Аҧсуа сахьаркыратə литератураҿы иҿиахьеит алитература ажанрқəа зегьы: апроза, апоезиа, адрама. Апоезиа ажанр иахыҧхьаӡало ажəамаанагьы аганахь инымхеит.
Ҳлитература ашьаҭаркҩы Д. Гəлиа инеиркны, ари ахкы аҿы зыҽҧызшəахьо маҷҩым, аха зырҿиара ажəамаанала ихырҷо ҳəа иалаҳкаарц иҳалшо апоет Кьыршьал Чачхалиа заҵəык иакəзар ҟалап. Кьыршьал зеиҕьыҟам лирикуп, уи аҧсуа поезиа иазынижьит абзиабаратə, ауаажәларратә, афилософиатə хырхарҭа змо арҿиамҭақəа.
Зеиҕьыҟам иажəеинраалақəа ируакуп аԥсадгьыл абзаиабара аазырԥшуа ажəеинраала "Абраҟа".
Абраҟа ҧшӡоуп сыҧсы сзаҟəыхуам,
Сгəаҿы иӡуам аҭахра.
Абраҟа ҧшӡоуп, абра акгьы сыхьуам,
Абраҟа ишəарҭаӡам аҧсра!
© Фото : из архива семьи ЧачхалиаКьыршьал Чачхалиа
Абас лирикатә ажәа лыԥшаахла апоет иҧсадгьыл ахь имоу абзиабара ааирԥшуеит, аҧхьаҩ игəеимҭарц залшом, заҟа гəыблыла дазыҟоу идгьыл гəакьа. Шамаха иззымдыруа дыҟам, аҧсуа бзиабартə лирикаҿы иреиҕьу хəа иалукааша "Исхароузеи" захьӡу, ашəаны ирҳəо Кьыршьал иажəеинраала.
Апоет ари иажəеинраала ахьӡ аҵаҟагьы ианиҵеит — ашəа ҳəа. Араҟа арифмеи аритми реиқəыршəара анаҩсангьы, иубоит амузыка ашьҭыбжьқəа зныруаз апоет иажəеинраала ашəаны ирымҳəар ада даҽа мҩак шамамыз.
"Лассы-лассы бысгəалашəоит,
Шаҟа схəыцра балоузеи!
Амацəыс еиҧш бысҿалашоит,
Шаҟа ба блашароузеи!
Бзиа бызбоит, ишҧасҳəари…
Уаҳа ҳəашьас иамоузеи?
Ба бҿы исымҳəар иабасҳəари,
Ишсабҳəара, исхароузеи?
Иаартны, аха заҟагьы иаҧсыуаны иааирҧшуазеи апоет имуза илзикуа ашəа! Аамҭа шаҟа цахьоузеи, аха ари ашəа иахьатəи ашəаҳəаҩцəа ррепертуар иалоуп, аҧсуа уи ашəа иаҳауеит изҩыз идунеи иҧсахижьҭеи акыр шықəс шыҵхьогьы, избанзар, апоезиа ду, ашəышықəсақəа ирықəлахоит, иажəӡом.
Кьыршьал Чачхалиа анырҳəо, зегь раҧхьаӡа ухшыҩ аҿы иааиуа иара иаамҭазтəи асистема иаҿагылоз иажəамаанақəа роуп. Асоветтə система ахаантəи ацензура ари ахырхарҭа уамак бзиа иабомызт, избанзар, ажəамаана "хысуан, еибашьуан", аҧсҭазааратə ҟыба-ӡыба хырҩа азызуаз асистема иаҿагылон.
Апоет Кьыршьал Чачхалиа иажəамаанақəа асистема "ишабашьуаз" еиҧшҵəҟьа, иара асистемагьы иара иҿагылон. Иҩымҭақəа дырхырҟьаны иусура дамырхуан, анахь дрышьҭуан, арахь дрышьҭуан, зны Тҟəарчал дазынрыжьуан, ихыҧша асистема еиланамыргьежьырц азы.
Апоет ибзианы дыздыруаз ишырҳəоз ала, иара ахьаҵра иҭахымызт, ирҿион иажəамаанақəа, рсахьа ҭихуан ачынуаа, ажəакала рыҭра иҭирҟьон аамҭа аҳра азызуаз ауаа. Дыҟоума иахьа зшəышықəса ахыҵра азгəаҳто апоет иҩымҭа "Еимаркуазеи" иамыҧхьац. Иҟоума абас даҽа ажəамаанак, иахьатəи аамҭазы актуалра злоу? Кыҷын иҳəақəа аҳəаҭраҿы изырҿыҿуа акəӡами иахьатəи аполитикцəа рҕыҕеибагара ҵаҵҕəыс иамоу?
Еимаркуеит,- иҳəеит иара,-
Зегьы агəҭаны аиара!
Ари зыҩуаз апоет аҟазшьа џьбара змаз, акгьы иацəымшəоз иакəын. Кьыршьал Чачхалиа иакəын изылшоз ОБКОМ ҳəа изышьҭаз аҿы, зегь иреиҳаз ачнуаҩ икабинет ашə аартны, игəы иаангоз ҳəаны ацара зылшоз. Акы заҵəык, иҟалап апоет ҟаимаҭ усҟан дазымхəыцуазтгьы, иара и-100 шықəса аназгəарҭо аамҭазы, "агəҭаны аиара" захьӡу аилкаара асовет аамҭа аасҭагьы иахьа актуалра аманы иҟалоит ҳəа. Апоет дзызгəаҟуаз, иажəамаанақəа рыла иааиршуаз ауаатəҩыса рыҧсҭазаараҿы асоциалтə, акультуратə бзазара ашьҭыҵреи, ауаҩы ахақəиҭра имаы дыҟазарц акəын. Апоет иажəамаанақəа рҕьырак рызкуп ачынуаа, урҭ рбеиара, аҳəынҭқарра раҵаҕьычшьа уҳəа, зегь ирдыруа — ачынуаҩра бжеиҳан иацу ақьар ду.
© Фото : из архива семьи ЧачхалиаКьыршьал Чачхалиа
Са сзыхцəажəо ихьӡуп Ҷыра,
Шəҟалақəап уи дызбахьоу.
Уажə аабыкьа Очамчыра
Ахан иргылаз жəбахьоу?
Шəазхəыци, иахьатəи ҳаамҭазгьы ҷырараа заҟа ирацəоу, ириааизҳəагьы аӡəгьы дыҟам. Аха, асовет система аҳра анауаз аамҭазы, агəаҕьра змаз агении ида изылшодаз арҭ рҩызцəа ацəаҳəақəа раҧҵара?!
Иахьеи, уахеи ҳазлацəажəо абанкетқəа ртемагьы давымсит апоет. Иахьа урҭ абанкетқəа рхыҧхьаӡареи, аҳəынҭқарра уи иақəханарџьуеи еиҳамзар еиҵам ҳҳәаратәы иҟоуп ҳахьынашааԥшуа. "Иамырхызгьы абанкет иҭахуп, аҧара ҕəҕəа зфазгьы, абанкет иҭахуп",- иҳəоит Кьыршьал "Абанкетқəа" захьӡу иажəеинраалаҿы. Еиҭасҳəахуеит, агəаҕьра змаз ида ас аӡəгьы изыҩуамызт усҟан, агəаҕьра змам апоет ишаҳдыруа еиҧш акониунктура дацныҟəоит.
Кьыршьал Чачхалиа иҧсабараҿы еилаӡҩан аҟазареи, агəымшəареи, убри азоуп ирҿиамҭақəа наунагӡатəины изыҟоугьы. "Аха Бадҕа имоуп абҕа" ҳəа апоет дыззаҭгылоз атема зегь реиҳа зцəыргара гəаҕьыуацəаз акәзар ҟаларын усҟан. Ари аҩыза ажəеинраала маана акьыҧхьра мариамызт акоммунистцəа рхаан, уи зҩыз апоет ианарыжьуамызт. Кьыршьал инысымҩа уахəаҧшыр иубоит акгьы дшацəымшəоз, иԥсы ҭанаҵы инапы иҵихуаз арҿиамҭақəа рҿы ипоезиа ахырхарҭа дшацəхьамҵуаз. Кьыршьал Чачхалиа иажəамаанақəа рҕьырак политикатə хырхарҭоуп ирымо, уи иаанарҧшуеит анапхара рдунеихəаҧшышьа, русушьа астиль.
Апоет иажəамаанақəа ирылыҳəҳəоит ҳҳəар ауеит, иахьеи уахеи иаҳбо, зны-зынла ҳзыршанхо аҵааҟəрыларатə ҟазшьа змо акадртə политика. "Абгахəыҷы акгьы ахраӡам" захьӡу ажəамаана иккаӡа ианарҧшуеит ҭыҧк аҿы иҕьычыз дамхны, еиҳау даҽа ҭыҧк ирҭар шауа.
Зегь ахароуп
Абга ду,
Абгахəыҷы иазылызхыз
Амҩа ду!
Дсыздырӡом даҽа ҧсыуа поетк, абас иаахтны асистема зырҿиамҭақəа рыла иаҿагылоз.
Апоет Кьыршьал Чачхалиа иниҵит 52 шықəса, уи идунеи иҧсахт 1970 шықәса иун 3 рзы. Ареволиуциа ашьтахь, 1918 шықәса маи мза 25 рзы ииз апоет, иахьа, 100 ихыҵуеит.
Апоет иажəеинраалақəа реизга аҵыхəтəаны иҭыҵит 1988 шықәсазы. Уи аахыс иҵхьеит 30 шықəса, иџьашьахəуп аиашазы, ес-шар зышəҟəқəа ҭрыжьуа аныҟо аамҭазы, иреиҕьӡоу апоет аибашьра ашьҭахьтəи аҧсҭазаараҿы ашрифт ҿыц ала еиқəыршəаны иҩымҭақəа аҧхьаҩ иахьидгалам.
Иҧсы анҭазгьы асистема дышьҭнакаауамызт, иахьатəи аамҭа асистемагьы даҿагылоит иаҳзынижьыз иҩымҭақəа рыла- уи акəхап ишəҟəқəа рҭыжьрагьы змырццакуа!
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Мушьни Лашәриа диит 1938 шықәса, ажьырныҳәа 16 рзы аԥсуа қыҭа Кәтол, ажәабжьҳәаҩыс хара зыхьӡ рдыруаз анхаҩы Ҭаиа Лашәриа иҭаацәараҿы. Мушьни Лашәриа ажәеинраалақәа рыҩра далагеит 10-11 шықәса анихыҵуаз аамҭазы, аа-класск змаз Кәтолтәи ашкол данҭаз. Sputnik иаиҭаз аинтервиуқәа руак аҟны иара иазгәеиҭеит:" Сара поет-лирикк иаҳасабала сжанр ала аусура иацысҵоит. Астраномиатә аамҭа арҿиара иадҳәалам, аамҭа ҭацәы амазаара иаанагаӡом улатәаны ак уҩуеит ҳәа. Уи азы иаҭахуп акомпонентқәа рацәаны. Сара саанхоит споет-лирикны, иахьынӡасылшогьы..."
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
- Мушьни Таииа-иԥа, шәылаԥш ахара инаӡоит, шәажәа акрыԥхылнадоит. Исҭахуп шәныҳәаԥхьыӡ, шәзеиӷьашьара ҳауаажәлар рҟынӡа инажәгарц.
- Ҳазҭалаз Ашықәс Ҿыц, ҳанацәа, ҳабацәа, ҳашьцәа, ҳаҳәшьцәа, ҳауаажәлар зегьы ирыдысныҳәалоит. Иҳалоу ачымазараҿкы иахьцаз иахьааз ҳамбо ибжьаӡааит, ахабар зхабару уаҳа иҳамбааит сынтәарнахыс. Аныҳәа ду алԥха ҳаҳәоит, Анцәа ду илԥха ҳаҳәоит, ҳиашьапкуеит, даҳхылаԥшааит ҳҳәоит, иҳагу-иҳабзоу ҳанаижьааит, ҳаҭаимҵааит. Ҳарҭгьы ҳазыхиазааит иара иԥҟарақәа рықәныҟәара. Иахьынӡауала гәыцқьала-ԥсыцқьала аҟазаара, абри ауп зегь раԥхьаӡа сыуаажәлар ирзеиӷьасшьо. Абас еиԥш иҟоу имариам аамҭақәа раан, ауаҩы дзакәу, иуаҩра, инамыс, иҳалалра еиҳа инарҵауланы иааԥшуеит. Ажәытәтәи аԥшьаҩыраҿы иануп: "иузааигәоу, иуԥну бзиа дба"-ҳәа. Уи ҭӡык аҟны иуцынхо иакәзар ҟалоит, инаскьаны игылоу иакәзар ҟалоит, аха убри ауаҩы ибзиабара еиҳау акымзарак ыҟам ари адунеи аҿы. Аихаҵгылара жьрацәарала аума, гәыбылрала аума, ҩызарала- ҭахрала аума, сара уажәшьҭа сықәрагьы маҷӡам, абар 84 шықәса сырҭалоит, абри аԥсҭазаараҿы избахьоу иреиҳау ирыцкыу абри акәны сахәаԥшуеит. Схаҭагьы сымҩаҿы ауадаҩрақәа изныкымкәа-иҩынтәымкәа срықәшәахьан, исзааигәаз исызгәакьаз ауаа сҿырхуан, рхы-рыԥсы сыхҭнырҵон, убриала иахьагьы сшьапы сықәгылоуп. Аихаҵгылара, наҟ-ааҟтәи агәыбылра маҷӡак ауп иаҭаху ҳәа уҳәар ауеит иара, аха убри амаҷра аҿы аду ыҟоуп, убри анагӡара ҳалшо Анцәа ҳҟаиҵааит, абзиара шәымазааит сыуаажәлар ҩаԥхьа.
- Шәыԥсҭазаара ԥсыс иахоу шәырҿиара ауп, шәажәа сахьарк ауп, уи шәаԥхьаҩцәа еилыкка иаҳдыруеит. Ҳазҭагылоу аамҭазы шәырҿиара ахырхарҭа аганахь ала иҳашәҳәарц ишәылшои, гәҭакқәас ишәымои?
- Зыԥсы ҭоу, зшьапы еихызго, змахәар зшьахәар аус ауа, зыхшыҩ цқьоу ауаҩԥсы, ҳәарас иаҭахузеи, аҳасабқәа имоуп, агәҭыхақәа имоуп, дзырхәыцуа рацәоуп. Ашәҟәыҩҩы, арҿиаҩы иакәзар, уи ҳәарада еиҳагьы. Сыԥсҭазаара алитература иазкын, изаҟаразаалак уаҳа даҽакы хадарас иалхны исымамызт, иаасылшоз ахәыҷы аԥсуа литература аҿиара, ҳпоезиа арҿиара, мамзаргьы еиҭазгома, схатәы аԥысҵома, абри иазыскит. Исылшаз сылшеит, ицаз ашықәс азы еиҭаган салгеит иагьыскьыԥхьит абиблиа ажәытәӡатәи ахәҭа, аԥсалмқәа, Аҳ Дауҭ иашәақәа, даҽакала иуҳәозар, Анцәа изку, Анцәа ибзырӡы иазку ашәақәа. Дук хара имгакәа иҭыҵран иҟоуп абарҭ Аԥсалмқәеи, уаанӡа еиҭазгахьаз Аҿатә уасиаҭи шәҟәыкны рыҩбагьы. Убри даара гәаҳәарала сазыԥшуп. Ааигәа иаԥысҵаз споемақәа руак "Ашаеҵәа" аурысшәахь аиҭагара аус аиҿкаара саҿын. Дук хара имгакәа "Молодая гвардиа" аҟны атираж нагӡаны иҭыҵып ҳәа сгәы иаанагоит мызкы ҩымз рыҩныҵҟа. Аԥсныҟа иаараны иҟоуп, ирзысшараны иҟоуп. Уи еиҭеигеит еицырдыруа аурыс поет, аиҭагаҩ, уаанӡатәи сҩымҭақәа акымкәа-ҩбамкәа еиҭазгахьаз Михаил Синельников.
- Ҿыц зыҩра шәаҿу аҩымҭақәа рыӡбахә ҳашәҳәар ҟалоума?
- Ааигәа иаԥысҵеит ҳабацәа ирызку апоема "Ҳхылҵшьҭра". Зны Пушкин иҩуан "отродословня" ҳәа, иабацәа ирызкны, дызхылҵыз ишьҭра, ихы-иҵыхәа иазкны. Дарбан уаҩԥсызаалак, иабацәа рыхьӡ рыжәла, абиԥарала, абшьҭрала 5-6 анеиқәиԥхьаӡо ыҟоуп. Баграт Шьынқәба, 10-15 абшьҭра рҟынӡа еиқәиԥхьаӡон. Саргьы сықәрахь санынаскьа ихьаазго салагеит ҳабацәа рабацәа, ҳара ашәҟәҩыра ҳамамызт, ианымызт ана-ара рҭоурых, ус зеиԥш ажәаноуп ишаҳҳәо. Анцәа иџьшьаны, аԥсуа жәлар рашәақәа ирыбзоураны, ҳабацәа ирызкуа ашәақәа, аҳәамҭақәа акымкәа-ҩбамкәа еиқәханы иҟоуп. Аха, хаз-хазы игоу, а-5-тәи, а-10-тәи, а-15-тәи ашәышықәсақәа рзы инарылыҳәҳәоз ауаа, ахацәа рыԥсҭазаара рнысымҩа хадарала иугозар, ибжьаӡны иҟоуп. Таииа Лашәриа Хәыблыхә-иԥа сизааҭгыланы, иара иҿганы инысымҩа, иабшьҭра, урҭ зҭагылаз ауадаҩрақәа, амыҟәмабарақәа ирызкны поемак зҩит, рацәакгьы идуум рацәакгьы икьаҿым иара. Убри ааигәа агазеҭ "Еҵәаџьаа" ианысҵеит, ажурнал "Аҟәа" ахь аиагара саҿуп. Уаанӡатәи сеиҭагаҩцәа Москватәиқәа аиҭагара иаҿуп. Саԥхьа иқәуп, абыржәы сызхатәоу астол аҿы, "5 томов русской поэзии" ҳәа Евгени Евтушенко еиқәиршәаз.
Аурыс поезиа зқьышықәсатәи апоетцәа аӡәаӡәала иаирбоит, убри дахьӡеит иара иԥсы анҭаз. Зеиԥш хыс иамоуп "Поет в России больше чем поет, Десять веков русской поэзии" - ҳәа. Томк ҩба-хԥа кьыла иҟоуп, уамашәа иԥшӡаны, иӷәӷәаны еиҿкааны иҭыжьуп, аурыс поезиа аҭоурых зегьы уаныԥшылоит, уаԥхьоит. Сара зны даараӡа аџьабаа баны исылшоз ала, Аԥсуа поезиа антологиа еиқәсыршәеит. Ԥыҭк анҵы сҽазыскит урысшәала убри аналаг аҟаҵара. Аха, имариамхеит, сызҿыз рацәан. Уажәгьы сгәы азхьуеит, агәаҳәара сымоуп, еизызгахьоу аматериал даараӡа ирацәоуп аԥсуа поетцәа рҩымҭақәа урысшәала еиҭагоу, рыцҳарас иҟалаз, даараӡа ирацәоуп еиҭагам. Убарҭқәа еицырхырааны егьины абри сажәымҭыҽха абас еиԥш иҟоу ашәҟәы аҭыжьра "Аԥсуа поезиа антологиа урысшәала", ҳаамҭазы акы ԥнаҟо, акы аанаго, абри гәаҳәарас исымоуп. Ҳәарада, ирацәоуп сҩызцәагьы саргьы ҳнапы злакыу, агазеҭ "Еҵәаџьаа" аҭыжьра, ажурнал "Аҟәа" аҭыжьра, Аԥсуаҭҵааратә институт аҟны аусура уҳәа.
- Шәгәаҟынтә иаауа цәаҳәақәак шәырзаԥхьарц ҳҭахуп.
- Абри ашәышықәса ҳанҭалоз, азқьышықәса уҳәаргьы ауеит, убасҟан изҩыз ацәаҳәақәа рахьтә:
"Зқьышықәса умаз Аԥсны, ҽа зқьышықәса раамҭа уҭала
Ужәлар, уҩнра еибганы, уҟаз наӡаӡа лыԥхала!
Ҳабацәа рабацәа зны, абраҟа рыҵәҩаншьап адырсит,
Уԥыршәон ӡи-мцеи еисаны, азқьышықәсқәа рымҩа уахысит…"
- Иҭабуп, Мушьни Таииа-иԥа, ҳаиҿцәажәаразы! Ҽаанбзиала шәнеиааит!
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Арҭ амшқәа рзы Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо аҧсуа ҭаацәарақәа Ажьырныҳәа мҩаԥыргоит. Традициала ишаԥу еиԥш, џьоукы аныҳәа анақәшәо амза 13 аухазы иныҳәо дыҟоуп, иҟоуп ажьира шәахьеи ԥшьашалеи иаҵагыло. Ҳара зыӡбахә ҳамоу Џьырхәа инхо Ажьиаа рҭаацәараҿы (Ажьиба Золотинск-иԥа Иури иҩнаҭа) аныҳәара мҩаԥыргоит иара анақәшәо аухазы иарбан мшызаалакгьы.
Дара рыҩнаҭаҿы абиԥарала ахьи аихеи аус адызулоз ыҟан, урҭ иахьагьы Ажьиреи Ахьиреи ирымҵаныҳәоит, аҩбагьы рымоуп. Ахьира амаа зку аиашьа еиҳабы Анатоли Ажьиба иоуп. Иури иакәзар, хазы анхара даналага, иаҿигаз Ажьира заҵәык ауп, уи ауп дзымҵаныҳәогьы. Ажьырныҳәа ахаҭа амш ааиаанӡагьы уи аҽазыҟаҵарақәа далагоит.
Адоуҳатә ҽрыцқьара изныкымкәа аӡбахә ҳҳәахьеит. Ажьырныҳәа аԥыларагьы адоуҳатә ҽрыцқьарала иалагоит. Аԥхьа игылоуп ҳәарада аныҳәаҩ ихаҿы – Ажьира, ма Ахьира амаа зкыу, аҭаацәа, ажәлантә зныҳәо. Аныҳәара мҩаԥызго аҩнаҭа ахаҵа аиҳабы Иури Ажьиба иоуп. Уи Ажьырныҳәа аламҭалаз ӡык наиқәиҭәоит, иҽирыцқьоит, иажәа раӡаны дцәажәоит, арыжәтә аҿы иҽникылоит. Иара ихаҭа иазгәеиҭоит абас: "Абри аныҳәара сагьналагоит, абас акы сакуашәа, сда еилыԥсаауа сааҟалоит, сагьналгоит – иаргьы насхыҵуеит. Ари Ҳаиҳа зымчу иҟынтә иаауа акоуп, дад, уи аныҳәара зегьы ирыхәҭам, иақәнагоу ҳәа иҟоуп", - иҳәоит Иури (Тыка) Ажьиба.
Уаҵәуха ныҳәаны еиԥш, иахьагьы рҽыдрыцқьоит, ӡык нарықәырҭәоит Ажьира иаҵагыло аҭаацәа зегьы. Ари аныҳәара иаԥхьанеиуа ихымԥадатәу ритуалуп.
Ишдыру еиԥш, аныҳәа ихадароу ашьтәа – аџьма-шьтәа ауп (аханатә шьтәас иҟаз ауаса акәын ҳәа зҳәо аҵарауаа ыҟоуп) – Шьашәы Ахьаҳ Ду ихьӡала, аха иҟоуп ацә, ма аӷаац зшьуагьы. Убас, Жьиаа рҭаацәараҿы аныҳәа аухазы шьтәас иршьуа ацә ауп, иара убас арбаӷьқәа аҭаацәа алахәылацәа рыцыԥхьаӡа – Шьашәы-рбаӷь ҳәа ззырҳәо. Абарҭ изыхныҳәаран иҟоу ашьтәақәагьы аҽрыцқьара иахысуеит.
Ажьырныҳәа ааигәахара хымш-ԥшьымш шагу зшьа карҭәаран иҟоу ашьтәа аҩны иҵадырԥхьоит. Аҵарԥхьара анаҳҳәо, уи иаанаго ашьтәа хазы иҭакны (аҩызцәа ирылаҵаны акәымкәа) ирбоит, акраҿарҵоит. Убасҵәҟьа иҵадырԥхьоит изыхныҳәараны иҟоу арбаӷьқәагьы. Убри алагьы изыхныҳәаран иҟоу ашьтәақәагьы аҽрыцқьара аетап иахысуеит уҳәар ауеит. Ашьтәа ианахныҳәо аламҭалазгьы аҿы ӡык нақәҭәаны ирыӡәӡәоит. "Уажәы абзара уҳарбоит, нас агәи-агәаҵәеи уҳарбоит" ҳәа ражәа иалаҵаны ирҳәоит, аныҳәа ашарԥазы ианныҳәо.
Ажьира иаҵагыло зегьы еицны иара аҭыԥ ахь инеиуеит. Аныҳәаҩ ишахәҭоу еиԥш ала дрықәныҳәаны (аныҳәара аимпровизациатә ҟазшьа амоуп, зҽызымԥсахуа ажәақәа шалоугьы) ашьтәа ишьуеит. Нас аҷкәынцәа наицырхырааны ашьтәа ацәа ахырхуеит, ахәҭақәа еиҿыхны ачуан иҭаҵаны иржәуеит.
Убасҵәҟьа хазы арбаӷьқәагьы ҟарҵоит. Егьырҭ аҩнрақәа рҟынтәи аҩн ду ахь иаауа аҭаацәарақәа (Иури иҷкәынцәа, иҭацацәа, имаҭацәа) досу рмарҭхәқәагьы ааргоит: рыцыҧхьаӡа арбаӷьқәеи, ашылеи, аџьыкхыши, ацәеи. Аныҳәаҩ иара убас ирхиоит ацәашьқәа досу иааргаз рцәашьхәқәа рыла.
Изыхныҳәо зегьы анымазеихалак, ахәылԥаз, ажьира иаҵагыло зегьы еицны ажьирахь инеиуеит. Аныҳәаҩ аԥхьа ашьтәа агәи-агәаҵәеи зхоу ажьраҳаратә-ҵәы изнапык аҿы икны, егьи инапала ацәашьы кны дныҳәоит. Иара абраҟа ихдыртлоит аҭыԥ аҿы иҵоу аҳаԥшьа-ҩы, иара уи аҩы алагьы иныҳәоит.
Иазгәаҭатәуп аҭыԥ ахь ишаарго ашьтәа ацәагьы. Иара дзыхныҳәаз ашьтәа агәи-агәаҵәеи маҷк-маҷк намхны, аҩы нақәҭәаны, аџьыкхыш лақәырҳәҳәы "Ачбеи Чачбеи" ирызку аритуал мҩаԥигоит, нас егьырҭгьы агьама дирбоит. Ацәашьы наганы асаҟәа ашьапаҿы икыдиҵоит.
Анаҩс арбаӷьқәагьы ргәи-ргәаҵәеи араса-ҵәқәа инархаҵаны досу хаҭа-хаҭала изтәу ихьӡ наҳәаны дрықәныҳәоит, досу ицәашьгьы наихигоит, урҭгьы уаҟа ибылуеит. Изыхныҳәо арбаӷьқәагьы рыхқәеи ршьаԥқәеи еиламырҩашьакәа иара уа инаргоит.
Аныҳәаҩ зегьы данрықәныҳәалак ашьҭахь, досу иарбаӷь агәи-агәаҵәеи агьама дирбоит. Уи ашьҭахь ажьира иаҵагылоу зегьы аҳаԥшьа-ҩы рызҭаҭәаны инадиркуеит, урҭгьы "Алԥха-агәыԥха" ҳамаз ҳәа рхы иақәныҳәоит.
Ажьираҿы иныҳәаны ианалгалак, ркәац, рыкәтыжь рыманы аҩныҟа иааиуеит, аҳаԥшьаҩгьы заҟа рҭаху нҭыганы иааргоит. Аҩны ианыныҩнало, аҩнаҭа аҭацацәа (ари Ажьира иаҵагылам) рԥылоит "Алԥха-агәыԥха шәымазааит!" ҳәа иныҳәаныԥхьо. Наҟ-ааҟ еиқәгәырӷьо еибаныҳәоит.
Аҩнаҭа аҭацацәа дара рыҩнраҿгьы ажьира рыманы иҟазар, хазы аҩны аган аҿы, ҵлак амҵан рарбаӷь рыманы инеины рхы иақәныҳәоит. Убас ҟалҵоит Иури иаҳәшьа Лиуда Ажьиба Уаҭҳара аҩнра ҳәа дахьыҟоу. Лара ҵлак ашьапаҿы днеины, ларбаӷь, лчашә, лцәашьы, лҩы наганы лныхахә ахьӡала дныҳәоит. Уи дахьыҟоу аҩны уажәы иныҳәо лыҷкәын аиҳабы шиакәу ала, "бныхахә алԥха бымазааит" ҳәа длықәныҳәоит.
Абарҭ ақьабзқәа рышьҭахь зегьы аишәачарахь иниасуеит. Араҟа ихымԥадатәуп иара убас, изыхныҳәаз ашьтәеи арбаӷьқәеи рыбаҩқәа еизганы акы иахьамҟьашьыша ҭыԥк аҿы ижны анышә аҭара. Ари аныҳәара аухашаанӡагьы агәылацәа еиҭанеиааиуеит, еибаныҳәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ажьырныҳәа 16 – Sputnik. Акоронавирус зцәа иалаз, ҩ-ганктәи аполисегментартә гәыҵәкра змаз ахаҵа иԥсҭазаара далҵит Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы, ажьырныҳәа 14 рзы.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 102-а, урҭ рахьтә 90-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 27-ҩык, ибжьаратәуп - 40-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 36-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 26-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 26-ҩык, амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 57-ҩык апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 10486-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 8190-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 152-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа драматә театр Жәларбжьаратәи атеатртә фестиваль "Южная сцена-100", иалахәхараны иҟоуп. Афестиваль мҩаԥысуеит Ҟабарда-Балкариа ареспубликаҿы ԥхынҷкәын 3 инаркны 7-нӡа. Нальчиктәи афестиваль аҿы италиатәи адраматург Едуардо де Филиппо ипиеса иалху, арежиссер Бенар Ақаҩба иқәыргыламҭа аспектакль "Цилиндр" днарбоит. Ари ақәыргыламҭа аԥхьарбара мҩаԥысит ԥхынгәымзазы.
"Афестиваль ахь иаҳгар ҳҭахын "Ромеои Џьулеттеи", иара ақәыргыламҭа ҿыцуп, ахәаԥшцәа бзиа ирбоит, аха иалахәу рацәоуп, ачымазара (COVID-19- аред. ) иахҟьаны иаҳзеиқәмыршәаӡеит, ирлас иузымӡбо еиуеиԥшым азҵаарақәа цәырҵит. Акультура аминистрреи атеатр анапхгареи иазхәыцит иаҳгаша аспектакль, иалаҳхит "Цилиндр". Ақәыргыламҭа ҿыцуп, иалахәу актиорцәагьы рызхара имхәмарӡацт, избанзар акарантин иахҟьаны атеатр адыркуан, иаадыртуан, Аԥсны ҩынтә рыда иқәыргыламызт. Сынтәа афестиваль ахь ҳамцар ҟаломызт, избанзар шьҭа итрадициоуп", - лҳәеит Ҭыжәԥҳа.
2019 шықәсазы Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр Жәларбжьаратәи атеатртә фестиваль "Южная сцена-100" иалахәын аспектакль "Ажәҩан аҟәара" аманы. Атеатр атруппа "Иреиӷьу актиортә еилазаара" ҳәа адиплом анашьан.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аҟәа ақалақь ахадара есышықәса аицлабра рыларҳәоит адәқьанқәа, асасааирҭақәа, ахцәыҟаҵарҭақәа рыԥшәмацәа Ашықәсҿыцазтәи аныҳәамшқәа рзы рхыбрақәа арԥшӡаразы.
"…сгәы еихьнашьуеит асасааирҭақәа рҟны заанаҵы аҭыԥ аанкылара Аԥсны иахьԥсыҽу. Ашықәс ҿыц азы Европа, уҳәа егьырҭ атәылақәа рҟны заанаҵы аҭыԥқәа ныркылоит аныҳәамшқәа рзы. Дара рхатә программа рымоуп, убас идырԥшӡоит асасааирҭақәа, иара ақалақьгьы. Ҳара ҳҟны шамахамзар идырԥшӡаӡом, еиҿыркааӡом. Аԥсныҟа сцандаз, алакә еиԥш идырԥшӡоит ҳәа иҟаӡам ҳа ҳҟны. Асасааирҭахь атур уҭиирц азы афотосахьақәа, авидео ԥшӡа ыҟазароуп", - азгәалҭеит Боџьгәаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Аҿкычымазара иадҳәалаз аинформациатә усура, уи аҽазыҟаҵара, уи агәҽанызаара, аҳәынҭқарратә усбраҭақәа еиҿыркаауаз аусура зегьы аинформациала еиқәыршәатәын. Ачымазара ыҟоуп ҳәа ажурналистцәа аусурахь имнеиуа, рхы хьчара мацара иашьҭамызт. Дара рнапынҵақәа зегьы нарыгӡар акәын, уи иахылҿиаауаз ауадаҩрақәа ҳасаб рзуны. Ашықәс еихшьаало иазгәасҭарц сҭахуп, Аԥсны ажурналистцәа аус ахьыруазаалакгьы, аибашьра ашықәсқәа рзы ишыҟаз еиԥш, аидгылара ҟаҵаны, аицхыраара ҟаҵаны, ихадароу ахықәкы- ажәлар ирдырыц ирықәнагоу, аинформациа рызнагараҿы даара аџьабаа рбеит. Акырӡа аусбараҭақәа русура аанкылан, аха зда ԥсыхәа амам ҳәа еиқәырԥхьаӡо, урҭ рхыԥхьаӡараҿы аԥхьа игыламзар, рыгәҭаны игылан Аԥсны амассатә информациатә хархәагақәа", - еиҭеиҳәеит Ҳашыг.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы, мамзаргьы аудиофаил аҿы.
АҞӘА, ажьырныҳәа 16 – Sputnik. Акоронавирус зцәа иалаз, ҩ-ганктәи аполисегментартә гәыҵәкра змаз ахаҵа иԥсҭазаара далҵит Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы, ажьырныҳәа 14 рзы.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 102-а, урҭ рахьтә 90-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 27-ҩык, ибжьаратәуп - 40-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 36-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 26-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 26-ҩык, амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 57-ҩык апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 10486-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 8190-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 152-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, ажьырныҳәа 26 – Sputnik, Бадри Есиава. Акоммуналтә маҵзурақәа аӡыҭгагатә станциа "Репруа-1" аҟны иҟалаз аҭагылазаашьа аҭыԥ иқәҵаны аӡы аурышьҭит ҳәа ааицҳауеит Гагратәи аӡыканал аиҳабы Беслан Цыгәба.
"Иацы алашара дырцәон, иадыркуан. Ахәылбыҽха аӡыҭгагатә станциа аангылеит. Аӡыҭгага еимыхны иаҳрыцқьеит, ахәҭак ҳаԥсахит. Иахьа, асааҭ 10:30 шыҟаз аӡы ауҳашьҭит. Сааҭқәак рышьҭахь ақалақь зегьы аҿы аӡы роуа иҟалоит", - иҳәеит иара.
Цыгәба иара убасгьы иҳәеит лассы-лассы алашара арцәарагьы мзызны иазыҟалеит астанциа "Репруа-1" аҟны иҟалаз авариа. Иара иажәақәа рыла астанциа ахархәарахь ирыҭан 1960-тәи ашықәсқәа рзы. Иахьа уажәраанӡагьы иароуп аус зуа.
Ашәахьа, ажьырныҳәа 25 рзы ПС "Цандрыԥшь-а́хага" аҿы 110 кВ иҟаз акабель ԥҵәеит. Уи иахҟьаны Гагра араион лашарада иаанхеит.
Аԥсны аенергоавариақәа реиҳарак мзызс ирымоу афымцацәаҳәақәа реидара хьанҭеи дара ражәреи роуп.
Аӡыҭгагатә станциа "Репруа-1" аҿы уаанӡагьы авариақәа ҟалахьан. Убас, ԥхынҷкәын 16 рзы ақалақь зегьы ӡыда иҟан уахыки-ҽнаки рыҩныҵҟа.
"Ҳраион аҟны 20 қыҭа ыҟоуп, ашьамаҟа хыԥхьаӡарала иугозар 45 нызқь рҟынӡа инаӡоит. Ачымазара бааԥсқәа узыцәшәаша ҳәа макьана акгьы ҳамам. Арахә ачымазара рыламҽырц ҳазҿу аусурақәа ыҟоуп, аха ҳазхьымӡогьы рацәоуп. Сара аусураҟны аҳақьым дсымаӡам. Афельдшер аӡәы апрактика дахысуеит, аӡәы еилзырго лоуп акәымзар, аҳақьым ҳара ҳҟны дааиӡом ауалафахәы амаҷра иахҟьаны. Ачымазарақәа рҟынтәи ахшәқәа ааҳгоит, ҳамч ахьынӡарықәхо. Араион аҟынтәигьы ацхыраара ҟарҵоит, аха уи жәаџьара ишаны хәҭак. Абиуџьет уажәы еиҵартәеит, 80 нызқь мааҭ шықәсык ҳәа иԥхьаӡан. Хык 350 мааҭ ақәӡоит иҟауҵозар (ахәшә). 45 нызқь хы арахә ахьыҟоу, ажәқәа мацара аагозар, хәҭак хыџьара- ԥшьыџьара ишаны иҟалоит. Ачымазара рыхьаанӡа апрофилактика аҳасабала алаҵа ҟауҵароуп", - иҳәеит Гыцба.
Шәазыӡырҩы аудио.
АҞӘА, жәабран 25 – Sputnik. Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы иԥсҭазаара далҵит 1958 шықәса рзы ииз апациент, ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Апациент иизықәыргылаз адиагноз хада акоронавирустә инфекциа ҿыц ауп. Ахаҵа иԥсҭазаара далҵит жәабран 25 рзы.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 44-ҩык, урҭ рахьтә 37-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 15-ҩык, ибжьаратәуп - 16-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 10-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит фҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - хҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу жәҩык апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 12788-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 12169-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 198-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Sputnik
Аԥсны аҳәынҭқарра ахада Рауль Ҳаџьымба иусԥҟала, лыԥсадгьыл аҿаԥхьа иналыгӡаз луалԥшьазы, Иешьым Аҭрышԥҳа иланашьоуп аҳәынҭқарратә ҳамҭа "Агәымшәараз амедал".
- Иешьым, бара Аԥсны ашәарҭара ианҭагылаз, амца шыра ианалагылаз аамҭазы быԥсадгьыл ахь бааит. Ибгәалабыршәарц сҭахуп урҭ амшқәа. Бышԥанылеи быԥсадгьыл ахь иаагаз амҩа?
— Аибашьра ианалагаз сара 22 шықәса схыҵуан. Иаразнак аԥсуаа ҳкультуратә хеидкылаҿы ҳаизеит. Аԥсны имҩаԥысуаз аҭагылазаашьа уадаҩ ҳалацәажәон. Арԥарцәа Аԥсныҟа излаара амҩа иашьҭалеит. Раԥхьатәи агәыԥ рҽеидкыланы амҩа иқәлеит. Сашьеиҳаб Иаузи, саб иашьа иԥа Муҳаремми Аԥсныҟа иааит, иҳамаз аԥара-ашьара еизганы ираҳҭеит. Саргьы исҭахын урҭ арахь ианаауаз срыцаар, аха иҳамаз аԥара ҳазхаӡомызт. Урҭ цар еиҳа ихәарҭахап, абџьар ркып ҳәа ԥхьаӡаны, сара сҽааныскылеит. Урҭ рнаҩс, Кавказ Аҭрышба дааит. Ииаашаҵәҟьаны, сани саби Аԥсныҟа сцар рҭахымхаӡеит. Еилкаауп нас, аибашьра ахьцо ахшара рдәықәҵара шаҟа агәырҩа ацу. Аԥсны аӡбахә ҳаҳауан, иаҳдыруан, аха лабҿаба иҳамбацызт. Ҩымз-хымз ааҵуаны, исымаз схьымаҭәақәа ҭины, ԥарақәак еизызгеит. Анаҩс, сыбналаны Аԥсныҟа сааит.
- Аԥхәызба лзы иуадаҩуп ас еиԥш агәаӷьра аарԥшра, уи аҩыза зылшо, хымԥада дфырԥҳәызбоуп. Башьцәа ишԥарыдыркылеи арахь баара?
— Муҳаремми, Иаузи, Кавкази ирдыруан сшауааз. Сара схәыҷаахыс Аԥсназы даара сгәы былуан. Сашьцәа ирдыруан ҭынч Ҭырқәтәыла сшаанымгылоз. Аҳәааҿы исԥылеит дара. Маӡала ҳаиасит арахь. Сонер Гогәуа иԥшәмаԥхәыс лпаспорт ала сааргеит. Сара схаԥыц сыхьуазшәа, ичны иҟазшәа ҟаҵаны, сзымцәажәаӡо ахьаа сымазшәа дырбаны, игәазҭоз анааи, акы иансазҵаа, аҭак сзыҟамҵозшәа схы сырҵасит. Абас, маӡала аҳәаа сахысит. Сашьцәа, Гагра, дара ахьынхоз аҭыԥ ахь сыргеит. Шамиль ибаталион иалахәын. Уашьа иааигәа уаныҟоу аамҭазы, ихы дахәамԥшкәа, уара уихьчарц далагоит. Аибашьра ахьцоз аҭыԥқәа рахь, сгара рҭахымхаӡеит. Саргьы еилыскаауан уи зызҳәаз. Аха, даара исҭахын срыцны сцар. Уи алымҵуазшәа анызба, Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь сцеит. Исылшоз ала, шықәсык аус зуан. Исзымдыруаз сҵеит, даара исцәыцәгьан раԥхьа. Аибашьцәа хәны ианаарга, ианызба, сыԥсы маҷхо аҟынӡа снеиуан. Уаанӡа ари аҩыза сымбацызт, исыздыруамызт, сзанааҭ акәмызт. Ииашаны, ашьҭахь схы сабжьеит: "Ешьым, бымшәароуп, быҽбырӷәӷәароуп, агәаӷьра аабырԥшыроуп" ҳәа. Нас, ус сашьцылеит. Даара иуадаҩын аҭагылазаашьа. Зегь сыбла ихгылоушәа збоит абыржәы.
- Ирацәоуп хымԥада аибашьратә хҭысқәа, бхәыцраҿы аҭыԥ аанызкыло. Убарҭ рахьтә еиҳа бгәалашәараҿы инхеи ҳәа ҳбазҵаар, аҭакс иҳабҭарц былшои?
— Сара сзы раԥхьатәи хҭыс дуны иҟалеит, Ефқан Цыба аибашьраҿы иҭахара. Ҳхәыҷаахыс ҳаиҩызцәан. Ари ажәабжь хлымӡаах ансаҳа, Ҭырқәтәыла сыҟан. Аиҭаҳәара сылшаӡом, саҭашәымҵан… Аԥсныҟа санаа, ахәышәтәырҭаҿы аусура саналага, еснагь избон угәы ҭызшьаауаз ахҭысқәа. Ҳаибашьцәа рнапқәа, ршьапқәа хҵәаны аԥсҭазаара иазықәԥон. Иҟан зынӡа иқәыԥшқәазгьы. Уи ахааназы исхамшҭуа хҭысқәоуп. Аха, зегь реиҳа исхамшҭуа ак шәзеиҭасҳәарц сҭахуп. Исгәалашәоит, Беслан захьӡыз ҷкәынак, Шромантәи дыхәны ҵхыбжьон дааргеит. Данааргаҵәҟьаз дсымбаӡеит. Аха, аӡә иҵәаабжь саанарԥшит: "Иаауеит, иаауеит" ҳәа. Иҟалаз сзеилымкааит, сыҩны сҿынасхеит ашьҭыбжь ахьгоз. Ауада сныҩнашылазар, ахьышәҭҳәа ишилымшозгьы дҩаҵҟьеит. Дахьыҟаз ҽеила изеилыргомызт, деибашьуазшәа изааиуан. Аха, имчқәа иххәыцуамызт, дынхьыдышьшьны дкаҳаит. Саҭамыз, сылаӷырӡқәа исдырҳәом… Иара издыруамызт, изеилкаауамызт инапқәеи, ишьапқәеи шамамыз. Нас, иан днаилаҵәан лнапқәа икәлыршеит, дышьҭылхырц далагеит. Саргьы, изулак схы снапаҿы иааган, зыҷкәын дышьҭызхырц игәаҟуаз ан слыцхраарц салагеит. Иаҳаулак аиарҭа днылаҳҵеит. Ихы-иҿы ҳәа акагь убомызт, дбылны, дҷыҷны дыҟан. "Умшәан сыҷкәын, уааигәа сыҟоуп, уҽырӷәӷәа", — ҳәа мчыла лыбжьы ҭкаауа, лыҷкәын диацәажәон ан рыцҳа. "Аӡы, аӡы сҭахуп", ҳәа дӷьаҵәыӷьаҵәуан иара. Аха, аӡы ижәыхуа дыҟазма, иқьышәқәа былны иҟан. Нас, еиҳа имарианы излаижәша ак сыԥшаан, иҟаҳҵалакгьы цәыкәбарқәак иҳаржәит. Ус, ихшыҩ еимҟьазар акәхап, даалҟьан "Бара бызустада?" ҳәа дсазҵааит. Сара исҳәара сҿамшәеит. Иан, "Ари Ҭырқәтәылантәи дааит, уаҳәшьа лоуп, шәара дшәыцхрааразы дааит", — ҳәа наиаҭалкит. Сара сгәы иазымычҳаит, сҵәыуо сдәылҵит ауада. Уинахыс уаҳа дагьымцәажәеит, исмаҳаӡеит ибжьы.
- Иешьым, зыӡбахә бымоу арԥыс, иԥсы ҭахама?
— Ааи, иԥсы ҭахеит. Аха иҟалаз, ихьыз анеиликаа, ихдырра анааи, зынӡа дымцәажәо далагеит.
- Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа еибашьра иааз арԥарцәа инарҷыданы иааит аҭыԥҳацәагьы. Убарҭгьы рҭаацәа ирцәыбналаны, ирымаз-ирыхӡыз ҭины, агәаӷьра аарԥшны иааит. Урҭ аҭыԥҳацәеи бареи шәеибадыруазма?
— Ааи, ҳаибадыруан. Урҭ арахь ианаауаз, ашәҟәы ҩны иаанрыжьит Ҭырқәтәыла. Аԥсны аибашьра ишалагаз, амилаҭ маҷ ирхараӡамкәа ишындырҵәо, рашьцәа ирывагыларц Аԥсныҟа ишцо. Дара рхымҩаԥгара иабзоураны, Ҭырқәтәыла ахы-аҵыхәа иалаҵәеит Аԥсны аибашьра ишалагаз. Ателехәаԥшрақәа рыла иддырбон, акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа ирнырҵон. Аԥсныҟа еицааз аҭыԥҳацәа иреиуоуп: Ашьхарааԥҳа Елиф, Ашәԥҳа Ааишьаагиуль, Жьиаа аиҳәшьцәа Фигени Зелиҳаи. Мызқәак ара иҟан. Нас, ишырҭахымыз шьҭахьҟа ихынҳәыр акәхеит. Ҭырқәтәыла ианнеи ҳаибабеит, ҳаицәажәеит. Урҭ раамышьҭахь, сара сааит Аԥсныҟа. Дареи сареи еиҳәшьцәаҵас ҳаибабоит иахьа уажәраанӡагь.
- Иешьым, башьеи бареи аибашьра анцоз аамҭазы шәыԥсадгьыл аҿаԥхьа ишәыдыз шәуалԥшьа нашәыгӡеит. Егьа ус акәзаргьы, шәара шәхымҩаԥгара шәҭаацәа ишԥарыдыркылеи, ишԥеилыркааи Аԥсны шәшыҟаз?
— Даараӡа ишәеит. Аибашьра иалагеит ҳәа анҳаҳа Аԥсны, иаразнак ҳазлаара ҳашьҭалеит. Аибашьра ажәала иҳаҳахьан ҳәа, иаанагоз иаҳдыруааз? Сара саб иԥсҭазаараҿы ҩынтә избеит данҵәыуоз. Знык, иҩыза гәакьа иҷкәын даныԥсы илаӷырӡқәа ааит. Аҩынтә раан, сашьа Иауз, Аԥсныҟа еибашьра данаауаз, убасҟангьы дҵәыуон. Ҳҭаацәа ирыздыруамызт иҟалоз, иҳахьуаз. Аибашьра амца шыра ҳаибганы ҳалҵуазу, ҳзалымҵуазу. Аха, ирдыруан иаҳҳәаз ҳшацәхьамҵуаз. "Шәца шәыԥсадгьыл ахь, шәхы ишахәҭоу еиԥш иныҟәыжәга, аԥсыуак излаиаҭәоу ала шәныҟәа. Шәыхгьы, шәҭаацәагьы шәмырԥхашьан, абааԥсы!", ҳәа дҳабжьон ҳаб.
Аибашьра иааз сашьцәагьы, сҩызцәагьы ибзианы еилыркаауан иҭахаргьы шалшоз. Аха, аԥсадгьыл хьчатәын. Ҳара Ҭырқәтәыла ҳизаргьы, ҳхәыҷы аахыс иаҳдыруеит ҳшаԥсацәоу, аԥсадгьыл шҳамоу. Уи аӡбахә шҳаҳауаз иҳазҳаит. Ҳара ҳкультура, ҳҵас, ҳқьабз ала ҳхы ныҟәаҳгоит. Раԥхьаӡа Аԥсны ҳанааигьы, сасцәаҵас ҳхы ҳмыԥхьаӡаӡеит. Еибашьтәызар ҳаибашьыр акәын, иҳалшоз ала ҳхы мҩаԥаҳгар акәын. Ара сара сыҩноуп, ара сара сыԥсадгьыл ауп, ара сара сҭыԥ ауп. Ҭырқәтәылантәи иааны еибашьуаз ҳҩызцәа иҭахақәаз ыҟоуп. Сара урҭ рҭаацәа, рыхшара рыԥсадгьыл ахьчара рхы ахьақәырҵаз ишазыразу здыруеит. Аԥсадгьыл — ари ажәа ԥшьоуп ҳара ҳзы. Шаҟаҩы рыԥсҭазаара Аиааира иахҭнырҵазеи? Аха, иахьа ҳҭынчны ҳаԥсадгьыл аҿы ҳанхоит. Еилаҳкааит, имарианы аҭынчра шаҳзымааз. Сара исҭахыуп сара сыҷкәын иԥсадгьыл аҿы дынхарц. "Аибашьра анцоз ара быҟан, уажәы ара быҟаӡам", ҳәа ихәыцуа ыҟазаргь ҟалап. Сыҷкәын ара шықәсык аҵара иҵеит. Уажәы Англиа ҳаҟоуп. Уа иреиҳау аҵараиурҭа дҭоуп. Иара идыруеит, иҵара шыхиркәшаз, Аԥсныҟа даар шакәу. Ихәыцрақәагь арахь икыдуп. Сара хаҭала снышәнап Аԥсны иҟалар сҭахуп.
Сара сыҷкәын 1991 шықәса рзы диит. Ԥшымз ракәын ихыҵуаз, Аԥсны аҳәынҭқарра раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба Ҭырқәтәылаҟа данааз. Аҳаиртә баӷәазахь ҳцеит ҳаиԥыларц азы. Сыҷкәын, Абрыскьыл Џьуџьу, аԥсыуа маҭәала деилаҳәаны ҳаиԥылеит. Владислав Арӡынба даниба, даара иџьеишьеит, диеигәырӷьеит. Дигәыдыҳәҳәала дыкны, афотосахьақәа ҭырхит. Ашьҭахь, иара аус ахьиуаз иуадаҿы иқәыргылан иман уи афотосахьа. Инеиуаз зегьы идирбон, дазгәыдуун даараӡа. "Ижәбома, атәым тәылаҿы инхо ҳдиаспора рхәыҷқәа шырааӡо", ҳәа. Аа-шықәса анихыҵуаз, Аԥсныҟа иааит иаби иареи. Араҟа аԥсуа школ дҭан. Уажәшьҭа ддухеит. Аԥхынра ааигәахо ианалагалак, Аԥсныҟа ҳанбацои ҳәа сыхҭеикуеит, бзиа ибоит даараӡа. Есышықәса ҳаауеит арахь.
- Иешьым, бара бхымҩаԥгарала ҳара иаҳбарҭоуп шаҟа иӷәӷәоу быԥсадгьыл ахь ибымоу агәыбылра. Изакузеи бара бзы аҭоурыхтә ԥсадгьыл?
— Сара сыҩнаҭа аԥсыуа ҭаацәаран. Сангьы, сабгьы аԥсышәала ицәажәон. Ҳтәашьа, ҳгылашьа, ҳхымҩаԥгашьа, зегьы аԥсуа цәа рыҟәнын. Сандуи, сабдуи еснагь Аԥсны аӡбахә рҿыҵакын. Санду 95 шықәса лхыҵуан, лыхдырра бзиан. Лара Уанаҿаԥҳан, Аҭрышаа дырҭацан. Лара еиҭалҳәон, лаб Аԥснынтә ихҵәақәаз дышреиуаз. Аҭрышаа, Шәача аган ишынхоз. Аҭоурых ду еиҭалҳәон, аха иҳазыгәнымкылеит ҽеила, ҳхәыҷқәамзи, хырҩа аҳҭомызт. Уажәы цәгьа ихьаазгоит урҭқәа. Сара 22 шықәса Ҭырқәтәыла сынхон, аҭырқәцәа аҩызцәа сымаӡамызт, аӡәык-ҩыџьак рыда. Сҩызцәа зегьы аԥсацәан. Лассы-лассы хаиқәшәон, ҳаицәажәон, ҳаԥсуара ахьаҳмырӡша ҳашьҭан.
- Иешьым, Англиа, аԥсуаа шәмаҷзаргьы, шәеибабашьа шԥаҟоу, шәеидызкыло усбарҭа ҳәа акыр еиҿкааны ишәымоума?
— Хәажәкырамза 2015 шықәса рзы, Лондон иаԥҵан аԥсуа-дыга жәлар ркультуратә хеидкыларҭа. Еиҳабыс далхын Аҭакан-Мерџьан Чкотуа. Уа инхо аԥсуаа, излаҳалшо ала ҳҽеидаҳкылоит, ҳаибабоит, ҳмилаҭтә культура аӡыргара ҳашьҭоуп. Ҳаԥсуара, ҳҭоурых, ҳаԥсадгьыл иазкны имҩаԥаҳго ҳусқәа зегьы рҿы, ҳахьцалак иҳацуп ҳаԥсуа бираҟ! Уажәы ари ахеидкыла сара напхгара асҭоит.
- Иешьым, аԥҳәыс лҟазшьа ҷыдарақәа рахьтә бара еиҳа иалыбкаауеи? Иарбан ҟазшьоу аԥҳәыс лҿы бара еиҳа пату зқәыбҵоу?
— Аԥсуа ԥҳәыс лџьабаа еснагь иӷәӷәоуп. Ахәыҷқәа лааӡоит, аҭаацәа ишрыхәҭоу еиԥш иныҟәылгоит, аҩнтәи аусқәа лнапы иҵылхуеит. Ианаҭахха аамҭазгьы агәаӷьра, ачҳара аалырԥшуеит. Аибашьраҿы акәзар, ахацәа реиԥш бџьаршьҭыхла лыԥсадгьыл ахьчара лылшоит. Ҿырԥшыс даазгар сылшоит, иахьа зыԥсҭазаара иалҵхьоу сҩыза, Аԥсны еибашьуаз доуҳалеи, гәамчлеи акырӡа иӷәӷәаз, Бергиуль Чуаз. Ирацәаҩуп ус зыӡбахә уҳәаша аԥсуа ҳәсақәа. Ианаҭаху аамҭазы аԥҳәыс дҟәымшәышәуп, ианаҭахха аамҭазгьы дыџьбароуп. Аԥсуа ԥҳәыс илылымшо акгьы ыҟаӡам. Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу ԥҳәысуп. Ус иҟоуп сара сгәаанагара.
Абар ицәырҵит даҽа уаажәларратә хеилакк, амала апрезидент инапаҵаҟа, аартра азҵаатәы.
Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩ Бадра Гәынба анкьа ҳара иазгәаҳҭоз Аԥсны асовет ар рымш аҽны имҩаԥигеит аилатәара "Аԥсны Ахада иҟны ауаажәларратә хеилак аԥҵара" азҵаара алацәажәаразы. Ааԥхьара рыман еиуеиԥшым апартиақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рхаҭарнакцәа. Аизараҿы иаҳбеит иахьеи уахеи иаҳбарҭоу ахаҿқәа, амчраҿы уаанӡа иҟаз, уажәтәи амчра иадгылоу, абыргцәа рхаҭаранакцәа уҳәа егьырҭ ауаажәларратә институтқәа рҿы иқәгыланы ицәажәало аӡәырҩы.
Схәыцуеит, иҳамами ҳара? Аԥсны анапхгара, Апарламент, аҭыԥантәи ахаланапхгаратә усбарҭақәа, апартиақәа жәпакы, астратегиатә ҭҵаарақәа рцентрқәа ҩба (апрезидент инапаҵа иҟоуи хазы иҟоуи), Аекономикеи азини ринститут, Абыргцәа рхеилак, Ауаажәларратә палата уҳәа, зыхкы уҭаху аиҿкаарақәа.
Апрезидент ихаҭыԥуаҩ иқәиргылеит азҵаара "Иаҳҭахума ҳара абри аиҿкаара?".
Азҵаара бзиоуп. Иаҳҭахума даҽа цәажәарҭак, аибашьра ааилгазар акоррупциеи акризиси ҳзалымҵуазар? Избан ас зысҳәо? Хыхь еиқәысԥхьаӡаз ауаажәларратә институтқәа зегьы рыԥҟаԥҵәа иаҳәо ауп иахьатәи аилазаарагьы хықәкыс ишьҭнахуа. Цәажәара мацарала аус ҳзыӡбома?
Аԥсны ахада имоуп абжьгаҩцәа, ацхырааҩцәа, уи абжьы иҭны далырхит ауаажәларра. Аоппозициатәи иара убас амчра иадгылои апартиақәа ракәзар, урҭгьы рҿахәы рҳәоит, аха ԥхьаҟа ашьаҿақәа ыҟам. Уажәы еиҿыркаарц ргәы иҭоу ахеилак хықәкыс иамоуп рҳәеит "иактуалтәу азҵаарақәа рзы азеиԥш жәалагалақәа реиҿыбаара".
Уажәшьҭа ҳахәаԥшып абҵара 28 2006 шықәсазы Сергеи Багаԥшь атәыла ахадас даныҟаз иаԥҵаз "Ауаажәларратә палата" ахықәыкы. Уи иазку азакәан актәи ахәҭаҷ ишаҳнарбо ала, иара аԥҵоуп "ауаажәларреи амчреи реимадара ашьақәыргыларазы, иара убас, аҳәынҭқарратә политика амҩақәҵара аан ауаатәыҩса рзинқәа рыхьчара, амчра аусура ауаажәларратә хылаԥшра аҭара" уҳәа ҵҩа змам алшарақәа азыԥҵәоуп Ауаажәларратә палата ақьаад аҿы. Иалада Апалата? Азакәан 8-тәи ахәҭаҷ инақәыршәаны "13-ҩык атәыла ахада ишьақәирӷәӷәо асиа ала, 11-ҩык араионқәеи ақалақьқәеи рхаҭарнакцәа, 11-ҩык аполитикатә партиақәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи рхаҭарнакцәа".
Сазҵаауеит, абас иҟоу аиҿкаара анҳамоу ҳазҵаатәқәа заҳзымыӡбазеи?! Жәохә шықәса зхыҵуа Ауаажәларратә палата маҷ зҵаатәы шьҭнаххьоума?! Анаркоманиа, акоррупциа, амҩатә машәырқәа, адәныҟатәи аполитика, Галтәи азҵаатәқәа уҳәа ҵҩа рымам уаҟа имҩаԥысуаз, зны-зынла аӷьалпал зцыз аицәажәарақәа, алкаақәа. Иарбан мчу иахаҵгылаз Апалата ишьҭнахыз азҵаатәқәа? 2016 шықәсазы Апалата уаанӡатәи ахада Нателла Акаба илҳәахьан "амчра ҳара ҳлагалақәа, ҳабжьгарақәа хырҩа азыруеит, иҟаҵатәугьы сыздыруам" ҳәа.
Сазҵаауеит, изаҳҭахузеи ҳара Ауаажәларратә палата адублиаж апрезидент инапаҵаҟа? Баша ацәажәаразы? Избан иҳамоу аинститут аус аруны, урҭ ирыхәшьадуа амчра захамыҵгылара?
Иахьа излацәажәо аиҿкаара аԥеиԥш азы ахҳәаа сиҭарц ҭелла сыҽимаздеит уи аизара иалахәыз ихьыԥшым, икоммерциатәым Асоциал-економикатә ҭҵаарақәа рцентр аиҳабы Олег Дамениа. Уи исҭеит азҵаара, храс иалоузеи ахада инапаҵаҟа даҽа цәажәарҭак аартра ҳәа.
"Ахада ҳицхраарц ҳҭахызар, мамзаргьы ажәлар ҳрыцхраарц ҳҭахызар, ари ахеилак акгьы ҳнаҭаӡом. Уи аҩыза ахеилак ԥыхьагьы иҟан, уи ахеилак иҟанаҵаз ҳәа аӡәымзар аӡәы акгьы издырӡом", - иҳәеит афилософ.
Иара игәаанагарала, уажәтәи асоветгьы ԥахьатәи аԥеиԥш азыԥшуп. Дамениа игәаанагарала, иаԥырҵозар, "иаҭахуп аус зуа агәыԥқәа, еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла". Ари азы ахыцқәа аартуа, Дамениа иҳәеит асоциалтә, аекономикатә уҳәа "ипрофессионалтәу ахырхарҭақәа змоу, Владимир Путин ишимоу еиԥш, аексперттә гәыԥқәа аԥҵатәуп". Хырхарҭа рацәала аус зуа аҳәынқарратә усбарҭақәа анҳамоу, абарҭ ахеилакқәа рыҟазааразы астратег Дамениа "ахеилак ачынуаа аларҵаргьы, еиҳарак аҵарауаа, ашәҟәыҩҩцәа, акультура аусуҩцәа, насгьы абри аполитикатә кониунктура иахьыԥшым ауаа алагалатәуп" ҳәа алкаа ҟаиҵоит аҵарауаҩ.
Ауаажәларратә палата иахьатәи ахада Гәыли Кьычԥҳа абри азҵааразы санлыдҵаала исалҳәеит, апалатаҿы ишыҟоу еиуеиԥшым ахырхарҭақәа змоу акомитетқәа, урҭ реизараҿы иҟарҵо алкаақәа лассы-лассы Аԥсны аиҳабыра ишрыдыргало, аха "ираҳаӡом" ҳәа азгәалҭеит лара, лаԥхьа апалата иахагылаз ишылҳәахьаз еиԥшҵәҟьа. Ус акәзаргьы, "апалата абжьгаратә ҟазшьоуп иамоу, издыруада, уи аилазаара атәыла ахада инапаҵаҟа иҟалар, ирҳәо еиҳа ираҳар" ҳәа деигәыӷуеит Кьычԥҳа.
Досу иара игәаанагара имоуп, аха сара оптимизм дук сзаҵбаауам ахада инапаҵаҟа еиҿыркаарц ргәы иҭоу аилазаара. Таиф Аџьба аурыс поет Владимир Маиаковски иажәеинраала "Прозаседавшиеся" епиграфс иаҭаны иҩит "Ирҳәази исҳәази". Уаҟа иаҳԥылоит абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа:
Нас, аамҭа цеитеи, сҳәеит.
Иҵуазеи, кырҵуеитеи, сҳәеит.
Ирҳәазгьы рҳәеит, аха
Иалҵыз ҳамбеитеи, сҳәеит…
Апоет ари ажәеинраала азикит ҵыхәаԥҵәарада усҟантәи апартиа еиҿнакаауаз ацәажәарақәа, ақәгыларақәа. Аҵыхәтәаны апоет иажәеинраала хиркәшоит абас:
Аизара еизароуп,
Уанеиза – иуӡбароуп,
Иануӡба – инаугӡароуп,
Егьи зегь - барбарроуп, сҳәеит…
Абасшәа сазыҟоуп иахьа ахада инапаҵаҟа иаԥшьгоу даҽа уаажәларратә хеилакк азхәыцра. Ус баша, аҽраԥшразы еиҿаҳамкаауазар, иҳамоу Апалата ҳхы иархәаны, ҳтәылазы хра злоу азҵаатәқәа рзы, аилацәажәара ҟаҵаны амчра рыдгалара ҳалагар еиҳа еиӷьушәа снарбоит.
P.S. Абраҟа иазгәасҭароуп даҽакгьы. Рацәак аԥшра аҭахымхеит. Аԥсны аоппозициатә еиҿкаарақәа еицҿакны аҳәамҭа ҟарҵеит, ахада инапаҵаҟа аартра ргәы иҭоу аилазаара аринахыс ахалархәра иаԥсаны ишырымԥхьаӡо азы. Аҳәамҭа иҟарҵаз ҵаҵӷәыс иамоуп "Аԥсуа телехәаԥшрала иддырбаз арепортаж аҿы дара рхаҭарнакцәа рықәгыларақәа еицакны иахьаарԥшыз, иахьатәи аиҳабыра ацензура ателехәаԥшраҿы ахы иахьанархәо, уаанӡа уи иаҿагыланы ишықәгылозгьы".
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иахьа ҳаԥсуа литератураҿы иналукааша апрозаикцәа хәҩык рхыԥхьаӡара ҳауҳәар ҳҭахуп ҳәа шьоук аасыдгылар, сара даара бзиа избо апрозаикцәа убарҭ ахәҩык рхыԥхьаӡараҿ даласҵоит Алықьса Џьениа! Избанзар, уи сара саныхәыҷыз аахыс зырҿиара сгәаԥхо, зышәҟәқәа сыхчы иаҵаҵан сыцәоз, урҭ исзаадыртуаз амаӡақәа сыԥсҭазаараҿы акырӡа исыхәаз, наҟ-наҟ иара сара схаҭа сырҿиараҿгьы анырра бзиа сызҭаз, иҵаулоу шәҟәыҩҩуп.
Сара журнал "Алашараҿ" зегь раԥхьаӡа санымҩахыҵ, усҟан аабатәи акласс аҿы стәан, сҩымҭа хәыҷқәа зныз атетрад аасымхны ирыԥхьаз, иагьсыдзырҽхәалаз иара иоуп. Усҟан иара ажурнал аредактор хадас дыҟан… Урҭ ашықәсқәа ахаангьы исхашҭӡом… Саб аредакциақәа рахь симан дныҟәон, ашәҟәыҩҩцәа сыдирдыруан, избанзар, нас излеилыскааз ала, сабгьы сара сеиԥш дышхәыҷыз аҩра далагахьазаарын, аха нап идызкылоз аӡәгьы даныҟамла, хәыҷы-хәыҷла ихьшәашәазаап игәаҿы апоезиа… Убри аҩыза саргьы исмыхьырц азы акәхап, салагашьа аниба, абри ак илазар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа дызҿу дсырбар, маҷк дыргәаԥхар, издыруада акы дазкылсыр ҳәа, сшыхәыҷыз аредакциақәа рахь сдәықәигалеит…
Ахаан исхашҭуам, ҳазҭаз автобус Кьалашәыр шыҟаз ианааилак, Аҟәа ианазааигәахалак, сгәы аҭыԥа-ҭыԥара ишалагоз, избанзар ашәҟәыҩҩцәа рахь анеира, аредакциақәа рахь амҩахыҵра даара сацәыԥхашьон…
Убас еиԥш иҟаз саби сареи ҳныҟәарақәа рҟынтәи иахьагьы ихааӡа исгәалашәо раԥхьа исыргылоит ашәҟәыҩҩы Алықьса Џьениа иахь амҩахыҵра. Ишысҳәахьоу еиԥш, усҟан уи "Алашара" даредактор хадан, урҭ рредакциа ыҟан иахьа ибылны игылоу Ленин иашҭа иқәгылоу жә-етажк иҟоу аиҳабыра рыҩны авара, иара х-еихагылак аман. Алықьса аҩбатәи аихагылаҿ имаӡаныҟәгаҩи иареи тәан, егьырҭ аредакциа аусзуҩцәа зегьы ахԥатәи аихагылаҿ. Саби сареи ҳаныныҩнала, даара дҳаигәырӷьан аԥсшәа ҳаиҳәеит, избанзар уи иаразнак илаԥш ақәшәеит сара сарӷьа нап иакыз атетрад иаҵәа!
"Ари аҷкәын ажәеинраалақәа иҩуазар акәхап!" - дычча-ччо раԥхьа сара снапы сымихит, нас саб дхырхәан аԥсшәа ааиеиҳәан, инапгьы имихит.
"Аиеи, цәаҳәақәак иҷышәқәоит, издыруада акы иаԥсазар?!" - сабгьы ишызбоз сара сеиԥш дааԥхашьеит, анаџьалбеит, абри иеиԥш иҟоу ауаҩы иаамҭа баша ицәаҳамгандаз игәахәзар акәхап…
"Иџьаушьаша, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа зегьы аҩра жәеинраалала ҳалагеит, нас аиҳараҩык апрозахь ҳаиасит!" - Алықьса аҽыгәҽыгәҳәа дааччан, стетрад хәыҷ аасымихит. Нас ҳара ҳахьтәашаз наҳирбан, иара жәабаҟа минуҭ, стетрад хәыҷ ианыз ахы инаркны аҵыхәанӡа илаԥш ахигеит, карандашьла иахьавишьқәазгьы ҟалеит… Аҵыхәтәан, урҭ дрыԥхьан данаарылга, ихы ҩышьҭихын, саб иахь ҿааиҭит:
"Ари абаҩхатәра имоуп, уаргьы ҳаргьы ҳаицицхраароуп!" - ҳәа.
Сара, урҭ рҩыза ажәақәа ирзыԥшымыз, мҵәыжәҩада ажәҩанахь сыԥрырц акаасыгымхеит!
Нас, дызхатәаз истол аганахьшәа иақәгылаз акнопка еиқәаҵәа днақәыӷәӷәан, имаӡаныҟәгаҩ ԥҳәызба илеиҳәеит Мушьни Миқаиеи Витали Амаршьани иара иҿы илбаарц. Урҭ шәымҭақәак рыла ианылбаа, дрыҳәеит, даара смаршәа кны, сҩымҭа хәыҷқәа ирыԥхьарц, еилдыргарц, ирыцхраарц, гәаӷь хәыҷык шыҟаз агәра диргеит. Даргьы, саби сареи даара пату ҳақәҵаны, ҳаԥхьа игыланы, хыхь дара ахьтәаз аредакциа ауадахь ҳаргеит…
Убри нахыс, ашкол саналга, Аҟәатәи арҵаҩратә институт санҭала, иареи сареи еиҳагьы ирлас-ырласны ҳаиқәшәон, илаԥш ҵар схын, сҩымҭак акьыԥхь абар, иара иаразнак даԥхьон, шамахак игәаанагара самҳәакәа соуимышьҭыцызт…Иџьаушьаша, ҳара ҳабиԥара, иара ҳара акырӡа ҳашиеиҵбацәазгьы, ҳанибалак, иаразнак каҳуажәра ҳнеиԥхьон, дмыццакыкәа дҳалабжьон, даара акырынтә иҳаиҳәахьан игәы иаланы, ҳара ҳабиԥара аҵкыс, шәара бзиа шәеибабала, пату еиқәышәҵала, шәеихӡыӡаала ҳәа…
Ахаан исхашҭӡом, ишкәакәаӡа "Волга" ҭбааҭыцәк дақәтәан, уи есымша ашьҭахьтәи абагаж ашә акӡомызт, алабыҵә авҵаҵан иман. Енвер Ажьибеи сареи иахьгылаз ҳишьҭуан, "уа аччаҳәа ишуа уаткак ҭагылоуп, иаажәгеишь, ҳазхарагьы ҳагьааинарцәажәап!" иҳәон… Ҳаргьы раԥхьаҵәҟьақәа ҳаԥхашьон, аха нас, ҳаб иҳаԥшьаҭра ҳаҵалозшәа, ҳгәырӷьаҵәа амашьын ахь ҳҿынаҳхон!
Алықьса Џьениа, ишыжәдыруа еиԥш, қәра дук нимҵӡеит, исакьаҳәымҭа дышҭагылаз машәырла дҭахеит аԥсуа-қырҭуатә еибашьра ашьҭахь… Уи ибеит аԥсуаа ҳиааира, дахаанхеит иара иабиԥареи иареи акырӡа шықәса иззыԥшыз агәырӷьара дуӡӡа - Аԥсны Ахақәиҭра! Уи хьаҳәа-ԥаҳәада инапы аҵаиҩит 130-ҩык ҳаинтеллигенциа 1977 шықәса рзы ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩ Л.И. Брежнев иахь ирҩыз "Аԥсуа шәҟәы". Убри иахҟьаны, иара ажурнал "Алашара" редактор хадас дахьыҟаз дамырхит, аха хьаасгьы имкӡеит, избанзар уи ижәлар зегьы ирусын, ирхьаан, ажәлар рус еиҳаз акгьы ыҟаӡамызт иара изы!
Алықьса Камыгә-иԥа дравторуп жәаҩа шәҟәы. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ажәабжьқәеи, аповестқәеи, ароманқәеи: "Сышьха қыҭа", "Ақалақь иаҵәа", "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Аӡы аԥсра", "Иалкаау", "Агәнаҳа уаҵамлан, сашьа", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы", "Адокументтә повестқәеи ажәабжьқәеи", "Ажәабжьқәеи аповестқәеи". Урҭ зегьы, иара акырынтә иҳәо саҳахьан, хәынтә-хәынтә ишхиҩылаахьаз, иџьабаа ӷәӷәа шрыдыз, аха зегь акоуп, зегьыҵәҟьа ракәымзаргьы, еиҭах акык-ҩбак инапы рыҵгара дшазыхиаз, игәы иҭыхоз иҵегь дирҳәар шиҭахыз…
Алықьса Аԥсни Урыстәылеи рышәҟәыҩҩцәа реидгылақәа дрылахәын, уи аҵара инарҭбаан иман, далгахьан Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет, иара убасгьы ҩышықәсатәи аҵара дахысит Москва М.Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҿы еиҿкаау Иреиҳаӡоу алитературатә курсқәа. Аус иухьан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" аҿы корреспондентс, акультура аҟәша аиҳабыс, иара убасгьы С.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә театр аҿы алитература аҟәша аиҳабыс, ажурнал "Алашара" аредактор хадас, ашәҟәҭыжьырҭа "Алашара" аиҳабыс, Аԥсны Ашәҟәы абзиабаҩцәа рхеидкыла аиҳабыс.
Ашәҟәыҩҩы иара иҩымҭақәа рнаҩсгьы есымша дрызҿлымҳан ҳаԥсуа доуҳатә культура иазааигәоу аҩымҭа дуқәа ҳбызшәала рырцәажәара, ҳаԥхьаҩцәа дырдырра, алитературатә еимадара бзиақәа реиҿкаара. Уи аԥсшәахь еиҭеигахьан аҳәаанырцәтәи ашәҟәыҩҩцәа ражәабжьқәеи рповестқәеи рацәаны. Уи еиҳарак аиҭагараз дрызҿлымҳан аурысшәахьтә, абаза бызшәахьтә, аҟабарда бызшәахьтә, ачерқьесс бызшәахьтә, ауаԥс бызшәахьтә, ақырҭ бызшәахьтә: А.Моравиа, К.Г. Паустовски, В.П. Астафев, А.Несин, Б.Х. Ҭхаицухов, А.Н. Охтов, П.Т. Мисакова, А.А. Шогенцуков, О.Ш. Иосилиани, В.М. Гоглоев уҳәа убас ирацәаҩны.
Ҳаԥсуа литературатә критикаҿы ашәҟәыҩҩцәа зегьыҵәҟьа ирқәашьӡам инарҭбаан рҩымҭақәа рӡыргара, рыхцәажәара, рыларҵәара. Уи аус аҿы Алықьса Џьениа анцәа илаԥш хаа ихын, избанзар уи ирҿиамҭақәа рыхцәажәара инарҵаулан имҩаԥыргахьеит иналукааша ҳакритикцәеи ҳашәҟәыҩҩцәеи: А.Аншба, С.Зыхәба, В.Бигәаа, У.Аҩӡба, М.Лашәриа, Б.Гәыргәлиа, Ш.Салаҟаиа, Р.Қапба.
Академик Ш.Салаҟаиа Алықьса Џьениа 2010 шықәса рзы "Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы" хә-томкны зҭыҵра иалагаз ишәҟәқәа раԥхьажәаҿы иазгәеиҭоит: "Алықьса Џьениа иҩымҭақәа ихадоу зеиԥш цәаҩас ирымоу - урҭ зегьы, шамахамзар, ҳазну аамҭа иахьазку ауп. Иаҳҳәап ироманқәа "Ацәаҟәа аабатәи аԥштәы", "Анымираҳ - ҩыџьа рынцәахәы" аԥсуа қыҭа, 1930 ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатә еибашьра дуи, уи иацааиуаз раԥхьатәи ашықәсқәеи ирыхьӡынҩылоуп.
"Абна амаӡа" акәзар, Аџьынџьтәылатә еибашьра иазку раԥхьаӡатәи документалтә романуп, фырхаҵа хадасгьы иагәылагылоу Белоруссиатәи абнаршәырақәа рҿы апартизантә қәԥара напхгара азызуаз аԥсуа еибашьҩы-гәымшәа Давид Зыхәба иоуп. Ари ароман аԥҵаразы автор акыр аус рыдиулеит архивтә материалқәа, иара убасгьы, уи зныкымкәа-ҩынтәымкәа днеит, инарҭбаан диҿцәажәеит ароман афырхаҵа хада. Убри иабзоуроуп ароман ахҭыс хадақәеи ахаҿсахьа хадақәеи лакҩакрада рыгәра уго иахьыҟалаз.
Лымкаала иазгәаҭатәуп ашәҟәыҩҩы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, 1999 шықәса рзы иҭыҵыз уи идокументалтә повестқәеи иажәабжьқәеи реизга "Рақәшәашьа рхаҵашьахеит". Ари аизга еиднакылоит ашәҟәыҩҩы аԥсҭазаараҿы иҟалаз ахҭыс иашақәаҵәҟьа шьаҭас ирыҭаны иааирыԥшыз аԥсуа-қырҭуатә еибашьраҿы имҩаԥысуаз ахҭыс гәыҭшьаагақәа".
Ашәҟәыҩҩы ишәҟәы "Иақәшәашьа ихаҵашьахеит" аԥхьажәаҿы иҩуеит: "Абраҟа зыхьӡ сымоу Џьон Ӡиӡариа ихала ибаҟа ичаԥеит. Уи иадгалатәым маҭәахә ҷыдак, ихәыцу, ихыҭҳәаау ажәак, иаҭахым арԥшӡара, арашы ахҭәалара, иазхоит иара иҟаиҵаз агәымшәара, афырхаҵара, ахьӡ-аԥша".
Алықьса Џьениа заамҭа аҿахәы зҳәаз шәҟәыҩҩуп… Уи илшеит ҳлитератураҿы уаанӡа иҟаз атрадициа дуқәа рықәныҟәара, рыцҵара, аԥхьаҩ ахара ирԥшра, ирхәыцра, иргәырҩара, иргәырӷьара. Иҟалап, иаџьал ас ианакәымыз ихьымӡазҭгьы, иԥышәеи, идырреи, ибаҩхатәреи иҵегь ихатәраз ҩымҭа дук ҳажәлар ирхыргаз аибашьра иазкны аԥҵара дахьӡазҭгьы… Аха, уара иуҳәо анцәа иануцимҳәо, иара анцәа ихаҭа абаҩхатәра ҟаимаҭ злаҵаны иишаз ауаагьы иаалырҟьан рымҩа ацгәеиқәаҵәа ихнаҵәоит, ирҳәаз, ирҩыз рызирхоит, уинахыс рус иацызҵогьы, абаҩхатәра рылаҵаны рцәыргара иараӡәк иоуп изылшо… Уи уаҩ дзаԥырхагахаӡом, избанзар, уи иара Анцәа ихаҭа иусуп, досу иара иҳәаақәа идыруеит, дызхымԥо, дызҵымԥо…
Ҳара дҳаман ашәҟәыҩҩы ду, уи лахьынҵас анцәа дҳаиҭеит, ҳара дҳацуп, ҳара егьа хара ҳцаргьы, ҳхынҳәны, ҳамҩа иара ила ҳаиҭалагароуп, ҳахьынӡааихьоу ҳхамышҭырц азы, шьаҿацыԥхьаӡа иара ихаҿсахьа лаша ҳҿалашалоит…
АҞӘА, жәабран 27 - Sputnik. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниа Аԥсны амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа рзанааҭтә ныҳәа рыдиныҳәалеит. Абри атәы аанацҳауеит ахада иофициалтә саит.
"Аԥсны амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа зегьы гәык-ԥсык ала ишәыдысныҳәалоит шәзаанаҭтә ныҳәа. Ари амш азгәаҭара иазку арыцхә ҳажәлар рзы аҵак ду амоуп. 1919 шықәса жәабранмза 27 рзы раԥхьатәи аԥсуа газеҭ "Аԥсны" аҭыҵра ахҭыс аԥсуа жәлар рҭоурых даҟьа ҿыцны ианылеит. Амилаҭтә кьыԥхьи, ателехәаԥшреи, арадиои еснагь ҳажәлар ирҿахәҳәаганы иҟан. Ахә ашьара уадаҩуп Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҳажәлар хацәнмырха иззықәԥоз аиаша адунеи аларҵәараҟны аԥсуа журналистцәа рылшамҭақәа", - аҳәоит адныҳәалараҟны.
Адемократиатә ҿиара амҩа ылызхыз ҳҳәынҭқарра азы аҵак ду амоуп ажәа ахақәиҭра, аҵабырг аарԥшны аларҵәара, амассатә информациа ахархәагақәа рыҿиара, азгәеиҭеит Атәыла ахада.
"Ҳазҭагылоу аамҭа лымкаала аҭакԥхықәра рыднаҵоит ателехәаԥшреи, арадиои, акьыԥхьи русзуҩцәа. Урҭ рҟынтә аԥхьаҩцәа, ателехәаԥшцәа, арадиозыӡырҩцәа еснагь ирзыԥшуп обиективра злоу, ҳажәлари ҳаԥсадгьыли реизҳазыӷьара хықәкыс измоу, ҳжурналистцәа рнапы иҵыҵуа зхаҭабзиара ҳараку ажәабжьқәа", - иҳәеит Аслан Бжьаниа.
1919 шықәса жәабран 27 рзы иҭыҵит аԥсуа милаҭтә газеҭ "Аԥсны" раԥхьатәи аномер. 2001 шықәсазы Аԥсны раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба иқәҵарала ари амш Аԥсны ажурналистцәа рзанааҭтә ныҳәамшны ишьақәырӷәӷәоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, ажьырныҳәа 25 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 471-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 58-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи аковид хәышәтәырҭаҿы ажьырныҳәа 24 рзы иԥсҭазаара далҵит 79 шықәса зхыҵуаз апациент. Иара изықәыргылаз адиагноз хада иуадаҩны имҩасуаз акоронавирустә инфекциа ҿыц ауп.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 132-ҩык, урҭ рахьтә 114-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 31-ҩык, ибжьаратәуп - 53-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 35-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 18-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 28-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 54-ҩык апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 11216-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 8992-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 160-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, мшаԥы 9 - Sputnik. Гагра араион аԥсшьаразы иреиӷьу аҭыԥқәа жәаба ирхыԥхьаӡалахеит уахыки-ҽнаки рыла ҩ-нызқь мааҭ иреиҳамкәа аныхра иазыхиоу аурыс ԥсшьаҩцәа рыбжьара. Абри атәы аҳәеит апортал Tvil.ru.
Актәи аҭыԥқәа хԥа ааныркылеит Ҟрым, Краснодартәи атәылаҿацә, Санкт-Петербург.
Асиа шьақәыргылоуп ҳазҭоу ашықәс рашәара 1 инаркны нанҳәа 31 рҟынӡа аԥсшьаҩцәа зыхә ахыршәаахьоу асасааирҭақәеи, ауаҭахқәеи, аҩнқәеи ирызку адыррақәа инарықәыршәаны.
Иааидкыланы, асиа аԥшра абас иҟоуп:
* Иаагоуп ибжьаратәу ахыԥхьаӡарақәа
Мшаԥымза 20 рҟынӡа Аԥсны аҭагылазаашьа ҷыда алагалоуп акоронавирус аламырҵәара хықәкыс иҟаҵаны. Аԥсшьаҩцәа рыдкылара абри аамҭазы иаанкылоуп. Иахьатәи аамҭазы атәылаҿы ачымазара ҿкы ҩыџьа ирыдбалоуп, аҩыџьагьы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы ишьҭоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, жәабран 25 - Sputnik. Аԥсны атуризм азы аминистрра ареспублика атуристтә бренд алоготип азы амакетқәа ралхразы ирыланаҳәаз аицлабра аихшьаалақәа рыла аиааира згаз иалкаара жәабранмза 25 рзы имҩаԥгахеит.
Жәабран 24 рзы имҩаԥган аус аиҭадулараз ирхынҳәыз апроектқәа хәба рӡыргара.
Алоготипқәа хԥа аԥшьгаратә гәыԥ "Ҳара Ҳақалақь" (наш город – аред.) иӡырыргеит. Апроектқәа руак – адизаинер қәыԥш Арина Ҷкадуаԥҳа, иара убасгьы аминистрра аусзуҩ Саид Аршба иӡыригеит уаанӡа аиааира згаз алоготип, Санкт-Петербургтәи адизаинер иусумҭа.
Ажиури рыбжьыҭирала иалкаахеит аԥшьгаратә гәыԥ "Ҳара Ҳақалақь" алоготипқәа руак.
Ажьырныҳәа 22 рзы Атуризм аминистрраҿы имҩаԥган аицлабра аихшьаалақәа. Афинал ахь ажьырныҳәа 22 рзы х-усумҭак неит. Аиааира игеит абжьқәа реиҳарак зауз, Санкт-Петербургтәи автор, аха убри аан ажиури ирҳәеит амакет еиҭа аус адулатәуп ҳәа.
Зегь раасҭа иалацәажәан амакет ианыз амандарина асахьа. Ажиури алахәылацәақәак ирҳәеит акцент зҭатәу Аԥсны аҭоурых-культуратә ҭынхоуп, аха егьырҭ ргәаанагарала ацитрус шәыр абренд ианаалоит, иареи ареспубликеи еиԥшныршьалоит азы ҳәа.
Аилацәажәара ашьҭахь ажиури ирыӡбеит аусумҭа автор издырхынҳәырц аус аиҭадуларазы.
Аицлабра ашьҭахь аусумҭа ахцәажәара ду аиуит. Онлаин-бжьыҭара ашьҭахь аиааира згаз аусумҭа Аԥсны ауаажәларреи апрофессионалцәеи рыбжьара аимак-аиҿак цәырнагеит. Иӡбан аиҭабжьыҭира амҩаԥгара.
Аминистрреи апрофессионалтә дизаинертә еилазаареи ирыӡбеит аицлабрахь иаашьҭыз 54 усумҭа рҟынтәи аҽа 4 усумҭак алхны ажиури рыбжьара абжьыҭара мҩаԥыргарц. Уи ашьҭахь аҽазныкгьы абжьыҭара мҩаԥгазарц.
АҞӘА, жәабран 25 - Sputnik. 2021 шықәсазтәи анавигациаҿ атеплоход "Князь Владимир" Аҟәатәи абаӷәазахь аҭалара аанкылоуп ҳәа аанацҳауеит акруиз аофициалтә саит аҿы. Амзыз ҳәа акгьы арбам.
Рашәарамзазы атеплоход "Князь Владимир" Шәача— Новороссиск — Иалта — Севастополь — Шәача ицоит.
Аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ҭышәынтәалар, Краснодартәи атәылаҿацә абаӷәазақәа ирҭаауеит аҳәаанырцәтә ӷбақәагьы. Иазԥхьагәаҭоуп 12 ӷба Шәачаҟа раара, ҩба — Новороссискҟа.
"Князь Владимир" ареис Аҟәатәи абаӷәазагь шаҵарку азы адырра ҟаҵан 2019 шықәса рзы. Аԥхьатәи аҭааҩцәа ирзыԥшын 2020 шықәса лаҵарамзазы. Лаҵара инаркны цәыббранӡа "Князь Владимир" аграфик инақәыршәаны фынтә Аҟәатәи абаӷәазахь икыдгылар акәын, аха сынтәа уи залыршахом.
Атесттә реис "Князь Владимир" ԥхынҷкәын 2 рзы имҩаԥнагеит. Игәаҭан абаӷәаза аҭаларатә процедурақәа зегьы. Аҵыхәтәантәи акруизтә ӷбақәа арахь 26 шықәса раԥхьа иҭалеит.
АҞӘА, жәабран 27 - Sputnik. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниа Аԥсны амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа рзанааҭтә ныҳәа рыдиныҳәалеит. Абри атәы аанацҳауеит ахада иофициалтә саит.
"Аԥсны амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа зегьы гәык-ԥсык ала ишәыдысныҳәалоит шәзаанаҭтә ныҳәа. Ари амш азгәаҭара иазку арыцхә ҳажәлар рзы аҵак ду амоуп. 1919 шықәса жәабранмза 27 рзы раԥхьатәи аԥсуа газеҭ "Аԥсны" аҭыҵра ахҭыс аԥсуа жәлар рҭоурых даҟьа ҿыцны ианылеит. Амилаҭтә кьыԥхьи, ателехәаԥшреи, арадиои еснагь ҳажәлар ирҿахәҳәаганы иҟан. Ахә ашьара уадаҩуп Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан ҳажәлар хацәнмырха иззықәԥоз аиаша адунеи аларҵәараҟны аԥсуа журналистцәа рылшамҭақәа", - аҳәоит адныҳәалараҟны.
Адемократиатә ҿиара амҩа ылызхыз ҳҳәынҭқарра азы аҵак ду амоуп ажәа ахақәиҭра, аҵабырг аарԥшны аларҵәара, амассатә информациа ахархәагақәа рыҿиара, азгәеиҭеит Атәыла ахада.
"Ҳазҭагылоу аамҭа лымкаала аҭакԥхықәра рыднаҵоит ателехәаԥшреи, арадиои, акьыԥхьи русзуҩцәа. Урҭ рҟынтә аԥхьаҩцәа, ателехәаԥшцәа, арадиозыӡырҩцәа еснагь ирзыԥшуп обиективра злоу, ҳажәлари ҳаԥсадгьыли реизҳазыӷьара хықәкыс измоу, ҳжурналистцәа рнапы иҵыҵуа зхаҭабзиара ҳараку ажәабжьқәа", - иҳәеит Аслан Бжьаниа.
1919 шықәса жәабран 27 рзы иҭыҵит аԥсуа милаҭтә газеҭ "Аԥсны" раԥхьатәи аномер. 2001 шықәсазы Аԥсны раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба иқәҵарала ари амш Аԥсны ажурналистцәа рзанааҭтә ныҳәамшны ишьақәырӷәӷәоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, ажьырныҳәа 21 – Sputnik, Бадри Есиава. Атуристтә дәыӷба "Шәача" ашықәс иалагазар Аԥсныҟа ф-реиск ҟанаҵахьеит ҳәа Sputnik иазеиҭеиҳәеит АУН "Аԥснеихамҩа" апассаџьыртә маҵзура аиҳабы Емир Агрба.
"Ажьырныҳәа 13 раахыс адәыӷба Шәачантәи Гаграҟа иаауеит аҩашада егьырҭ амшқәа рзы. Иахьазы ф-реиск мҩаԥнагахьеит", - ҳәа иҳәеит Агрба.
РЖД асаит аҿы уаанӡа адырра ҟаҵан атуристтә маршрутқәа рырҿиаразы атуристтә дәыӷба "Шәача" иацраҳәоу авагонқәа №930/929 Роза Хутор – Адлер рныҟәара мшаԥымза нҵәаанӡа иацҵахоит ҳәа.
Ашьхашәҩатә кластер Роза Хутор атуристцәа ироуит алшара мышкы ахы-аҵыхәала Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа рбара ҳәа рҳәеит Афедералтә пассаџьыртә еилахәыраҿы.
Ажьырныҳәа 13 раахыс адәыӷба Шәачантәи Гаграҟа иаауеит аҩашада егьырҭ амшқәа рзы. Амҩаҿы Адлер, Весиолое, Цандрыԥшь астанциақәа рҿы иаангылоит. Адлер адәыӷба иацрарҳәалоит Роза Хутор – Адлер авагонқәа.
Аретро-дәыӷба "Шәача" Аԥсныҟа иаауеит 2020 шықәса нанҳәамза аахыс. Ареисқәа ирыцнаҵеит аӡын аамҭазгьы. Адәыӷба асовет аамҭа астилистика ала ишеиҿкааугьы, ҳаамҭа аҭахрақәа ирықәшәоит. Аресторан амениу шьақәгылоуп аурыси аԥсуеи чысхкқәа рассортимент ала.
Акоронавирустә пандемиа инадҳәаланы адәыӷбақәа зегьы асанитартә рзҩыдара иахрыжьуеит.


АҞӘА, жәабран 19 – Sputnik. 2020 шықәса цәыббрамза инаркны иахьанӡа Урыстәылаҟа инагоуп 55 нызқьи 72 тонна ацитрусаалыҵ ҳәа Sputnik иазеиҭалҳәеит Аԥсны аҳазалхратә еилакы астатистика аҟәша аиҳабы Асида Кәыҵниаԥҳа.
"2020 шықәса цәыббрамза инаркны иахьанӡа Урыстәылаҟа инагоуп 55 нызқьи 72 тонна ацитрус аалыҵ. 2019 шықәса иаҿурԥшуазар, 40 000 тонна рыла еиҳауп арҭ арбагақәа", - ҳәа лҳәеит лара.
Аԥсны аҳазалхратә еилакы астатистика аҟәша аиҳабы Асида Кәыҵниаԥҳа лажәақәа рыла аекспорт аиҳарак ԥхынҷкәынмзазы имҩаԥган. Бжьаратәла уахыки-ҽнаки рыла аҳәаа иахысуан 200 еидарамҩангага машьына, бжьаратәла аҳәаа иахыргон 1000 тонна.
"12 000 тонна ацитрусқәа ииаган ажьырныҳәамзазы. Иахьазы уахыки-ҽнаки рыла 70 тонна рҟынӡа ииаргоит. Асезон мҩасит", - ҳәа лҳәоит Асида Кәыҵниаԥҳа.
Лара иазгәалҭеит уажәы амашьынақәа риасразы проблема шыҟам.
"Урыстәыла аҳазалхратәи аҳәаахьчаратәи маҵзурақәа рхаҭарнакцәеи ҳареи ҳаицәажәарақәа рышьҭахь ирыдыркылаз ауснагӡатәқәа аҳәаа ахысра акыр идырмариеит", - ҳәа лҳәеит лара.
Аԥсуа ҳазалхырҭаҟынтә аиагараан атауар аҳазатә хәыԥса 19 мааҭ ҳәа ишьақәыргылоуп, аҳазалхратә шәахтә уи ахәԥсаҟынтә 0,1 процент артәоит.
Аурыс ҳазалхырҭаҿы иалкаау хәыԥсак шьақәыргылам. Адекларациаҿы иарбоу акапан, атауар злаахәаз ахә рыла ишьақәдыргылоит. Уи адагьы НДС азы 10 процентк ахшәаатәуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, хәажәкыра 5– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 234-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 21-ы акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 34-ҩык, урҭ рахьтә 21-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп фҩык, ибжьаратәуп -16-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 14-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит фҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - хҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - жәаҩык.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит аҿкычымазара рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
Аҟәа имҩаԥысит "Ақыҭанхамҩа аҿиареи, аинновациеи рзы ацентр" захьӡу анаплак ҿыц аалыҵ аӡыргара иазкыз аусмҩаԥгатә. Аӡыргарахь инаган еиуеиԥшым ахәаҷа-маҷақәа рнырҵәаразы рхы иадырхәо ҩынҩажәа рҿынӡа ахәшәқәа. Аиҿкааҩцәа излазгәарҭо ала, ари коммерциатә проектуп. Уи напхгара аиҭоит ақыҭанхамҩа ԥасатәи аминистр Амиран Какалиа.
Шәазыӡырҩы аудио.


Авольтҳарак цәаҳәа "Кавкасиони" аҟны аремонттә усурақәа цонаҵы Аԥсны аамҭала афымцалашара арцәара аграфик алагалоуп.
Агәалашәаратә монетақәа ҩба-ҩба аԥсар иҟоу, хәы змам аметалл иалху 1000 цыра ҭыжьуп.
Апроект "Сара сеибашьра" – Аибашьра Ду аветеранцәа ирызку адокументалтә фильмқәа ирсериоуп.
Ацәыргақәҵа еиҿыркааит Аԥсны Асахьаҭыхыҩцәа реидгылеи Амилаҭтә сахьаҭыхратә галереиеи Акультура аминистрра адгыларала.
Жәабран 24 рзы Ацәыргақәҵатә зал аҿы иаартын аиндаҭларахь инагаз аусумҭақәа рцәыргақәҵа.
Урыстәыла аԥыза-министр Михаил Мишустин аҵара аминистрреи Рособрнадзори хәажәкыра 29-нӡа рнапы ианиҵеит аиҭакрақәа азгәаҭаны азинтә акт еиқәдыршәарц.
Ареспубликатә хәышәтәырҭа аҳақьым хада Аполлон Гәыргәлиеи ихаҭыԥуаҩ Георги Воубеи рнапынҵатә мчрақәа ирхыҳәҳәеит ҳәа агәҩара ыҟоуп. Апрокуратура хада абри азы аусҭҵаара хацнаркит.
Ареспубликатә мҩаду 18-тәи акилометр аҿы жәабран 23 асааҭ 19:00 рзы ахаҳә леит.
Аԥсны аҵареи абызшәатә политикеи рзы аминистрра адыррала Аԥсны ашколқәа зегь рҿы аҵара хацдыркит аиҳабыратә классқәа.
Жәабранмзазы уахыки-ҽнаки рыла Аԥсны рхы иадырхәо афымцамч 8,3 миллион киловатт еиҳамзароуп.
Аӡаанкылара ахҟьеит Кьалашәыртәи аӡаагага аԥжәара. Аӡы ҟалом аҳҭнықалақь араионқәа ҩба рҿы.
Фазиль Искандер ихьӡ зху Жәларбжьаратәи алитературатә ԥхьахә ахь арзаҳалқәа рыдкылара мҩаԥысуеит жәабран 15 инаркны хәажәкыра 28 рҟынӡа. Ахәбатәи асезон аҟны аноминациақәа фба ҟалоит.
Диана Самава, 2006 шықәса рзы ииз, Гәдоуҭа, Владислав Арӡынба ихьӡ зху амҩаҿы игылоу лыҩнаҟынтәи ддәылҵит жәабран 16 асааҭ 10:00 рзы, аҽны хәлаанӡагьы аӡәгьы лыҽималымдеит.
Уаанӡа Аԥсны АҶА адырра ҟанаҵахьан автомашьынаныҟәцаҩцәа ихараны аныҟәарақәеи амҩаҿ аццакрақәеи рыҽрыцәхьаркырц.
Аԥсны аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра алаҳәара ҟанаҵеит аӡӷаб дахьыҟоу ҳәа акрыздыруа зегьы аҷаԥшьаратә хәҭахьы адырра ҟарҵарц.
Абри ахҭыс аганахь ала Урыстәыла Ашьаусҭҵааратә еилакы Аҩада-Уаԥстәыла– Аланиа ареспубликаҿы аусҭҵаара еиҿнакааит.
Аиқәырхаҩцәа Шәача ақалақьуааи асасцәеи ирабжьыргоит рхы гәарҭаларц, рмашьынақәа аҵлақәа, аӡыргаратә ҭыӡқәа, еиуеиԥшым аконструкциақәа рыҵаҟа иаанырмыжьларц, ашьхацаразы рҽааныркыларц.
Пицундатәи ашәаҳәаратә ансамбль "Абааҭа" 13 шықәса ахыҵит, ари аамҭа иалагӡаны Аԥсни, Урыстәылеи, Ҭырқәтәылеи хьӡы-ԥшала ҳкультура акырынтә иӡырыргахьеит. Ансамбль ашьақәгылашьеи аихьӡарақәеи ртәы иҳәеит асахьаркыратә напхгаҩы Аԥсны зҽаԥсазтәыз артист Назырбеи Ебжьноу.
Аректорцәа анапынҵақәа рыҭоуп ауниверситетқәеи аинститутқәеи астудентцәа рыдкылара иаздырхиарц, иара убасгьы коронавирус аламырҵәаразы аусқәа еиҿыркаарц.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 11158-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 8947-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 159-ҩык.


СИРИАНТӘИ АЖУРНАЛИСТ АҦСНЫ АӠБАХӘ ЕИҬАИҲӘОИТ
Аҧсны Ахәаахәҭра-ааглыхратә палата еиҿнакаауа апресс-турқәа рзы аҧҟарақәа рҳәаақәа ирҭагӡаны, насгьы ААП хаҭала иҟанаҵаз ааҧхьарала, Аҧсныҟа ҩы-мыш ҳәа дааит Сириа-Араҧтәи Ареспублика аҳҭнықалақь Дамаск иҟоу ателеканал «Sama TV» арепортиор Муҳаммед Ферас аль Мардини.
Уи иаара ахықәкы – Аҧсны ахада Рауль Ҳаџьымбеи, аҧыза-министр Геннади Гагәлиеи рыҿцәажәара, иара убас Шьамтәыла Аҧсны ахьыҧшымра ахьазханаҵаз иазкны арепортаж аиқәыршәара.
2014 шықәса инаркны Мардини далахәуп Жененва иҟоу Еидҵоу Амилаҭқәа Реилазаара аҟны Акорреспондентцәа рассоциациа, 2013 шықәса инаркны Урыстәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы акорреспондент иаҳасабала аккредитациа имоуп, 2017 шықәса инаркны Швеицариа Адәныҟатәи аусқәа рминистрра акорреспондентс аус иуеит. Изныкымкәа жәларбжьаратәи аконференциақәа ихы рылаирхәхьеит, урҭ рҟынтә зегь реиҳа аҵакы змоу рахь иаҵанакуеит сириатәи акризис аҭышәныртәалара иазкыз, аа-раундк змаз Женеватәи аиҿцәажәарақәа.
Иазгәаҭатәуп, Мардини уажәаҧхьагьы Аҧсны дшаҭаахьаз, аҳаҭыр зқәу Сириатәи аделегациа дахәҭакны, 2017 шықәсазы, цәыббрамза анҵәамҭазы.
Ахәаахәҭра-ааглыхратә палатаҟны агәра ргоит Муҳаммед Ферас аль Мардини Аҧсны иҟоу аҭагылазаашьа ахьааирҧшуа Аҧсныи Шьамтәылеи реизыҟазаашьақәа рырӷәӷәареи рырҿиареи аус иацхраауеит ҳәа.
***
2018 шықәса, лаҵарамза 29 рзы Аҧсны Аҳәынҭқарреи Сириа-Араҧтәи Ареспубликеи рыбжьара азхаҵареи, адипломатиатә еизыҟазаашьақәа рышьақәгылареи ртәы рыларҳәеит аҩ-тәылак рыцҳаражәҳәарҭақәа рыҩаӡараҟны. Ари аполитикатә шьаҿа иаанарҧшуеит атәылақәа реиҳабырақәа аизааигәахареи ахырхарҭақәа зегь рыла иҟоу аизыҟазаашьақәа реизырҳареи шырҭаху.


АҞӘА, ажьырныҳәа 22 – Sputnik. COVID-19 зцәа иалаз ҩыџьа апациентцәа рыԥсҭазаара иалҵит Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҟны ажьырныҳәа 20 рзы ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Акоронавирустә инфекциа ззышьақәырӷәӷәаз 1938 шықәса рзы ииз ахаҵеи 1953 шықәсазы ииз аԥҳәыси рыԥсҭазаара иалҵит. Адиагноз хада - "акоронавирустә инфекциа ҿыц".
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 127-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 35-ҩык, ибжьаратәуп - 45-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 37-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-а, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 20-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 62-а апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 10984-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 8898-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 156-ҩык.
- Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Вертолиотла "Кавкасиони" Аԥсны иахьаҵанакуа ахаԥырра зырӡбаз аԥхасҭа ахьыҟалаз даҽакала анеира ахьыуадаҩу азоуп.
Аԥсны аҿари аспорти русқәа рзы аҳәынҭқарратә еилакы амаӡаныҟәгаҩ Идрис Кара-Осман-оӷлы арадио аефир аҟны еиҭеиҳәеит ашьапылампыл азы Аԥсны еизгоу аҿар ркоманда Урыстәылатәи алигаҟны ишыхәмаруа.
Фазиль Искандер игәалашәара аҳаҭыраз уи иуаҩышьа зеиԥшраз, иҩызцәа дшырзыҟаз, абаҩхатәра злаз дышрыдгылоз атәы шәыднагалоит Sputnik.
COVID-19 зыхьуа ачымазцәа Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны ацхыраара рызҭо ареаниматолог Алмас Бганба арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит иахьазы русура шышьақәгылоу атәы.
Хәажәкыра 5 рзы "Амшынеиқәафымцамч" адырра ҟанаҵеит авольтҳарак цәаҳәа "Кавкасиони" аҟны иҟалаз аԥхасҭа аԥыхразы Аԥсны иахьаҵанакуа афымцамч аамҭа-аамҭала идырцәалоит ҳәа.
Аԥсуаа рҿы наџьнатә аахыс пату зқәырҵо аҵасқәа иреиуоу аиҳабреи аҵыбреи рныҟәгашьа иаци иахьеи ишыҟоу еиҿлырԥшуеит, абжьаҟазацәа, аусӡбацәа рус зыхьԥшыз атәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ, аколумнист Есма Ҭодуаԥҳа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 12952-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 12400-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 203-ҩык.
Ақыҭанхамҩа ԥасатәи аминистр Амиран Какалиа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит анаплак ҿыц "Ақыҭанхамҩа аҿиареи, аинновациеи рзы ацентр" ахықәкы, инанагӡараны иҟоу аусқәа ртәы.
Гәдоуҭа араион алхратә комиссиа ахантәаҩы Лавренти Гәбаз арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит аҭыԥантәи ахаланапхгараҭаратә усбарҭақәа рахь алхрақәа рыҽшырзыҟарҵо атәы.
Авольтҳарак цәаҳәа "Кавкасиони" аҟны аремонттә усурақәа цонаҵы Аԥсны аамҭала афымцалашара арцәара аграфик алагалоуп.
Ахаҵа Аԥсны Аҳәынҭқарраҟынтә Урыстәылаҟа аиасра игәҭакын. Аҳәаа данахысуаз даанкылан.
Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡба даанкылан хәажәкыра 4 рзы, Аԥсны АШәМ ахь днаган. Аҩны аԥшааратә уснагӡатәқәа мҩаԥган.
Агәалашәаратә монетақәа ҩба-ҩба аԥсар иҟоу, хәы змам аметалл иалху 1000 цыра ҭыжьуп.
Азини аекономикеи ринститут аиҳабы, аекономикатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор Заур Шьалашьаа арадио Sputnik аефир аҟны Аԥсны аекономика аҿиаразы иҟаҵатәу ашьаҿақәа рзы игәаанагара иҳәеит.
Алексеи Двинианин 2018 шықәса хәажәкырамзазы Аԥсны Аҳәынҭқаррахь Урыстәылатәи Афедерациа ацҳаражәҳәаҩыс даашьҭын.
Урыстәылатәи арратә базаҿ анормативқәа мҩаԥызгоз аҳәса шәкы инареиҳаны граната рхы иадырхәеит.
Анхарҭа аҿаҵаразы амаҵзура TVIL.RU ишьақәнаргылеит атуристцәа еиҳа рныҟәара ашьҭахь ибзианы изыхцәажәо аҭыԥқәа реиқәыԥхьаӡа.
Агәыԥ "Пятнашка" акомандир, Аԥсны ахада уаанӡатәи ицхырааҩ Ахра Аҩӡба даанкылан хәажәкыра 4 рзы, Аԥсны АШәМ ахь днаган. Иара уажәраанӡагьы уа дыҟоуп.
Ҭарашь Ҳагба Аԥсны ашьапылампыл азы Афедерациа ахадас далхын Афедерациа аҳасабырба-алхратә конференциаҿ хәажәкыра 2 рзы.
Агәыҳалалратә фонд амаҵзуратә машьына рӷьычит 2020 шықәса лаҵара 9 ауха. Амашьына иҭан адиректор ихатәы документқәеи амедицинатә цхыраара иазынархаз амаҭәашьарқәеи.


АҞӘА, ԥхынҷкәын 2 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 493-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 112-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 95-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 81-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 20-ҩык, ибжьаратәуп - 14-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит 34-ҩык апациентцәа.
Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 40-ҩык апациентцәа. 36-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ԥшьҩык рҭагылазаашьа бааԥсуп.
Аԥсны агәабзиарахьчара адыррақәа рыла, жьҭаарамзазы Аԥсны аҿкычымазара 2777 хҭыс азгәаҭан, рыԥсҭазаара иалҵит 27-ҩык. Абҵарамза аҿкы зыдбалаз рхыԥхьаӡара еиҵахеит 1668-ҩык рҟынӡа. Иарбоу аамҭазы рыԥсҭазаара иалҵит 42-ҩык. Зынӡа апандемиа иалагеижьҭеи Аԥсны рыԥсҭазаара иалҵхьеит 84-ҩык.
Иазгәаҭоуп, Аҟәеи, Аҟәа араиони ишышьақәырӷәӷәоу 3000 хҭыс, Гәдоуҭа араион-1047, Гагра араион- 628, Очамчыра-557, Гал-228, Гәылрыԥшь-227, Тҟәарчал-194. Аҿкы зыдбалаз рҟынтә ргәы бзиахеит ԥшьнызқьҩык инареиҳаны, жьҭаара-1500-ҩык инареиҳаны, абҵарамзагьы абас.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>


АҞӘА, абҵара 2– Sputnik. Гал араион ақыҭа Шьашьикәара иҟоу агәамсамкаԥсарҭа ҭәуеит ари ашықәс нҵәаанӡа, абри атәы Sputnik иазеиҭеиҳәеит Гал араион ахада актәи ихаҭыԥуаҩ Сурам Џьынџьал.
Галтәи агәамсамкаԥсарҭа аусура иалагеит 25 шықәса раԥхьа. Иара ақалақь ҩ-километрак иацәыхароуп, амшын –17 километра. Аполигон еиҳа иазааигәо аҩнқәа иараҟынтә 500 метраа рыбжьоуп.
"Агәамсамкаԥсарҭа иахьаҭыԥу иҟоуп ҳәа узҳәом. Иара иацәыхарамкәа ауаа нхоит, ақалақь иазааигәоуп. Акотлован ари ашықәс нҵәаанӡа иҭәуеит", – иҳәеит иара апроблемаз.
2018 - 2019 шықәсқәа рзы Аҟәа, Алашарбага араион ауааԥсыра аҿагыларатә акциа анымҩаԥырга ашьҭахь иӡбан абзазаратә црыҵ Аҟәантә Шьашьикәараҟа иргаларц.
Ааигәа араион ахада Константин Ԥлиа акомиссиа ҷыда дрыцны асовет аамҭазы ахархәара змаз ажәытә полигон даҭааит. Акомиссиа аҭыԥ ҿыцгьы рыԥшааит. Уи ақалақь хә-километрак иацәыхароуп, ааигәа-сигәа уаҩ дынхом. Аха агәамсамкажьырҭа ишахәҭоу еиҿкаатәуп. Уи аԥара аҭахуп.
"Аусурақәа рацәаны имҩаԥгатәуп. Акотлован жтәуп. Аԥарагь маҷымкәа иақәхарџьтәуп. Макьаназ аԥаразоужьра ҟазҵо дҳаздырам, аха егьырҭ араионқәа, арахь агәамсам аазго, ҳацымхыраар, Гал араион ахала иалшом. Ҳара иахәҭоу атехникеи аԥареи ҳамам", - иҳәеит Џьынџьал.
Аполигон ҿыц аргыларазы уажәнатә аусурақәа рымҩаԥгара иалагамзар, агәамсам агарҭа ҳмоуа ҳҟалоит ҳәа иҳәеит Сурам Џьынџьал.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Хымз раԥхьа Кәасҭа Ԥлиеи уи ихаҭыԥуаҩ Игорь Аҩӡбеи ражәалагалала ақалақь аҿы иқәыргылан акәалаԥқәа. Аилибамкаара ҟамларцаз, ажәла мҳәакәа, ахьӡ азгәамҭакәа, акәалаԥқәа кнаҳҳаит аџьармыкьа уахьынҭало, Гал араион ахадара аҩналарҭа аԥхьа. Аинформациатә дырраҭарақәа рыла ажәлар ирылаҳҳәоит агәрагаратә кәалаԥқәа шыҟоу, дарбанзаалакгьы џьара ажәалагалак змоу, араион аҿы иҳахәаша, ма дара иргәамԥхо, ргәы еихьызшьуа акыр ыҟазар, ражәалагала азыӡырҩра, ҳшазыхиоу. Мчыбжьык ахь знык араион ахадеи сареи ҳцаны ақьаадқәа ҭганы иааҳгоит, Кәасҭа Ԥлиа даԥхьоит, анаҩс доусы инаигӡаша аусмҩаԥгатәқәа риҭоит. Иарбанзаалакгьы қьаадк аанымхацт иамыԥхьаӡакәа. Акәалаԥқәа русура иабзоураны галтәи аџьармыкьа аусқәа ҳаӡбахьеит. Амҩақәа рыҟаҵара, абаҳчақәа рҿы атәарҭақәа ахьыргылатәу уҳәа иҟаҳҵахьо маҷым. Иҳәатәуп, ари аус адгылара шаиуз ауааԥсыра рҟынтә, даара ибзиан аус ауеит аимадара", - ҳәа еиҭеиҳәеит Миқаа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудио аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Миқаа ашәахьала Гал араион ахадара аусуразы: аицәажәаха аамҭа ҳамаӡам
АҞӘА, хәажәкыра 1 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 199-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 28-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 49-ҩык, урҭ рахьтә 28-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 7-ҩык, ибжьаратәуп - 21-ы.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 15-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит фҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - хҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 13-ҩык.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 12842-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 12387-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 202-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Иахьа Аҧсны иазгәарҭоит Аҧсны Жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра 1992-1993 ш. марттәи ажәылара 21 шықәса ахыҵра
Иахьа Аҧсны иазгәарҭоит Аҧсны Жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра 1992-1993 ш. марттәи ажәылара 21 шықәса ахыҵра.
1993ш хәажәкырамза 15 рзы аҧсуа архәҭақәа Гәымсҭа аӡиас ирны Аҟәа азааигәара аҳаракырақәа ааныркылеит. Архәҭақәа аӡиас Гәымсҭа ҭыҧқәак рҿы ирны, аҳауеи амшыни рҟынтәи ацхыраара рхы иархәаны Аҟәа ахақәиҭтәразы ажәылара иалагар акәын.
Аха хәажәкырамза 15-16 рзы иалагаз ажәылара маншәаламхаӡеит. Хәажәкырмза 17-18 рзы иҟаз аидысларақәа рышьҭахь ацәыӡ рацәа зоуз ҳархәҭақәа уаанӡа иааныркылоз аҭыпқәа рахь ихынҳәыр акәхеит.
Аибашьра ианалага инаркны инҵәаанӡа изхызгаз Аҧсуа ар аибшьцәа ражәақәа рыла Аҟәа ахақәиҭтәразы марттәи ажәылара зегь реиҳа ихьанҭаз жәыларан. Аҧсны аҳҭнықалақь ахақәиҭтәразы марттәи ажәылара аан 222-ҩык Аҧсуа ар аибшьцәа ҭахеит, шәыҩла ахәрақәа роуит, 23-ҩык хабарда ибжьаӡит.
Атәыла иахьаҵанакуа есышыкәса марртә ахҭысқәа ргәаладыршәоит, иҭахаз рбаҟақәеи рнышәынҭрақәеи рахь ашәҭқәеи ашәҭшьыҵәрақәеи наргоит, ацәашьқәа адыркуеит. Аҵараиурҭақәа рҿы аибшьра аветеранцәа, марттәи ажәылара алахәылаҩцәа адҧхьаланы аиҧыларақәа еиҿыркаауеит.


АҞӘА, жәабран 3 - Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Аԥсны Апарламент адипломатцәа рзы авизақәа раԥыхраз Шьамтәылеи Аԥсни рыбжьара аиқәшаҳаҭра аратификациа азыруит.
2021 шықәсазтәи раԥхьатәи Апарламент аилатәара аартуа Апарламент аиҳабы Валери Кәарҷиа иазгәеиҭеит ааԥынтәи асессиа аҳәаақәа ирҭагӡаны адепутатцәа ареспубликазы аҵакы зманы иҟоу апроектқәа жәпакы ирыхәаԥшраны ишыҟоу.
Абри ашьҭахь адепутатцәа амшхәаԥштә азҵаара шьақәдырӷәӷәеит. Адепутат Асҭамыр Логәуа адипломатиатәии амаҵзуратәи паспортқәа змоу рзы авизақәа рзаԥыхразы Аԥсни Шьамтәылеи рыбжьара Аиқәшаҳаҭра апроект даԥхьеит. Агәыӷра ааирԥшит ԥхьаҟазы атәылақәа рыҩба руааԥсыра зегьы рзы авизақәа мап рыцәкхап ҳәа.
Адепутат ааԥхьара ҟаиҵеит азакәан апроект иадгыларц. 26-ҩык апарламентарицәа азакәан апроект азы рыбжьы рҭиит еицҿакрыла. Аиқәшаҳаҭра азырхоуп Аԥсни Шьамтәылеи рыбжьара ишьақәгылоу ҩ-ганктәи аизыҟазаашьақәа рырӷәӷәара, хаҭала адипломатиатәии амаҵзуратәии паспортқәа змоу ауааԥсыра визада реиҭанеиааира .
Аԥсни Шьамтәылеи наҟ-ааҟ рхьыԥшымра шазхарҵои адипломатиатә еизыҟазаашьақәа шрыбжьарҵои азы аҳәамҭа ҟарҵеит 2018 шықәса лаҵара 25 рзы.
2020 ԥхынгәымза анҵәамҭазы Шьамтәылатәи Арабтә республика ахада Башар аль-Асад дидикылеит Аԥсны Аҳәынҭқарра азинмчра нагӡа змоу ацҳаражәҳәаҩ Баграт Хәытаба. Имҩаԥган аҳәынҭқарратә гәраргагатә шәҟәқәа реимдара. Дамаск ақалақь аҿы жьҭаара 6 рзы Шьамтәылатәи Арабтә республикаҟны Аԥсны Аҳәынҭқарра Ацҳаражәҳәарҭа официалла аартра ацеремониа мҩаԥысит.
"Ҳраион аҟны 20 қыҭа ыҟоуп, ашьамаҟа хыԥхьаӡарала иугозар 45 нызқь рҟынӡа инаӡоит. Ачымазара бааԥсқәа узыцәшәаша ҳәа макьана акгьы ҳамам. Арахә ачымазара рыламҽырц ҳазҿу аусурақәа ыҟоуп, аха ҳазхьымӡогьы рацәоуп. Сара аусураҟны аҳақьым дсымаӡам. Афельдшер аӡәы апрактика дахысуеит, аӡәы еилзырго лоуп акәымзар, аҳақьым ҳара ҳҟны дааиӡом ауалафахәы амаҷра иахҟьаны. Ачымазарақәа рҟынтәи ахшәқәа ааҳгоит, ҳамч ахьынӡарықәхо. Араион аҟынтәигьы ацхыраара ҟарҵоит, аха уи жәаџьара ишаны хәҭак. Абиуџьет уажәы еиҵартәеит, 80 нызқь мааҭ шықәсык ҳәа иԥхьаӡан. Хык 350 мааҭ ақәӡоит иҟауҵозар (ахәшә). 45 нызқь хы арахә ахьыҟоу, ажәқәа мацара аагозар, хәҭак хыџьара- ԥшьыџьара ишаны иҟалоит. Ачымазара рыхьаанӡа апрофилактика аҳасабала алаҵа ҟауҵароуп", - иҳәеит Гыцба.
Шәазыӡырҩы аудио.
АҞӘА, жәабран 25 – Sputnik. Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы иԥсҭазаара далҵит 1958 шықәса рзы ииз апациент, ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Апациент иизықәыргылаз адиагноз хада акоронавирустә инфекциа ҿыц ауп. Ахаҵа иԥсҭазаара далҵит жәабран 25 рзы.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 44-ҩык, урҭ рахьтә 37-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 15-ҩык, ибжьаратәуп - 16-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 10-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит фҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - хҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу жәҩык апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 12788-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 12169-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 198-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


23.11.2020
2020 шықәса абҵарамза 12 рзы имҩаԥысыз Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи рхадацәа А. Г. Бжьаниеи В. В. Путини реиԥылара алҵшәақәа рыла, ишьақәырӷәӷәоуп Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи рзакәанԥҵарақәа реинырнаалара шьаҭас иаҭаны Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи рыбжьара азеиԥш социалтәи економикатәи еиужьра ашьақәыргылара апрограмма.
Адокумент Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи ирыбжьоу 2014 шықәса абҵарамза 24 аҟнытә Аиқәшаҳаҭра иахылҵуеит.
Апрограмма ахықәкқәа Аԥсны Аҳәынҭқарра Урыстәылатәи Афедерациа аԥшьгарала мамзаргьы ацхыраарала инагӡахо аинтеграциатә процессқәа харҭәаанагӡаны fлахәхаразы аҭагылазаашьа бзиақәа раԥҵара иазкуп.
Аусмҩаԥгатәқәа рынагӡара ҿҳәарақәас иазыԥҵәоуп 2-3 шықәса. Абри аамҭа иалагӡаны иазԥхьагәаҭоуп азакәанԥҵара аинырнаалара аусхкқәа жәпакы рыҟны - аекономикеи афинансқәеи (абиуџьеттәи ашәахтәтәи политика, адәныҟаекономикатәи абанктәи усура, аинвестициақәа рыхьчара), аҳазалхратә зин, афымцамч, асоциалтә усхк (амедицина, аҵараиура, асоциалтә хьчара), убри алагьы Аԥсны аҳәынҭқарратәра арӷәӷәара, уи атәылауаа рыбзазаратә ҭагылазаашьеи рсоциалтә хьчара аҩаӡареи ашьҭыхра.


Мшаԥы 6 рзы авольтҳарак цәаҳәақәа "Гьачрыԥшь", "Кавкасиони" Урыстәыла аҵакыраҿы иҟалаз авариа иахҟьаны русура еиԥҟьеит, уи ашьҭахь Қырҭтәыла аҵакыраҿы авольтҳарак "Кавкасиони" авариа аҭыԥ иқәҵан, аха арезерв ҳасабла аус ауеит.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 13645-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 13101-ы, рыԥсҭазаара иалҵит 217-ҩык.
Пицундатәи алхратә комисссиа ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩ Ҭенгьыз Габуниа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит аҭыԥантәи алхрақәа рымҩаԥгара иахьынӡазыхиоу атәы.
Аԥсны Ашәарҭадаратә маҵзура адыррақәа рыла дара закәаншьаҭада аҳәаа иахысуан Аԥснынтәи Қырҭтәылаҟа инеиуа ауаа хәымш акарантин рхыргарц иахьааныркыло рҽацәхьаркырц азы.
Шықәсык ҵуеит Аԥсны раԥхьатәи COVID-19 ахҭыс ашәҟәы иҭагалоижьҭеи. Аҿкычымазара ҳаԥсҭазаара ишаныԥшыз атәы арадио Sputnik аефир аҿы игәаанагара иҳәеит атәыла ауаажәларратә палата алахәыла Низам Хапат.
Уаҩы дидымҳәыло зхала инхоз аберԥҳәыс Аԥсны АҶА аусзуҩцәа Ареспубликатә хәышәтәырҭахь дааргеит.
Мшаԥы 11 рзы Аԥсны имҩаԥгахоит аҭыԥантәи ахаланапхгараҭаратә усбарҭақәа рахь алхрақәа. Акандидатцәеи алхыҩцәеи рзы ихадароу ҳәа илԥхьаӡо азы лгәаанагара дазааҭгылеит Sputnik аколумнист Елеонора Коӷониаԥҳа.
Ашьапылампыл азы Аԥсны XXVIII ачемпионат иалахәхоит ареспублика акомандақәа ааба.
Аҿкычымазара COVID- 19 ашколтә ԥсҭазаара иаланагалаз аԥҟара ҿыцқәа арадио Sputnik аефир аҟны дрылацәажәеит Ефрем Ешба ихьӡ зху Аҟәатәи ахәбатәи абжьаратә школ ааӡаратә ус аиҿкааҩ, афизика арҵаҩы Ииа Џьапуаԥҳа.
"Нарҭи" "Гагреи" ашьапылампыл азы Аԥсны Ахраҿа хада аиуразы реиндаҭлара мҩаԥысраны иҟоуп астадион "Динамо" аҿы.


АҞӘА, жәабран 25 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 190-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 32-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭаҿы жәабран 24 рзы иԥсҭазаара далҵит 1950 шықәсазы ииз апациент. Иара изықәыргылан бааԥсыла имҩасуаз акоронавирустә инфекциа ҿыц.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 47-ҩык, урҭ рахьтә 39-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 17-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 11-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит ааҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - хҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 11-ҩык апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 12777-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 12112-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 197-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"…Сара сазхәыцуеит саныхәыҷыз сани, саби, сандуи ҷыдала ҳрааӡозма ҳәа. Мамоу. Абри ҳқыҭаҟны иҟаз зегьы рхымҩаԥгашьала ҳрааӡон. Абри абри ауп ҳәа ҳарҳәаӡомызт. Ус ишыҟоу иаҳдырбон рыԥсҭазаашьала, рныҟәашьала, ртәашьа-ргылашьала, реизыҟазаашьала. Урҭ уахьрыхәаԥшуаз ухы уааӡон, убри аҩыза аҭагылазаашьа ыҟан", - иҳәеит Ҷкотуа.
Аиҿцәажәара инарҭбааны шәазыӡырҩы аудиофаил аҟны.
АҞӘА, мшаԥы 23 - Sputnik. Аԥсны арепатриациазы уаанӡатәи аминистр Беслан Дбар иԥшаара рылаҳәоуп ҳәа аанацҳауеит Апрокуратура хада апресс-маҵзура.
Апрокуратура хада аусҭҵааратә усбарҭа иара убасгьы ирыланаҳәоит ИАЕ ИАЕ "РемСтрой2012" адиректор Амиран Лакербаиагьы иԥшаара рылаҳәоуп ҳәа.
Ашьаусԥшаара адыррақәа рыла, Дбар амаҵзуратә ԥаршеитә усмҩаԥгатәқәа ҟаиҵеит, гәыԥҩык ауаа - ЗҲәА "РемСтрой 2012" адиректор Амиран Лакербаиеи Арепатриациазы афонд атехникатә хылаԥшра анџьныр Денис Ақаҩбеи иареи - заанаҵ еицәажәаны мҽхакы ҭбаала абиуџьеттә ԥарақәа рӷьычра хықәкыс иҟаҵаны мцҳәарала, ишԥаршеиз заанаҵ идырны ишьақәиргылеит амаҵзуратә документқәа.
Аԥсны Апрокуратура хада ашьаусԥшааратә усбарҭа ашьаус хацнаркит хәажәкыра 23 рзы. Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭа Арепатриациаз уаанӡатәи аусзуҩ Денис Ақаҩба иганахьала аҩнтәы рбаандаҩра иқәнаҵеит лаҵара 23 рҟынӡа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Арепатриациаз уаанӡатәи аминистр иганахь ала аус алахәыла аҩнтәы рбаандаҩра иқәҵоуп


Наала Гәымԥҳа, Sputnik
Март 15-16, 1993 шықәса рзы, Гәымсҭатәи афронт аҟны имҩаԥган Қырҭтәылатәи архәҭақәа рҟынтә Аԥсны аҳҭнықалақь ахақәиҭтәразы арратә операциа. Имҩаԥгаз ажәылара иалҵшәаны, Аԥснытәи архәҭақәа рнапаҿы иааргеит астратегиатә ҵакы змаз, Аҟәа азааигәара иҟаз аҳаракырақәа. Аха, аҵыхәтәантәи аиҿахысрақәа рнаҩс, Аԥснытәи архәҭақәа шьҭахьҟа ихьаҵыр акәхеит. Аибашьра аветеранцәа излазгәарҭо ала, Аҟәа ахақәиҭтәразы имҩаԥгаз Марттәи ажәылара, зегь реиҳа иуадаҩыз жәыларан. Уи ажәылараҿы иҭахеит 222-а аԥсуа ар аибашьцәа, шәҩыла ироуит ахәрақәа, 23-ҩык хабарда ибжьаӡит.
Лыхны ақыҭа ииз, иааӡаз ҩыџьа аишьцәа рԥацәа Роберти Варлами (Џьубеи) Ҳаразиаа аибашьра ахы инаркны аҵыхәанӡа хьаҵрак ҟамҵакәан иалагылаз аибашьцәа иреиуоуп. Ирылахәын имҩаԥысуаз ажәыларақәа зегьы. Аибашьра ианалага аҽныҵәҟьа, абџьар кны иҩагылеит Роберт иашьцәа гәакьацәа хҩыки иареи, убас Варламгьы иашьцәа днарывагылеит.
"Аҩнусқәа ҳшырҿыз ауп ишҳаҳаз аибашьра ишалагаз атәы. Ҳҽааидкыланы ҳдәықәлеит еибашьра. Аха абџьар ҳәа акгьы ҳамамызт: аҳәызба, ашәақь уҳәа иаҳбоз, иаҳԥыхьашәоз шьҭаҳхит. Амҩа ҳанықәла, ҳгәаҳҽанырҵеит аҭагылазаашьа шшәарҭаз ала. Аҟәа ҳҩеит, "Ацҳа ҟаԥшь" ҳәа иахьашьҭаз ҳаизеит. Роберти сареи ацҳаҟны ҳаанхеит. Ақырҭуа вертолиот ала хыхьынтә ауаа ирылахысуа иалагеит, бџьарла даара ҳхьысҳан", - ҳәа ҳаиҿцәажәара ахы наиркит Варлам (Џьубеи) Ҳаразиа.
Усҟан 75 шықәса ирҭагылаз Роберт иаб иҽааидкыланы, ҳԥацәа ҳрывагылоит, сыжәгароуп еибашьра ҳәа акомандир иҟны дҩеит, аха мап ицәикит, иқәра иахҟьаны.
Ҳцәажәара иазыӡырҩуаз Роберт иан лгәы иамузт, ларгьы лгәалашәара ҳацеиҩылшеит: "Варлам иани сареи ҳгәы ҵәыуа, шаҟантә ажәабжь хлымӡаах ҳмаҳандаз ҳәа Анцәа ҳиҳәахьазеи уи аамҭа еиқәаҵәа аан. Ларгьы саргьы ҳаԥшьҩы ԥацәа агәар инҭыҵны ицеит еибашьра, иҟаҳҵахуаз, рыԥсадгьыл рыхьчар акәын. Уахык ҳацәа раҳаҭны ҳацәахьазма, ҳазшаз иоуп зегьы зыбзоуроу, ҳрыцҳаишьеит, сикәахшоуп, еибга Аиааира рыманы ихынҳәит", - лҳәоит Роберт иан Шамониа Барганџьиаԥҳа.
Анаҩс ражәабжь иацырҵеит аибашьцәа.
"Аишьцәа иҳаӡбеит ҳҽаҳшарц, ҳазынтәык џьара ҳаицыҟалар ицәгьахоит, ари еибашьроуп, уашьа дувыршьаар угәы даҽакала иҟалоит азы. Варлами сареи ажәыларатә бригадаҟны ҳаҟан. Иӡбахә сҳәар сҭахуп Алик Ҳаразиа. Гәымшәарала, ҳаԥхьа дгыланы, дыԥсыр шауаз шидыруазгьы, дцеит. Усҟан Аҟәа уалало иҟамызт, ақырҭцәа алан, ус изшәарҭазгьы, ҩымш рыла ашьхала зегьы еимданы дааит Алик", - ҳәа иҳәоит Роберт Ҳаразиа.
Роберти Варлами ирыцеибашьуаз рҩызцәа, рықәлацәа ирҳәоит шаҟа гәкамыжьра аадырԥшуаз, ашәара закәыз шырзымдыруаз. Ахәра акырынтә ишиоухьазгьы, Варлам зынӡа схы ԥхьаскып ҳәа игәы иҭеимкыцызт, аҳақьымцәа мчыла дрымҵны иашьцәа дрывагылан.
"Ианвартәи ажәылараан даара асы ӷәӷәаны илеит, амашьынақәа зныҟәаӡомызт, амашьына дуқәа рыла акәын изынеиааиуаз, уигьы шәарҭан. Ажәылара алагамҭаз аҩны сааны сыҟан. Ус сҩызцәа сышьҭаланы иааит, ажәылара ргәы ишҭаркыз атәы сарҳәеит. Амҩа ҳақәлаанӡа, сан аишәа аалырхиан, дҳақәныҳәаны ҳнаулыжьит. Роберт иҟны ҳахьааиз, уи иангьы ус дҳақәныҳәеит. Амҩа ҳшықәыз алашарбагақәа дырԥсит, ԥыҭк ҳаныҩаскьа, ҳмашьына ҳналбаан ҳҿынаҳхеит. Еиқәырццакны аицхысра иалагеит, ақырҭцәа иоурышьҭыз арҭҟәацга, иааины ҩ-метрак ҳаԥхьа инкаҳаит, аха иԥымжәаӡеит, уи даара инашанахеит, ҳанацәа рныҳәаԥхьыӡ ҳаиқәнархеит, рразҟы ҳаҵанакит", - ҳәа иҳәоит Варлам Ҳаразиа.
Марттәи ажәылараан ахәра шимазгьы, Варлам Ҳаразиа ахәышәтәырҭаҟны даанымгылакәа дцоит еибашьра.
Роберт Ҳаразиа даара ахысра дазҟазан. Ицәгьаз аҭыԥқәа, иахьшәарҭаз атәарҭақәа рҟынтәи деибашьуан. Марттәи ажәылараан Роберт иҩызцәа иманы "Аҩны иаҵәа" ҳәа иахьашьҭаз иҟан.
"Усҟан иҳарҳәеит ҳҭыԥқәа аанмыжькәа ҳтәазарц, аԥшыхәцәа неины ацхыраара ҳарҭар акәын, аха ус изалымҵӡеит, унеиртә иҟамызт, иакәшаны аӷацәа тәан. Ауха уа ҳаанхеит. Ҵхагәҭаны маҷк иааихсыӷьт ахысбыжьқәа, аха ирацәан аԥсҭбарақәа. Ԥшыхәра ҳцар акәын ашьыжь. Ҳзыҩназ аӷәтәы ҩны амца азыркуаз абомбақәа ақәрыжьуа иалагеит. Амца ыцәаанӡа ҳаԥшыр акәхеит, ашьҭахь ахәцәа ҳаманы ҳдәықәлеит. Ҳшааиуаз, ашәарҭара ҳҭагылеит, иахьабалак иакәшаны итәан, аӡы ҳҭалеит, еицыз ҳаицәхҟьеит. Сҩызцәа Рауф Шарамбаиеи Чепиа Ремзики иҳаулак аҩада амҩа ылганы ҳнырт", - ихьанҭоу игәалашәарақәа ҳзеиҭеиҳәоит Роберт.
Варлами Роберти ҭабиак еицҭатәан. Ацҳа аминақәа аҵаҵаны иҟарҵахьан заа, џьара шәарҭарак ҟалар иԥыржәарцаз.
Аамҭак азы Роберт дшьуп ҳәа рзаарыцҳаит рҩызцәа. Уи атәы игәаларшәо, Роберт ихаҭа иҳәоит:
"Усҟан ҳгәыԥ "Аҩны иаҵәа" ҳәа иахьашьҭыз ҳаҟан, ҳҭыԥ еиҭаҳкыртә еиԥш аҭагылазаашьа ҳамамызт. Аҩныҟа иаарыцҳаит сҭахеит ҳәа. Ари заҳаз саб шьапыла Аҟәаҟа иҿынеихеит, Афон днеихьан еиԥш, адабла исны ахәышәтәырҭахь днаргеит. Сара ишаасаҳаз еиԥш, сыԥсы шҭаз агәра исыргарц сҩеит ахәышәтәырҭахь", - ҳәа иҳәоит Роберт...
Ирацәоуп ирхыргаз аибашьцәа, аха ргәымшәара атәы алацәажәара хӡыргарак иадырҳәалоит...
Акыраамҭа иззыԥшыз Аиааира амш аҽны Егры иҩеины иҟан. Аха аибашьцәа ражәақәа рыла, зегьы акоуп ргәы ҭынчӡамызт, агәҽанызаара аарԥшлатәын аҵыхәтәанынӡа.
Рцәажәара хыркәшо, ирҳәеит акызаҵәык гәазыҳәарас ирымоу - шьала, лаӷырӡыла иаагоу ҳиааира атәы еилкааны, аҿар рбызшәа, рҵас, рқьабз пату ақәырҵарц.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Кархалаа Марттәи ажәыларазы: агхақәа ҳгәы ҳдырхьуан, аха аиааира шаагоз ҳдыруан
Чачибаиа Марттәи ажәыларазы: зда ԥсыхәа амамыз акәын
Сурманиӡе Марттәи ажәыларазы: аибашьышьа ҳҵон аибашьраҿы
Аҭоурых иагәылаҵәаху: Ҵлаииа Тариел Тапаӷәуа иҭынхаз абџьар атәы
Зҩыза гәакьа игәалашәара зыԥсҭазаара зегь иагәылганы иаазго Sputnik аколумнист Алексеи Ламиа Абзагә игәалашәара иазкны иҩыз ажәабжь "Бисмарк" ала ҳаргәылаирԥшуеит афырхаҵа қәыԥш иԥсҭазаашьеи, иҟазшьеи, урҭ ирылҵшәахаз – хьыӡла-ԥшала иҭахареи.
"Б И С М А Р К"
Ус иҟалагәышьеит - аибашьра ахьеибашьраз мацаразы адагьы, иара ҳхатә шьоурак иаҩызахеит ҳашҭаҿ еибааӡаз аҷкәынцәа ҳзы. Ҳәарада, ажәлар зегь реиԥш, ахықәк ҷыда шҳамазгьы, мчыла абџьар аӡәгьы иаҳиркуамызт. Аха аибашьра алагамҭазҵәҟьа фырхаҵарыла Абзагә Гәыргәлиа данҭаха, ишԥаҟаҳҵари ҳәа уаанӡа маҷк илакҩакуаз рзгьы зегь ӡбахеит.
Иара ҳара аиҩызцәа ҳаҩнуҵҟа иҳамаз аԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкын. Адау игәаӷь изҭан. Иҟазшьа ҿырԥшыгала зегьы даарылукаартә дыҟан. Аха дыхжәацәан, зегьы рзы дмаксималистын, уи ауп, сара сгәаанагарала, илахьынҵа ҿахызҵәазгьы. Ус сызхәыцуа шәасҳәап. Ауаҩы ашкәакәеи аиқәаҵәеи рыда уаҳа даҽа ԥшшәык ыҟаӡам ҳәа ианизҳауа, зехьынџьара зегь реиҳа иуадаҩу ахыдҵақәа иҿаԥхьа ианықәиргыло, мышкымзар-мышкы ус иҟоу ауаҩы илахьынҵа убриаҩызак дҭанаргылоит, схы шԥамҩаԥызгари ҳәа хәыцшьа аныҟамло.
Абзагә идыруан Аԥсны иабацәа урҭ рабацәа рыдгьыл шакәыз, Иԥсадгьыл шакәыз. Убриаҟынтә, ҳәараҭахума, ақырҭуа имагә ҟьашь аҳәаа ианахыс, адгьыл иҵазаргьы, автоматк ԥшааны, актәи амшқәа инадыркны аибашьра ахьеилашуазҵәҟьа алалара ада даҽа хымҩаԥгашьак ихаҿгьы имааит.
Ус иҟаз рацәаҩын, аха аибашьра мышкала ишнымҵәоз зхаршҭны ижәылоз, зегь реиҳа иуадаҩыз, ухаҿы иузаамгоз акәзаргьы, арратә дҵа анагӡара сцарым ҳәа мзызк, хшыҩҵакк иашьҭамыз, ашәареи агәаҽанызаареи зхаршҭны, фырхаҵарыла акәзаргьы, аха уеизгьы зыԥсра зыԥшаауаз сгәалашәараҿы ирацәаҩӡам… Уи аҵкысгьы инацҵаны исҳәар сылшоит - ус иҟаз ари аибашьраҿы еиқәхашьа рымаӡамызт!
Абзагә инаиваргылан, убас иҟаз ҳәа рыӡбахә сҳәар сылшоит Хасик Бганбеи Арзамеҭ Ҭарбеи. Исҳәо арҵабыргуеит урҭ аибашьра анҵәамҭанӡа изымнеикәа фырхаҵарыла иахьҭахаз…
Абзагә дызлаз агәыԥ аҿаԥхьа иқәдыргылаз адҵа аханатәгьы ишхыбгалоз убарҭан. Усҟан еибганы ихынҳәыз исзеиҭарҳәаз ауп исҳәо. Ҩажәаҩык инарзынаԥшуа, рацәак имеибашьыцыз, бџьарлагь маҭәалагь рацәак еиқәыршәамыз аԥсуа еибашьцәа аӷа дахьтәаз инахараны иагәылаларцаз ишьҭын. Дҵаны иқәгылан шьхала, Аҟәа иахыкәшан, аԥсуа гвардиа ахьтәаз, Агәыӡера иазгәаҭаз аҭыԥ аҟны инеины, ақырҭцәа аналала нахыс аҵәахырҭаҿ еидкыланы ишьҭаз абџьар агара. Анаҩс – ахынҳәра, иаҭаххар еибашьрыла, амҩан агыруа қыҭақәа рҿы, мхедрионаа ирықәырҵартәеиԥш, аҭыԥантәи ауааԥсыра урҭ цәымӷс ишьҭырхыртәеиԥш ақәыларақәа реиҿкаара. Уи азы агәыԥ иалан ҩыџьаҟа ибзиаӡан ақырҭшәа зҳәоз...
Шәхаҿы ишәзаагама аҭагылазаашьа заҟа ишәарҭаз? Аха Абзагә иеиԥш иҟаз хьаҳәхьачарада ицеит. Актәи амш аҽныҵәҟьагьы, ирхаҩоз ианырҿашәагьы, ишхыбгалоз еилкааз усын, аха иара иеиԥш иҟаз убасҟангьы ԥхьаҟа ҳцоит ҳәа иаҿын. Амацәаз ианҭаркгьы, аӷацәа рыкәшаны, шәыҽҳашәҭ ҳәа анрарҳәа, Абзагә иоуп уи иаҿагылаз, рыҽрырҭар, рыԥсҭазаарақәа еиқәхар шалшозгьы! Аха уи дақәшаҳаҭхазҭгьы, иара ахьӡи-ахьымӡӷи рзы имаз агәаанагара иааҳәны иаҿагылон. Уи акәхеит, иара изы иҵыхәтәантәихаз, мчла еиҟарамыз ари аиҿагылараҿ дҭахеит!
Абзик имаксимализм сазыхынҳәырц сҭахуп. Иара еснагь зегьы рҿы иреиӷьыз дашьҭан. Иаҳҳәап, ихьанҭаз асовет аамҭазы амашьына аахәара аныуадаҩыз, Абзик иҭаацәа рыгәшәымшә ҳәаны, иҿыцӡа иҟаз "шестиорка" рааирхәеит ("Жигули" ВАЗ-2106 амодель), афбатәи арныҟәага зықәгылаз (иззымдыруа рзы, еиуеиԥшым амч змаз арныҟәагақәа рықәгыланы иҭыҵуан амодельқәа). Атранзисторҵәҟьа аман! Иара цәгьалаҵәҟьа бзиа ибон имашьына. Даараӡа игәцаракны ианиӡәӡәоз узхара узахәаԥшуамызт. Асаркьеиԥш иуҿаҷҷо иҟаиҵон, абарбалқәа аҩнуҵҟалаҵәҟьа иӡәӡәон, амашьына аҵаҵәҟьа аҵиӡәӡәаауан! Зегь иреиӷьыз аџьынсқәа! Зегь иреиӷьыз аботасқәа (акроссовкақәа рзы ус ҳҳәон)!
Усҟантәи аамҭаз еицырдыруаз "Соломенные псы" захьӡыз афильм аҟны афырхаҵа хада ироль назыгӡоз Дастин Хоффман иҭаацәа рыхьӡ раб иџьынџь аҿы ишихьчоз данахәаԥш нахыс, Абзик усҟантәи аамҭаз зеиԥшыҟамыз аҩны Кәтол идмыргылар имуит, ашьацԥшшәы ақәырԥыҟҟаны, аԥенџьырқәа аихацқәа рҭаргыланы. Зегьы џьашьатәыс ирыман, ақыҭараҿ ари аҩыза абаҭахыз ҳәа. Аха иара иоуп ус зҭаххаз. "Сара сыҩны уаҩ изымго абаагәара иаҩызазароуп!" – ак узиаҭамкуа аҭак риҭеит.
Аха зегьы иреиӷьыз дшашьҭаз аазырԥшыҵәҟьоз ила акәын. Уи зшьа цқьаз доберманын. Абзик лымкаала убарҭ алақәа шигәаԥхоз дырны, Урыстәылантәи иашьеиҳаб Ахра изааигеит. Абзик краамҭа дхәыцуан иахьӡиҵара ҳәа. Аҵыхәтәаны Бисмарк аҿы даангылеит. Ала ахылҵшьҭреи Отто фон Бисмарк ихаҭа иаҳаҭыри рзы акәхап. Аԥхьа иаагны, ашьапқәа па-паны, ласбеиқәаҵәак акәын. Усҟантәи аамҭақәа рзы арҭ алақәа мбатәбаран, издыруаз маҷҩын. Усҟан еиҳа пату зқәырҵоз алашәарыцақәеи ахьчалақәеи ракәын. Уи ааӡара Абзагә имч-илша зегь ақәиҵеит, игәацԥыҳәаны, далашыҩкны дазнеит. Зегьы-зегь иреиӷьу – Бисмарк азы! Зегь иреиӷьу афатә, зегь иреиӷьу ахәыдхаҵақәа! Алаҵақәа зегь ианаамҭоу инақәыршәаҵәҟьаны! Аԥсыӡ-шша, ахәыжә цырцырларц! Шаҟаамҭа далихуааз адоберман алымҳаҵәқәа ишахәҭоу еиԥш ихызҵәҵәашаз?!
Инамыцхәны иадибалоз аџьабаа иԥылеит Абзик, рацәак хара имгакәа Бисмарк зыԥшӡара ухнахуаз лахеит, агәышԥы ҟьаҟьаны, абӷартәашьа еилыхха, еилаарцыруаз ахәыжә еиқәаҵәа! Харантә улаԥш иҵашәон. Амч ду шалаз ҩашьомызт. Дара шԥеизыҟаз?!
Абзик илахьынҵа ианымызт абык иаҳасабала аԥсҭазаара абара, аха аԥа диман! Уи, жәаҳәарада, иԥшӡа Бисмарк акәын! Ҳгәы ԥшаауан ила ианазҿиҭуаз, ибжьы ырхааны ахьӡ анеицеикуаз. Уи шәаҳәароушәа, инеиҵыхны, актәи ацыраҿ ақәыӷәӷәара ҟаҵо: "Бииииисмарк! Уааи сара сахь!" Убриаҟара бзиабареи хаареи алеиҵеит убри ала, ицәа ианыруазшәа ихатә хшара рааӡара лахьынҵас ишимоуаз...
Абзагә дҭахеит 1992 шықәса нанҳәа 24 рзы Шьрома ашьха ашьапаҿы. Аханатә анышә дамардеит Ареспубликатә хәышәтәырҭа иахьаҵанакуа аԥсыжырҭаҿ. Нас, згәы разыз ауаа рыцхыраарала, дыҵхны Кәтолҟа дыргеит, анышә дамардарц. Усҟан ауп ианыргаз Бисмаркгьы. Уигь, агәакьацәа зегь реиԥшҵәҟьа, Абзик даҵәыуон. Теть Нелли (Абзик иан, Чычԥҳа Нелли) излалҳәоз ала, акраамҭа анышәынҭраҿ иҷаԥшьон. Кәтол аӷацәа иргоит ҳәа ашәарҭара аныҟала, иаланхоз зегьы аҩада Џьгьардаҟа ианахыргагьы, Бисмарк, анышәынҭра ахьчозшәа, аҩны иахын.
Ҳара – Абзик иҩызцәа – аибашьра цонаҵы Кәтол ацара ҳаргәаҟуан, ҳҩыза иҳаҭгәын аҿаԥхьа ҳхырхәарц. Уи ҟаҵашьа змамыз акакәын. Аха иааит Аиааира зцыз 1993 шықәсазтәи цәыббрамза! Краамҭа ҳаззыԥшыз анҵәамҭа! Аҟәа ахақәиҭтәра! Аӷа шәыргәындарыла ибналара! Аҩ-фронтк реиԥылара! Иҳауит уи аҩыза алшара!
Ҳаԥхьаҟа ана-ара ицәырҵуаз аӷацәа ыҟазар ауан аҟынтә, амҩеихдаҿы ашәамахьцәа зланхо Аҭара ақыҭа ҳабжьаланы, амҩаду ҳахыкәшаны, Кәтолҟа ҳцеит. Амҩан хәба-фба километра ҳнаскьацыԥхьаӡа, аԥсуаа ахьгылаз агәаҭарҭатә ҭыԥқәа ҳнарыдгылон. Ҳәарада, ҳаангылон, ҳгәыдибаҳәҳәалон, ҳгәыдибакылон, хырԥашьа змамыз Аиааира амш еидаҳныҳәалон. Ҳаҭҵаауа иҳахәаԥшуан - ишԥа нас, Газ-2410 шкәакәа ҳақәтәан, амашьына аԥхьатәи аган аҿы аԥсуа бираҟ ахаргылан, ҳхаҭақәа армаҭәа бзиала ҳаибыҭаны, автоматқәа рыла ҳаиқәных, ҳабжаҩык аподствольникқәа кны. Зхы иақәиҭтәыз аҳҭнықалақь аҟынтәи ҳаауан! Ажәабжь бзиа ааҳгон! Уи хашҭшьа амам!
Абар, Анцәа иџьшьаны, – Кәтол! Абар – Абзик иҳаҭгәын! Ҳакәшан ҳнатәан, ҳҵәыуон, уаҳа акагьы… Краамҭа, ҿымҭ… иаҳгәалаҳаршәон… ҳхәыҷра… ҳҽеидкыланы амшын ахь ҳашцоз, мҩабжара ҳҽеилыхуа, аԥсшьаҩцәа ҳархыԥо, ҵаҟатәи ҳамаҭәа мацарала аӡы ҳаҽшалаҳажьуаз… ҳгәырӷьаҵәа хәмаршақә ҳшеибашьуаз… Издыруадаз усҟан, уи аԥсҭазаараҿгьы ишахыстәхоз… Аҩнашҭақәа рыла ҳаиҿагылан ҳшеисуаз… Хәмаррас крыҟазар зегьы ҳшыхәмаруаз, хоккеиҵәҟьа ԥкьаҭымпылла… ингургестәи аҩнаҿаԥхьа уаҩ дахьахымыз ҳҽыҵәахны, иҳазҳаит ҳәа ҳазгәдуны аҭаҭын ҳанахоз… ҳаԥсҭазаара актәи ашьаҿақәа… аԥхьатәи аиааирақәа… аԥхьатәи алахьеиқәҵарақәа…
Абзик иангьы иабгьы ыҟан уа, иҭынхацәа. Аха ҳара ҳнеира зегь реиҳа еигәырӷьаз Бисмарк акәзар ҟалап! Иҿахҵәаз аҵыхәа ршәшәо, агәырӷьара ҳәаак амамызт! Абжьааԥны злеишәа цәгьаз, зымԥан уназмышьҭуаз, уажәы аӡәаӡәала инаҳадгылан игәыбзыӷуан!
Амш ахәларахь ахы хан, цәыббрамза ҳашҭагылазгьы, ахьҭа ҿан. Аԥацхахь ҳнеит. Амца ҳакәшан ҳнатәеит, теть Нелли лбысҭаушьа ҳахәаԥшуа! Лара ҿи лаӷырӡи еиқәылхуамызт. Ҳазегь ҳаԥсы ҭаны ҳбара дшеигәырӷьазгьы, лхьаа ҳарҿыцзар акәхап…
Ахаан исхамышҭуа! Шамахамзар Абзик иҳаҭгәын иадымҵуаз Бисмарк аԥацха иааҩналан, ҳазегь ҳҿы иааины, ахы ҳшьамхы инықәҵо, иқәыԥсычҳауан. Ауаҩ иеиԥш… мап, ауаҩ иаҵкысгьы еиҳаны. Ҳацыԥхьаӡа – Абзик иҩызцәа – иҳанаҳәон агәаҟра ду ишақәшәаз, хнырҳәышьа змам ацәыӡ шамаз…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Амҳаџьырра ашықәсқәа раан ҳажәлар реиҳарак Ҭырқәтәылаҟа иахнагеит. Ахьҭеи, амлеи, ачымазара бааԥси ирзымиааиз атәым дгьыл рызқәаҭыԥхеит ршьапы анықәдыргыла нахыс. Ауадаҩрақәа ирҿагылаз, иахьа уажәраанӡа урҭ ирхылҵшьҭроу рыжәла иацырҵоит уаҟа. Аԥынгылақәа шыҟазгьы, аамҭак ашьҭахь зџьынџьдгьыл ахь аара зылшазгьы ҟалеит. Урҭ дреиуан Хышаа рҭаца Хана Ҭаркьылԥҳа. Лара лысабицәа лыманы Аԥсныҟа дхынҳәит, уи алагьы Хышаа рабиԥарак рыԥсадгьыл аҿы рышьаҭа аларкит. Ари аҭаацәаратә ҭоурых еиҭеиҳәеит Хышаа ирхылҵшьҭроу арԥыс қәыԥш Осман.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Хышаа рыжәла аҭоурых ду амоуп. Сажәабжьҳәаҩ Осман излеиҭеиҳәо ала, аҭауадцәа Мқанаа қыҭа мҩак аҟны ҩыџьа асабицәа шыцәаз рбеит. Руаӡәы, дара ишырҟазшьаз еиԥш, инапқәа ихы иаҵаҵаны дыцәан, егьи игәыҵаԥсаны. Еицыз Мқанаа руаӡәы, аҭауадцәа реиԥш ицәаз ааӡара дигоит, дхышын азы Хышба ҳәа ажәла ииҭоит, аҩбатәи – анхацәа дриҭоит. Уи нахыс Мқанааи Хышааи аишьцәа ҳәа еибабоит.
"Аиҳабацәа изларҳәо ала, ҳара шьҭрала ҳ-Калдахәаратәқәоуп. Уаҟа "Қәаса иӡы" ҳәа иҵҵуаз аӡбахә ззымдыруадаз. Иара Қәаса ҳәа иҟаз сабду иабду иакәын. Ақыҭаҟны даара ҳаҭыр иқәын, аимак-аиҿак аӡбаразгьы идҵаалоз рацәаҩын", - иҳәоит амаҭа.
Амҳаџьырра ашықәсқәа раан, Қәаса Хышба ихылҵшьҭра рыԥсадгьыл нырмыжьыр ада ԥсыхәа ҟамлеит. Иԥа Лаз идунеи иԥсаххьан, аха иԥшәмаԥҳәыс Хана Ҭаркьылԥҳаи, ҩыџьа рхәыҷқәеи (аԥеи аԥҳаи), апап иԥҳа хәыҷи, Қәаса иԥа еиҵби Ҭырқәтәылаҟа иахнагоит, ишеицыз атәым дгьыл аҟны иӡхыҵуеит. Ахҵәацәа зегь реиԥш амлеи, ахьҭеи, ачымазареи рыхго рыԥсҭазаара мҩасуан.
Ҽнак зны, Хана Ҭаркьылԥҳа илааӡоз апап иԥҳа ӡыхьк ахықәан лыхәда аџьар шхшьыз рбеит ҭырқәцәақәак. Уи иахырҟьаны гәыбӷан лоуа далагеит. Хана лхаҭа лакәзаргьы, атәым дин мап ацәылкхьан. Лабхәында еиҵбы изныкымкәа иҭаца илабжьеигахьан аҭырқәцәа ажәа раҭаламкырц, аха аԥҳәыс аҟазшьа џьбара лыман, аӡәы иҿаԥхьа лхы лалырҟәуамызт. Хышықәса ааҵуаны, Хана ахәыҷқәа лыманы анышь ала амшын дхылеит. Шаҟа мши ҵхи аӡы дхыз еилкаам, аха аԥҳәыс илылшеит Аԥсныҟа ахынҳәра, дыӡхыҵит Рҩаԥшь ҳәа иахьашьҭоу Лӡаа ақыҭа азааигәара. Лабхәында еиҵбы иакәзар хабарда дыбжьаӡуеит.
"Рҩаԥшь Хана Ҭаркьылԥҳа ланшьа дынхон. Иаҳәшьаԥҳа Ҭырқәтәылантәи нышьала Амшын еиқәа еихҵәаны дааит ҳәа аниаҳа изхаҵомызт. Ишҵабыргыҵәҟьаз анеиликаа, ажәабжь бзиа иазҳәаз ауардын ацәқәа аҵакны ҳамҭас ииҭеит. Хана ланшьа изааигәара, Лӡаа ақыҭаҿы анхара далагеит", - аҭоурых иациҵоит Осман.
Хана лԥа Шьҳаӷәан Хышба адоуҳатә школ далгоит. Анаҩс ақыҭаҟны уадак змаз ашкол иргылоит, апап дааԥхьаны ақыҭауаа рхәыҷқәа аҵара дырҵара иҽазикуеит. Ари аус аиҿкаара ахарџь ацын азы иуардын ацәқәа аҵакны иҭиуеит. Игәылацәа "аҩны иаша имаӡам, иара ашкол иргылоит" ҳәа дҵәылырхуан. Ашықәсқәа анҵы, уадак змаз Шьҳаӷәан ихыбра иавадыргылоит даҽа школк, уи иахьа 122 шықәса ахыҵуеит.
Хана Ҭаркьылԥҳа еиқәлырхаз Хышаа рабиԥара амҳаџьырра анаҩс ирнырит 37-тәи ашықәсқәеи, Аџьынџьтәылатәи аибашьра Дуи, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьреи ирыцыз ауадаҩрақәа. Аха абарҭқәа зегьы ириааины Аԥсны аҭоурых аҟны зышьҭа нзыжьыз иреиҳау аҵараиурҭақәа ирылгаз Хышаа ирхылҵшьҭроу маҷҩым.
Сталини Бериеи имҩаԥыргоз аполитика иахырҟьаны аҭакра иқәҵан, анаҩс анцәа имчала ихы дақәиҭтәын Шьҳаӷәан иԥа Дорофеи. Хана лмаҭацәа иреиуоу Андреи Хышба Македониа аконцлагерь аҟны хышықәса дыҭҟәаны дыҟан Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду еилгаанӡа. 1992-1993 шықәсқәа раангьы фырхаҵарала рыԥсадгьыл рыхьчон Хана лыбзоурала еиҵагылаз Хышаа рабиԥара ҿа.
"1980-тәи ашықәсқәа раан, сабду иаб Дорофеи Хышба аҩны идикылеит Ҭырқәтәылантәи раԥхьаӡакәны Аԥсныҟа иааз Хышаа рхаҭарнакцәа. Урҭ еиҳабыс дрыцын Зеҳни Хышба. Асасцәа ирзеиҭаҳәан Хана Ҭаркьылԥҳа иаалырԥшыз ахаҵамԥҳәысра атәы. Ҭырқәтәылатәи Хышаа ари аҭоурых иаршанхеит", - аиҳабацәа рҟынтә иаҳахьоу ажәабжь еиҭеиҳәоит Осман Хышба.
Иҟамзар ҟалап Аԥсны ҭаацәарак аҭоурыхтә ӡыблара зкьымсыз. Осман Хышба иажәабжь иҳанаҳәоит арыцҳара иаӡрыжәаз ҳажәлар зегь акоуп рџьынџьдгьыл аҟны ишаԥшәымацәоу. Абраҟоуп иахьыҟоу иахьатәии уаҵәтәии рԥеиԥш.
АҞӘА, мшаԥы 23 - Sputnik. Аԥсны арепатриациазы уаанӡатәи аминистр Беслан Дбар иԥшаара рылаҳәоуп ҳәа аанацҳауеит Апрокуратура хада апресс-маҵзура.
Апрокуратура хада аусҭҵааратә усбарҭа иара убасгьы ирыланаҳәоит ИАЕ ИАЕ "РемСтрой2012" адиректор Амиран Лакербаиагьы иԥшаара рылаҳәоуп ҳәа.
Ашьаусԥшаара адыррақәа рыла, Дбар амаҵзуратә ԥаршеитә усмҩаԥгатәқәа ҟаиҵеит, гәыԥҩык ауаа - ЗҲәА "РемСтрой 2012" адиректор Амиран Лакербаиеи Арепатриациазы афонд атехникатә хылаԥшра анџьныр Денис Ақаҩбеи иареи - заанаҵ еицәажәаны мҽхакы ҭбаала абиуџьеттә ԥарақәа рӷьычра хықәкыс иҟаҵаны мцҳәарала, ишԥаршеиз заанаҵ идырны ишьақәиргылеит амаҵзуратә документқәа.
Аԥсны Апрокуратура хада ашьаусԥшааратә усбарҭа ашьаус хацнаркит хәажәкыра 23 рзы. Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭа Арепатриациаз уаанӡатәи аусзуҩ Денис Ақаҩба иганахьала аҩнтәы рбаандаҩра иқәнаҵеит лаҵара 23 рҟынӡа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Арепатриациаз уаанӡатәи аминистр иганахь ала аус алахәыла аҩнтәы рбаандаҩра иқәҵоуп