалашәоз Аԥсны инхо ауаа рыԥшаара. Уи адагьы, аизгаҩ иҟалҵаз аҳәарала ақыҭауаа еигәырӷьаны, ажәытәан ишыҟарҵоз еиԥшҵәҟьа, илзырӡахит акьанџьақәа.
Диана Ахԥҳа аус луанаҵы ахәыҷқәа рзы еиҿылкааит апроектқәа ԥыҭрак, ахәмаргақәа рыҭҵаареи, реиҭашьақәаргылареи иазкны.
Убас, Ахԥҳа лколлекциа, аԥсуа жәлар рыхәмаргақәа еизызго, цәыргақәҵан Санкт-Петербург, ахәмаргақәа рмузеи аҟны. Ацәыргақәҵа мҩаԥган 2007 шықәсазы, Аԥсны Аҳәынҭқарра Аминистрцәа Реилазаареи рыцхыраарала, насгьы иара амузеигьы ыцхыраарала.
Ахԥҳа лыпроектқәа руак аҳәаақәа ирҭагӡаны, аҟазацәа ахәыҷқәа напыла ахәмаргақәа рыҟаҵашьа ддырҵон. Уи апроект адгылара анаҭеит Апснытәи ауаажәларратә- рҿиаратә фонд «Амшра». Убасгы, Диана Ахԥҳа иааигәаны аус ацылуан Жәларбжьаратәи ахеидкыла «Алашара», апроект «Абаза, аԥсуа жәлар рыхәмаргақәа рыҭҵаареи рыҟаҵашьеи» аҳәаақәа ирҭагӡаны.
«Иԥшаан даара аинтерес зҵоу абаза жәлар рыхәмаргақәа, урҭ рыҭҵаара алҵшәақәа рыла астатиа азырхиан, 2017 шықәсазы Аҟәа еиҿкаан ацәыргақәҵа «Абаза, аԥсуа жәлар рыхәмаргақәа» ҳәа хьӡыс измаз», – ҳәа ҳаиллыркааит Диана Ахԥҳа.
Иахьазы аколлекционер лыҭҵааратә усура иацылҵоит, адәынтәи аматериал еизылгоит, Аԥсны еиуеиԥшым араионқәа рҟынтә ахәмаргақәа рыҟаҵашьа здыруа аҟазацәа дырԥылоит, ианыхәыҷқәаз знапала ахәмаргақәа ҟазҵоз.
«Абарҭ ахәмарга хазынақәа рзы аҭыԥ уԥшаар ҟалоит Аҟәа – уада ҭбааҭыцәк, нас иара убра аԥсуа жәлар рыхәмаргақәа румзеи хәыҷ аартразы. Абри атәы иасҳәеит ақалақь ахада (2015 шықәса инаркны Аԥсны аҳҭнықалақь ахада Адгәыр Ҳаразиа – аред.), иара даара дазҿлымҳахеит ари атема, аҭыԥ азы дшазхәыцуагьы ажәа ҳаиҭеит. Агәра ганы сыҟоуп Аԥсны ауааԥсыра реиԥш, ҳтәыла иаҭаауа асасцәагьы рыбжьара ари амузеи аинтерес ду шаиуа, избан акәзар ахәмаргақәа рҭоурых – шәышықәсала ишьақәгылоз ажәлар ркультура иахәҭакуп, ахәмаргаҟаҵашьа иазку иуникалтәу адыррақәа ҳзаанартуеит, имырӡкәа абиԥарала еимыздоз», – ҳәа азгәалҭеит Ахԥҳа.
Иаатыз ахәмаргақәа рцәыргақәҵа, аиашазы, аинтерес ду цәырнагеит Аҟәа ақалақьуааи асасцәеи рыбжьара. Ари аекспозициа аџьабаа ду шаду убаратәы иҟоуп лҳәеит ацәыргақәҵа аҭааҩ Ирина, избан акәзар «ажәытә аԥсуа, абаза хәмаргақәа ирызку аинформациа здыруа маҷны иаанхеит».
«Апроект автор даараӡа иҭабуп ҳәа ласҳәоит ажәлар рҭоурых азы абас акрызҵазкуа аинформациа ахьеидылкылаз азы. Сара сзы иџьашьатәхеит абрысҟатәи аиуеиԥшымзаара, аформа аганахьалагьы, ахәмаргақәа злырхуаз аматериалқәа раганахьалагьы. Урҭ зегьы ԥсабаратәқәан, иара убри мацарагьы усҟантәи абзазара зеиԥшраз азы иаҳәо рацәоуп. Ҳандуцәеи ҳабдуцәеи рхәыҷра аамҭа ҳагәылаԥшызшәа ҳҟалеит», – лҳәеит ацәыргақәҵа аҭааҩ.
Аԥсуа, абаза жәлар рыхәмаргақәа рцәыргақәҵа аартызаауеит лаҵарамза 10 рҟынӡа, изҭаху зегьы уи иаҭаар рылшоит.


Светлана Ладариаԥҳа, Sputnik
"Уӷьацааит" иреиҳаз ныҳәаразар, "ухҵәааит" аԥсуаа рзы иреицәаз шәиран. Аха аԥсҭазаараҿы реиҳа узыцәшәо ауп иудаапкыло, зыҽудызҳәало.
1864 шықәса рзы аԥсуаа ирзыҟалеит раԥхьатәи амҳаџьырра. Нас, 1867 шықәса рзы, иҭацәит Дал, Ҵабал. Аӡәызаҵәыкгьы днымхакәа иахыҵит. 1877 шықәса рзы иаанхазгьы урҭ инарышьҭалеит. 400-500 нызқьҩык рҟынӡа рыԥсадгьыл иахыган ӡра-ԥсра амшын ихҵан. Ашықәсқәа еихаларгьы арҭ амшқәа хашҭра рықәымзароуп.
Аҭоурых зҵалатәу аҭоурых удырырц азы акәӡам. Аҭоурых уҵароуп угха еиҭахгьы иҟаумҵарцаз.
Атәым жәҩан иԥсаҟьаны иаҵарԥсаз ҳажәлар еихшахеит, еиуеиԥшым атәылақәа рахь иагеит. Мрагылара ааигәа атәылақәа: Шьамтәыла, Иорданиа, Балкантәи атәылақәа, нас, нас – Европатәи атәылақәа рахь иқәнагалеит. Аиҳарак рҽеидкыланы инхо иалагеит Ҭырқәтәыла. Уахи-ҽни зыԥсадгьыл еиԥхыӡуаз ашьха ԥагьақәа рԥацәеи рыԥҳацәеи рыԥхыӡ лабҿабамхаӡакәа иниасны ицон. Абиԥарақәа рҽеимырдон. Зынарцәымҩа иқәлоз аԥхьатәи амҳаџьырқәа ргәы инықәрыԥсон рыԥсадгьыл аҟынтәи ианцоз ишьҭырхыз рнышәнапқәа – рыԥсадгьыл аҟәырҷаха.
Атәым жәҩан, атәым уаа, атәым закәанқәа, аҵасқәа, ақьабызқәа рыдкылара уадаҩын. Имариаз урҭ рылаӡҩара акәын. Аха анцәа иџьшьаны урҭ реиҳараҩык ирылдыршеит ахеиқәырхара. Иҟалап уи ахеиқәырхара иахҭнырҵазар иҭәы-иԥха тәымџьара аҟазаара.
Ицон аамҭақәа еишьҭаланы. Рҽырыԥсахуан. Амшын нырцәынтәи ашьыжь-мра иаҵагыланы зҭоурых ԥсадгьыл ахь ааԥшрада аҽак зқәашьмыз ҳажәлар ироуа иалагеит амра-ҟәырҷаха еиԥшыз лшарақәак. Еихьышәшәа-еиԥышәшәа арахь иаауа иалагеит урҭ рхаҭарнакцәа. Урҭ рышьҭахьҟа ианыгьыжьуаз уа ирзыԥшыз рыжәлар ирызнаргоз ажәабжь аӡышхәа еиԥшын, лакә-ссирк ирзаҩызан.
Аԥсадгьыл абзиабара аҽа бзиабарак иаламҩашьозар акәхап. Аихеи аԥсынгьырии ирыбжьакыз ажәлар ирылшеит ашәышықәсақәа ирылырхәхәа уи абзиабара мырцәакәа аагӡара, абызшәа аиқәырхара.
Бзиара нагӡа ыҟаӡам. Ҳаԥсҭазаара еиӷьхоны, ҳаинырра аҽарҭбаауаны ианаалагоз Аԥсны амцақьоуқьад ҩықәлеит. Абри ажәабжь-шәаџь адунеи ишахыҩызҵәҟьа, иҿыхеит ак иннамкылоз ахдырра, иҿыхеит ашьа, иҿыхеит аԥсадгьыл абзиабара. Аԥсныҟа амҩа иқәлеит уаанӡа иара асахьаҿ ада изымбацыз аԥсуаа. Иааит. Абџьар шьҭырхит. Еибашьит. Аԥсадгьыл ахы иақәиҭыртәит. Иҟоуп наӡаӡа зхы ақәызҵазгьы.
Аԥсны зых иақәиҭу ҳәынҭқарраны ашьаӡа-гәаӡа илҵит. Ихацыркхеит аԥсҭазаара ҿыц. Уи аҿыцныҟәа иеиԥш ашьаҿақәа ссазаргьы, изнылаз амҩа иацәхьаҵуамызт. Зшьа-здаҿы Аԥсны иреиҳау нцәахәны изларааӡахьаз аԥсуаа еихьышәшәа-еиԥышәшәа арахь амҩа иқәлеит. Абраҟа иӷьацарцаз. Рымцахә еиҭеиҵырхырц. Рабацәа-рабдуцәа анышә иахьамоу рыԥсқәа ҭынчхарц.
Урҭ ара ирԥылоз рҟынтә ирацәаҩын згәырӷьара ҳәаа амамыз. Аха иҟан зегь ззеиԥшны адәы иқәызгьы. Иҟалеит згәалашәарагьы аԥхашьара ду ацу ахҭысқәа: ақәыларақәа, арҳәрақәа, аилибамкаарақәа. Иҟалеит шьҭахьҟа ихынҳәыз. Изаанымхаз. Урҭ гәыбӷан аӡәгьы иримҭароуп. Ҳара ҳнапы ҳазрыкәмыршазар, ҳрашьцәаҵәҟьаны ҳхы ҳаздмырбазар – хара рымам.
Ус акә, егьыс акә иахьазы имаҷыҩӡам арахь иааны иҳаланхаз. Ара аҭаацәарақәа аԥызҵаз. Зхы-зыхшара еиҵаҩҩы зыԥсадгьыл иқәынхо. Ара анаплакқәа аазыртыз. Аус зуа. Уаҵәтәи зымш Аԥсны иадызҳәало.
Шьамтәылатәи аибашьра акәзар, Аԥсныҟа рхы археит шьардаҩык. "Шәыԥсадгьыл шәыда аҳ дамоуааит ҳәа" ҳарԥылеит. Анцәа иҳәозар урҭгьы ара рышьаҭа ркып.
Иара убри аан ирацәаҩуп аԥсуаа гәҭылсақәа "аҭырқәцәа" ҳәа рзызҳәо. Инагӡаны издызымкыло. Уи гәызианроуп, аха угәы унархьуеит. Уаԥсҵәык иҟоу ҳара асеиԥш азин ҳазҭада аҳәара.
25-шықәса раԥхьа аусура хацнаркит Аԥсадгьыл ахь ахынҳәразы аҳәынҭқарратә еилакы. Абарҭ ашықәсқәа ирылагӡаны иҟанаҵаз акыр ирацәоуп, ахәшьарагьы уадаҩуп. Рацәаӡак ахы мырзаӡакәа абри аилак иалшеит хра змоу аусура амҩаԥгара: ихынҳәыз излалшоз ала ҩныла-гәарала, усурҭа ҭыԥла реиқәыршәара, абызшәа дырҵара аиҿкаара, ахәыҷқәа ашколқәа рахь инаганы рҩызцәа-рықәлацәа ирылаӡҩартә аҟаҵара. Идыру акоуп иахьатәи ҳаамҭазы аҟәрышь аҳра шауа. Уи азы ҳҳәынҭқарра макьана акыр имаџьаноуп. Ус шакәугьы иалнаршаз маҷӡам.
Ирҳәоит наҟынтәи иаауа аҳҭнықалақь ада акгьы рҭахӡам ҳәа. Иара ара иҟоу ҳаргьы ҳқыҭақәеи ҳџьынџьқәеи кажьны аҳҭнықалақь аҿы ҳааны ҳаштәо атәы заҳамҳәозеи? Даргьы ҳаргьы иаадыруазароуп ари ҳадгьыл чашә хазына иахьа ишыҟоу еиԥш ишаанымхо. Ишыҟало знапаҿы иаазгарц зҭаххо. Убри азы еиуеиԥшым аформақәа хәыцтәуп. Ирыдгалатәуп. Рҽеидкыланы иахьынхаша адгьыл ҭыԥқәа рзалхны ҩныла-гәарала еиқәыршәатәуп. Иҭацәыз Мрагылаартәи Аԥсны араионқәа рҟны изалымшозеи 20-30 ҭаацәара ахьеиланхаша адгьылқәа ралкаара.
Иахаану рацәоуп Бериа ихаан агырцәа Аԥсныҟа иааганы ианындырхоз аҩнқәа рзыргыланы, ԥшь-шьапык зҵоу рашҭа инҭаҵаны, иеиҭарҳаша, иларҵаша ажәла нарыҭаны рынхара шеиҿыркаауаз. Адгьыл ауаҩы даднахалоит. Даднаҳәалоит. Абри авариантгьы иазхәыцзар…
Изакәытә насыԥхарыз ҳаԥсуа қыҭақәа ахәыҷгәырӷьабжь рылыҩуа, рылҩаҵәқәа ажәҩан иаҵаҽырбо иааҟалар.
Аилак акәзар, зегьы ишрылшо ала адгылара арҭалароуп. Аҳәынҭқарра амацара акәӡам абри зыпроблемоу. Ари апроблема зегьы еицаҳтәу проблеманы иаҳшьо ҳаналагалак ашьҭахь ауп зегь бзианы ианыҟалогьы.
Аҽакгьы: ара иҟоу иаадыруазароуп ицәгьа-ибзиа, ргәы рыхь-ирмыхь ҳара ҳада дара уа анхара шрылшо. Дара рыда анхара злымшоны иҟоу ҳара ҳауп.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Аԥсуа инструмент излауала аиқәырхара ҳаҿуп ҳәа сгәы иаанагоит. Уажәы ацех аргылара ҳаҿуп, убри аус ҳзыҟаҵар, аӡәык-ҩыџьак идсырбар сҭахуп уи иацу акәамаҵамарақәа зегьы. Сара сус дсырҵар сҭахуп уи азы агәаҳәара змоу ауаа, аха ус мчыла аӡәгьы дааумгозар, аԥсуа ҷкәын ихала дааины исҭахуп ҳәа иҳәараны дыҟаӡам. Исыдҵаало дҟалар, агәаԥхара изсыркуазар ҳәа сгәыӷуеит. Ахымаа, аҩымаа, ачамгәыр, аҿырпын, уҳәа иара ишақәнагоу ишьақәумыргылар, митәык абжьы ахылҵӡом. Ари схы аланыҟәызгоит ҳәа акәым сзаҿу, ус иагьыҟам, ари еиқәырхатәыс исыдушәа збоит", - ҳәа еиҭеиҳәеит Арухаа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
- Сара сиит Ҭырқəтəыла, Анкара ақалақь аҿы. Алагарҭатə класс уа салгеит, анаҩс сҭаацəеи сареи ҳаицны Аҧсныҟа ҳааит. 2008 шықəса, цəыббрамза аказы сара актəи акласс ахь сцеит, Лӡаатəи абжьаратə школ сҭалеит. Усҟан исхыҵуан быжьшықəса.
- Ари ахҭыс зынӡа машəыршақə иҟалеит. Ҽнак сҭаацəа Пицундатəи ауахəама ишаҩсуаз ирбеит ахəыҷкəа. Ахəыҷқəа анырба интересс иҟаҵаны иразҵааит изусҭцəаз, иахьцоз. Убасҟан еилкаахеит урҭ амузыкатə школ ахь амҩа ишықəыз. Сҭаацəа амузыкатə школ ыҟоуп ҳəа шраҳаз еиҧш, гəыҩбарак ҟамҵакəа саргьы срыманы ицеит. Актəи акласс аҟны сара сныҟəон Ирина Сҭеҧан-иҧҳа Гəарамиа лахь, амузыка аганахь ала сара раҧхьатəи сырҵаҩ лоуп лара, афортепиана сахысуан уа. Аҩбатəи акласс анаҩс, арҵаҩ ҿыц лахь сиасит, Елизавета Сергеи-иҧҳа Кəченева лышҟа, лара Уралтəи аконсерваториа даушьҭымҭоуп, саргьы лара лҟноуп амузыкатə школ сахьалгаз сҳəарц сылшоит.
- Сара зныкгьы сгəы иаанагомызт амузыкатə ҵараиурҭа сҭалом ҳəа. Уи ҧҟарак исзаҩызан смузыкатə дунеи арҭбаараҿы. Сҭацəеи, сырҵаҩцəеи рыцхыраарала исыӡбеит амузыкатə ҵараиурҭа сҭаларц. Нинель Борис-иҧҳа Бжьаниа лыкласс аҿы аҵара сҵон, аҵыхəтəантəи ҩышықəса афакультативтə ҽазыҟаҵарақəа мҩаҧызгон Вера Уасил-иҧҳа Карташова лҟны, даара анырра ҟалҵеит сырҿиаратə мҩаҿы, иара убас Нодар Виктор-иҧа Ҷанба, адирижиортə хырхарҭа аганахь ала акыр аџьабаа сыдибалеит, иара иоуп раҧхьа исзырбаз адирижиорра аус. Аҧхынра аус сыдиулон, акапелла напхгаҩыс данамаз инаркны. Аҧхынра убас еиҧш машəырны ҳаиқəшəеит иареи сареи, иааигəаны ҳаибадырит, анаҩс аҽазыҟаҵарақəа нап аҳаркит, иара убас аконсерваториа ашҟа амҩа ҳақəларц ҳаӡбеит. Сынтəа, Пиотр Илиа-иҧа Чаиаковски ихьӡ зху Москватəи аконсерваториа сҭалеит адирижиор изанааҭ ала.
- Амузыка -ари сара сдунеи ауп, ари сара сзы занааҭ мацараӡам, уи ада сара сыҧсҭазаара схаҿы исзаагаӡом. Амузыка ыҟамзар ажəлар агəхьаа рызхымгар ҟалоит. Ҳарҭ зегьы ҳҟны амузыка иара ахатə ҭыҧ ааннакылоит. Аҧсуа милаҭтə музыка ҳмилаҭтə культура иаҿахəҳəагоуп. Амузыка ауаҩытəыҩса иҧсҭазаараҿы еснагь аҵак ду аман, иамазаауеит иахьагьы. Амузыка-ари анотақəа рымацара ракəӡам, амелодиақəагь рымацара ракəӡам, уа иҟоуп еиуеиҧшым азнеишьақəа, аҵакқəа. Иҟоуп иалкаау асиужетқəа ахдырратə, арҵаратə ҟазшьа змоу. Ҳара ҳаклассикатə музыка уи ауп иҳəаақəнаҵо. Амузыка знапы алаку, иазҿлымҳау, иазыӡырҩуа зегьы хымҧада насыҧ рыманы рхы рбоит, дара рхазы адунеи ҿыц ахь агəашəқəа аадыртуеит, ргəалаҟазаара аҧсахуеит, рхəыцрақəа еиҭанакуеит. Ус ажəала, хымҧада иуадаҩуп аиҭаҳəара.
- Сара жəеиза шықəса анысхыҵуаз Ҭырқəтəыла школк ахь аааҧхьара сырҭеит, уаҟа сара аконцерт аҟны схатə программа ала сықəгылеит, даара агəахəа бзиа сзыннажьит уи амш. Иара убас, Кремльтəи ахан аҟны Гьаргь ихьӡ зху азал аҿы сықəгылара сара сыҧсҭазаараҿы ихҭыс дуны иҟалеит. Сыҧсадгьыл Аҧсны ахьӡырызгоз еиҳагьы аҭакҧхықəра сыднаҵон.
- Раҧхьаӡа акəны аҧсуа хəаҧшҩы иаҧхьа сықəгылеит Ражден Гəымба ихьӡ Аҧснытəи аҳəынҭқарратə филармониаҟны, Моцарт ихəылҧаз иазкын, уаҟа сара сықəгылеит атеатралтə хаҿсахьала, апарик схан, усҟантəи аамҭа иаҵанакуаз амаҭəа сшəын, иаҳҳəозар жəаатəи ашəышықəса. Асценахь сцəырҵит Моцарт хəыҷы иаҳасаб ала. Уи раҧхьатəи мҽхакыҭбаалатəи иҟаз қəгыларан сара сзы аҧсуа хəаҧшҩы иаҧхьа. Иара убас аҵак ду амоуп сара сзы аконсерваториа азал аҟны ақəгылара, даара иссируп уи азал. Аконсерваториа аҭоурых ду амоуп, арҵаҩцəа ракəзар ихатəроу музыкантцəоуп, композитарцəоуп, нагӡаҩцəоуп. Москватəи ашкол аҟны сыҟазаара, уаҟа аҵара ахьысҵо акыр сазгəыдууп.
- Абызшəа аӡбахə ҳазааҭгылозар, иазгəасҭарц сҭахуп акыр рылша шырацəоу сара сырҵаҩцəа. Дара ирыбзоураны сара иахьа сыҩуеит, саҧхьоит. Ари аус аҟны анырра ҟарҵеит сҩызцəа, сыуаажəлар. Абызшəа ус ауп ишыҟоу, аҧышəа аҭахуп, алацəажəара хымҧадатəны иҟоуп. Схəыҷра ашықəсқəа раамҭазы аҵара сахьалагаз исықəманшəалахеит ҳəа сгəы иаанагоит.
- Сара сашьеиҳаб Алхас Кəыџба аҵара иҵоит Краснодартəи амедицинатə институт аҿы, ахəышəтəырҭатə факультет аҧшьбатəи акурс аҿы дтəоуп.
- Сара сгəы излаанагоу ала ауаҩы ҧсадгьылк ауп имоу. Сҭоурыхтə ҧсадгьыл Аҧсноуп, уаҳагьы ҟалашьа амаӡам. Араҟа акəын иахьынхоз сара сабдуцəа, урҭ рабдуцəа. Ҳкультура, ҳажəлар, ҳбызшəа рыҧсы ахьҭоу Аҧсноуп. Ҳарҭ ҳабшьҭра Кəыџба иашҭа ҳəа иахьашьҭоу ашьхараҿы инхон, уантə ауп ҳхылҵшьҭра ахьынтəалаго. Амҳаџьырра аамҭазы ахҵəара иақəшəеит, ҧыҭҩык Баҭым иаанхеит, ҧыҭҩык Ҭырқəтəылаҟа, Шьамтəылаҟа уҳəа иагеит. Ииашаҵəҟьаны ари даара итрагедиатəу хҭысуп, ус еиҧш иалҵит. Аҧсуаа зегьы рыҧсадгьыл ахь иаар сҭахуп, ҳара-ҳшьа ҳда иалоуп аҧсадгьыл абзиабара, убри аҟынтə аҩныҟа Аҧсныҟа иҳахоит, араҟагьы ҳанхароуп.
- Хымҧада, Аҧсныҟа ҳахынҳəра рыбзоуроуп сара сҭаацəа. Ус иааӡан, ус раҳауан дара рҭаацəараҿгьы. Сара исҭахуп сҭаацəа рҿырҧшы саркьаҵас исҿаҷҷарц, санубаало сҟаларц.
- Ҳара Лӡаа ақыҭаҿы ҳанхоит. Даара акраҵанакуеит ауаҩытəыҩса дахьынхо, икəша-мыкəша иҟоу аҭагылазаашьа. Агəылацəа бзиақəа ҳамоуп, ҳанааз амш инаркны гəаартыла иаҳҧылеит, гəыблыла ҳрыдыркылеит, иахьа уажəраанӡагьы иҳавагылоуп, ҳаизыҟазаашьақəа даара ибзиоуп. Иҟан хымҧада анхара-анҵыра иадҳəалаз ауадаҩрақəа, араҟа иҟоуп даҽа зҵааракгьы-аурыс бызшəа. Сара сҭаацəа урыс бызшəала изцəажəаӡомызт, сара схəыҷаахыс ара сахьыҟоу азы исзымариахеит аурыс бызшəа аҵара. Ҳара ҳахьынхо аҭыҧ иабзоуроуп ҳəа сгəы иаанагоит ас еиҧш ҳгəы каршəны ҳахьыҟоу.
- Атəым дгьыл аҿы ииз, иааӡаз, уатəи аҧстазаара, уатəи акультура злысхьоу ауаа ирзымариамзар ҟалоит иаарласны ахҵəара, дара рзы иҿыцу аҧсҭазаара аҽаршьцылара. Урҭгьы рҭагылазаашьа аилкаара ахəҭоуп ҳəа сыҧхьаӡоит. Зегь раҧхьа иргыланы анхара-анҵыра аус аҟны абызшəа раҧхьа игылоуп ҳəа сахəаҧшуеит. Абызшəа ауми ауаажəларра еимаздо, еилибакаартə иҟазҵо, абызшəа анузымдыр ауадаҩрақəа узцəырҵуеит. Ауаатəыҩса реизыҟазаашьа шьақəгылоит аилибакааратə ҟазшьала, уи анзыҟамла ауадаҩрақəа цəырҵыр алшоит. Аха уи иахəамҧшкəа зыҧсадгьыл аҿы иаанкылақəоу ыҟоуп, Аҧсны иамоу адоуҳамч рылымсыр залшом, аҧсыуак ари адгьыл зшьапы ықəзыргылаз нас џьаргьы дашьҭуам егьа зҵаара изцəырҵыргьы, уи иашоуп ҳəа сгəы иаанагоит.
- Сара исымоуп агəыҕра зцу агəҭакы, хымҧада уи сыҧсадгьыл ауп изыдхəалоу. Ихаҭəаау аҵара ансоулак, ипрофессионатə музыкантны саныҟалалак еиҳа схы агəра згоит . Усҟан сара еснагь гəыла-ҧсыла Аҧсны самадазаауеит, сара даара бзиа бзиа избоит сыҧсадгьыл. Ҳара ҳкультура аҿиара бзиа аиурц сҭахуп. Убри аҟнытə ҳара аҟазара аусзуцəа, арҿиара знапы алаку иаҳуалуп Аҧсныҟа ахынҳəра, ацхыраара аҭара, ҳара ҳаҧсадгьыл уи аҭахны иҟоуп. Ҳарҭ аибашьра хлымӡаах зхызгаз жəларуп, акадрқəа иҳамоу еиҳарак Асоветтə аамҭа иаҵанакуа роуп, акадр ҿыцқəа ирызҳароуп, аиҳабацəа цар изыҧсахуа ҟалароуп, уи иазхəыцтəуп. Иҟоуп убас еиҧш ашəарҭара, ҳара ҳахнымҳəыр, амузыкатə школ зынӡа иаҳцəыӡыр ҟалоит. Иаҳҳəап, ҳкамертə оркестр, узеигəырҕьаша аҭагылазаашьа амам, акадрқəа ыҟаӡам, амузыкантцəа рҭахуп, иара убас ахортə капелла иаҭахны иҟоуп амузыкантцəа. Абарҭқəа зегьы ирызхəыцтəуп, заанаҵы аҽазыҟаҵарақəа аҭахуп арҭ азҵааракəа зегьы рыӡбаразы. Ҳара ҳҟны аҵара зҵоз зегьы милаҭ еилых ҟамҵакəа Аҧсныҟа ихынҳəырц, иацхраарц сҭахуп. Сара аҵара ахьысҵоз аҵараиурҭа ареставрациа аҭахны иҟоуп, даара иуникалтəу хыброуп, аинструмент ҿыцқəа адгалатəуп, ажəакала ахылаҧшреи ахаҵгылареи аҭахуп.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, 31 - Sputnik. Краснодартәи атәылаҿацә аҟны даҽа 80 коронавирустә хҭыс ҿыц шьақәыргылоуп ҳәа адырра ҟанаҵоит Ҟәбан администрациа.
"Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла Краснодар ачымазара рыдбалоуп 41-ҩык, Армавир – 11-ҩык, Шәача – быжьҩык, хҩык-хҩык егьырҭ араионқәа хәба рҟны. Ичмазаҩхаз рахьтә 52-ҩык аҳәсақәа роуп, 28-ҩык хацәқәоуп. Зегьы иреиҳабу 94 шықәса ихыҵуеит", – аҳәоит адырраҿы.
Ари амш иалагӡаны арегион аҟны иԥсҭазаара далҵит 70 шықәса ирҭагылаз COVID-19 зцәа иалаз ачымазаҩ. Иааидкыланы Краснодартәи атәылаҿацә аҟны ачымазара иахҟьаны иԥсыз рхыԥхьаӡара 32-ҩык рҟынӡа инаӡоит.
Акоронавирус аҟазшьақәа иреиԥшу зхы иадызбалаз 9648-ҩык ауааԥсыра ахәышәтәырҭақәа ирыдҵаалеит, урҭ рахьтә 91-ҩык хәыҷқәоуп. Рыхәышәтәра иацыцоит 2137-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә 214-ҩык зықәра намӡац роуп.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Анна Иаланчиди милаҭла бырзен ҭыԥҳауп, диит, аҵарагьы лҵеит Аԥсынтәыла, аҭаацәара далалаанӡа дынхон Афон ҿыц. Излеилкахаз ала, лара лаб Владимир Илиа-иԥа Иаланчиди Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра Марттәи ажәылараҿы дҭахеит. Усҟан Анна лашьеи лареи зынӡа имаҷқәан.
"Сара саб аибашьраҿы данҭахоз хәышықәсеи бжаки ракәын исхыҵуаз, сашьеиҵбы мызкгьы ихымҵӡацызт. Сашьа диит февраль 25 рзы, ҳара ҳаб март 16 рзы дҭахеит. Саб зныкгьы дизымбацызт иԥа, ус илахьынҵахеит, исаби ила аҭаԥшра иаӡаанӡа иԥсҭазаара далҵит. Саб ицеибашьуаз иҩызцәа еснагь иарҳәон, знык иадымхаргьы аҩныҟа дааны иԥа дибарц, аха амца шыра далҵны даауамызт, иҩызцәа дрыцын, деибашьуан. "Аҟәа ақалақь ҭаҳарцәаанӡа џьаргьы сцаӡом" ҳәа мап икуан", - абас иалагеит Аннеи сареи ҳаиҿцәажәара.
Аибашьра анцоз аамҭазы Анна лани, лашьеи, лареи Москва иҟан. Уахь идәықәырҵеит Гагра ақалақь ахы ианақәиҭтәха ашьҭахь. Анна излалҳәо ала, аибашьра анцоз ишыхәыҷқәазгьы, уи ахыԥша усгьы ирнымԥшырц залымшеит, иуадаҩуп хымԥада абыда аизҳара.
"Сара саб ицәгьамкәа дысгәалашәоит. Избанзар, Гагра ақалақь ахы иақәиҭыртәаанӡа ҳара зегьы Афон ҿыц ҳаҟан. Анаҩс ауп Шәачаҟа ҳандәықәырҵа, уантәи Москваҟа ҳауацәа рахь ҳрышьҭит, аибашьра ашьҭахь абҵарамзанӡа уа ҳаҟан, нас Аԥсныҟа ҳааит. Аибашьцәа ргәалашәаларц, рыхьӡ мыӡырц сҭахуп. Саб иҟамзаара сахьалацәажәо акыр исцәыуадаҩуп…" - лылаӷырӡқәа лгәаҵа иҭаԥсо дҳацәажәон хҩык ахшара ран.
Аибашьра атема еиҳа-еиҳа дагәыланахалон Анна. Исзеиҭалҳәеит акыр ихьааны исыдыскылаз ҭаха лызымҭоз лаб иҭахашьа шыҟалаз атәы.
"Ҩыза бзиак диман саб, иара доурысын, акыр даун. Гәымсҭа имҩаԥысуаз ажәылараҿы ахәра иоуит, сабгьы дишьҭаланы дцеит, ҩынтә изихымгаз ахәрақәа иоуит. Афон-Ешыратәи абаталион иалахәыз Марттәи ажәылараҿы иҭахаз аибашьцәа Ачадара ҩнык аҟны инхоз аерман, ахқәа шихыҟьҟьоз, ҳаӷацәа аԥсыбаҩқәа рымблырц, аиакәым рзаарымгарц анышә иамеидеит. Ажәылара мышкы шагыз ақырҭқәа агәабанқәеи абылтәи рыманы иаазап, "аӡә данаҳба даанҳажьуам, дыццышәшәны даҳгоит ҳәа", - лгәалашәарақәа ҳацеиҩылшон Анна.
Даара иуадаҩыз аҭагылазаашьаҿы аерман хаҵа илиршеит Анна лаб иҩызцәеи иареи рыԥсыбаҩқәа рыхьчара. Аибашьра анеилга ашьҭахь, Анна лаб иԥсыбаҩ Афон ҿыц ауахәама азааигәара анышә иамардеит, уаҟа Афон-Ешыратәи абаталион иалаз арԥарцәа рызқәаҭыԥ ыҟоуп.
Зхәыҷра ашықәсқәа гәырҩалеи хьаалеи иҭәыз Анна Иаланчиди дшыхәыҷыз аԥсҭазаара акыр даӡрыжәит, лаб иҟамзаара хымԥада илныԥшуан. Аха досу лахьынҵак лахьынҵак имоуп, ус лԥеиԥшзар акәхарын. Абарҭқәа зегьы дыриааины лара илыллыршеит аҭаацәара аԥҵара, анра аныҟәгара, анасыԥ лаша адунеи ашҟа анеира. Лыԥшәма Ҟарачы-Черқьесскынтәи Аԥсныҟа нхара иааз ҳашьцәа абазақәа дреиуоуп, Лоуаа дырхылҵшьҭроуп.
"Сыԥшәма иабшьҭра Красныи Восток иҟоу абаза қыҭа ду аҟынтә иаауеит. Иара ихаҭа Первомаиское ақыҭаҿы дынхон. Уаҟа абжьаратә школ даналга, Аԥсныҟа дааит, ара амилициа рышкол аҟны аҵара иҵон. Ҳазҭагылоу аамҭазы иара изанааҭ ала аус иуӡом. Абар, уажәшьҭа быжьшықәса ҵуеит Аҟәа ақалақь администрациа иатәу аргылараҿы дыҟоуижьҭеи. Раԥхьаӡа акәны аҳәаанырцәынтәи Аԥсныҟа иааз аԥсуааи сареи ҳаибадырит сусураҿы, Афонҿыцтәи аҳаԥаҿы избеит, аныҟәарақәа анырзымҩаԥызгоз", - лҳәеит ҳзыҿцәажәоз абырзен ҭыԥҳа.
Анна Иаланчиди дазгәыдууны иазгәалҭеит, ҷыдала аҳәаанырцәынтәи Аԥсныҟа нхара иааз ҳџьынџьуааи лареи Гәылрыԥшь араион Агәыӡера аҳаблаҿы ҩнык аҟны ишеицынхо, ишеигәылацәоу.
"Уара уахьааӡаз уҩны, уахьиз атәыла, хымԥада иузгәакьоуп. Ахҵәара иадҳәалоу угәы змырҭынчуа азҵаарақәа ыҟоуп. Шьамтәылантәи, Ҭырқәтәылантәи уҳәа зыԥсадгьыл ахь ихынҳәыз аԥсуааи сареи ҳахьеибадыруа, хыбрак ҳахьеиднакыло сеигәырӷьоит. Абызшәа ззымдыруа ыҟазаргьы, ҳаилибакаауеит, ҳаишьцылеит, аԥсшәа ҳзеилоуп",-лҳәеит Анна Иаланчиди.
Анна Иаланчиди занааҭла декономиступ, ҳасабеилыргаҩуп, аха 2008 шықәса раахыс аԥсшьаҩцәа рзы аекскурсиақәа мҩаԥылгоит. Лусура аныҟәгареи, лыҩны абареи, лҭаацәа рымаҵ ауреи еилалыгӡоит, хҩык ахшара лымоуп, ԥҳаки ҩыџьа аԥацәеи.
"Сыԥҳа аиҳабы Самира ахԥатәи акласс аҿы дтәоуп, сыҷкәын Амир актәи акласс аҿы аҵара иҵоит, ахԥатәи Саид макьана дхәыҷуп. Ҳарҭ зегьы жәларык ҳауп, амилаҭ еилых-еилаҵа ҳамаӡам. Сара милаҭла саԥсыуаӡам, аха Аԥсны сиит, сааӡеит, бзиа избоит. Амҳаџьырра иагаз ажәларгьы хатәгәаԥхарала имцаӡеит, ус аҭагылазаашьа иақәшәазар акәхап. Сара издыруеит Кавказ ажәларқәа аӡәырҩы атәым ҳәынҭқаррақәа рҟны ишынхо. Уажәааигәа Иорданиантәи иааз аԥсыуак дызбон, иажәақәа акыр схырхит, шаҟа ихьааганы Аԥсны аӡбахә далацәажәоз, рыԥсадгьыл ахь ахынҳәра уалԥшьаны ирыдыркылоит зыԥсадгьыл иаҟәыгоу адиаспора", - лҳәеит Анна Иаланчиди.
Абаза ҭаацәараҿы жәашықәса раахыс ҭацара зуа абырзен ҭыԥҳа Анна Иаланчиди ҳаиҿцәажәараҟны иазгәалҭеит дызланагалаз аҭаацәа иаразнак ргәыбылра шылкыз, ларгьы рыԥҳа леиԥш дышрыдыркылаз.
"Ааи, ҳҵасқәа ахьеиԥшым ыҟоуп, ҳара ҳҟны аасҭа ара аныҟәгара еиҳа иӷәӷәоуп, аха уи уадаҩрас исзымааиӡеит, исҭахны иныҟәызгоит изласылшо ала. Иаҳҳәозар, анхәеи абхәеи рызнеишьа, исарҳәеит срацәажәар шыҟамлоз, саргьы ҿымҭкәа сгылан, иахьраҳауаз сыбжьы ҭыганы сцәажәомызт. Уажәы, иҟалап аҿар уиаҟара иазгәарымҭозар, аха иузныҟәгар, иԥшӡоуп, абасала аҵасқәа сыдыскылеит. Сыԥшәма ижәла Лоу ауп, аамсҭахылҵшьҭроуп, абазақәа рыжәлаҿы ираԥхьатәиу ажәлақәа ируакуп. Сызланагалаз аҭаацәа рҿаԥхьа исыду аҭакԥхықәра рацәоуп, ишахәҭоу аныҟәгара сҽазысшәоит",- лҳәеит абырзен ҭыԥҳа Анна Иаланчиди.
Ииашаҵәҟьаны, Анна Иаланчиди аҩнашә аартны данаасԥыла, сшылзымдыруазгьы, ачча лҿықәыхх аԥсшәа насалҳәеит, уи хымԥада саргьы сатәнатәит. Илышьҭаххы ашә иаалагылаз ахәыҷқәа ракәзар, ргәыкра иаразнак уатәнамтәырц залшомызт. Ҳаиҿцәажәара цонаҵы ахәыҷқәа рыла ҭырхаха иҳахәаԥшуан, рыбжьгьы дмыргеит, акыр иџьасшьеит. "Аиҳабацәа анцәажәо ирԥырхагахар шыҟамло рдыруеит", - лҳәеит Анна даасыхәыԥшын. Анаҩс, ажәеи ахәмарреи дара иртәын.
Абасала, Лоуаа рҭаацәа Аԥсны рхы-ргәы иақәгәырӷьо инхоит, насыԥ наӡа рымазааит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥснытәи ашколқәа роушьҭымҭацәа рзы аҵаратә процесс хацыркын рашәара 2 рзы, уи мҩаԥыслоит ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. 1-10 аклассқәа рҵаҩцәа рҵараамҭа хыркәшахеит лаҵара 13 рзы акоронавирус иадҳәалоу аҭагылазаашьа иахҟьаны.
"Амза ҩба инаркны ажәеизатәи аклассқәа рҵаҩцәа иацырҵеит рҵара, аха уи иаанагом апрограмма зегьы ҩымчыбжьа ирҭагӡаны иалгоит ҳәа. Еиҳарак ари зызку ахәыҷқәа аԥышәарақәа разыҟаҵара ауп. Ашколқәа зегьы адезинфекциа рызун. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны ашколқәа рҿаԥхьа еиҿкаауп амедпункт, ашоура шәаны ашколқәа рахь инарышьҭуеит, аклассқәа рҟны аӡәаӡәала итәоуп.
Сынтәа ашкол иалго араион аҟны 128-ҩык ыҟоуп, ақалақь аҟны 45-ҩык аушьҭымҭацәа ҳамоуп", - лҳәеит Арышԥҳа.
Лара иазгәалҭеит араионтә аолимпиада иалахәыз аушьҭымҭацәа рыбжьара алҵшәа бзиақәа змаз шыҟоу, урҭ иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа ирҭалартә еиԥш алшара ҟалап ҳәа агәыӷра шлымоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ахь ихынҳәит: аԥснытәи аушьҭымҭацәа аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит