Рашәарамза 14 рзы Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист, аорден «Ахьӡ-Аԥша» III аҩаӡара акавалер, Аԥсны Ажурналистцәа реидгыла ахантәаҩы, ателеканал «Абаза-ТВ» аиҳабы Руслан Ҳашыг 60 шықәса ихыҵуеит. Ари амш инадҳәаланы АААК аинфопортал иазнархиеит аиубилиар иҿцәажәара.
Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Арифа Қапԥҳа
— Руслан Мкан-иԥа, иаҳзеиҭашәҳәа хылҵшьҭрала шәахьатәиу, шәхәыҷра шықәсқәа шԥашәхыжәгеи?
— Сара сиит аԥсуа қыҭа Хәаԥ. Ҳҭаацәара акыр идууп: фҩык ахшара ахьыҟоу сара ахәбатәины ииз соуп. Ашкол аҭалара аамҭа анааи, ҭаацәашәала аилацәажәара мҩаԥаҳгеит, уи ихы алаирхәит саб иашьа Никәала Ҷыф-иԥа (аԥсуа шәҟәыҩҩы Никәала Ҳашыг – аред.). Иара иоуп Ганҭиадитәи ашкол-интернат (иахьазы ақыҭа Цандрыԥшь иаҵанакуа – аред.) сҭаларц ҳабжьызгаз. Сани саби акыргьы рыҽдырххеит, аха саб иашьа – «Фҩык ахәыҷқәа рҟынтә аӡәы заҵәык ԥхьаҟа дызнылаша амҩа алхра азин сымаӡами?» ҳәа аниҳәа ашьҭахь, иақәшаҳаҭхеит.
XIX-тәи ашәышықәсазы Аԥсны зҭагылаз ахлымӡаах аамҭазы (аԥсуаа мчыла рыԥсадгьыл ианахыргоз – аред.) сабдуцәа Ԥсҳәынтәи (ашьха қыҭа – аред.) нхара ҳәа Лӡаа ақыҭахь илбаауеит, анаҩс ииасуеит Уаҭҳараҟа (Гарԥ), аҵыхәтәан – Хәаԥҟа, Дбараа рхәы ҳәа иахьашьҭоу аҭыԥ ашҟа. Иахьа уажәраанӡагьы уаҟоуп ҳахьынхо, сабду иаб иаԥиҵаз ахәышҭаароуп аҩнду ҳәа иаҳаԥхьаӡо.
Сабдуи, саби, саб иашьеи лымкаала уи аҩны иазыҟоуп. Иахьазы ҳаҩнду атрадициақәа ныҟәигоит сашьеиҵбы Аслан, иара иоуп ҳхәышҭаара иахылаԥшуа, изыхьчо. Иаҳҳәап, саб иашьа Аҟәа дынхон, аха «аҩныҟа сцоит» ҳәа аниҳәоз, уи иаанагоз Хәаԥҟа дцоит ҳәа акәын. Ҳарҭгьы убасҵәҟьоуп аҩнду ҳшазыҟоу.
Саб иашьеи сареи ес-ԥхынра ԥсшьараҳәа ашьхаҟа ҳцон. Акыр аҩымҭақәагьы уаҟа иаԥиҵахьан, лассы-лассы урҭ рахьтә акы саԥхьарц азы инасирклон, нас ашьхараҿы иҟалаз хҭыск уахцәажәа ҳәа сеиҳәалон. Иҟалап, убасҟан акәзаргьы сара сжурналистика ахыҵхра иналагагьы. Ашкол санҭаз инаркны ахәыҷтәы журнал «Амцабзи», агазеҭ «Аԥсныи» рахь сҩырақәак сышьҭуан. Ҳәарада, зегьы реиҳа сгәы зырхыҭхыҭуаз арҭ аредакциақәа русзуҩцәа, – анаҩс дареи сареи ҳаибадырит аха – сысалам шәҟәқәа рҭак аныҟарҵоз ауп. Гәырӷьара дуун ажурнал «Амцабз» аҟны сыстатиа анызбоз, иара убасгьы ажәала аиҭаҳәара сцәыуадаҩуп раԥхьатәи сгонорар исызцәырнагаз ацәаныррақәа ртәы.
— Ашкол шәаналга ашьҭахь шәҵара иабацышәҵеи?
— Азанааҭ алхра даараӡа исцәыуадаҩын, схаҿы иааиуан агуманитартәи, атехникатәи амаҭәарқәа. Ус шакәызгьы, аҭоурыхтә факультет сҭалап ҳәа сыӡбоит, сара сеиԥшгьы уахь зхы зырхақәаз даараӡа ирацәаҩын – ҭыԥк ахь 15-ҩык ҳәа аконкурс ыҟан. Убри аҟнытә сара сызҭамлаӡеит.
1977 шықәсазы сҭалоит афилологиатә факультет, аха уагьы хҭысда изыҟамлеит – аԥышәара здызкылоз рхатә еизыҟазаашьақәа реилыргара салаӡхьан. Уи аус аҟны дсыцхрааит саб иашьа игәылара инхоз Борис Алмасхан-иԥа Гәыргәылиа. Аҭынчра амҩаду аҟны сқьаадҭра кны сышгылаз аниба, ак шыҟалаз иаразнак еиликааит. Сырхынҳәны аинститут ахь снеигеит. Аректор Зураб Вианор-иԥа Анчабаӡегьы ари аус даланагалеит. Убасала, аиашара аҳра агеит – аԥхьан исықәнагамкәа исзықәдыргылаз хԥа ахаҭыԥан, хәба сырҭеит. Зегьы реиҳа аинтерес зҵоу, ари аҩыза аҭагылазаашьа зҿы сақәшәаз арҵаҩы иҟны, анаҩс ԥшьынтә аԥышәарақәа анысҭиуаз есымша хәбақәа ракәын исоуаз.
Аҵара сҵонаҵгьы агазеҭқәа срызҿлымҳан. Шамил Хәсин-иԥа Ԥлиа агазеҭкәа рҿы сыстатиақәа ахьибалоз, дахьрыԥхьоз, иҟалап, изцәырҵзар агәаанагара, Қарҭ иҟаз ажурналистика афакультет ахь аиасра сеигәырӷьоит ҳәа. Уи зегьы зыдҳәалаз, ааигәа иаадыртыз амилаҭтә телехәаԥшразы акадр ҿыцқәа рыԥшаара, разыҟаҵара акәын. Убри зегьы инадҳәаланы, ҽнак зны сареи, Зураб Аргәыни, Гарри Дбари (Аԥсны еицырдыруа ажурналистцәа – аред.) аинститут апроректор икабинет ахь ҳааиԥхьан, агәырӷьаратә ҟазшьа аҭаны даҳзаԥхьеит – ҳахҩык Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет, ажурналистика афакультет ахь ҳшиагоу азы адҵа. Сара иаразнак исҳәеит џьара ацара сгәы ишҭам, аха уи аамҭазы Қарҭҟа сшиагоу азы ашәҟәқәа еиқәдыршәахьан. Апарткабинетқәеи, Апартиа ақалақьтә еилаки рҟны акыраамҭа исацәажәон, ари аҩыза алшара мап ахьацәыскыз ҽԥанкыларак аҳасабала ирыдыркылеит.
— Мап зацәышәкзеи нас?
— Сара уи сазыхиамызт. Аҩбатәи акурсаҿ акәын сахьтәаз, иагьрасҳәеит, араҟа шықәсқәак аҵара сҵар шысҭаху, анаҩс иҟало ҳбап ҳәа. Иҟалараны иҟаз здыруазшәа.
— Амчхара шәныруазма?
— 1979 шықәсазы уи зегь ҟалахьан, иунырон. Сшысудентыз, саб иашьа иуаҭах аҟны санынхоз, ирыҩуаз ашәҟәқәа зегьы срыԥхьон. Иаҳҳәап, еицырдыруа «130-ҩык рышәҟәы» (Асовет Еидгыла аиҳабырахь аԥсуа интеллигенциа ирыҩыз ашәҟәы, Аԥсны иҟоу аҭагылазаашьеи, Аԥсны Қарҭтәыла алҵра шхымԥадатәиу ртәы ахьарбаз – аред.) Москваҟа ирышьҭаанӡа сара саԥхьахьан – саб иашьеи, Борис Алмасхан-иԥеи аԥхьаразы рыбжьара ианеимырдоз. Студентк иаҳасабала сара активла срылахәын 1978 шықәсазтәи апротесттә акциақәа.
Қарҭҟа аҵараҵара ҳәа сымцаӡеит, аха шықәсык ашьҭахь ицәырҵит алшара Москватәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет ашҟа аиасразы. Иаартны иуҳәозар, сара сыдагьы Москваҟа ацара зҭаххақәаз рацәаҩхеит, аха уахь ацаразы астудент имазар акәын апериодикаҟны икьыԥхьыз астатиақәа. Уи аамҭазы ирацәаны сыстатиақәа акьыԥхь рбахьан. Уи азҵаара иахылҿиааит аимак-аиҿак. Сара сакәзар, уи атәы акгьы сыздыруамызт, уи аамҭазы Москва имҩаԥысуаз Аолимпиадаҟны сыҟан, аҵара бзиаӡаны изҵо астудент ҳәа, аԥсуа туристцәа ргәыԥ салаҵаны сахьырышьҭыз. Исгәалашәоит, сгәырӷьаҵәа Москвеи, Аолимпиатә хәмаррақәеи збеит ҳәа аҩныҟа схынҳәны, ԥсшьара ҳәа ашьхарахь сышцаз. Уи аамҭазы Аҟәа ирыӡбозаарын Москваҟа аҵарахьы сиагаразы азҵаара. Ианырыӡба ашьҭахь дысзаарышьҭит ацҳаражәҳәаҩ. Мышқәак рыла Қарҭ сцаны, абжьаратәии, иреиҳаӡоуи аҵаразы Қырҭтәылатәи аминистрра аҟны иахәҭаз ашәҟәқәа зегь еиқәсыршәеит.
Урҭ ашәҟәқәа сыманы Москваҟа сцар акәын, аха араҟагьы ауадаҩрақәа сзыԥшын. Аҟәатәи аҳаирбаӷәазаҟны хымш раахыс ареистә ҳаирпланқәа ажәҩан изхаломызт – иҟаӡамызт абылтәы. Аҳаирбаӷәаза уаала иҭәын, саргьы – билеҭда, сдокументқәа кны урҭ срылагылан.
Исгәалашәоит, адокументқәа зҭаз ақьаадҭра аҳаирбаӷәаза аиҳабы Радион Ҭаркьыл инаганы ишисырбаз, сзықәшәаз аҭагылазаашьа атәгьы шизеиҭасҳәаз. Сара иԥхашьа-ԥхаҵоз ҷкәынан, исыздыруам убри аҩыза агәеицҳара зласызцәырҵыз, аха ус иасҳәеит: «Москваҟа санышәмышьҭ, абраҵәҟьа абрарҭ сқьаадқәа ԥыжәжәаны икасыԥсоит, сыгьстудентхом, Хәаԥҟагьы схынҳәуеит. Абыржәы шәара шәнапаҿы иҟоуп Москватәи аҳәынҭқарратә университет сҭалара азҵаара» ҳәа. Аҳаирбаӷәаза аиҳабы сажәақәа игәы аҟынӡа инеит, аԥырҩы, Москваҟа ицараны иҟаз ареис аекипаж акомандир Ҳариҭон Ӷәынџьиа дааиԥхьан, ус иеиҳәоит: «Абри аҷкәын Москваҟа дгатәуп, уареи сареи ҳнапаҿы иҟоуп Москватәи ауниверситет дастудентхо, дастудентымхо» ҳәа. Убас Москваҟа сцеит, аҳаирплан ТУ-134 аԥырҩы икабинаҟны сгыланы.
— Руслан Мкан-иԥа, ишәнаҭеи Москватәи шәҵараҵара?
— Раԥхьаӡа иргыланы, уаҟа укәша-мыкәша имҩаԥысуа аԥсҭазаара. Сара скурс аҟны аҵара сыцырҵон 270-ҩык астудентцәа. Сара сгәыԥ ҷыдала иазыҟарҵон аинформациатә маҵзурақәа аус рыцура аганахьала, агәыԥ акураторра азура адҵан иреиҳаӡоу, ихадоу асоветтә информациатә маҵзура ТАСС. Аҵаратә процесс адагьы, мчыбжьыкахь знык имҩаԥгахон арҿиаратә мшы, уи мҩаԥсыуан ТАСС аредакциа еиуеиԥшым аусбарҭақәа рҿы. Аԥхынра ԥсшьара ҳәа аӡәгьы ҳауишьҭуамызт. Иаҳдырбон Асовет Еидгыла ахсаала, уаҟа иалаҳхыр акәын апрактика ахысразы иарбанзаалак арегион. Аҩныҟа ада, ҳгәы иахьаҭахзаалак ацара ҳалшон. Раԥхьатәи сыпрактика, иахьагьы гәхәарала исгәалашәоит, имҩаԥысит агазеҭ «Бриансктәи акомсомолец» аредакциа аҟны, Фазиль Искандергьы уаҟа шықәсқәак аус иухьан.
Брианск сыҟанаҵ исылшеит, Аџьынџьтәылатә Еибашьра Ду ашықәсқәа рзы хабарда ибжьаӡыз Гыцба зыжәлаз ҳџьынџьуаҩк ихьӡ аиҭашьақәыргылара. Хылҵшьҭрала Бзыԥ ақыҭа иалҵыз иакәын. Бриансктәи абнарақәа рыҟны иҟаз апартизантә гәыԥқәа ирылаз дыруаӡәкын, уаҟагьы дҭахеит. 70-тәи ашықәсқәа раан иара акыраамҭа ишьҭан, аха ихабар уаҳа ирмаҳаит. Сара уи атема сзааигәан, агәыблыра сызцәырнагон. Москва сыҟанаҵ, Подольск ақьалақь саҭаахьан, хҩык сан лашьцәа ирызкыз ашәҟәқәа сзыԥшаауазар ҳәа архивқәа ҭысҵаауан. Саншьцәа руаӡәк Финтәи аибашьра далахәын, егьырҭ ҩыџьа – Аџьынџьтәылатә Еибашьра Ду. Урҭ рыҟнытә аӡәгьы аҩныҟа дыхнымҳәит. Убри азоуп ари атемагьы зысзааигәоу.
Анаҩс, 1983 шықәса, цәыббрамзазы агазеҭ «Аԥсны» аҟны иҭыҵит сыстатиа ду – Гыцба иԥшаара иазкыз аочерк, насгьы уи астатиа афакультет аҟны ицәырызгеит, апрактика алацәажәараан. Убри аочерк убасҟаара иргәаԥхеит, агазеҭ «Асовет патриот» аҟынгьы иркьыԥхьит, насгьы агәаларшәагатә ҳамҭагьы сырҭеит – агәаларшәагатә ҩыра зныз аԥраӷба.
— Москватәи аҳәынҭқарратә университет шәаналга ашьҭахь, раԥхьатәи шәусура ҭыԥны иҟалаз агазеҭ «Аԥсны» аума?
— Уахь сара снанагеит 1985 шықәсазы, аиҭагаратә ҟәшахьы. Иахьазы, аӡәырҩы акьыԥхь аҟны аусура иацәхьаҵуеит, аха уи хра ду злоу школуп ажурналист изы! Ишакәзаалакгьы ажурналистика – каламуп, қьаадуп, урҭ зыԥсахуа ҳәа акомпиутер цәырҵзаргьы, уи аҩра иамоу аҵакы азыԥсахуам. Насгьы, ҳара ҩ-бызшәак рыла аус ҳуеит – аԥсшәеи аурысшәеи. Агазеҭ «Аԥсны» аҟны хәышықәса аус изуаз – исцәыӡыз аамҭоуп ҳәа сҳәартә сыҟаӡам.
Аамҭак ашьҭахь сара сиасуеит асаламшәҟәқәа рыҟәшахьы, уи ашьҭахь – Хәыта Џьопуа напхгара ззиуаз ааглыхреи, атранспорти рыҟәшахьы. Актиор ду, ажурналист ду, уадак аҟны иареи сареи ҳахьтәаз, сара сзы гәахәара дуун. Уаҟа дыҟан Шьаликәа Камкьиа – аспорт аҟәша аиҳабы, ашкол санҭаз аредакциахь инасышьҭуаз сысаламшәҟәқәа рҭак ҟазҵоз Гьаргь Жанаагьы уаҟа дсықәшәеит. Аредакцциаҟны даараӡа ибзианы срыдыркылеит. Уи аамҭазы агазеҭ аҟны аусура далагеит сҩыза Енвер Арџьениа (еицырдыруа аԥсуа журналист – аред.), аамҭак ашьҭахь днеиуеит Даур Инаԥшьба (еицырдыруа аԥсуа журналист – аред.). 1989 шықәсазы аидысларақәа аныҟала (аԥсуааи ақырҭқәеи Аҟәа амҩадуқәеи, ашҭақәеи рҿы иаарту реиҿагыларақәа – аред.) ҳарҭ ажурналист ҿарацәа еиқәырццакны агазеҭ номерцыԥхьаӡа иҳашьҭуан имҩаԥысуаз ахҭысқәа аазырԥшуаз анҵамҭақәа.
— Убарҭ аамҭақәа рзоума ателехәаԥшрахьы шәаннеи?
— Ааи, убасҟан оуп ҳаргьы ҳангәарҭа. Уи аамҭазы, Аԥсуа телехәаԥшра аредактор хада Владимир Занҭариа имаҵура нижьыр иҭаххеит, аха ателехәаԥшреи арадиои рзы Аҳәынҭқарратә Хеилак ахантәаҩы Шамиль Хәсин-иԥа Ԥлиа уи дақәшаҳаҭхаразы, Занҭариа дҵас ирҭеит – ҳахҩык ателехәаԥшрахьы аусура ҳаиагара. Ииашаны иуҳәозар, акыргьы уи ҳазхәыцит, ҳлакҩакуан. Сара сакәзар, ателехәаԥшраҿы аусура сазыхиамызт, избан акәзар ателехәаԥшратә ҟазара сара аҵариурҭаҟны сахысуамызт, исҵомызт. Аха ус шакәызгьы, ҽнакала ҳахҩык – Даур Инаԥшьба, Енвер Арџьениа, сара – агазеҭ аҟны аусура зынҳажьуа азы арзаҳалқәа нықәҵаны, ателехәаԥшрашҟа ҳаиасит. Ҳәарада, уи ҳгазеҭ аредактор Сергеи Кәыҵниа ӷәӷәала игәы изырхьыз акы акәны иҟалеит. Уи 1990 шықәса, жәабранмза акәын.
Ателехәаԥшраҿы аусура иалагахьан Зураб Аргәын, Гарри Дбар, Оҭар Лакрба, ҳарҭгьы урҭ ҳанрылагылеит. Мчыбжьык анаҩс, Владимир Занҭариа диасуеит Ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь аусура, ҳара ҳакәзар – редакторда ҳанхоит. 1990 шықәса, мшаԥымза 9 рзы Шамиль Хәсин-иԥа Ԥлиа иаԥшьигоит аԥсуа телехәаԥшра аредактор хада иалхрақәа. Убасҟан ауп саргьы саналырхыз.
— Убри аҽны инаркны, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашықәсқәа раангьы, уи ашьҭахьгьы акыраамҭа Аԥсуа телехәаԥшра редактор хадас шәыҟан. Усҟантәи аамҭазы ателехәаԥшра аусзуҩцәа русушьа хәшьарас иашәҭарц ишәылшои?
— Сара сазгәдууп, аибашьра аламҭалазгьы аибашьра цонаҵгьы абри аҭыԥ аҟны сахьыҟаз. Усҟантәи аамҭазы иаԥсоу ажурналистцәас ҳзыҟаломызт, аколлектив аҩныҵҟа иҟаз апатуеиқәҵара акәымзар. Уи атехникатә персонал – Леонид Агрбеи, Даур Қәарсаиеи, Даур Киути рхаҿы инаргыланы. Ателехәаԥшра атәы уҳәозар, раԥхьаӡа иргыланы, уи атехникатә база оуп. Ҳара ҳакәзар – ҳҿан, еиқәлацәаз ҳақәын, ҳхеибарҭәаауан. Ҳазегьы ҳаидгыланы аус еицаҳуан, аефир алагаанӡа ҳаԥшын, уи нҵәаанӡагьы аӡәгьы аҩныҟа дцомызт. Ҳара иаҳбон ажәлар рыҩныҵаҟа имариам ахҭысқәа шымҩаԥысуаз, ҳара ҳзы ихадан – урҭ ахҭысқәа ҳрыԥсаханы, ишахәҭоу еиԥш, иҟоу аҭагылазаашьа еилыркаартә еиԥш ауаа рызнагара.
Иаҳҳәап, аибашьра раԥхьатәи амш аҽны, уи иахьагьы минуҭцыԥхьаӡа исгәалашәоит, хықәкы хадас иҳаман ихадоу акы абжьамыжьра, ателехәаԥшцәа зегьы-зегь дырбара ахьӡара. Ателехәаԥшра афактор инанагӡаз ароль дууп, избан акәзар аинформациа ахыҵхырҭас иара заҵәык акәын иҟаз. Анаҩс ауп, Мрагыларатәи афронт иуадаҩу аҭагылазаашьа ианақәшәа, ауаа иргәалашәеит арадиогьы шыҟоу, ишрылшоз ала арадиодкылагақәа рыԥшаарцаз ирышьҭылт. Убас ала, аибашьра нҵәаанӡа ихадоу аинформациа хыҵхарҭаны иҟазаауеит арадио.
Ҳгәыҭҟьа-ԥсыҭҟьо ҳаҟамызт, иҭаҳхуа мамзар иҭаҳамхуа ҳәа ҳҿаԥхьа азҵаара ықәгыламызт. Аус шаҳуц иаҳуан, амала ҳзышьцылахьоу аполитикатә хҭысқәа рхаҭыԥан аибашьра ҭаҳхуан. Атехника аганахьала иаҳамаз алшарақәа маҷын, иаахҵәаны иуҳәоза – ҩ-камерак ракәын иҟаз. Аха ус шакәызгьы, ҳарҿиаратә гәаҳәара дуӡӡан – иаразнак еиҿкаан аҭыхратә гәыԥқәа хәба, дара-дара аҽыԥсахра иазыхиаз. Есыҽны аефирахь ҳцәырҵуан.
Иҟаҳҵоз бзиаӡаны еилаҳкаауан, уи алҵшәақәагьы есыҽны иаҳбон. Аха даҽа ганкахьала, уи ҭакԥхықәра дуӡӡан. Аибашьра, арратә еидысларақәа, ателехәаԥшрала арбара даараӡа иуадаҩуп, уи заанаҵ, ма теориала аҽазыҟаҵашьа амаӡам. Иаҳҳәап, ишԥаҭыхтәу азеиԥш планқәа, ҳар рпозициақәеи, мамзаргьы ҳарбџьархәҭақәа ркоординатқәеи аӷа имбартә еиԥш… Арҭ акәамаҵамақәа ҳарҭ аӡәгьы иаҳимырҵаӡеит. Уи зегьы ҳҵон есыҽны, агхақәагьы, ҳәарада иаҳахьлон. Иаҳҳәап, ԥхынҷкәын 14 рзы иҟалаз атрагедиа ду (уи аҽны, аҳәсацәеи ахәыҷқәеи зҭатәаз, Ҭҟәарчалынтәи Гәдоуҭаҟа иԥырны ицоз авертолиот ашьхаратә қыҭа Лаҭа ианахаԥыруаз ақырҭқәа еихсны иларышьҭит – аред.) аҽны иҟалаз атәы ауаа ирылаҳҳәар акәын. Аинформациа ирласны иҳашьҭындаз ҳәа, иԥшааны ҳрыҿцәажәеит Ҭҟәарчалынтәи иԥрыз аҩбатәи авертолиот иҭатәаз ауаа. Аинтервиу змаҳхыз ауаҩы армаҭәа ишәын, аха уи аамҭазы инаҳацҳауаз аинформациала авертолиотқәа рыҩбагьы рҿы аруаа ҭатәаӡамызт, аҳәсеи ахәыҷқәеи рымацара ракәын иҟаз. Ишәыз амаҭәа ҳахәаԥшыр акәын, аха уи ҳацәцеит.
Аԥсны аиҿкаарақәа зегьы рҟынтә, Аԥсуа телехәаԥшра заҵәык ауп аибашьра аԥҟарақәа инарықәыршәаны аевакуациа мҩаԥызгаз: хымш рыла Аҟәантәи Гәдоуҭаҟа ҳаиасит, ԥшьымш рыла уаҟа иаԥаҳҵеит абаза, убри аамҭазгьы аефир ахь еиԥмырҟьаӡакәа ҳцәырҵуан. Ҽназаҵәык ауп аефир ахь ҳанцәырымҵ – нанҳәа 17 рзы. Убри ҽназаҵәыкгьы ателехәаԥшцәа рзы ирызхымго акы акәны иҟалеит, избан акәзар иҟоу шыҟоу атәы разҳәоз рымамызт.
Абри зегьы ааидкыланы ҳазхәыцыр, иаҳҳәар ҳалшоит, аԥсуа интеллигенциа амилаҭтә телехәаԥшра аԥҵаразы азҵаара анықәдыргылоз, иҟалар зылшо ҳәа рхаҿы иааганы иазхәыцхьан ҳәа. Ателехәаԥшра ҳамамкәа 1992 шықәса ҳнаганы ҳаҟазар, исыздыруам ахҭысқәа рымҩаԥысшьа зеиԥшрахоз, лахьынҵасгьы иҳауаз.
Иахьазы, иуадаҩӡаз аамҭақәа рзы иаԥаҳҵаз архив аҟазаашьазы сгәы ҭынчӡам. Кадрк иадымхаргьы иаҳцәыӡыр, аҭоурых аҿаԥхьа ахара ду ҳадзаауеит, убри азы, сара садгылоит архив аԥхьаӡацыркра аганахьала аусура, анаҩс уи аҳәынҭқарратә архив ахь аиагаразы. Ҩыџьара иҵәаху архив еиҳа еиқәхоит.
Аҳәынҭқарреи Аԥсуа ҳәынҭқарратә телерадиоеилахәыреи хара имгакәа, иаарласны ирыдыкылароуп зыӡбахә ҳамоу аусурақәа ахарџь рзоужьразы аӡбара, аибашьра архив «ахьтәы фонд» аҟнытә сахьакгьы мыӡырц азы.
— Руслан Мкан-иԥа, 1997 шықәса, нанҳәамзазы, шәара ажурналист иаҳасабала Аԥсны раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба Қарҭ иаҭааран шәицын. Уаантәи иҟашәҵон ахҭысҭыԥырбақәа. Иаҳзеиҭашәҳәар ҳҭахын, аефирахь имцакәа инхаз атәы.
— Усҟан Аԥсуа телехәаԥшраҿы аусура нсыжьхьан, уаантәи сцеит 1994 шықәсазы. Анаҩс сҽазыскит аурыс телеканал ОРТ (иахьазы – «Первыи канал» – аред.) акорреспонденттә пункт Аԥсны аартра, уи ашьҭахь ателеканал НТВ Аԥсны иҟоу ахатә корреспондентс аус зуан. Иара убасҟан ауп, Владислав Григори-иԥа Арӡынба сааԥхьаны иансеиҳәа иақәкны ишыҟоу тәылак аҭаара, насгьы уи аныҟәараҿы сара сицзар шиҭаху атәы. Аиашазы, 1990 шықәсазы (нанҳәамза), Владислав Григори-иԥа Асовет Еидгыла Иреиҳаӡоу Ахеилак депутатс дыҟанаҵ раԥхьатәи иҿцәажәара анҭазыҩы инаркны лассы-лассы аҽимадаразы алшара сыман. Убри аамҭа инаркны, аибашьра анцозгьы, аибашьра ашьҭахьгьы, ихадоу иныҟәарақәа зегьы рҟны сицын, 1992 шықәса, цәыббра 3 рзы Москва имҩаԥысыз еицырдыруа аиԥыларагьы уахь иналаҵаны (Владислав Арӡынбеи, Борис Ельцини, Едуард Шеварднаӡеи реилацәажәара – аред.).
Иареи сареи аԥхарра зҵоу, агәрагаратә еизыҟазаашьақәа ҳабжьан, убри азын даҽазныкгьы аныҟәарахь санааиԥхьа, иаразнакала лакҩакрада сақәшаҳаҭхеит, амала сизҵааит – Қарҭ акәзар ҳахьцо ҳәа. Уи аԥхьаҟа, лымҳаҭасла исаҳахьан ахада Қарҭ аҭаара игәы ишҭоу, уи сазҳәазгьы, ари аҩыза аныҟәара Владислав Григори-иԥа мап ацәикразы сиацәажәарц агәра сиргон. Убри зегьы Арӡынба ихаҭагьы изеиҭасҳәеит. Анаҩс, иара исеиҳәеит, ари аиқәшәара аԥшьызгаз Урыстәыла адәныҟатәи аусқәа рминистр Евгени Примаков шиакәу. Уи адагьы, аныҟәара амаршрутгьы уамашәа иубаратәы иҟан: Примаков Шәача дыҟан, Адлертәи аҳаирбаӷәаза аҟнытә аҳәынҭқарра аиҳабыра рҳаирплан ала Гәдоуҭатәи арратә аеродром ашҟа даауан, Владислав Григори-иԥеи хадара ззиуаз аԥсуа делегациеи Қырҭтәылаҟа ргаразы. Ҳәарада, иара аҳәара ҟаиҵаргьы ҟалон, Арӡынба Адлерынӡа дааирц, уаантәи Қырҭтәылаҟа иԥрырц азы, аха иара иҭаххеит абри аҩыза апатуқәҵаратә шьаҿа аҟаҵара.
Арӡынба Қырҭтәылаҟа дышнеиуаз здыруаз зынӡа имаҷҩын. Аҳаирбаӷәазаҿы аҳаирплан антәа, аоператор Мизан Ламиеи сареи ҳауп раԥхьаӡа атрап илыбааз, анаҩс ахада ихьчацәа. Ақырҭуа журналистцәа Примаков Арӡынба дышицу анырба, рыбла иабоз агәра рызгомызт. Дара Примаков заҵәык иакәын иззыԥшыз, убри аҟнытә иҟалаз рзымбатәбарахеит. Ажурналистцәа ҳрыцны аҳаирбаӷәаза аҟнытә, Қырҭтәыла ахада ирезиденциахь амҩа ҳахьынӡақәыз, Арӡынба дшааз шырдыруазгьы, агәра мгакәа исазҵаауан, иааз иара иакәҵәҟьоума ҳәа, насгьы ари аҩыза ҟалашьас иамаз.
Раԥхьатәи аделегациақәа реиқәшәара Примаков далахәын, анаҩс акыраамҭа Арӡынбеи Шеварднаӡеи хаҭа-хаҭала еицәажәон. Рыҩџьагьы ажурналистцәа рахь ианцәырҵ, уаҟа аилыхара ҳәа каамеҭ ыҟан. Еизаз зегьы Шеварднаӡе ирылеиҳәеит, аилацәажәарақәа иахьрыдхалаз азы, урҭ уаҵәы ишрыцҵахо атәы. Исгәалашәоит, уи сара сзаршанхаз: избан Арӡынба араҟа даагылараны дзыҟоу? Уи аганахьала иарбанзаалак аинформациа, Арӡынба иоума, ҳара ҳаума заа иҳамаӡамызт, зегьы ӡбахон аилацәажәарақәа цаноҵы.
Урҭ ахҭысқәа рахь схынҳәуа, Қырҭтәыла дзаҭааи ҳәа азҵаара саназхәыцуа сгәы иснаҭоит абас: иавторитет маҷны дыҟазма уахь данцоз? Ма иреитинг, ихыԥша каҳаны ашьҭыхра дашьҭазу? Мап, ҳәарада! 1997 шықәсазы зегьы иреиҳаз ахьӡ-аԥша иманы дыҟан. Сара еилыскаауеит Владислав Григори-иԥа шаҟа игәнигоз ҳтәыла аҩныҵҟатәи аҭагылазаашьа – ԥшьышықәса ҵуан аблокада ҳҭакызижьҭеи, аибашьраан еиҳа имариан. Ахацәа Аԥсны аҳәаақәа ирхысны џьаргьы изцомызт, аекономика зынӡа икаҳаны иҟан, ас ажәлар анхара даараӡа ирцәыуадаҩын. Абарҭ зегьы рыриашаразы Владислав дрышьҭан амҩақәа – аблокада аркәадаразы, ихадоу аполитикатә позициақәа дырхьамҵакәа. Аполитикатә ҟәышра ааирԥшуан, адгаларақәак дрықәшаҳаҭхон, аҳәаа аҟны иҟоу арежим маҷк еиӷьхап ҳәа, уи инацҵаны атәылагьы аекономикатә ԥсҭазаара шьҭыҵып ҳәа дақәгәыӷны. Ус шакәызгьы, ихаданы иҟаз дацәхьаҵуамызт, ацәаҳәа ҟаԥшь дахысуамызт.
— Иахьазы Аԥсны раԥхьатәи ахатәы телеканал «Абаза-ТВ» шәеиҳабуп. Аканал анаԥҵаз аҽны инаркны иахьанӡа уи аҿиара хәшьарас иашәҭои?
— Гәышьҭыҵра еижьагада исҳәар сылшоит, аефир ахь ҳанцәырҵ – 2007 шықәса, рашәарамза 26 рзы, раԥхьаӡатәи ахҭысҭыԥырба аныҟасҵаз исызцәырҵыз ацәаныррақәа снырит. Аӡәырҩы иаҳԥырхагахап ҳәа рҽазыршәахьан, Аԥсны ахатәы телеканал аԥҵара иаԥсаӡам ҳәа ауаа рхы аҭацалара иаҿын. Исымаз аидеиа абизнесуаҩ Беслан Быҭәба ианидызгала, иареи сареи хаҭалагьы ҳаибаздыруамызт. Иара акызаҵәык ауп дзызҵаа: ателеканал аԥҵаразы, акадртә, арҿиаратә, атехникатә мчхара ыҟоума ҳәа. Сара сзы усҟан ипринципны иҟан аканал аԥсуа кадрқәа рыла аизгара, џьарантәи аӡә дааганы ҳәа акәымкәан. Беслан Быҭәба ифинанстә лшарақәеи, сара сырҿиаратәи, сыпрофессионалтәи контактқәеи ирыбзоураны аԥышәа ду змоу, еицырдыруа ажурналистцәа аусурахь иааҳаԥхьар ҟалон, аха ҳарҭ ус ҟаҳамҵеит. Абар уажәшьҭа 12 шықәса ҵуеит есыҽны аефир ахь ҳцәырҵуеижьҭеи, Аԥсны аинформациа ахыҵхырҭақәа акрызҵазкуа хәҭакҵас. Иаҳҳәап, ҽнак аефир ахь ҳҭымҵыр, уи митәык иаҩызахоит, иҟалеи ҳәа зегьы иаразнак адҵаалара иалагоит. Убри ауп сара қәҿиарасгьы исыԥхьаӡо.
Сара еснагь исыцуп, 1990 шықәсазы Шамиль Хәсин-иԥа Ԥлиа иҟынтә исаҳахьаз абжьгара: «аефир иабсолиуттәу хақәиҭроуп, аефир – хыхьынтәи цензурада сара убыржәы, абраҵәҟьа сызҿу ауп». Ҳара ҳканал иамоу аихьӡарақәа зыбзоуроугьы абри апринцип ақәныҟәара ауп. Уи еснагь, есыҽны, сколлективи, мамзар ҿыц аусура иаҳзаауеи ирызназгоит.
Иахьазы, аканал аҿы аус зуа 95% ажурналистцәа рзанааҭ аҿы раԥхьатәи ахҭысҭыԥырба ахьыҟарҵаз «Абаза-ТВ» аҟны ауп. 12 шықәса рыла, аканал аҟны х-командак рҽырыԥсахит, аха агәыцә есымша инхоит, иахьагьы ҳашәқәа аартуп. Еиҳараҩык аусура ҳәа иаҳзаауаз – ажурналисттә ҵара рымаӡамызт, аха азанааҭ қәҿиарала ишьҭыркааит, рхатә телехәаԥшцәагьы дырҳаит. Арҿиара аус аҟны ажурналистцәа зегьы ирымоуп ахақәиҭра, саргьы зны Шамиль Хәсин-иԥа ишсиҭаз еиԥш.
Ажурналистцәеи сареи ҳаиқәшәоит есышьыжь – апланиорка аҿы, анаҩс ажурналистцәа ахҭысқәа рахь ицоит, урҭ ирыхцәажәоит, иҭырхыз амонтаж азыруеит, аефирахь ирышьҭуеит. Уи зегьы дара ишырбаз, ишеилыркааз еиԥш. Уи апроцесс сара схы алазгалоит, иуадаҩу атема аилкаараҿы ацхырааразы иансыԥхьо мацара. Сара сашьҭахь аредактор, мамзар аиҳабы аматериал усгьы игәеиҭоит ҳәа агәаанагара ажурналист ианизцәырҵлак, иусура ахаҭабзиарагьы лаҟәуеит.
Ажурналист еиликаауазароуп, иара еиԥш ари ахҭыс сара абара зсылымшо, избан акәзар сара уи ахҭыс салахәӡамызт, лабҿаба исымбаӡеит. Убри азы, «Абаза-ТВ» зегьы иреиҳау аихьӡарас исыԥхьаӡоит – ажурналист аҩныҵҟатәи ахақәиҭра иҭара ахьалшаз. Уи, ҳәарада, ишиашоу иадҳәалоуп ажурналист иҭакԥхықәра. Ажурналист иду аҭакԥхықәра аилкаара ицәыӡыр, аредакциахь иааирагьы аҭаххаӡом, избан акәзар уи аилкаароуп аканал аҳаҭыр зкугьы, гәыцәс иамоугьы. Ҳара ҳефиртә политика аӡәы иҭахрақәа ирықәшәо – аиҳабыра роума, аоппозициа роума, ишьақәыргылаӡам. Аиаша заҵәык ауп хадара злоу.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Жьҭаарамза 2, 1992 шықəса рзы иалагеит Аԥсны Аџьынџьтəылатə еибашьраҿы раԥхьатəи аиааира зхылҿиааз Гагра ақалақь ахақәиҭтәразы ажәылара. Жьҭаарамза 6 рзы, Аԥсуа ар Ԥсоу аҳəаа ахаргылара рылдыршеит Аԥсуа бираҟ.
Жьҭаарамза 2, ашарԥазы асааҭ фба рыбжа рзы Гагра иахыкəшаны ицоз ацҳа ԥыржəеит ҳаӷацəа. Амза акы ауха аҳаирплан Су-25-еи, иара убас авертолиотқəа ҩбеи ҳаибашьцəа абомбақəа рыланажьуан. Амза 2, асааҭ 2 рзы ҳархəҭақəа асовнхара ахыбра ргеит. Колхида ахы иақəиҭтəын, анаҩс Гагра ахақəиҭтəразы ицоз ажəылара иацҵан. Усҟантəи аамҭазы имҩаԥысуаз ахҭысқəа игəалаиршəоит Аԥсны Афырхаҵа Шамиль Аӡынба.
"Ишыжəдыруа еиԥш, амацəаз ҳҭакын, ҭагалара аамҭа ааигəахон, фатəыла-жəтəыла, бџьарла еиқəыршəатəын ар. Гагратəи афронт, Гəымсҭатəи афронт ҳаман, ҳрацəаҩӡамызт. Аҳəынҭқарра анапхгара ирыӡбеит Гагра ахы иақəиҭыртəырц, Ԥсоу аҳəаа аҟынӡа инеирц аԥсуа архəҭақəа. Цəыббрамза 30 рзы ҳдəықəлеит, ҳаҽҳармазеит, ҳабџьарқəа ҳкын. Ҩба-хԥа сааҭ ҳаԥшын, аха ашьҭахь мап рҳəеит. Аҽны ажəылара ҟамлаӡеит, адырҩаҽны жьҭаарамза 1 азы ажəылара мҩаԥаҳгарц аԥшьыргеит, ҩба-хԥа сааҭ рнаҩс еиҭах мап ркит", - ҳəа азгəеиҭоит Аԥсны Афырхаҵа Шамиль Аӡынба.
Шамиль Аӡынба излазгəаиҭо ала, акомандаҟаҵаҩцəа ирыдырҵоз адҵа иахыԥомызт, урҭ аԥҟарақəа ирықəныҟəон. Жьҭаарамза 2 рзы адҵа роуит, аҭыԥқəа дырбан, шьыбжьон асааҭ аки ҩбеи рыбжьара жəылара ицарц рарҳəеит, ақырҭцəагьы агəра рымгеит.
"Арҭ ирымоу ахəыҷала иҳалахысуеит, акагь рылшарым ҳəа рыфатə рԥханы ишахатəаз ҳара ҳжəылеит. Уи алҵшəа ижəдыруа ауп. Лазаниа ҳəа ак ҳаман, аҷкəынцəа ашьхараҟынтə еимыхны иааргеит рыбӷа иқəҵаны. Град иаҩызоуп, аха маҷк еиҳа иԥсыҽуп, анаҟə, асы аныҟоу еихсуеит еихсыӷьырц, убри ҳхы иархəаны, снариадқəак ҳаман, Камаз инақəыргыланы, аҭыԥ аҟынтə ҩба-хԥа снариадла ихысуан, нас аҭыԥ ԥсахны даҽаџьарантə аснариадқəа ҭҳарҟьон. Ақырҭқəа убас еиԥш агəаанагара рыман, 5-6 цыра ҳамоуп ҳəа, арахь акала акəын ҳашрылахысуаз. Жьҭаарамза 2 рзы ҳдəықəлеит, хыԥхьаӡарала ҳмаҷын, ҳ-БМП-қəа маҷын, аха тактикак, стратегиак аашьҭыхны, Аԥсуа ар убас ҳхы мҩаԥаҳгеит", - иҳəоит Аԥсны Афырхаҵа.
Ашəаргəындара ҟазшьас излаз ҳаӷацəа ҳаибашьцəа рыгəаӷьра иаршанхон, адунеи зегь рҽеибыҭаны ирыжəлазшəаҵəҟьа ишəеит, шьҭахьҟагьы иԥхьаҵит.
"Абарҭкəа зегьы анырба, ианраҳа, "уауау" рҳəан иԥхьаҵит. Иаҳҿагылазгьы ҟалеит, иҳабашьуазгьы ҟалеит. Ишыжəдыруа еиԥш, хатəгəаԥхарала еибашьуаз ргəыԥ абра иҳамаз напхгара аиҭон Шамиль Басаев, урҭ шьхала иакəшаны рышьҭахьҟала инеины, аԥшыхəратə гəыԥ 80-ҩык рҟынӡа ыҟан рҳəоит, ирыжəлеит, ҳаргьы ҳдəықəлеит, ақырҭқəагьы еижəыланы шьҭахьҟа иԥхьаҵит", - аибашьратə хҭысқəа игəалаиршəоит Шамиль Аӡынба.
Жьҭааарамза 2 рзы, Гагра ақалақь 500-600 метра иалалоны еиԥш, Шамиль Аӡынба ахəра иоуеит, иара убас Адамыр Џьапуа дырхəит. Шамиль излаиҳəо ала, анаҩстəи амшқəа ахəышəтəырҭаҿы имҩасуан.
"Сара сарӷьа напы сызлеибашьуаз хəын. Агоспиталь аҿы ҳшышьҭаз иҳаҳаит амза 6 рзы, Ԥсоу аҳəааҿы Аԥсуа ар неит ҳəа, даара ҳзеигəырӷьаз хҭысуп", - игəалаиршəоит Аԥсны Афырхаҵа.
Шамиль Аӡынба акəылӡтəы техника арота БМП далахəын. Раԥхьа уи напхгара аиҭон Леонид Аҩӡба, аха уи дҭахеит Гагра аҭарцəраан, ихаҭыԥуаҩыс дыҟан Рафаель Амԥар. Убас еиԥш ирацəан агəыԥқəа, аҟəшақəа. Анаҩс Шамиль Аӡынба БМП командаҟаҵаҩыс дыҟан. Убри дақəтəаны дышцоз ауп Ԥсахара дшырхəызгьы.
"Амшын инаркны ашьханӡа ҳара ҳафронт имҩаԥнагоз ажəылара иалахəыз 400-ҩык иреиҳаӡамызт. Уажəы рхыԥхьаӡара рацəазар ҟалап аҳамҭақəа занаршьо, аха раԥхьатəи ажəыларахь ицаз, Гагра иалалаз рацəаҩымызт. Иалкааны исҳəарц сҭахуп ҳҩыза, ҳашьа, Аԥсны Афырхаҵа Роберт Кəарҷиа иӡбахə. Иара илагала, ифырхаҵара Гагра аҭарцəраҿы даара ирацəоуп. Шьҭахьҟа аԥхьаҵра ззымдыруаз хаҵан, "ԥхьаҟа, ԥхьаҟа!" - ҳəа джəылон есымша. Иара дхысуан БМП аҩнуҵҟа. Гагра далаланы, ҩба-хԥа километра аршьаҟауаа раԥхьа дгыланы дцон, ақырҭқəа дырҿаҳауан, дақырҭуаз џьыршьон дара. Дреихсуан, БМП ҭаирхеит, атанк ҭаирхеит, иӷəӷəаны деибашьуан. Нас, иара ихаҭа дҭахеит жьҭаара 2 рзы Гагра амилициа ахьыҟоу авара. Аԥсны Афырхацəа ҳəа ахьӡ змоу ҳааидукылар, афырхацəа рфырхаҵа иакəын Роберт Кəарҷиа", - ҳəа азиԥхьаӡоит Шамиль Аӡынба.
Аиааира ҳзаазгаз ирхыргаз атəы ажəала аҳəара, ақьаад анҵара акырӡа иуадаҩуп. Ублаҿы ицəырҵуа аибашьра ахаҿсахьақəа рагəылаԥшра гəаӷьыуацəоуп, аха аҭоурых дыртəуп, аҭынч ԥсҭазаара аҵакы ҳдыруазарц, уи ахәшьашьа ҳақәшәаларц азы.
"Иҳахҭысыз амшқəа ҳхамшҭроуп. Ҳаҷкəынцəа ршьа каҭəоуп, Аиааира марианы иаҳмоуӡеит. Убарҭқəа ҳрызхəыцыр, ҳтəашьа-ҳгылашьа, ҳцəажəашьа уҳәа рҟны ахааназы иакəым ҳахьӡом. Ԥшӡала, аамҭа бзиақəа ҳԥеиԥшуп ҳəа агəыӷра сымоуп. Ҳаҷкəынцəа рыԥсы ҳазҭаҵаӡом, урҭ рхы ақəырҵеит Аԥсадгьыл, аиашара, аԥшӡара ҟаларц, Аԥсынра еизҳарц, аԥсуа бызшəа ҿиарц азы. Анцəа ду аказы ҳԥишəоит, зқьышықəсала иҭаирхеит миллионла иҟаз аимпериақəа, аҳəынҭқаррақəа. Ҳара ҳаиқəырханы ҳааигазар, аказы ҳԥишəоит, Анцəа иус иара идыруеит, аха ҳара иҟаҳҵаша аус ламысла азнеира ҳдырроуп", - ҳəа азгəеиҭоит Шамиль Аӡынба.
Аԥсны Афырхаҵа Шамиль Аӡынба иҩызцəеи иареи аԥхьа инаргыланы, зшьа ари адгьыл иқəшу рҿаԥхьа ҳхырхəоит, аԥсҭазаара абла иҭаԥшуаз, аха уи зқəашьымхаз Аԥсадгьыл ахьчаҩцəа ргəалашəара наунагӡа ҳгəаҵаҿы иаанхоит. Аиааирақəа еснагь ирзыԥшызааит ҳауаажəлар!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Еицырдыруа кавказҭҵааҩы Гьаргь Ӡиӡариа Аԥсны аҭоурых аҿы даанхеит ҵарауаҩ дук иаҳасабала, насгьы «Ахҩык рысалам шәҟәы» авторцәа дыруаӡәкны. Ҳазҭоу ашықәс азы аҵарауаҩ диижьҭеи 105 шықәса ҵуеит.
Арифа Қапԥҳа
Гьаргь Ӡиӡариа – иналукааша аҵарауаҩ, аҭоурыхҭҵааҩ-кавказҭҵааҩы, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, зыԥсҭазаара зегьы зыԥсадгьыл аҭоурых аҭҵаара иазызкыз. Гьаргь Ӡиӡариа иҭҵаарадырратә усура мацарала акәӡам Аԥсны аҭоурых адаҟьақәа хьтәы нбанла дзырнылаз, 1940-тәи ашықәсқәа рзы Аԥсны ақырҭқәа ахаҵәо ианалага, Гьаргь Ӡиӡариеи, апоет Баграт Шьынқәбеи, аҵарауаҩ Константин Шьаҟрыли ирыҩуеит еицырдыруа «Ахҩык рысалам шәҟәы», уаҟа авторцәа ӷәӷәала ирықәыӡбеит уи аамҭазы Аԥсны иҩмаԥысуаз апроцессқәа.
Аҭоурых азҿлымҳара
Гьаргь Ӡиӡариа диит 1914 шықәса, лаҵарамза 6 рзы, Лыхны ақыҭан. Гьаргь иаб – анхаҩы Алықьса Ӡиӡариа, Нестор Лакоба еиҿикааз анхацәа ргәыԥ «Кьараз» далан. Иан Елизавета (Зиза) Давид-иԥҳа – «Кьараз» иалахәыз, еицырдыруа ареволиуционер Игнати Аҩардан иаҳәшьа лакәын. Гьаргь ԥшьышықәса шихыҵуаз иаб диԥхоит, ахәыҷы ан лымацара длааӡон.
Жәашықәса анихыҵ инаркны Ӡиӡариа аҵара иҵон Гәдоуҭатәи ахәыҷқәа рыҩны-аинтернат аҟны. Анаҩс, 1929 шықәсазы дҭалоит Нестор Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи абжьаратә Ашьхарыуаа рышкол. Уаҟа аҵара иҵонаҵы, азҿлымҳара ӷәӷәа ааирԥшуан аҭоурых амаҭәар ахь, еиҳаракгьы уи ибзоуран ирҵаҩы Алықьса Всеволод-иԥа Фадеев, иара иоуп аҷкәын қәыԥш иабжьызгаз аҭҵаара аус аҟны зегь реиҳа афактқәа шхадароу, убри азы, адокументқәеи, аршаҳаҭгақәеи реидкыларада аҭҵааратә ус амҩаԥгашьа шамам.
Ашкол даналга ашьҭахь, 1934 шықәсазы, Гьаргь Алықьса-иԥа дҭалоит Москватәи аҭоурыхи, афилософиеи, алитературеи ринститут.
Ихатә биографиа аҟны уи аамҭа иазкны абас иҩуеит: «Араҟа сара рҵаҩцәас исыман иналукааша аурыс ҭоурыхҭҵааҩцәа – Иури Владимир-иԥа Готие, Евгени Алықьса-иԥа Космински, Михаил Николаи-иԥа Тихомиров, Сергеи Владимир-иԥа Бахрушин, Исаак Израиль-иԥа Минц, убас егьырҭгьы. Ҳәарада, урҭ анырра ду сырҭеит ҭоурыхҭҵааҩык иаҳасабала сышьақәгылараҿы».
Астуденттә шықәсқәа инадыркны Ӡиӡариа лымкаала дрызҿлымҳан Аԥсны XIX-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых апроблемақәа.
Иреиҳау аҵараиурҭа даналга ашьҭахь, 1939 шықәсазы иара дхынҳәуеит Аԥсныҟа, аусурагьы далагоит академик Марр ихьӡ зху Аԥснытәи аҭоурыхи, алитературеи, абызшәеи ринститут (иахьазы – Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт – аред.) аҟны, раԥхьа – аҭҵаарадырратә усзуҩ еиҵбыс, анаҩс – еиҳабыс. 1953 шықәсазы дҟалоит аҭҵаарадырра аҟәша аганахь ала аинститут адиректор ихаҭыԥуаҩс, 1966 шықәса инаркны иԥсҭазаара далҵаанӡа – аинститут адиректорс дыҟан.
Ӡиӡариа аҭҵаарадырратә усуреи арҵаҩреи еилеигӡон. 1957 шықәса инаркны 1966 шықәсанӡа А.М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи апедагогикатә институт еиҳабыс даман, 1939 шықәса инаркны уаҟа рҵаҩыс аус иуан. Иара иаԥшьгаралоуп аҭоурыхтә факультет аҟны изалагалахаз амаҭәар ҿыц – Аԥсны аҭоурых. 1979 шықәсазы Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет анаԥҵаз, Ӡиӡариа дахагылоит ауниверситет аҟнны Аԥсны аҭоурыхи, археологиеи, аетнологиеи ркафедра, аԥхьарагьы далагоит XIX-тәи ашәышықәса алагамҭеи XX-тәи ашәышықәсеи раантәи Аԥсны аҭоурых иазку алекциақәа ркурс.
«Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариа – аԥсуа ҭоурыхҭҵаара ахыҵхырҭаҿы игылаз дыруаӡәкын. Уи аҭҵаарадырратә хырхараҭа ашьақәгылара мҩаԥысуан имариамыз аҭагылазаашьақәа раан – ипрофессионалтәу амилаҭтә ҵарауаа-аҭоурыхҭҵааҩцәа ыҟамызт, иара убасгьы иҟамызт аҭоурых анҵаратә традициа», – ҳәа иҩуеит Ӡиӡариа изкны, аҭоурыхҭҵааҩы Арвелод Кәыпраа.
«Ахҩык рысалам шәҟәы»
Гьаргь Ӡиӡариа иналукааша ҵарауаҩын, дпатриот дуун. Аԥсуа интеллигенциа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы реиԥш, Ӡиӡариагьы хьаас иман, Нестор Лакоба данԥсы инаркны Аԥсны имҩаԥысуа иалагаз апроцессқәа – ареспублика ақырҭуара аларҵәаразы аҽазышәарақәа, ашколқәа рҿы аԥсуа бызшәа аҵара азин амхра, залымдарала ишьақәгылаз акадртә политика – аԥсуа милаҭ ахаҭарнакцәа зегьы рзы ашәқәа реиҳарак аркын.
1947 шықәсазы Гьаргь Ӡиӡариеи, еицырдыруа апоет Баграт Шьынқәбеи, аҵарауаҩ-кавказҭҵааҩы Константин Шьаҟрыли Асовет Еидгыла абольшевикцәа ркоммунисттә партиа Ихадоу акомитет ашҟа ирышьҭуеит асалам шәҟәы. Ашәҟәы авторцәа инҭкааны Аԥсны иҟоу аҭагылазаашьа иахцәажәеит, аҳәынҭқарра иреиҳаӡоу аиҳабырахь аҳәара ҟарҵеит уи рыхшыҩ азыршьҭырц.
Иара убасгьы, асалам шәҟәы аҟны иарбан абарҭ апроблемақәа – аԥсуа школқәа рхырхарҭа аԥсахра, ашколхәыҷкәа рҵаратә процесс ақырҭуа бызшәахьы аиагара, аԥсуа школқәа рхыԥхьаӡара аркьаҿра, аҭыԥантәи атопонимика ақырҭшәахь аиагара, аԥсуа литература атәамбара, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа раԥҵамҭақәа ркьыԥхьраҿы аԥынгылақәа рыҟаҵара, иреиҳаӡоу апартиа анапхгараҿи, еиуеиԥшым аиҳабырақәеи рҿы аԥсуаа рыҟымзаара, уи аамҭазы аиҳабыратә ҭыԥқәа рахь Қырҭтәылантәи ауаа раагара, иара убасгьы, Аԥсныҟа нхара ҳәа хыԥхьаӡара рацәала Қырҭтәылантәи ауааԥсыра раагара.
Ари асалам шәҟәы арҭҟәаҵга аныԥжәо еиԥш аеффект аман, уи авторцәа акритика ӷәӷәа рызуын.
«Асалам шәҟәы авторцәа рахьырхәразы аусура нап аркын – Ихадоу акомитет иҵабыргым аинформациа азнагареи, аԥсуа партиатә еиҿкаара ахара ақәыжьреи азы ҳәа урҭ ахара рыдҵан. Иара убасгьы аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы асалам шәҟәы авторцәа, «абуржуазтә националистцәеи», «афашистра аазырԥшуа аелементқәеи» ҳәа ахьӡқәа рыҭан. Убас иҟан 1953 шықәсанӡа», – ҳәа азгәаҭоуп Олег Бӷажәбеи, Станислав Лакобеи еиқәдыршәаз «Аԥсны аҭоурых – ижәытәӡатәиу аамҭақәа индаркны иахьанӡа» ҳәа захьӡу ашәҟәы аҟны.
Арвелод Кәыпраа иазгәеиҭоит, ари асалам шәҟәы Гьаргь Алықьса-иԥа иԥсҭазаара анырра анамҭар залымшоз – акыраамҭа аҵарауаҩ ҭынч аусуреи анхареи азы аҭагылазаашьа имамызт.
«Аматериалтә уадаҩрақәеи, аморалтә-психологиатә қәыӷәӷәарақәеи ихигон. 1956 шықәсанӡа ԥшьҩык ахшара ахьыҟаз иҭаацәареи иареи апединститут азеиԥшнхарҭа иатәыз уадак аҟны еицынхон. Зыӡбахә ҳамоу асалам шәҟәы ашьҭахь, Гьаргь Ӡиӡариеи, Баграт Шьынқәбеи, Константин Шьаҟрыли акыр икыдырцало иалагеит. Гьаргь Алықьса-иԥа 1949 шықәса алагамҭазы апединститут аҟны иусура дамхын, «аполитикатә гәрамгара» ҵаҵӷәыс иҟаҵаны. Анаҩс иаахҵәаны ҩынтә иарҳәахьан азеиԥшнхарҭа ауада аанижьырц. Уи мап ацәикыр, «апрокуратура ашҟа аус шьҭхоит» ҳәа дыхҭакны диман аинститут адиректор Р. Цулукиӡе», – ҳәа иҩуеит Кәыпраа.
Аҵарауаҩ, аҳәынҭқарратә усзуҩ
Гьаргь Ӡиӡариа 400 инареиҳаны аусумҭақәа дравторуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы – 150 ҭҵаарадырратә усумҭа, 50 монографиа.
Аҵарауаҩ Ӡиӡариа абри аҩыза иҟазшьарбага кьыԥхьын агазеҭ «Аԥсны Жәлар рпартиа» аҟны, 1999 шықәса, лаҵарамза 4 рзы: «Зоура зыҭбаара ыҟаз, изыԥшныз, Гьаргь Ӡиӡариа иусуратә стол, есқьынагьы ашәҟәқәеи, адокументқәеи, анапылаҩырақәеи рыла иҭәыз дахатәан ижәҩахыр ҭбааӡа, имаха-ишьаха шыӷәӷәаз убаратәы иҟан, дынҿаԥхаҿаччоз – игәы шыразыз иныԥшуан. Икабинет иааҩналоз зегьы дырхаҵгылон. Иҭаауаз иколлегацәа рацәажәара бзиа ибон, зны-зынла икабинет аҟны днеиааиуа ацәажәара бзиа ибон. Иҿыцу акы аԥшьызгоз – игәы шьҭызхша ажәа ҟәандақәа иеиҳәон, ихәарҭам шьаҿак ҟасҵап ҳәа згәы иҭазкыз – убас ҟаҵатәым ҳәа агәра ииргон».
Ӡиӡариа – XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса актәи аԥшьбараки раантәи Аԥсны аҭоурых азы ихатәроу специалистын. Иара иҭҵарадырратә усумҭақәа ахрестоматиатә ҵакы рымоуп, аҵарауаа рыбжьара азхаҵара роухьан.
«Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариа – XIX ашәышықәсазы иҟаз Аԥсны ауаажәларра рсоциалтә еилазаашьа шьақәзыргылаз, иҭызҵааз раԥҳьатәи ҵарауаҩын. Иара инарҵауланы иҳадигалоит XIX ашәышықәсазы Аԥсны асоциалтә субиектқәа зегьы рсоциалтә хаҿсахьеи, урҭ ирымаз ауаажәларратә ҭагылазаашьеи», – ҳәа иҩуеит Арвелод Кәыпраа.
1866 шықәсазтәи Лыхнытәи ақәгылара иазку аусумҭа аҵарауаҩ иҩуан Ихадоу акомитет ашҟа инашьҭыз асалам шәҟәы ахҟьа-ԥҟьақәа раантәи иуадаҩӡаз аамҭақәа рзы. Ақәгылара зыхҟьазгьы аурыс чынуаа хшыҩзышьҭрада Аԥсны имҩаԥыргоз аполитика ауп: аԥсуаа рменталитет аҷыдарақәа азгәамҭакәа, ирылырҳәеит аҳратәратә зин (азинтә еизыҟазаара асистема, анхаҩы дызқәынхоз адгьыл зтәыз иахь имаз ахьыԥшра – аред.) шахҳәоу атәы. Аха Аԥсны иҟаз аҭагылазаашьа Урыстәыла еиԥшымызт, араҟа ианакәызаалак атәра ыҟамызт, уи азоуп анхаҩцәа агәырӷьара ахаҭыԥан агәеибакра зрызцәырҵыз, избан акәзар дара ихьыԥшым уаауп ҳәа рхы рыԥхьаӡон. Насгьы, ари аҩыза алаҳәара аҭауадцәагьы иргәамԥхеит: ашәҟәынҵа аҿы урҭ «атәцәа» рыман ҳәа иарбан.
Аҵарауаҩ иусумҭа «Аԥсны 1866 шықәсатәи ақәгылара» ҭыжьын 1955 шықәсазы. Уи ашәҟәы – Ӡиӡариа раԥхьатәи иҭҵаарадырратә монографиан, аҭҵаарадырратә дунеи аҟны ахьӡ-аԥша изҭаз.
«Амҳаџьырреи Аԥсны XIX-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых апроблемақәеи» ҳәа хьӡыс измаз Гьаргь Алықьса-иԥа имонографиа, ҳәара аҭахума, иналукааша усумҭоуп, аспециалистцәа ишазгәарҭо ала, уи «XIX-тәи ашәышықәсазы Аԥсны иахнагаз арыцҳара ду, Кавказтәи аибашьраҿы иҭахаз зегьы рзы баҟаҵас иҟоу ашықәснҵоуп». Аусумҭа шьаҭас иамоуп хыԥхьаӡара рацәала адокументқәеи, амемуарқәеи, еиуеиԥшым ақалақьқәа (Аҟәа, Москва, Ленинград, Қарҭ, Краснодар) рархивқәа рыҟны автор аус здиулаз.
Аԥсны аҭоурых аҭҵаараҿы даҽа лагала дуны иҟоуп Гьаргь Ӡиӡариа ифундаменталтәу имонографиа «Ареволиуциа ҟалаанӡатәи аԥсуа интеллигенциа ашьақәгылара» ҳәа хьӡыс измаз. Ари аусумҭа аҟны автор иаҳирдыруеит Аԥсны ауаажәларратәи, аполитикатәи аԥсҭазаара анырра ду азҭаз аԥсуа интеллигенциа иналукааша ахаҭарнакцәа. Ари аусумҭа азы 1980 шықәсазы Гьаргь Ӡиӡариа ианашьан Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа.
Гьарь Ӡиӡариа иналукааша ауаажәларратә, аҳәынҭқарратә усзуҩын. 1957-1959 шықәсқәа рзы Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Ахеилак Апрезидиум ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩс дыҟан, 1975 шықәса инаркны иԥсҭазаара далҵаанӡа – Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩыс. Хынтәны Асовет Еидгыла Иреиҳаӡоу Асовет депутатс далырххьан.
«Асқьала ныжьны амшын инхылазшәа»
Гьаргь Ӡиӡариа иԥсҭазаара зегьы аҭҵаарадырреи ауаажәларратә усуреи ишадҳәалаз иҭаацәара акыр ирныруан, урҭ рзы аамҭа аԥшаара ицәыуадаҩын. Гьаргь Алықьса-иԥа Ӡиӡариеи иԥшәмаԥхәыс Ольга Александр-иԥҳа Гьериеи ирымын ԥшьҩык ахшара: рыԥҳа Аннета, нас хҩык рԥацәа – Асҭамыр, Гәдиса, Адгәыр.
Аҵарауаҩ иҷкәын – асахьаҭыхҩы Адгәыр Ӡиӡариа иаб дигәаларшәо абас иҩуеит: «Саб ашьыжь аусурахь дандәықәлоз, сан агәашә аҟынӡа днаскьалгон, имаҭәа даҽазныкгьы амаҭәарыцқьагала днахыс-аахысуан. Убасҟан иара санихәаԥшуаз ацәанырра соуан, аӷба асқьала ныжьны, амшын инхылозшәа».
Аҭаацәараҿы Гьаргь Алықьса-иԥа инапы злакыз аҭҵаарадырратә, ауаажәларратә усура ихадоу акы акәны ирыԥхьаӡон.
«Ҳарҭ уамашәа иаҳбомызт, ҳаб аусура аҟынтә данаалак, дышиашоу икабинет ахь аусура ҳәа данцоз, – игәалашәоит иҷкәын. – Нас иансызҳа ашьҭахь оуп ианеилыскаа, аинститут аҟны директорс дахьыҟаз аусуреи, иҭҵаарадырратә усуреи акы акәны ишыҟамыз. Аҭҵаарадырра аҵыхәтәанынӡа ихы азкын, аусураҿы дызхьымӡоз хаирҭәаауан аҩны, мамзар џьара амҩа дахьықәу, иара убасгьы ԥсшьара ҳәа џьара дызцозаргьы инапылаҩырақәа ицын. Сара сакәзар, инакәызаалак ибзианы еилыскаауан, саб акыр зҵазкуа аус дшаҿу, уи аус зегь амҽхакны ишыҟоугьы. Ҳара – иҭаацәа гәакьагьы уи ҳзацлабуамызт. Аиашазы, ҳацлабып ҳәагьы ҳгәы иҭамызт, избан акәзар еилаҳкаауан, ауаҩы иԥсҭазаараҿы абзазаратә комфорти, зегь рыла еиқәышәшәо аҟазаареи шракәым зегь реиҳа ихадоу, иҟоуп еиҳа аҵакы змоу ахықәкқәа».
Аҩнытәи, абзазаратәи усқәа рзы аҵарауаҩ аамҭа шамахамзар имаӡамызт, амала урҭ иҽырзикуазаргьы, ихы аԥсы аиршьарц азы акәын. Иҭаацәара рзы аамҭа рацәа шимамызгьы, Гьаргь Ӡиӡариа ибзиаӡаны еиликаауан ихәыҷқәа аҵара бзиа рыҭара ихадоу акы акәны ишыҟоу.
«Ҳаб ҳара ҳзы илшо зегь ҟаиҵон, – иҳәоит Адгәыр Ӡиӡариа. – Агазеҭқәеи ажурналқәеи зегьы ылиҩаауан. Ахәыҷқәа рзы ашәҟәеизгақәеи, арадиодкылагеи, арҳәагеи, уи иаго апластинкақәеи, уи аамҭазы ҿыц ицәырҵны иҟаз – аԥсуа жәлар ансамбльқәа рықәгыларақәа зныз, аҩны иҳаман.»
Ӡиӡариа иҭаацәара ду џьара ԥсшьара ацаразы алшара рымамызт, еиҳараӡак ԥсшьараҳәа Лыхныҟа ицон.
Аҵарауаҩ иҷкәын игәалашәоит иара даныхәыҷыз бзиа ишибоз иаб изеиҭеиҳәоз ажәабжьқәа: «Саб дышқәыԥшӡаз иаб диԥхеит. Аинтернат аҟны аҵара иҵон. Аԥхын ԥсшьара ҳәа аҩныҟа, ахәыҷқәа ахьырацәаӡаз данаауаз, ҳанду ахьшьцәа дрыцҵаны ашьхаҟа длышьҭуан. Сара даараӡа бзиа избон ашьхара иазкны ажәабжьқәа ансзеиҭеиҳәоз. Саб ибзиаӡаны ихатәы бызшәа идыруан, иара убасгьы идыруан ахьшьцәа, мамзар ашәарыцаҩцәа рбызшәа ҳәа изышьҭоу – уажәы уи иахьыӡҵәҟьоу сгәалашәом».
Аҵарауаҩ ду, апатриот Гьаргь Ӡиӡариа иԥсҭазаара далҵит 1988 шықәсазы, иԥшәмаԥҳәыс лыдунеи лыԥсахижьҭеи 26 мшы ааҵуаны. Иҳаҭгәын гылоуп Лыхнашҭа – иқыҭа гәакьа Лыхны ихьӡырҳәагоу аҭоурыхтә шҭа ду аҟны.
2004 шықәсазы иаԥҵан Гь.А. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа, уи аҭҵаарадырра аҟны аихьӡара дуқәа змоу иранашьахоит. Иара ихьӡ рыхҵоуп Аԥсны ақалақьқәа рҟны амҩа дуқәа, лассы-лассы еиҿкаахоит ихьӡ зху аҭҵаарадырра-практикатә конференциақәа. 1995 шықәсазы аҳәынҭеилакы «Аԥснеимадара» иҭнажьуеит аҵарауаҩ ихаҿсахьа зну иҷыдоу апошьҭатә марка, 2014 шықәсазы – Гьаргь Ӡиӡариа 100 шықәса ихыҵра иазкны иҭыжьын аиубилеитә ԥсар.


18.09.2018
Цәыббрамза 17 рзы Аҧсны Ахада Рауль Хаџьымба Аџьынџьтәылатә еибашьраҟны Аиааира агара 25 шықәса ахыҵра Амш азгәаҭара аҽазыҟаҵара иазку Акомиссиа аилацәажәара мҩаҧигеит.
Аиԥылара алагамҭазы Ахадеи Акомиссиа алахәцәеи Аҧсны аҧыза-министр Геннади Гагәылиа минуҭктәи аҿымҭрала дыргәаладыршәеит.
Аилацәажәара иалахәыз цәыббрамза 25 рзы имҩаҧысраны иҟоу аныҳәатә усмҩаҧгатә "Аиааиргаҩцәа Реизара ду" амҩаҧгара иазку аиҿкааратә зҵаарақәа ирылацәажәеит.
Акультуреи аҭоурых-культуратә ҭынхеи рыхьчаразы аминстр Ельвира Арсалиа илҳәеит аусбарҭа цәыббрамза 26 рзы имҩаҧысраны иҟоу Аҧсны Аџьынџьтәылатә еибашьраҟны Аиааира агара 25 шықәса ахыҵра иазку асахьақәа рцәыргақәҵа аартра ишазхиоу.
Аҟәа Администрациа Ахада ихаҭыҧуаҩ Леон Кәарҷиа Ахада иҟынӡа инеигеит аҳҭнықалақь анапхгара Аҟәа ахақәиҭтәра Амш иазку аныҳәатә усмҩаҧгатәқәа ишрызхиоу.
Цәыббрамза 29 рзы Очамчыра ақалақь аҟны имҩаҧысуеит Аҧсны Аџьынџьтәылатә еибашьраҟны иҭахаз рбаҟа аартра.
Арратә парад иалагаанӡа цәыббрамза 30 рзы Ахақәиҭра ашҭа иқәсраны иҟоуп Аџьынџьтәылатә еибашьра аветеранцәа, иазгәеиҭеит аҳәынҭқарра Ахада аилацәажәараҟны:
"Аибашьра аветеранцәа ашҭа иқәсуеит арратә парада иалагаанӡа. Дара роуп аиааира згаз, убри аҟнытә раҧхьа дара ықәсуеит. Урҭ инарышьҭагыланы, асааҭ 11 рзы рҿынархоит ашьаҟауаа, атехника, авиациа".
Аџьынџьтәылатә еибашьра аҳәса-аветеранцәа р-Ассоциациа Ахантәаҩы Лариса Ҭарба аилацәажаәара иалахәыз адырра рылҭеит акциа "Ҧсразқәым аполк" иалахәхараны ишыҟоу зқьи бжаки рҟынӡа ауаа. "Ҧсразқәым аполк" Ахақәиҭра ашҭа иқәсуеит апарад анхыркәашахалак иаразнак.
Аҭҵаарадырреи аҵареи рминистр ихаҭыҧуаҩ Медеиа Ченгелиа аилацәажәараҿы илҳәеит ашколхәыҷқәа рколоннақәак Ахақәиҭра ашҭа ақәсра ишазхиоу арратә паради "Ҧсразқәым аполки" анықәслак анаҩс.
Аҳәынҭқарра Ахада аилацәажәара иалахәыз ҷыдала иазхьаирҧшит ашәарҭадара азҵаара. Иақәнагоу ауснагӡатәқәа рзықәыргылоуп Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра, Аҳәынҭқарратә Шәарҭадара Амаҵзура, Аҳәынҭқарра ахьчаратә маҵзура, азинхьчаратә усбарҭақәа аус рыцуразы Ахада Иабжьгаҩ Леонид Ӡаҧшьба иаиҭо ахылаҧшрала.


Агазеҭ «Аԥсны» аколлектив аигәырӷьеит аредактор хада ҿыц урҭ аус рыцызуа рхыԥхьаӡара аҟынтәи дахьыҟаҵоу
Аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Индира Аҩардан агазеҭ «Аԥсны» аколлектив дыдлырдырит аредактор хада ҿыц Владимир Қапба.
Аԥсуа газеҭ аредакторс Владимир Қапба иҟаҵаразы ақәҵара аԥыза-министр Леонид Лакербаиа инапы аҵаиҩит абҵарамза 23 рзы. Владимир Қапба иара убасгьы Аԥсны Ажурналистцәа Реидгыла ахантәаҩыс дыҟоуп.
«Владимир Қапба шәара акыр аамҭа аус шәыциуеит. Уи дпублициступ, зус бзианы издыруа уаҩуп. Агәраганы сыҟоуп шәара ишшәзыманшәалахо аус ицура, избанзар уи даара ибзианы идыруеит ишәымоу ауадаҩрақәа, рыӡбашьагьы дақәшәоит», - лҳәеит Аҩардан агазеҭ аколлектив данырԥылоз. Уи лажәақәа рыла анапхгаҩы иагьа адырра ҵаула, аԥышәа имазаргьы аколлектив идымгылар иусураҿы алҵшәа бзиақәа зыҟалом.
Уи аамҭазы аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ агазеҭ аредакторс иҟаз Борис Ҭыжәба иҭабуп ҳәа иалҳәеит, уи лажәақәа рыла иара акры шықәсы рыҩнуҵҟа қәҿиарала анапхгара азиуан.
«Агазеҭ «Аԥсны» авторитет есымша иҳаракны. Ари атәыла анапгхара ркьыԥхьтә органуп, аха «Аԥсны»- жәлар ргазеҭ ауп, уа иаарԥшызароуп ажәлар рыԥсҭазаара, урҭ рыпроблемақәа, реихьӡарақәа,- лҳәеит Индира Аҩардан.- Ҳтәылаҿы агазеҭқәа рацәоуп, аха урҭ рыбжьара иҟоуп цәгьарада егьыҟамшәа атәылаҿы уаҳа акгьы змыҩуа. Агазеҭ «Аԥсны» апроблемақәа ирылацәажәо есымша иазааҭгылон аихьӡарақәа, ауадаҩрақәа рыӡбаразы иҟаҵатәу ашьаҿақәа аннаҵон».
Аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ дшақәгәӷуа лҳәеит агазеҭ аусзуҩцәа ирылшо зегь шыҟарҵо агазеҭ аҳаҭыр ашьҭыхразы.Уи агәра длыргеит атәыла анапхгара аматериалтә-техникатә база аиӷьтәразы ацхыраара шыҟанаҵо.
Индира аҩардан аредактор хада ҿыц ақәҿирақәа изеиӷьалшьеит иусураҿы.
«Ҳара ҳгазет ҳтәылазы аҭоурыхи аҵак дуи амоуп,- иҳәеит Борис Ҭыжәба.- мызки бжаки раԥхьа аусура ааныжьразы арзаҳал анызҩы ашьҭахь атәыла аиҳабыра ахантәаҩы саниҿцәажәоз ҩ-кандидатурак рыхьӡ сҳәеит аколлеектив ргәаанагара еилкааны. Сара иҭабуп ҳәа расҳәоит ҳара ҳгәаанагара рыдкыланы аредактор ҿыц аколлектив ахыԥхьаӡара аҟынтәи дахьалырхыз. Агазеҭ аус ззымдуруа ауҩ ҿыц изы иуадаҩхон уи ацҵара».
Уааанӡа редакторс иҟаз арадактор ҿыц изеиӷьешьеит ақәҿиарақәа, иара убасгьы дышгәӷуа иҳәеит жәлар ргазеҭ еиҳагьы шеиӷьхо ала.
Владимир Қапба иҭабуп ҳәа реиҳәеит иҳаракны ихә ахьыршьаз, иагьазгәеиҭеит агазеҭ аҿы апроблемақәа шмаҷым. Аха ари аколлектив аҿы аус зуеижьҭеи ҩажәижәаба шықәса ҵуеит, сгыӷуеит иҳалшо зегь шыҟаҳҵо аусура аиӷьтәразы,- иҳәеит иара.


Аԥсны акоронавирус макьана уаҩы идбалаӡам, ауаа ари аҿкы рацәыхьчаразы аусқәа мҩаԥгоуп: аҵаратә усбарҭақәа аркуп, аспорттә, акультуратә-массатә усмҩаԥгатәқәа аԥыхуп.
Аԥсны аус руеит акоронавирус аламырҵәаразы аусбарҭабжьаратәи аҳәаақәҵаратәи аштабқәа. Иахьатәи амш азы атәылаҿы аӡәгьы идбалам COVID-19.
Ашьапылампыл асразы адунеитә чемпионат ConIFA-2020 мҩаԥысраны иҟан Аҩадатәи Македониа ҳазҭоу ашықәс, лаҵарамза 30 инаркны рашәарамза 7 рҟынӡа.
Афымцамч аарышьҭуан жәабранмза алагамҭа инаркны, абри аамҭа иалагӡаны Аԥсны иаиуит 198,3 миллион киловатт-сааҭ.
Хәажәкыра 22 рзы имҩаԥысыз Аԥсны ахада иалхрақәа рҟны аиааира игеит Аоппозициатә блок аԥхьагыла, Жәлар реизара адепутат Аслан Бжьаниа.
Иацы Владимир Путин иазгәеиҭеит ҿыц Аԥсны ахадас иалху Бжьаниа аус ицура дшазыхиоу "Аԥсныи Урыстәылеи реизыҟазаашьақәа ԥхьаҟагьы рырӷәӷәара аганахьала".
Ахада имаҵура аҵагылара ацеремониа азакәан инақәыршәаны имҩаԥысроуп Алхратә комиссиа хада аихшьаалатә ԥкаанҵа анапаҵаҩра анымҩаԥнагалак инаркны 30-тәи амш азы.
Аԥсны Алхратә комиссиа хада хәажәкыра 24 рзы ахада иалхрақәа рофициалтә еихшьаалақәа ҟанаҵеит. Аԥсны ауааԥсыра атәыла ахадас далырхит Аслан Бжьаниа.
Акоронавирус иахырҟьаны Урыстәыла акраамҭа зҵәахра ауа аалыҵ ауааԥсыра рҟны аҭахра ахьеиҳахаз азы асеиԥш аԥкра алагалоуп.
Иофициалтәым аихшьалақәа ҟаҵан хәажәкыра 22 ауха, акандидатцәа рыштабқәа рҟны. Иааидкыланы алхрақәа рҟны рыбжьы рҭиит 95109-ҩык ауааԥсыра.


АҞӘА, лаҵара 11 - Sputnik, Сырма Ашәԥҳа. Лаҵарамза 7-8 рзы Ҭырқәтәылатәи аԥсуа делегациа усутә визвитла Нхыҵ-Кавказтәи Ареспубликақәа - Ҟабарада-Балкариеи Ҟарачы-Черқьесиеи ирҭааит.
Аделегациа аилазаараҿы иҟан: Сҭампыл иеиҿкаау Аԥсуа культуратә хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба, Сҭампылтәи аԥсуаа рхеидкыла аиҳабы Шамил Ешба, Аԥсуа федерациа алахәыла, Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза жәлар рконгресс Ҭырқәтәылатәи аҟәша аиҳабы ихаҭыԥуаҩ Ведаҭ Меқьер, Ҭырқәтәыла иҟоу Аԥсны ахаҭарнак Вадим Ҳаразиа, ахаҭарнак ицхырааҩ Асҭамыр Багаҭелиа.
Аделегациа Нхыҵ Кавказ рыҟазаара атәы хықәкыс иамази, уи шаԥшьгахази ртәы дазааҭгылеит Вадим Ҳаразиа.
"Аԥсуа-абаза жәлар рконгресс ҵыԥх Аԥсны ианымҩаԥысуаз еибабеит Нхыҵ-Кавказынтәи иааз ҳашьцәеи дареи. Еилыркааит Нальчики Черқьесски ахеидкыларақәа шыҟоу, урҭ реиҳабацәеи дареи еицәажәеит апҳьаҟа аимадара рыбжьарҵарц азы. Володиа Ԥшьеноков напхгара азиуеит автономтә аиҿкаара Кавказ ажәларқәа ркультуреи рҭоурыхи рыҭҵааратә центр "Абаза", Ҟабарда-Балкариа Ареспублика акультуратә фонд иахәҭаку амилаҭтә культуратә центр "Аԥсны" еиҳабыс дамоуп Қацәба-Куҷаԥшьева Инга, Черқьесск ақалақь аҿы аԥсуа-абаза жәлар рыҿиара иазку Жәларбжьаратәи аидгылара "Алашара" напхгара аиҭоит Мураҭ Муков", - иҳәеит Вадим Ҳаразиа.
Ҭырқәтәыла иҟоу аԥсуа хеидкылақәеи Нхыҵ-Кавказтәи ахеидкылақәеи аусуреи, аиҩызареи, аиашьара аҳәаақәа рырҭбаареи рзы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵарц аицәажәара мҩаԥыргеит.
"Сара мызкы аԥхьа Нальчики Черқьесски сыҟан, аилацәажәара арыцхә азгәаҭан усҟан лаҵарамза 7-8 рзы ҳәа. Наҟгьы-арахьгьы аимадара бжьаҵаны, аиқәшаҳаҭра хбызшәакны - аԥсышәала, урысшәала, ҭырқәшәала иахәаԥшны, иҭҵааны, аус адуланы еиқәыршәан", - иҳәеит Ҳаразиа.
Ҟабарда-Балкариа иҟоу Кавказ ажәларқәа ркультуреи рҭоурыхи рыҭҵаара ацентр "Абаза" анапхгаҩы Владимир Ԥшенокови, Ҟабарда-Балкариа Ареспублика акультуратә фонд иахәҭаку амилаҭтә культуратә центр "Аԥсны" анапхгаҩы Инга Қацәба-Куҷаԥшьевеи, Ҭырқәыла иҟоу Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысбеи аусеицуреи аиҩызареи рзы аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит.
Адырҩаҽны, Черқьесск ақалақь аҿы аԥсуа-абаза жәлар рыҿиара иазку Жәларбжьаратәи аидгылара "Алашара" анапхгаҩы Мураҭ Мукови Ҭырқәтәыла иеиҿкаау Аԥсуа федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысбеи убри аҩыза аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит.
"Ҭырқәтәылеи Нхыҵ Кавкази иҟоу ҳажәларқәа рыбжьара аимадара абжьаҵара, аусеицура арӷәӷәара, аԥсуа-абаза жәлар ркультура адырра, адгылара, арҵаулара, асоциалтә етнос ахьчара уҳәа аиқәшаҳаҭраҿы иану азгәаҭақәа маҷым. Зегь раԥхьа иргыланы аҿар реибабара, аспорт, акультура, аҵарадырра уҳәа иззааҭгылоу азҵаарақәа рацәоуп, хымԥада аԥхьаҟа уи аҿиара аиуроуп. Иааидкыланы ахәҭаҷқәа жәаба ыҟоуп, гәахәарыла ирыдкылан, ажәлар рацәа еизеит, ныҳәа ҳасабла имҩаԥысит Нальчикгьы, Черқьесскгьы", - азгәеиҭеит Вадим Ҳаразиа.
Ҭырқәтәылантәи инеиз аделегациа Нальчик иҟаз ацентрқәа зегьы ирыдыркылеит. Иара убас, Черқьесскҟа ианцоз иаҭааит Аԥсны Афырхаҵа, аинрал Сулҭан Сосналиев иҳаҭгәын. Ельбурган араион аҟны еицырдыруа абаза поет Кьерим Мыхца 70 шықәса ихыҵра иазкыз агәаларшәаратә хәылԥазы иалахәын.
"Уаҵәы, лаҵара 12 рзы, Сҭампыл еиҿкаахоит Аԥсуа Федерациа аилатәара. Саргьы ааԥхьара сымоуп, салахәхоит, ҳазлацәажәаша, иҳәаақәаҳҵаша аусқәа ҳамоуп. Нхыҵ-Кавказынтәи аделегациа Ҭырқәтәылаҟа ааԥхьара рымоуп, зыӡбахә сҳәаз ахеидкылақәа реиҳабацәа ҳарзыԥшуп, инарҭбааны ҳаилацәажәаны, аус аԥхьаҟа ацҵара ҳгәы иҭоуп", - азгәеиҭеит Вадим Ҳаразиа.
Нхыҵи-аахыҵи, нырцәи-аарцәи инхо ҳаиашьаратә жәларқәа реигәныҩра, реимадара, русеицура, хымԥада, алҵшәа бзиа аимурц залшом. Жәытә аахыс ишьҭаҵаз ауасхыр аҽахьарӷәӷәо зеиӷьыҟам ауп. Агәыӷра ыҟоуп, аилацәажәарақәа цоит, адунеи аҿы иҟоу аԥсуа-абаза жәлар рхылҵшьҭрақәа ахьынхо атәылақәа зегьы рахь аимадаратә цҳақәа бжьаҵахап ҳәа.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа атәыла анаплакыҩцәеи амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәеи рԥылараан адырра ҟаиҵеит Аԥсны ауаа мҵазырсуаз ацәгьоуцәа шасыс иргаз роужьразы иааидкыланы миллиард мааҭ инареиҳаны ишазыҳәоз, абри атәы аанацҳауеит ахада ипресс-маҵзура.
Аиԥылараан Бжьаниа иҳәеит ауаажәлари аҳәынҭқарреи ацәгьоурақәа рацәыхьчаразы уаанӡа иаҳамбацыз ашьаҿақәа рынагӡаразы аамҭа шааиз.
"Ацәгьоурақәа уаҩы ишимбац ирызҳаит, ари апроблема аӡбаразы ҳамчқәа зегь еидаҳҵароуп. Абри аус аҟны даара ҳшәықәгәыӷуеит", - иҳәеит Аслан Бжьаниа, анаплакыҩцәа рахь ихы нарханы.
Убри аан ахада иазгәеиҭеит атәыла аиҳабыра ибзианы ишеилнакаауа абизнес ала мацара апроблемақәа зегьы рыӡбара шалымшо.
Бжьаниа иҳәеит зегьы раԥхьа игылоу азакәанқәа рықәныҟәареи ауааԥсыра ршәарҭадара алыршареи шракәу.
"Аҳәынҭқарра, раԥхьаӡа иргыланы, уи азин ауп", - иҳәеит ахада.
Атәыла ахада дырзааҭгылеит абизнесгьы злахәхар алшо игәҭакқәак ҳәа аанацҳауеит апресс-маҵзура.
Бжьаниа иара убасгьы ауааԥсыра рымҵарсрақәа рзы иҟоу астатистика азеиԥш хыԥхьаӡарақәа ааигеит.
"Ҷыдала иаагозар, азинхьчаратә усбарҭақәа иҟарҵаз аинформациала, имҵадырсыз Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа 53-ҩык роушьҭразы ацәгьоуцәа ззыҳәаз аԥара иартәоит миллиард мааҭк инацны, урҭ рахьтә иршәаз 200 миллион мааҭ инареиҳауп", - ҳәа иарбоу ахада исаит аҟны иӡыргоу адырраҭараҟны.
Атәыла ахада иара убасгьы анаплакыҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит апандемиа аамҭазы Аԥсны атәылауаа ирзыҟарҵаз ацхырааразы.
"Ҳара зегьы ҳзы, ҷыдала сара схаҭа сызгьы, даара игәышьҭыхгахеит шәара шәаӡәыкны ҳзеиԥш проблема шәахьахаҵгылаз. Акоронавирус азҵаара даара иуадаҩуп, хымԥада, уи ахҟьаԥҟьақәа анырра бааԥс ҟарымҵар алшом. Аха, Анцәа имч ала, ҳара ари аҭагылазаашьа алҵшьа ҳақәшәоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Мызкы ҵуеит Самсон Ҷанба ихьӡ зху, жәлар рартист Нодар Ҷанба дызхагыло аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аусура аанкылоижьҭеи. Атеатр аҿы ҳазҭо ашықәс жәабран 23 рзы гәыԥҩык артистцәеи, иара убас егьырҭ атеатр аусуҩцәеи аиҳабыра рахь ашәҟәы ҩны адырра ҟарҵеит русура шааныркыло азы. Дара рышәҟәаҿы агәынамӡара аадырԥшит атеатр адиректор хада иахь, аҳәаргьы ҟарҵеит "дрыԥсахырц, аусуҩцəа рзин еилеигоит" ҳəа азгəаҭаны.
Атеатртə акциа иалахəуп 50-ҩык инарзынаҧшуа атеатр аусуҩцəа, урҭ рахьтə 28-ҩык актиорцәоуп. Зынӡа атеатр аҿы 46-ҩык актиорцəа аус руазар, иаҳҳəар ҳалшоит аиҳараҩык акциа иалахəуп ҳəа, 18-ҩык атеатр иахыҧхьаӡало егьырҭ актиорцəа ари иадгылом.
Аиҳараҩык акциа мҩаԥыргонаҵы, атеатр арежиссиор Валери Ақаҩба идгылаҩцәагьы рыспектакльқәа аанкылоуп, маестро ихаҭа ҽыхәшәтәра ҳәа Москваҟа дахьцаз азы. Ажәакала, атеатр гылоуп, аха аус ауам мызкы аахыс. Ари аҩыза ахҭыс ҟамлацызт, атеатр аҩныҵҟа аҭыӡшәақәа аамҭа-аамҭала ишхәыҵҟьозгьы.
Иара убас, иааҳалааҩит акциа ҟазҵоз иреиуоу адиректор ижәлантәқәеи атеатр аԥхьа напышьашәалатәи аидыслара мҩаԥыргеит ҳәа. Ари аҩызагьы атеатр аҭоурых ианымлацызт, ҳара ҳҿы иҟамло акгьы ыҟам акәымзар. Уажәы ирыулакгьы акомиссиа алахәылацәа алкаақәа ҟарҵеит атеатр аусуразы. Еиҭагьежьтәуп уаанӡа атеатр иамаз аԥҟаԥҵәа ашҟа рҳәеит. Аҳәара уадаҩуп, иун 8 2018 шықәсазы, Ҷанба директорс данарҭоз, аиҳабыра иааинырсланы атеатр зықәныҟәоз аԥҟарақәа зырыԥсахыз?! Иаарҭаххан ирыԥсахит, амала иазымхәыцит уи ауадаҩрақәа цәырнагар шауаз.
Атеатр аԥҟаԥҵәа ҿыц излаҳәоз ала, амчра зегьы адиректор хада иахь ииасит, иаԥыхын актиорцәеи арежиссиорцәеи рыла еиҿкааз асахьаркыратә еилазаара, уи аҭыԥан иаԥҵан ауаажәларра рхаҭарнакцәа злахәыз. Иаԥыхын иара убас, атеатр асахьаркыратә напхгаҩы ҳәа наџьнатә аахыс атеатраҿ иҟаз аусуратә ҭыԥ.
Сара сызхаану аамҭақәа рзы, асахьаркыратә еилазаареи асахьаркыратә напхгаҩи ирыӡбуаз рацәан, дара ракəын имҩақәызҵоз атеатр арепертуар. Адиректор иакәзар, анхамҩатә, административтә усқәа инапы ианын. Абарҭ зегь иааинырсланы ирыԥсахит Аԥсны аиҳабыра жәмзы раԥхьа еиӷьыз ҟарҵоит ргәахәны, аколлектив рлымҳа иҭамырскәа. Уажәы, амаланыҟәа ҿыц еибызҭо реиԥш, иааилацәажәан анкьатәи аԥҟарақәа рахь ииаргарц рыӡбеит.
Ибзианы исгәалашәоит Нугзар Логәуа акультура аминистрс даныҟаз, уажәтәиқәа иаԥырхыз атеатр аԥҟаԥҵәа аус анадиулоз аконусльтациақәа шымҩаԥигоз. Убасҟан иӡбын, адиректори асахьаркыратә напхгаҩы русура еивыгазарц. Уи аамҭазы аҩ-ҭыԥк инапаҿы иҟан Валери Ақаҩба. Аԥҟаԥҵәа еиқәыршәан, аха 2014 шықәсанӡа азакәан еилаганы аҩ-ҭыԥк ааникылон Ақаҩба. Азакәанқәа аус ахьырымуа атәылаҿы абас иҟалалоит. Ари ақьаф ус аҵыхәа ԥҵәеит 2014 шықәсазы Валери Бганба атәыла ахада инапынҵақәа анынеигӡоз аамҭазы. Усҟан адиректорра аҟынтә ихы дақәиҭтәын Ақаҩба асахьаркыратә напхгара изааныжьны. Ҩ-ҭыԥк ирышьцылаз иус цәгьоуп. Ақаҩба уи ашьҭахь иҳаидеи ыҟамкәа дааҟалеит, атеатр афинанстә ресурқәа рахь инапы мнеиуа ианыҟала аусура уамак агәазыҳәара имоузшәа, Урыстәыла аҳҭны қалақь Москва иҽеиҭо далагеит, аамҭа-аамҭала атеарахьгьы авизиттә ҟазшьа змаз анкыдгылара шьҭыхны.
2014 шықәса Ахылаԥшратә палата иҟанаҵаз агәаҭарақәа рышьҭахь, иҟаҵан алкаа "атеатраҿ миллионк аԥара шықәсык иалагӡаны ишакәым иныхын" ҳәа. Аха, уи азы авба аӡәгьы иимҭеит уаанӡатәи адиректор Ақаҩба.
Акырынтә исыҩхьан, атеатр администрациаҿы аилагарақәа шыҟаз, хәба-фба штат еидкыланы аулафахәы зауаз шыҟаз. Аха, уаҳа умԥсит, уаанӡатәи амчрагьы рлымҳа рыџьгәон, уажәтәиқәагьы ибжьаӡыз амиллионгьы иашьҭамлеит. Уимоу Ақаҩба хыхь днаганы аԥсар ҳамҭас ирҭеит "қәҿиралатәи" иусуразы. Жәлар рартист аԥҟарақәа еилоугеит ҳәа ӡәыр дахьирхәхьома Аԥсны?! Ухархьуаҩызар мааҭк уахырҟьаны улҭаҳәахха уҭаркыргьы ауеит аха.
2014 шықәсазы атеатр директорс даҭан Адгәыр Џьениа. Уи дыҟанаҵы ԥшьышықәса инарылагӡаны атеатр аҿы ицон арежиссиорцәа Мадина Аргәынԥҳаи, Алхас Шамбеи русумҭақәа, атеатр аус ауан, аҭааҩцәагьы шьҭнахуа иалагеит, аха арежиссиор Ақаҩба испектакльқәа цомызт, уи иалаз актиорцәагьы усурада аҩны итәан, ииашоуп "акартахь" аулафахәы рызнеиуан. Атеатртә бызшәала иаҳҳәозар арепертуарбжа ыҟан аҳәынҭқаратә театраҿ. Избан ас изыҟои ҳәа хыхьынтә уеизгьы уеизгьы аӡәгьы акгьы иҳәомызт. Иҟан уи аамҭазы даҽа хҭыскгьы, ԥшьышықәса инарзынаԥшуа аԥсуа театраҿ ихәмаруан Аҿар ртеатр еиқәшаҳаҭрада. Ус ишыҟаз, абарҭ аҵыхәтәаны еиқәысыбхьаӡаз вбас иҭаны Џьениа иусура дамхын, уи иҭыԥан уажә идырбгаз аԥҟаԥҵәа ҿыц чаԥаны Нодар Ҷанба директор хадас даҭан.
Сара сгәанала адиректор ҿыц Ҷанба ииашаны иқәиргылеит Аҿар ртеатри аԥсуа театри реизыҟазаашьа мҩақəызҵоз аиқәшаҳаҭра ашьақәыргылара. Амитингқәа арҿиазаргьы, атеатр иажәлазаргьы, аиҳабыра ирыӡбеит зинла аҩ-театрк реизыҟазаашьа.
Иахьа аҿар ртеатр иазыԥҵәо аамҭа иахымгакәа аус руеит ҳәоуеиқәшәарыла. Ҷанба данааи иара убас, иаартхеит актиор қәыԥш Гәдиса Ҭодуа нахгара зиҭо ахәыҷтәы студиа "Нарҭ", уи ашықәс ҿыц аламҭалаз иҳаднагалеит зеиӷьыҟам ахәыҷтәы спектакль.
Атеатр ахəаԥшҩцəа дырҩагьых иаҭаауан Мадина Аргәынԥҳа ҟазарыла иаԥылҵаз "Бернарда Альба лыҩны", "Аԥынҵатәыҩақәа" уҳәа реиԥш иҟаз аспектакльқәа рыхәаԥшразы, аха атеатр арепертаур аҿы иаҳбомызт Ҷанба данааи Ақаҩба еиҭашьақәиргылаз испектакльқәа "Махаз", "Шьапыла" уҳәа реиԥш анкьа арежиссиор инапы иҵиххьаз аусумҭақәа. Знык, ҩынтә урҭ аспектакльқәа аӡыргара ду рзуны ахәаԥшцәа идырбан, нас ақәыргылаҩ игәамбзиара иахҟьаны дырҩагьых Москваҟа дцеит рҳəан, испектакльқәа атеатр ашәындыҟәра иааҭалеит. Арепертуар иазынхеит Аргәын лусумҭақәа, иара убас "Аԥсуа поезиа ашедеврқәа" захьӡу ҩынтә атеатр иҳаднагалаз апроект. Дырҩагьых арепертуарбжа. Ари иахьӡуп атеатр иазыԥҵәоу афункциақәа нанагӡаӡом. Адраматә театр иамоуп ахатә ҷыдарақәа, апоезиа ахәылԥазқәеи, ахәыҷтәы студиеи уи аус хада инаваргылан асцена маҷ аҿы иҟанаҵаша усуп, егьырахь иааиԥмырҟьаӡакәа аус ауазароуп атеатр, икыдзароуп ҩымз хымыз ирыҵаркуа арепертуар, иаду арҿиаратә план нанагӡозароуп, иара убас атеатр аԥарагьы арҳауазароуп ажәлар ирыднагало аҟазарала. Арежиссиор - ақәыргылаҩ атеатр аҿы аамҭала дыҟамзаргьы, аспектакльқәа раанкылара зинеилагароуп.
Ҿырԥштәыс иааҳгозар РУСДРАМ аҿы атеатр аҩныҵҟа арежиссиор ҳәа далкааны аӡәгьы дыҟаӡам, уаҟа иаарыԥхьоит Урыстәылатәи арежиссиорцәа, ианықәдыргылак аус зуз аҟаза иԥсадгьыл ахь дгьежьуеит, аспектакль ахаҭа арепертуар иалоуп, ахәаԥшцәа иддырбоит. Аха, аԥсуа театраҿ ицәырҵит абас еиԥш ауаҩы иџьеишьаша атрадициа, арежиссиор Ақаҩба даныҟам испектакльқәа цаӡом, актиорцәагы аҩны итәоуп. Аус руеит Москваҟа имцаз арежиссиорцәа. Иахьа атеатраҿ ицәырҵыз апроблема хацзыркыз агәыԥ мызкы аахыс аус руӡом, егьырҭ усгьы Москва иҟоу ррежиссиор изыԥшуп.
Сгәанала иахьатәи атеатр анапхгаҩы илымшаӡеит абри аҭагылазаашьа аиааира. Адиректор иҳәаақәиҵалароуп иааиԥмырҟьаӡакәа атеатр аусура. Иҟалап, Москва иҟоу иҿагылара иусураҿы иԥырхагахар алшоит ҳәа иԥхьаӡазар? Москва иҟоу араҟа адгылаҩцәа маҷҩымкәа имоуп, апоет ҟаимаҭ Кьыршьал Чачхалиа ишиҳәаз еиԥш "Бадӷа имоуп абӷа". Сара садгылаӡом атеатр аҩныҵҟа акциақәа рыҟаҵара, зегь реиҳа исзааигәо саҳәшьа дшалоугьы, ас иҟоу апроблема атеатр аҩныҵҟа еицәажәарыла иуӡблароуп. Мызкы иназынаԥшуа еилатәаз акомиссиа ишысҳәахьо еиԥш иаӡбит- аамҭак аԥхьа "зыԥсҭазаара иалырхыз" аԥҟаԥҵәа азыгьежьра. Уи адагьы, иахьазы сахьаркыратә напхгаҩыс иарҭара дрыздыруам, Москва иҟоугьы шьҭа атеатр дахәом хәа ирыԥхьаӡозар акәхап, убри аҟынтә, уи аҭыԥ ҭацәны иаанрыжьт ԥхнынӡа. Аԥхын алхрақәа ршоура халар, атеатр азхәыцхагьы роушам.
Сгәанала, ибзиан еицлабра ҳасабла атеатр асахьаркыратә напхгаҩы дазырыԥшаар. Агәаҳәара змоу дыҟазар, ипрограмма иманы Акультура аминистрреи аколлективи ирыдигалар, иргәаԥхар алшара ирҭо аусуразы. Ари анысыҩуа макьаназы атеатр аус ауӡом, аҳәара уадаҩуп аколлектив аҩныҵҟа аҭышәынтәалара ҟалоу иҟамлоу. Акыр шықәса ԥҟарада аус зуа аусҳәарҭаҿы аҭыӡшәа аиқәртәара мариа усым. Иахьа аконкуренциа ззырҳәо маҷым атеатртә культураҿы, РУСДРАМ арепертуар адырды еиԥш игьежьуеит, Аҿар ртеатр ахәаԥшцәа аҭаауеит, аԥсуа театр акәзар, аӷьалԥалбжьы ҩныҩуеит. Сҩызцәа, шәтеатр иаҭааларц шәҭахызар, иааиԥмырҟьаӡакәа аус шәулароуп, шәара шәусура ахә ахишәаауеит ашәахтәшәаҩы, ари хатә театрӡам. Иҟаӡам уи аҩыза азин, ианышәҭахыу асценахь шәцәырҵуа, ианышәҭаху Москваҟа шәцо, агәынамӡара аншәымо акциақәа ҟашәҵо.
Аҳәынҭқарратә усҳәарҭаҿы аиҳабы дазҭо аиҳабыра роуп, иаҳҭахы иаҳҭахым, убри аҟынтә, еснагь уара ишугәаԥо иҟамларгьы ауеит аҭагылазаашьа, акы заҵәык аиҳабы иганахьала азин еилагара ыҟазар, дарбанызаалак илшоит аӡбарҭахь арзаҳал алеиҵар. Акциа ҟазҵо рышәҟәаҿы излазгәарҭаз ала, адиректор Ҷанба аҳасабеилыргаҩы "ԥшьыџьара аус буеит" ҳәа лусура дамихит. Иахьа ауаа аусурҭа ҭыԥ аԥшаара анырцәыуадаҩу аиашазы, ԥшь-улафахәык аӡәы ианиго иашаӡам, аха аҳасабеилыргаҩы дшычмазҩу, ма изаамҭанытәу аԥсшьарахь дыҟазар ламхра ҟалаӡом. Уи азгьы иҟоуп аусӡбарҭа. Абри аамҭазы, ԥшьыџьара аусура азин шыҟам азы азҵаара шьҭызхыз жәлар рартист Нодар Ҷанба идырыр бзиан, атеатр адиректорра инаваргыланы Аҳәынҭқарратә капелла адиректор иҭыԥ аанкыларазы иаргьы азин шимам.
Адиректор дазҭоз аиҳабыра, иаадыртыр бзиан Аԥсны аминистрцәа реилазааразы азакәан, уаҟа иануп "аҳәынҭқаррратә усзуҩ азин шимам, ҩ-напхагартә ҭыԥк раанкылара". Уи хьаас имкыкәа, аӡәы ҩыџьара директорс дҟазҵо амчра, азакәан акашәа ирбом ауп иаанаго. Азакәан акашәа ирбаӡом азоуп, атеатр аҩныҵҟа абырсҟак администартивтә хынҭаҩынҭара зыҟоу аибашьра ааилгазар.
Аԥсуа театр арҿиаратә еилазаара ҳалацәажәозар, рывараҿы аус зуа атеатрқәа раҵкьыс еиӷьымзар еицәам, аха атеатр ареитинг ланарҟәуеит нҵәара зқәым аҭыӡшәа.
Атеатр акциа ашыкьымҭазы, аԥсуа атеатр анапхагара иҷыдоу апресс-конференциа мҩаԥганы иҳаларҳәеит Уилиам Шекспир итрагедиа "Ромеиеи Џьульеттеи" ақәыргылара ргәы ишҭоу. Ари "аманевр" иаанагоит "аусқәа бзиоуп, аус ҳуеит", аха атеатр аҩныҵҟа анхынҭаҩынҭароу Шекспир дызмыхәо усуп. Зны иҟаҵатәуп аусуратә ҭагылазаашьа, азинтә еизыҟазаашьа, нас ашедеврқәа адунеи иазызшаз Шекспир уизхьаԥшыргьы ауеит. "Зыжә хьаанӡа, зҳәыс аҭра ҟазҵаз" шырҳәо еиԥш, иҟамлац аспектакль ас заа аӡыргара атеатр аус азыруам.
R.S. Атеатраҿ имҩаԥысуа акциа иахҟьаны еиԥҟьеит апоет Таиф Аџьба 80 шықәса ихыҵра аҳаҭыраз уи имшынҵала Мадина Аргәынԥҳа лнапы злакыз аспектакль. Таиф уамак бзиа ибомызт ахӡыргара, аиубилеиқәа рымҩаԥгара, уи акәхап арҭ ахҭысқәа зеиқәшәазгьы. Ус акәзаргьы, уи амшынҵа, аибашьра аҭоурых зныԥшуа апоет ила иабаз ҭоурыхуп. Сгәыӷуеит аҭынчра ҟалар, аспектакль аԥсҭазаара аиуп ҳәа. Уи хабарда ибжьаӡыз апоет иакәӡам изҭахыу, ҳара ҳнысымҩа ҳдыдырц азы ихәарҭоуп. Ԥшӡала иаҳзырша! - Таиф ишиҳәаз еиԥш.
Аредакциеи автори ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа атәыла анаплакыҩцәеи амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәеи рԥылараан адырра ҟаиҵеит Аԥсны ауаа мҵазырсуаз ацәгьоуцәа шасыс иргаз роужьразы иааидкыланы миллиард мааҭ инареиҳаны ишазыҳәоз, абри атәы аанацҳауеит ахада ипресс-маҵзура.
Аиԥылараан Бжьаниа иҳәеит ауаажәлари аҳәынҭқарреи ацәгьоурақәа рацәыхьчаразы уаанӡа иаҳамбацыз ашьаҿақәа рынагӡаразы аамҭа шааиз.
"Ацәгьоурақәа уаҩы ишимбац ирызҳаит, ари апроблема аӡбаразы ҳамчқәа зегь еидаҳҵароуп. Абри аус аҟны даара ҳшәықәгәыӷуеит", - иҳәеит Аслан Бжьаниа, анаплакыҩцәа рахь ихы нарханы.
Убри аан ахада иазгәеиҭеит атәыла аиҳабыра ибзианы ишеилнакаауа абизнес ала мацара апроблемақәа зегьы рыӡбара шалымшо.
Бжьаниа иҳәеит зегьы раԥхьа игылоу азакәанқәа рықәныҟәареи ауааԥсыра ршәарҭадара алыршареи шракәу.
"Аҳәынҭқарра, раԥхьаӡа иргыланы, уи азин ауп", - иҳәеит ахада.
Атәыла ахада дырзааҭгылеит абизнесгьы злахәхар алшо игәҭакқәак ҳәа аанацҳауеит апресс-маҵзура.
Бжьаниа иара убасгьы ауааԥсыра рымҵарсрақәа рзы иҟоу астатистика азеиԥш хыԥхьаӡарақәа ааигеит.
"Ҷыдала иаагозар, азинхьчаратә усбарҭақәа иҟарҵаз аинформациала, имҵадырсыз Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа 53-ҩык роушьҭразы ацәгьоуцәа ззыҳәаз аԥара иартәоит миллиард мааҭк инацны, урҭ рахьтә иршәаз 200 миллион мааҭ инареиҳауп", - ҳәа иарбоу ахада исаит аҟны иӡыргоу адырраҭараҟны.
Атәыла ахада иара убасгьы анаплакыҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит апандемиа аамҭазы Аԥсны атәылауаа ирзыҟарҵаз ацхырааразы.
"Ҳара зегьы ҳзы, ҷыдала сара схаҭа сызгьы, даара игәышьҭыхгахеит шәара шәаӡәыкны ҳзеиԥш проблема шәахьахаҵгылаз. Акоронавирус азҵаара даара иуадаҩуп, хымԥада, уи ахҟьаԥҟьақәа анырра бааԥс ҟарымҵар алшом. Аха, Анцәа имч ала, ҳара ари аҭагылазаашьа алҵшьа ҳақәшәоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АААК аинформациатә портал иҿцәажәеит аԥсуа-абаза милаҭ рыҿиара ацхырааразы аидгыла «Алашара» ахада ихаҭыԥуаҩ Рамазан Мыхц. Иара еиҭеиҳәеит аидгыла аиҿкаашьа, уи имҩаԥнаго аусқәеи, иамоу агрантқәеи, акрызҵазкуа апроектқәеи ртәы.
Аԥсуа-абаза милаҭ рыҿиара ацхырааразы аидгыла «Алашара» ахада ихаҭыԥуаҩ Рамазан Мыхц АААК аинформациатә портал иаиҭаз аинтервиу аҟны еиҭеиҳәеит аидгыла инанагӡо аусқәа хықәкыс ирымоу, грантқәас иамоу, иара убасгьы абаза жәлар Урыстәыла иқәынхо амилаҭ маҷқәа ишыруаку азгәаҭаны, иахәҭоу апривилегиақәа раиуразы имҩаԥнаго ақәԥара атәы. Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Асҭанда Арӡынԥҳа.
Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Асҭа Арӡынԥҳа
– 2000-тәи ашықәс азы ишьақәырӷәӷәаз «Урыстәылатәи Афедерациа иқәынхо ажәлар маҷқәа рсиа» аҟны ашәуаа арбоуп. Уи иаҵанакуеит, абаза жәлар ркульутреи, рҵасқәеи реиқәыхаразы аҳәынҭқарра аганахьала ахәдықәҵара шыҟоу. Аԥсҭазаараҟны ари азакәан аус шауа ҳзеиҭашәҳәар ҳҭахын.
– Азакәан излаҳәо ала, ажәлар маҷқәа ирыҭоуп азинҷыдақәа наџьнатәтәи рыдгьылқәа рҿы аусуразы, итрадициатәу анхамҩа аныҟәгаразы. Уи адагьы, аҳәынҭқарра иҟанаҵозароуп ацхыраара урҭ рхатәы бызшәақәа реиқәырхара аус аҿы. Иара убасгьы, иҟазар ҟалоит еиуеиԥшым азинҷыдақәа аррамаҵура ахысразы. Идеалла иуҳәозар, аҭыԥантәи ажәлар маҷқәа рхаҭарнакцәа аррамаҵура ахысра рыхәҭаӡам, насгьы хаз игоу ашәахтәқәа рҟынтә рхы иақәиҭзароуп.
– Азакәан аҿы иарбоума аррамаҵура аҟынтә ахақәиҭтәра?
– Мап, азакәан еиҳарак адекларативтә ҟазшьоуп иамоу. Азакәан адкылара ашьҭах, ицәырҵроуп актқәа, апрактикаҿы азакәан ақәнаҟәара зырманшәало. Урҭ реиԥш актқәа ашәуаа рзы макьана иҟам. Урыстәылатәи Афедерациа егьырҭ асубиектқәа ртәы уҳәозар – Урыстәыла Аҩада, Сибра, Харатәи Мрагылара ажәлар маҷқәа рзы арҭ рҩызцәа ихарҭәаау актқәа аԥҵоуп. Уаҟа аус руеит афедералтә биуџьет аҟнытә ахә зхыршәаауа еиуеиԥшым апрограммақәа аҭыԥантәи ажәлар маҷқәа ркультуреи, рбызшәеи зыхьчо.
– Нас иҟаҵатәузеи ари аҭагылазаашьа аԥсахразы?
– Аиҿкаара «Алашара» шаԥҵаз еиԥшҵәҟьа убри аҭагылазаашьа аҭҵаара аҽазнакит. Ҳара ҳҽазаҳшәеит еилаҳкаарац, избан абас изыҟоу, насгьы иҟаҵатәны иҟоузеи аԥырхагақәа раԥыхразы? Анаҩс еилкаахеит, абаза жәлар Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыраҟны иаԥҵоу ажәлар маҷқәа рсиа ишҭагалам. Азакәан аҟны аилкаара хадақәа закәыҵәҟьоу еилырганы иарбазароуп: «традициала иахьықәынхо аҭыԥқәа», «итрадициатәу анхамҩатә усхкқәа». Ҳара ҳҟны абарҭ аилкаарақәа шьақәыргылаӡам. Убас иҳазцәырҵит азакәан аиҿагылара: документк аҿы Урыстәыла ажәлар маҷқәа рахь ҳахыԥхьаӡалоуп, егьи адокументаҿы зынӡа ҳарбаӡам. Уи иахҟьаны, еиуеиԥшым ацхырааратә программақәа, афинанстәқәагьы уахь иналаҵаны, баша инҳавсны ицоит.
Раԥхьа Ҟарачы-Черқьесстәи Ареспублика аиҳабыра рышҟа аҳәара ҟаҳҵеит, иҟоу аҭагылазаашьа ԥсыхәк азырурц. Анаҩс, аҭыԥантәи адепутатцәеи ҳареи иҳаҩит Урыстәыла аиҳабыреи, амилаҭқәа рзы Афедералтә агентреи рахь ашәҟәқәа. Ҭакс иаҳзаауа акоуп – аҭагылазаашьа ҭҵаахоит, еилыргахоит ҳәа. Аха иахьа уажәраанӡа акгьы аҽамԥсахыцт. Ҳара ҳактивистцәа Урыстәыла Апрокуратура Хада ашҟагьы ирышьҭхьеит Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыра иазкны ашшыԥхьыӡ, аха уаҟагьы аӡәгьы ари аус нап аимыркит.
Убри аҩыза аҭагылазаашьа рымоуп Урыстәыла европатәи ахәҭахьы инхо ажәлар маҷқәагьы. Иаҳҳәап, анагаибакцәа, аижорцәа, ашаԥсыӷцәа. Уажәазы ҳгәы иҭоуп зегь ҳаидгыланы Ассоциаициа аԥаҳҵарц, анаҩс уи ала ҳзинқәа рыхьчаразы.
– Хықәкы хадас иамои аиҿкаара «Алашара», шаҟаҩы аус руазеи уаҟа?
– Аофис хада ақалақь Санкт-Петербург оуп иахьыҟоу, иара убасгьы иҳамоуп арегионалтә ҟәшақәа. Ари ақалақьаҿ дынхоит, аусгьы иуеит «Алашара» аԥызҵаз, уи ихадоу амеценатсгьы иҟоу Мусса Ҳабал-иԥа Егзакь. Ари аиҿкаара аԥҵахаанӡа акыршықәса раԥхьаҟа Мусса Ҳабал-иԥа агәыҳалалратә усура мҩаԥигон Ҟарачы-Черқьессиеи, Аԥсныи, афинанстә цхыраара риҭон, иагьриҭоит абаза культуреи, аҭҵаарадырреи, аспорти рыҿиаразы еиуеиԥшым апрограммақәа.
«Алашара» аԥҵан 2011 шықәсазы, иара убри ашықәсан Санкт-Петербург ақалақь аҿы уи аофис ашәқәа аатит. 2013 шықәсазы Черқьесск ақалақь аҟны иаԥҵан уи аҟәша. Раԥхьатәи аамҭақәа рзы хәҩык ҳакәын иҟаз, аусгьы адаҳулон ԥхьаҟатәи ҳусуратә программа, насгьы еилаҳкаар акәын ҳажәлар рзы иҳалшоз, ҳамч зықәхоз, ажәлар рҭахрақәа зеиԥшраз. Дук мырҵыкәа иаԥҵахеит еиуеиԥшым аҟәшақәа: «Агәабзиарахьчара», «Акульутра», «Аԥсуа-абаза бызшәақәа», «Аҭаацәареи ахәыҷқәеи», «Аспорт». Еилкаауп, аҳәынҭқарра иамоу алшарақәа ҳара ишҳамам, аха хыхь иарбоу ахырхарҭақәа рыла аҳәынҭқарра ҳацхрааратә ҳаҟоуп.
Зегьы иреиҳау ҳусмҩаԥгатәқәа – есышықәстәи абаза жәлар рыхәмаррақәеи, абаза жәлар ркультура Амши роуп. Уи азгәаҳҭоит ԥхынгәы 23 рзы, Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ амш аҽны рыцхәла иагьақәшәоит. Арҭ аусмҩаԥгатәқәа ирҭаауа ауаа рхыԥхьаӡара есышықәса иацлоит. Ахәмаррақәа рхы аладырхәуеит Аԥсныи, Москвеи, Ҟабарда-Балқариеи, Ставропольи рҟынтә агәыԥқәа. Ҳаԥхьаҟазы ҳарзыԥшуп Ҭырқәтәылеи Иорданиеи рҟынтә агәыԥқәа. Абаза жәлар ркультура Амш ҳазҭоу ашықәс азы иаҭааит ҩ-нызқьҩык инареиҳаны ауааԥсыра. Уи аныҳәамш аҽны Черқьесск инхо ауааԥсыреи, уи иаҭаауа асасцәеи алшара рымоуп ашәуаа рчысқәеи, рмилаҭ маҭәеи, рмилаҭтә музыкеи, рқьабзи-рҵасқәеи рабадырра. Иазгәаҭатәуп ашәуаа ркульутра азҿлымҳара ду шцәырнаго. Ари ашықәс азы «Алашара» аҟәша Аҟәагьы иаартын.
– «Алашара» аус ауеижьҭеи хыԥхьаӡара рацәала апроектқәа нанагӡахьеит. Есышықәса ашәуаа рытрадициатә культура аиқәырхареи аҿиареи иазынархоу апроектқәа рзы агрантқәа шәшоит…
– Иашоуп, убас иҟоу апроектқәа ҳара ҳҟынтә агрантқәа роуеит, аха ҳара ҳхаҭақәагьы агрантқәа раиура ҳашьҭоуп, урҭ ҳаурц азы еиуеиԥшым аицлабрақәа ҳхы рылаҳархәуеит. Иҟоуп Урыстәылатәи Афедерациа ахада Владимир Путин иҟнытә агрантқәа ауаажәларратә еиҿкаарақәа ирзынархоу, ус еиԥш иҟоу знык ҳагьаиааихьеит. Убасгьы иҟоуп ареспубликатәи, арегионалтәи еиҳабыра рҟынтә агрантқәагьы. Ҳәара аҭахума, иаҳзоурыжьуа аԥара-шьара зегьы акырзҵазкуа аусқәа рахь иҳашьҭуеит.
– Агрантқәа зышәҭода? Ирылашәҳәо аицлабрақәа ирылахәыда, алахәцәа рҟынтә анаҩс дышԥалышәхуеи аиааира зго?
– Агрантқәа раиуразы иҟоуп ҩ-хырхарҭак: актәи – акультура аусзуҩцәа ирызкуп; аҩбатәи – асоциалтә ҵакы змоу апроектқәа ирзынархоуп. Еиқәысыԥхьаӡоит акультура аганахьала агрантқәа ириааиз, зыпроектқәагьы қәҿиарала иназыгӡаз. Абар урҭ: абаза акьанџьатә театр аартра, Абаза раион аҟны амузыкатә оркестр аиҭаира, жәаба инареиҳаны ашәҟәқәа рҭыжьра (апоезиа, ахәыҷтәы лакәқәа уб.иҵ.), Ҟарачы-Черқьессиа иҟоу абаза қыҭақәа зегьы аҳауаҟынтә рҭыхра – авидеоальманах «Абазашҭа» аиқәыршәаразы. Насгьы, агранттә финансқәа рыла иаартын ақыҭа Хәажә ду аҟны ахореографиатә кружоки, ақыҭа Инџьықь-Ҷкәын аҟны жәлар рнапҟазара акружоки.
Асоциалтә ҵакы зманы агрант зауз апроектқәа ируакуп – Гәымлоуқыҭ аҟны ахшдкыларҭа аартра. Уи агрант даиааит аҭыԥантәи анаплакҩы. Мусса Ҳабал-иԥа иҟаиҵаз афинанстә цхыраара иабзоураны ақыҭараҿы иахьа аус ауеит ахшдкыларҭа, иаԥҵахеит аусурҭа ҭыԥ ҿыцқәа, иара убасгьы ақыҭауаа рзы иҟалеит алшара, ахш аџьармыкьаҿтәи ахәԥсала аҭиразы. Анаҩс ахшдкыларҭа еизнаго ахш азауадқәа рахь иагоит. Иахьазы, ақыҭанхацәа рыбжаҩык ироуа ахш уахь инаргоит, џьоукы уи ала мацароуп рҭаацәарагьы зларбо. Раԥхьатәи аамҭақәа рзы ари апроект инаԥшуаз рацәак агәра ргомызт, иақәгәыӷуамызт, аха аамҭа ишаҳнарбаз ала, иара қәҿиаратәхеит.
Агрант аиуразы ашәҟәы алаҵара рылшоит згәы иаҭаху зегьы. Ҳара ҳсаит аҟны инарҭбааны икьыԥхьуп уи шыҟаҵатәу. Уи адагьы, асаит аҟны аӡәы акы изеилымкааргьы, есымша ҳофис даҭаарц, дҳадҵаалар ҟалоит, уа зегь изеиҭаҳҳәоит. Зегь реиҳа ихадоу –ахшыҩҵак, аидеа бзиаӡа, ҳџьынџьуаа рыԥсҭазаара еиӷьызтәыша. Анаҩс ҳексперттә хеилаки аиҿкаара ахадеи ахәаԥшуеит иалаҵаз азыҳәақәа, иагьалырхуеит зегьы иреиӷьу.
– Иҟалозар, маҷк иаҳзеиҭашәҳәар сҭахын уажәазы аус здыжәуло, мамзаргьы анагӡара иазыхиоу апроектқәа рыӡбахә.
– Уажәазы абаза қыҭақәа реиҳабыреи, аҭыԥантәи ауаажәларратә еилазаарақәеи, аҳәса рхеилакқәеи ҳаилацәажәоит, иагьалаҳкаауеит 2019 шықәсазы ҷыдала қыҭацыԥхьаӡа еиҳа акырзҵазкуа апроектқәа. Аҭагылазаашьа ҳахәаԥшны ацхыраара индивидуалла ҳазнеиуеит. Иаҳҳәап, Ельбырӷан ақыҭан иааиуа ашықәсазы иҳаргылап ҳәа ҳгәы иҭоуп раԥхьатәи абаза жәлар рмузеи, анаҩс уахь ииаҳгоит аҭыԥантәи ашкол аҟынтә аекспонатқәа. Амузеи ахаҭа Абаза раион иатәны иҟалоит.
Даҿа қыҭарак иазхаӡом шә-нызқь мааҭ, Акультура ахан аргылара иазку Урыстәыла аиҳабыра рҳәынҭқарратә программа аҽалархәразы иахәҭоу ашәҟәқәа реиқәыршәаразы. Абраҟа иҟоуп алшара, шә-нызқь мааҭ алаҵаны, ашәуа қыҭарахь афедералтә биуџьет аҟнытә ахарџь (9 миллионк раҟара) неиратәы аҭагылазаашьа аԥҵара.
– «Алашара» – заҵәӡам. Иара адагьы ареспубликаҿы иаԥҵоуп егьырҭ абаза уаажәларратә еиҿкаарақәа. Дареи шәареи аус шԥеицыжәуеи? Имҩаԥыжәго аусқәа шәмырҩбаӡои?
– Ҟарачы-Черқьессктәи Ареспубликаҿы ашәҟәы иҭагалоуп ҩажәа инареиҳаны абаза уаажәларратә еиҿкаарақәа, аха урҭ рҟынтә активла аус руеит жәбаҟа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: Абаза жәлар абыргцәа рхеилак, Аҿар реидгыла, Аҳәса рхеилак, Ҟарачы-Черқьессктәи Ареспубликаҟны иҟоу Аԥсны хатәгәаԥхарала еибашьуаз рхеилак. Аиҿкаарақәа рыхьӡқәа рыла еилукааратә иҟоуп имҩаԥаҳго аусқәа шеиԥшым.
2016 шықәсазы аус зуаз абаза еиҿкаарақәа зегьы еидылеит Ассоциациа «Аԥсадгьыл» ҳәа захьӡу аҩныҵҟа. Уажәшьҭа ҳазегьы ҳаицхырааны иҳаӡбоит ҳажәлар рзы акрызҵазкуа азҵаарақәа.
– Рамазан, иаҳзеиҭашәҳәарц ҳҭахын абаза жәлар Рмилаҭтә фонд хықәкыс иамоу: ианбаԥҵаз иара, насгьы Афонд иазнеиуа аԥара хырхарҭас иаиуазеи?
– Ашәҟәқәа рыла Афонд аԥҵеижьҭеи шықәсқәак ҵуеит, аха аусура иалагеит ҳазҭоу ашықәс азы. Афонд абиуџьет аҿы, Анцәа иџьшьаны, аԥара еизо иалагеит. Арҭ аԥарақәа – еиуеиԥшым ақыҭақәеи ақалақьқәеи рҟны инхо ашәуаа иаарышьҭуа роуп. Дара рхаҭақәа роуп изыӡбогьы уи шныхтәу. Аӡәы иҭахуп иқыҭараҿы амҩа аҟаҵара, даҽаӡәы – аспорт шҭахәаԥш аргылара. Аԥара анеиааира аҳасабырба есымчыбжьа асоциалтә саитқәа рҟны иаҳкьыԥхьуеит. Еизгаз аԥарақәа зегьы, абаза жәлар рыԥсҭазаара аиӷьҭәрахь ишышьҭхо азы хәдықәҵас дамоуп – Мусса Ҳабал-иԥа Егзакь. Иахьазы дыҟам ашәыуак, иара иаҵкыс ҳара ҳажәлар зыгәра рго. Уи иабзоураны Афонд афинанстә ҭагылазаашьа еиҳа еиҳахоит: фы-мыз рыла еидаҳкылеит 500 000 мааҭ.
Ари даара крызҵазкуа проектуп. Сара сгәанала, ари зынӡа иҿыцу ҩаӡароуп ҳусураҿы. Абаза етнос аиқәырхареи арҿиареи апроцесс аӡәы мацара ибӷа иқәзар залшом, ари аус аҟны зегьы иҳалшо ҟаҳҵароуп. Уи традицианы иҟалароуп: есымзы, иаҳҳәап, шә-мааҭк ракәзаргьы Амилаҭтә Фонд ахь аиагара. Уи аҟаҵара мариаӡоуп: Сбербанк ахархәара ала.


АҞӘА, лаҵара 3 — Sputnik. Апортал РИА Новости Украина ахада Кирилл Вышински ихы иақәиҭтәразы ажурналистцәа Украина ахада ҿыц Владимир Зеленски иахь инарышьҭыз ашәҟәы рнапы аҵарҩит 240-ҩык ауаа ҳәа аанацҳауеит РИА Новости.
Урыстәылатәи ажурналистцәа рпетициа атекст амаҵзура асаит аҿы ицәыргоуп.
Апетициа рнапы аҵарҩит: ажурналистцәа Реидгыла ахантәаҩы Владимир Соловьев, МИА "Россия сегодня", RT, Sputnik рредактор хада Маргарита Симониан, ателеканал "Россия-1" адиректор хада ихаҭыԥуаҩ Сергеи Брилиов, ателеканал ТВЦ адиректор хада Иулиа Быстрицкаиа, ТАСС адиректор хада Сергеи Михаилов, аредактор хада Максим Филимонов, ателеканал НТВ аредактор хада Александра Кошарницкаиа, "Матч-ТВ" апродиусер Тина Канделаки, амаҵзура "Росбалт" адиректор хада Николаи Улианов, "Россиа 1" амҩаԥгаҩцәа Ольга Скабеевеи Евгени Попови, апортал LIFE аредактор актәи ихаҭыԥуаҩ Андреи Гридасов, ажурналистцәа Пиотр Толстои, Евгени Примаков, Евгени Ревенко уҳәа егьырҭгьы.
Акьыԥхь ахақәиҭра Адунеизегьтәи Амш (World Press Freedom Day) азгәарҭоит есышықәса лаҵара 3 рзы.
Апортал РИА Новости Украина анапхгаҩы Кирилл Вышински даанкылан Киев, лаҵара 15, 2018 шықәса рзы. Ажурналист аҳәынҭқарра иԥсахит ҳәа ахара идырҵоит. Абри ахәҭаҷ ала иазԥхьагәаҭоуп 15 шықәса рҟынӡа ҭакрала ахгара.
Вышински Урыстәыла ахада Владимир Путин иахь аҳәара ҟаиҵеит ацхырааразы. Иара Украина атәылауаҩра мап ацәкра дазыхиоуп.
Арзаҳал Украина ахада иусеилыргарҭахь инашьҭуп, аха макьаназы уи аҭак ҟаҵам.
Урыстәыла ахада ари аҭагылазаашьа аиԥш зеиԥшу ыҟам ҳәа ахиҳәааит, иазгәеиҭеит "Вышински дзаанкылоу ипрофессионалтә усуразоуп" ҳәа. Москва Киевҟа инанашьҭит апресса ахаҭарнак иганахьала имҩаԥнаго ақәымчра ааннакыларц азы аҿагыларазы ажәанҵа.
Амассатә информациатә хархәагақәа рхақәиҭра азҵаарақәа рзы ОБСЕ ахаҭарнак Арлем Дезир уаанӡагьы агәҭынчымра ааирԥшхьан Киев апортал РИА Новости Украина аганахьала ахымҩаԥгашьазы.
Дезир ааԥхьара ҟаиҵахьеит ажурналист ихы дақәиҭыртәырц.
АҞӘА, рашәара 2 - Sputnik. Урыстәыла ахада Владимир Путин аусԥҟа инапы аҵаиҩит Урыстәыла Аконституциа ариашарақәа рзы абжьыҭара ҟалоит ԥхынгәы 1 азы ҳәа. Аусԥҟа атекст кьыԥхьуп Кремль асаит аҿы.
"2020 шықәса ԥхынгәы 1 Аконституциа аԥсахрақәа ралагаларазы абжьыҭира иамшны ишьақәгылазааит", - ҳәа аҳәоит адокумент аҿы.
Аусԥҟаҿ иарбоуп абжьыҭараан ишазхьаԥштәу аепидемиологиатә ҭагылазаашьа, ауааԥсыра рсанитар-епидемиологиатә хьчара.
Ԥхынгәы 1 Урыстәыла иԥсшьарамшхоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 1 - Sputnik. Краснодартәи атәылаҿацә аҿы авирус змаз рҟынтәи 70% ргәабзиара шьақәгылеит ҳәа аанацҳауеит Ҟәбина ахадара.
Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла арегион аҿы 84 хҭыс ҿыц аҭыԥ амоуп COVID-19 ачымазарз.
"Иахьазы ачымазара рымоуп ҳәа ишьақәыргылоуп 3908-ҩык. Урҭ рҟынтәи 233-ҩык хәыҷқәоуп, 2748-ҩык ргәабзиара шьақәгылеит, 33-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит. Арыԥҳақәа рҳауаҭарсра иахыргеит 35 пациент", - ҳәа аҳәоит арегион агәабзиарахьчара аминистрраҿы.
Амедицинатә усҳәарҭақәа рахь акоронавирус рымазар ҳәа идҵаалеит 9771-ҩык. Астационар аҿы аҽыхәышәтәра иахысуеит 2191-ҩык, 205-ҩык хәыҷқәоуп. Аполиклиникақәа рҿы агәаҭара иахысуеит 13466-ҩык, 586-ҩык хәыҷқәоуп.
Аԥсны акоронавирус апандемиа ҟалазар аахыс 28 хҭыс аҭыԥ амоуп. Аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Сынтәа иҟоу ачымазара арратә ҵараиурҭа иаԥырхагамхеит ҳәа агәра pгоит, избанзар аҵара мҩаԥысуан. Акарантин аан аҩныҟа аӡәгьы даҳмышьҭӡеит, ҳара аруаа хәыҷык даҽа ԥҟарақәак ҳамоуп. Адәахьы аӡәгьы доуҳмыжьӡеит, уаантәигьы аӡәгьы дааҳмышьҭӡеит. Акарантин аԥҟарақәа ишақәнагоу ҳрыцныҟәон. Ашьыжь абаҩрҵәыра мҩаԥаҳгоит, уи зегьы ирабжьызгоит, аӡәгьы ахьҭа илалом, ргәы бзиа, рхы бзиа иҟазаауеит.
Сынтәа ԥшышықәса аҵара зҵаз аушьҭымҭацәа хәҩык ҳамоуп. Зегьы ибзианы аҵара рҵоит, агәра ганы сыҟоуп иарбан ҭыԥзаалак иахьнеиуа алҵшәа бзиа аадырԥшуеит ҳәа", - иҳәеит Нинуа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, лаҵара 2 - Sputnik. Аҩбатәи ашкол аҵаҩцәа егьырҭ ашколқәа рахь еихыршоит ҳәа аҳәамҭа ҟаиҵеит Аԥсны Аҵареи аҭҵаарадырреи рминистр Адгәыр Какоба.
"Акласстә уадақәа ԥырхага рымам ҳәа рҳәоит, аха аҵаратә процесс ашкол аҿы ацҵара гәаӷьыуацәоуп, ашкол аҵаҩцәа егьырҭ ашколқәа рахь еихыршоит", - ҳәа иҳәеит аминистр.
Аԥсны Аҵареи аҭҵаарадырреи рминистр Адгәыр Какоба иазгәеиҭеит иарбан школқәоу рахь ахәыҷқәа риагара ахьалшо.
"Алагарҭатә классқәа рҿы мацара 600-ҩык аҵаҩцәа аҵара рҵоит. Егьырҭ ашколқәа рдиректорцәа адырра ҳарҭахьеит заҟаҩ ахәыҷқәа рыдыркылар рылшо. Иахьа асааҭ 12 рзы аилацәажәара ҳамоуп. Ишалшо ала аҵаратә процесс еиԥымҟьартә иҟалароуп", - ҳәа иҳәеит Какоба.
Ашкол аҟны аҵара рҵоит 1250-ҩык аҵаҩцәа.
АҞӘА, рашәара 2 – Sputnik. 2020 шықәса ажьырныҳәамза инаркны лаҵарамзанӡа еизгоу аҳазатә шәарақәа 94% инагӡоуп ҳәа азаарыцҳаит Sputnik Аҳәынҭқарратә ҳазалхратә еилакы аҟынтәи.
"Апандемиа инадҳәаланы аԥкырақәа шалагалазгьы 2020 шықәса ажьырныҳәамза инаркны лаҵарамзанӡа еизго аҳазатә шәарақәа 94% инагӡоуп. Азеиԥш шәарақәа 687 миллион мааҭ ҟалеит" ҳәа азгәарҭеит аусбарҭаҿы.
Ажьырныҳәа-лаҵара рзтәи аҳазалхратә шәарақәа 2019 шықәсазтәи арбагақәа иреиҳауп 85 миллион рыла рҳәеит аилак аҿы.
Лаҵара 12 рзы афинансқәа рминистрреи ашәахтәеизгареи аҳазалхратәи усбарҭақәеи русеицурала лаҵара раԥхьатәи жәамш рзы иалыршахеит 80 миллион мааҭ абиуџьет ахь инеиртә аҟаҵара иҳәеит Владимир Делба аԥыза-министр имҩаԥигаз аилацәажәараан.
Делба иажәақәа рыла, арҭ аԥарақәа иалдыршоит аҭыԥантәи абиуџьетқәа цхыраагӡак аҳасабала абиуџьет усхк аусзуҩцәа руалафахәы аларшәарц рыҭара.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 1 - Sputnik. 50-ҩык инареиҳаны ауааԥсыра гәаҭан акоронавирус рымоу ирымаму ҳәа иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рзы, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
"Рашәара 1 азтәи аҭагылазаашьа абас иҟоуп: иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рзы игәаҭан 56-ҩык ранализқәа, урҭ зегьы ршьа акоронавирус шаламыз шьақәыргылан", - ҳәа аанацҳауеит адырраҭара.
Иахьатәи аамҭазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҟны ишьҭоуп 3-ҩык апациентцәа, урҭ зегьы ирзышьақәыргылаз акоронавирустә инфекциаҟынтәи ирхәышәтәуеит.
Акоронавирус азы апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа 28-ҩык ари аҿкы чымазара рыхьхьеит. Урҭ рахьтә 23-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
АҞӘА, рашәара 2 - Sputnik. Урыстәыла ахада Владимир Путин аусԥҟа инапы аҵаиҩит Урыстәыла Аконституциа ариашарақәа рзы абжьыҭара ҟалоит ԥхынгәы 1 азы ҳәа. Аусԥҟа атекст кьыԥхьуп Кремль асаит аҿы.
"2020 шықәса ԥхынгәы 1 Аконституциа аԥсахрақәа ралагаларазы абжьыҭира иамшны ишьақәгылазааит", - ҳәа аҳәоит адокумент аҿы.
Аусԥҟаҿ иарбоуп абжьыҭараан ишазхьаԥштәу аепидемиологиатә ҭагылазаашьа, ауааԥсыра рсанитар-епидемиологиатә хьчара.
Ԥхынгәы 1 Урыстәыла иԥсшьарамшхоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: