Қырҭтәыла амилаҭтә гвардиа Аԥсны Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл иалалеит 1992 шықәса нанҳәа 14 рзы. Арратә операциа иалахәын ҩ-нызқь рҟынӡа аруаа, акәылӡтәы техника 60 цыра, артиллериа. Аоперациа иаман ахьӡ ҷыда "Меч". Ақырҭуа ар ирҿагылеит аԥсуаа реиԥш раԥхьатәи амш инаркны урҭ инарывагылаз, хатәгәаԥхарала Нхыҵ Кавказынтәи иааз ҳашьцәа. Аибашьра цон 413 мши-ҵхи.
Иҷыдоу иҿыцу апроект "Иҟаҵоуп Аԥсны" аҿы аинформациатә маҵзура Sputnik Аԥсны ишәзеиҭанаҳәалоит ҳреспубликаҿы аус зуа аилакқәа ртәы, уа аус зуа ауаа ртәы, қәҿиарақәаси проблемақәаси ирымоу ртәы, иҿыцу атехнологиақәа рхархәарақәа ртәы.
Аԥсуара иҭамбаӡо ӡыхьуп, аԥсуара иагьакуп иагьыҩбоуп, аԥсуа иламыс быжь-гәыжьк ирзышьҭхуам... Абас шаҟа ҳәамҭа аԥырҵазеи ҳажәлар аԥсуаа иреиҳаӡоу ҳдоуҳатә хыҵхырҭа, ҳмилаҭтә дин иазкны. Ииашаҵәҟьаны, зегьы зыцку, зегь ззырхоу иароуп. Зегь злалагогьы иаралоуп.
Аҳәынҭқарратә прокуратура адыррақәа рыла Урыстәылатәи атуристцәа ирықәлеит ԥхынгәы 11 асааҭ 12.20 рзы Гәдоуҭа араион Приморское ақыҭан.
Ацәгьоура ҟалеит амшын аԥшаҳәаҿы. Макьаназ зхаҭара шьақәыргылам ҩыџьа ауаа асабардақәа рҿаҵаны, абџьари аҳәызбеи рхархәарала атуристцәа ирықәлеит. Ақәылараан Кабанов Андреи Николаи-иԥа 1984 шықәса рзы ииз игәышԥахьы ҩынтә аҳәызба иларҵеит. Кабанов иоуз ахәрақәа ирыхҟьаны иԥсҭазаара далҵит", — ҳәа аҳәоит асаит адырраҭараҟны.
Ацәгьоуцәа ирӷьычит иара убасгьы Кабанова Наталиеи уи ҩыџьа лхәыҷқәа – 2006 шықәсеи 2015 шықәсеи рзы иизи иара убасгьы Чижикова Наталиеи уи лхәыҷқәа ҩыџьеи, 2002 шықәсеи 2007 шықәсеи рзы иизи. Аоперативтә уснагӡатәқәа ирылыршаны ирӷьычыз ауаа рхы иақәиҭтәын.
Ацәгьоура ҟазҵаз ауаа рыԥшаареи рышьақәыргылареи рзы Гәдоуҭа араион апрокуратура аусурақәа ирҿуп.
Фазиль Искандер ихьӡ зху ахԥатәи жәларбжьаратәи афестиваль "Ауаҩы игыларҭа" мҩаԥысраны иҟоуп рашәара 20-22 рзы, Аҟәа. Афестиваль аркра амш аҽны, рашәара 22 аҽны имҩаԥысраны иҟоуп алитературатә екскурсиа "Республика справедливости по тропам Чика".
Ашьапылампыл азы ConIFA аверсиала ачемпионат иалагеит рашәарамза 4 рзы, ихыркәшахоит рашәарамза 10 рзы финалтә хәмаррала. Аԥсны еизгоу акоманда аҵәҭаԥсарала агәыԥ "А" аҟны ихәмаруеит. Аԥснытәи акоманда ачемпионат аԥшәмацәа, Аҩадатәи Кипр ахәмарцәа ирыцықәгылоит. Абри агәыԥ ахь иақәшәеит Аахыҵ Уаԥстәылеи Карпаталиеи ркомандақәагьы. Атурнир иалахәуп аа-командак. Агәыԥ "В" ахь иаҵанакит: Паданиа, Секеитәи атәылаҿацә, Ницца, адгьылбжьахақәа Мен ркомандақәа. Ашьапылампыл азы ConIFA аверсиала ачемпионат иалагеит рашәарамза 4 рзы, ихыркәшахоит рашәарамза 10 рзы финалтә хәмаррала.
Аԥснытәи аԥсшьарҭа ҭыԥқәа ртәи, акурортә сезон аҿазыҟаҵарақәеи, атуризм аганахь ала иҟаҵоуи иҟаҵатәуи ртәи, аӡынтәи атуризм аҿиара бзиа шаиуа ҳазаатгылоит
Апроект "Ты супер!" мҩаԥысуеит Урыстәыла Аҵареи аҵарадырреи рминистрра адгыларала. Апроект амҩаԥгаҩыс дҟалоит Вадим Такмениов. Ахәыҷтәы вокалтә еиндаҭлара "Ты супер!" мҩаԥысуеит ателеканал НТВ аҟны жәабран 11 инаркны. Апроект азы инарҭбаау аинформациа аиура алшоит НТВ асаит аҟны. Ашоу иазку ажәабжьқәа рдырра шәылшоит Sputnik Аԥсны аресурсқәа рҟны. Аинформациатә маҵзуреи арадио Sputnik хылаԥшра арҭоит аиндаҭлара амҩаԥысшьа.
Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа занашьоу Ҟабарда-Балкариеи Адыга тәылеи жәлар рышәҟәыҩҩы, "Ахьӡ-Аҧша" аорден актәи аҩаӡара акавалер, Аҧснытәи Аҭҵаарадырратә Академиа академик Баграт Уасил-иҧа Шьынқәба диижьҭеи 100 шықәса аҵра инамаданы Sputnik Аԥсны иазнархиеит апроект ҷыда апоетцәеи аҵарауааи Баграт Шьынқәба ирҿиара аҵакы иахьазааҭгыло.
Аԥсны иахьаҵанакуа ашыц аиқәырхаразы иаԥҵоуп акомиссиа ҷыда. Аусурақәа актәи ретап хыркәшоуп: иреликттәу ари аҵлажәла рыхәшәтәит "Димилин" ала. Ашыц ықәызхуа амцаԥшьхәаҷа Аԥсны иқәнагалеит 2012 шықәсазы Шәачатәи аолимпиада азыҟаҵараан. Усҟан Урыстәыла Италиа иаанахәеит апаркқәа рыриаҵәаразы Китаитәи ашыц шьаҭақәа, урҭ ирылан ари аҟанҷгьы.
Абжьыҭирақәа реихшьаалала Аԥсны ҩажәи ҩба алхратә округ аҟны абжьыҭирақәа аҩбатәи ртур мҩаԥысыр акәхеит, Гәдоуҭатәи алхратә ҭыԥ жәибжь аҟны аиҭалхра мҩаԥгахоит лаҵарамзазы.
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысуеит хәажәкыра 12 рзы 35 алхратә ҭыԥқәа рҿы. Аԥсны имҩаԥысуа апарламенттә лхрақәа ирылахәуп 137-ҩык акандидатцәа. Урҭ рҟынтәи 25-ҩык аполитикатә партиақәа рҟынтәи иқәгылоуп.
2016 шықәса Аԥсны изеиԥшраз, акультуратә-аполитикатә усмҩаԥгатәқәас иҟаз, 2017 шықәса гәҭыхақәас иацу атәы шәаԥхьар шәылшоит Sputnik Аԥсны акорреспондентәа ранҵамҭақәа рҿы.
Аҟәа, Адраматә театр аҿаԥхьа, ԥхынҷкәын 15 асааҭ ҩба рзы имҩаԥысит аоппозициа реизара. Уаҟа дҵаны иқәыргылан атәыла Ахада Рауль Ҳаџьымба инапынҵақәа шьҭеиҵарц.
VII Аусутә форум "Астратегиаҟынтәи ақәҿиарахь" мҩаԥысуеит Аҟәа абҵара 15-16 рзы.
Аԥсны - ижәытәӡатәиу аҭоурых иаларсу, ибеиаӡоу акультура змоу тәылоуп. Аепоха дуқәа зегьы араҟа рнырра ҟарҵеит. Аԥсны рышьҭамҭа аанрыжьит абырзенцәа, аурымцәа, аџьамцәа, арабцәа уҳәа ажәытә цивилизациақәа. Ишәыдаагало аҭоурыхтә очеркқәеи урҭ ирываҟәыло архивтә фотосахьақәеи Аԥсны аамҭақәа реикәшара иаламӡыкәа иахьанӡа еиқәхаз аџьашьахәқәа шәзаанартуеит.
Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә телерадиоеилахәыра аҵакырадгьыл иахьаҵанакуа жьҭаара 17, ашьыжь асааҭ быжьба рзы аԥжәара ҟалеит.
Фазиль Искандер - адунеи ахьынӡанаӡааӡо еицырдыруа шәҟәыҩҩуп, поетуп, хәыцҩуп, Аԥсны ахьӡ зегьы идирҳаит. Фазиль Искандер ианашьан аорденқәа "За заслуги перед Отечеством" III (1999), II (2004), IV (2009) аҩаӡарақәа, "Ахьӡ-аԥша" аорден I аҩаӡара, Аԥсны (2002).
XV аиубилеитә фестиваль "Хьыбла Гьерзмааԥҳа шәаалыԥхьоит…" сынтәа ииубилеитәуп, иҷыдоуп. Имҩаԥысуеит нанҳәа 3-4 рзы. Иара аконцерттә программақәа ҩба рыла ишьақәгылоуп. Имҩаԥгахоит Диоскураа рыԥшаҳәаҟны аҭоурых-культуратә ҳәырԥсарра "Аҟәа абааҟны".


Аԥсны зҽаԥсазтәыз акульутра аусзуҩ, Дырмит Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа алауреиат, Аԥсны Жәлар рартист, ашәаҳәаҩ, адирежиор, акомпозитор Ражден Гәымба иԥсы ҭаны дыҟазар, цәыббрамза 12 аҽны, ихыҵуан 91 шықәса.
Аҟәа ҩымчыбжьа рыҩнуҵаҟа атроллеибусқәа русура аанкылоуп.
Аҟәа еиҭашьақәыргыланы иаартуп аҵарауаҩ Иури Воронов ихьӡ зху абжьаратә школ №3.
"Королева Абхазии – 2017" ҳәа рыхьӡ рҳәеит жәаҩык аҭыԥҳацәа. Аиндаҭлара арегламент ԥсахны асеиԥш аӡбра лыдылкылеит акультуратә фонд "L-star" аиҳабы Лали Сыҷынааԥҳа.
Амыҵмыџь, акаҵахәыр, абҳәаса иалхәу уҳәа ирацәоуп аԥсуаа реишәахиараҿы рхы иадырхо асыӡбалқәа. Акадифа ҟаԥшь еиԥш убла хнакуа иҟоу асыӡбал цаҳәцаҳәо уажәааны зегьы ихырҩоит.
Аԥсны Ахада Ихраҿа анашьахеит Резван Хатков дзықәтәаз аҽыҩ "Фаст Керл" (аҽы ихатәуп Ахра Ашәба).
Фазиль Искандер ихьӡ зху Аурыс драматә театр аҿы аԥшьаша, рашәарамза 15 рзы имҩаԥысит аспектакль "Примадонны" апремиера. Аспектакль ықәиргылеит арежиссиор Сергеи Ефремов.
Аԥснытәи аҳәынҭқарратә аҿартә театр ахәаԥшыҩцәа ирыднагалеит аспектакль ҿыц "Инаԥҳа Кьагәа".
Кәтолтәи ачаи фабрикаҿы ииасыз амчыбжь аҩныҵҟа аусуҩцәа шә-тоннак рҟынӡа ачибӷьы ҿырххьеит. Ачаиплантациақәа рҟны аусуҩцәа шьыжь шаанӡа инаркны иаахәлаанӡа аус руеит.
Sputnik Аԥсны иазнархиеит Аҟәатәи аџьармыкьа аҟынтәи афотоcахьақәа.
Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа занашьоу Ҟабарда-Балкариеи Адыга тәылеи жәлар рышәҟәыҩҩы, "Ахьӡ-Аҧша" аорден актәи аҩаӡара акавалер, Аҧснытәи Аҭҵаарадырратә Академиа академик Баграт Уасил-иҧа Шьынқәба диижьҭеи 100-шықәса аҵра азгәарҭоит.
Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа Аиааира амшныҳәа иазкны Аҟәа имҩаԥысит еиуеиԥшым ауснагӡатәқәа.
Ражьден Гәымба ихьӡ зху Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониаҿы Гагратәи ахәыҷтәы хареографиатә ансамбль "Афырҭын" 15-шықәса ахыҵра азгәарҭеит.
Ашәахьаҽны Кәтол имҩаԥысит аҽқәа реиндаҭларақәа. Иара иалахәын ақыҭақәа Тамшь, Џьгьарда уҳәа рҟынтәи аҽыбӷаҟазаҩцәа. Аԥыжәаратә фонд 150 000 мааҭ ыҟан. 1000 метра иҩуаз аҽшьацқьақәа рыбжьара актәии аҩбатәии аҭыԥқәа ааныркылеит Беслан Абхазаа иҽқәа. Беслан Абхазаа Кәтолтәи иҽыҭра иҭагылоуп 24 ҽы.
Аинформациатә маҵзура Sputnik Аԥсны Аԥсуа радио 85-шықәса ахыҵразы еиҿнакааит арадио ахыҵхырҭаҿ игылази шықәсы рацәала амаҵ азызуази рфотосахьақәа еидызкыло афотолента.
Ахш иалху ашәаӡеи ашәхеи рыҟаҵашьа Гәдоуҭа араион Дәрыԥшь ақыҭан инхо Нанули Кәҵниа-Кәакәасқьыр лҿы еилылкаауан Sputnik акорреспондент.
Аспектакль "Бернарда Альба лыҩны" (Федерико Гарсиа Лорка) апремиера мҩаԥысит Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр асценаҟны аҩаша, мшаԥымза 11 рзы.
Аԥсны Афырхаҵа, Аинрал-леитенант Гиви Агрба диит мшаԥымза 4 1937 шықәса рзы.
Аԥсуа милаҭтә хәмаррақәа: аҵәы аршәра, аҭыԥ аҟынтә ҵәҩанҵәы аԥара, ахаҳәырԥа уҳәа ашколхәыҷқәа XVI рспартакиада апрограмма иалагалан.
Аестрадатә шәа анагӡаҩцәа XVI рреспубликатә конкурс "Аҿар рыбжьы" мҩаԥысит Аҟәа. Аконкурс раԥхьатәи амш хыркәшахеит гала-концерт ала.


Ихарҭәаау аверсиа
рус
аԤс
Ихадароу
Аԥсны
Адунеиаҿы
АРЕПАТРИАЦИА
Аналитика
Арадио
Афотосахьақәа
Авидеонҵамҭақәа
Аинфографика
Аԥсшьара
Жәлар рдоуҳа
"Адәныҟа"
ҳәа
ахәыҷы
иныҳәара
аҵаки
амҩаԥгашьеи
10:50 23.09.2018
Аҧсуаа рҿы ахәыҷы иныҳәара шымҩаҧырго ҳзеиҭалҳәеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаҧҳа.
"Хаир",
"Хыир,
абзиара
уанаҳәааит!":
аԥсуаа
еимсаз
ауаҩы
иарҳәо
иазкны
Ажәа
еимырдон:
аԥсуаа
рҿы
аҭаацәара
аԥҵара
атрадициақәа
15:33 28.08.2018
452
Нан Дуи Нан Хәыҷи Нанҳәа ишаԥыло
Оҭҳара ақыҭан итрадициатәу ԥсыуа ҭаацәарак рҿы сынтәа Нанҳәа шазгәарҭаз ҳзеиҭалҳәеит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.
21:22 27.08.2018
251
Барбанџьиа, аӡырыҩра, анасыԥ аԥшра - Нанҳәа аламҭалазтәи ақьабзқәа
Нанҳәа ауха аԥсуаа имҩаԥырго ақьабзқәеи, насгьы абжьыуааи бзыԥааи уи аҿы излеиԥшым ртәы далацәажәоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩы Есма Ҭодуаԥҳа.
15:46 25.08.2018
233
Акәтаӷь шҭәу еиԥш ашьхымзаҭра цхала иҭәааит: Анана – Гәында илыдҳәалоу ақьабзқәа
Ашьхааӡара - аԥсуаа рыԥсҭазаара жәытәаахыс иадҳәалоуп. Аԥсуа ибзазаараҿы, инхара – нҵыраҿы уи иҷыдоу ҭыԥ аанакылахьеит. Ашьхааӡара, Анана – Гәында илыдҳәалоу ақьабзқәа ртәы Sputnik иазлырхеит Cусанна Ҭаниаԥҳа.
16:24 18.08.2018
59
Аҿыхтыга, ма "арҳәацәара": аҭацаагара иацу акәамаҵама
Жәытәла, аԥҳәызба аргама хаҵа данцоз, илышьҭаланы иаауаз аҭацаагацәа "дырҳәацәон". Уи иаанаго аҵакы ҳзеиҭалҳәеит, 50 шықәса инеиԥынкыланы аԥсуа бызшәеи алитературеи, аԥсуареи амаҭәарқәа мҩаԥызгоз, Аԥсны зҽаԥсазтәыз арҵаҩы Валентина Гыцԥҳа.
10:22 18.08.2018
86
Аԥылгды, амаха, ахыбжа: аԥсуа исасдкылараҿы ашьтәа ззыршьо рзы жәақәак
Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа рҿы асасдкылара шеиқәхаз атәы далацәажәоит ажурналист Нонна Ҭхәазԥҳа.
18:45 12.08.2018
656
Аираа рныҳәара
Аҧсуа жәлар рымзар аҿы иуҧылоит имаҷымкәа ажәлантәқәа ишьҭырхыз рхатә ныҳәарақәа. Урҭ зегьы рыҟалара зыхҟьаз досу рхатә ҭоурых рымоуп. Убас, есышықәса, нанҳәа мзазы иазгәарҭоит Аираа рныҳәара.
17:41 09.08.2018
54
Анцәахәы ихьӡала иршьуан аџьма шьтәа: Ареиааи – аибашьра анцәахәы
Аибашьра анцәахәы - Ареиааи иӡбахә аԥсуаа рҿы шьҭа аӡәгьы издыруам, ирхашҭхьеит.
13:30 05.08.2018
55
Цәгьамзар бзиа ҟазымҵоз: ажәытәра иагаз ахәышҭаара анцәахәы - Ҿаԥ изкны
Амырҭаҭра иаҷыдаҟазшьоу анцәарацәара атәы дазааҭгылоит Сусанна Ҭаниаԥҳа.
18:38 01.08.2018
206
Амҳаразы ҩ-гәаанагарак
Ажәытәан арԥыси аԥҳәызбеи рыԥсҭазаара анеиларҵоз, хазы ирыздыргылон амҳара. Уи аргылашьеи, аибыҭашьеи, иамаз аҵаки, иахылҿиаахьоу хҭысқәаки ҳзеиҭалҳәеит апоетесса Белла Барцыцԥҳа.
14:43 30.07.2018
55
Ацуныҳәа: иацы, иахьа
Аԥсуаа рыҟны ацуныҳәа мҩаԥыргоит ажәытәӡа аахыс. Ақыҭа ауааԥсыра еизаны Зегь зымчу имҵаныҳәоит, имҵахырхәоит. Иахьатәи ҳаамҭа аныҳәара иаланагалаз аҿыцрақәа ртәы Аинар Ҷыҭанаа ианҵамҭаҿ.
17:29 28.07.2018
238
Тәыми ҩнатәи "еилаҵо", мамзаргьы аԥсуаа ҳаԥсшәа еибыҳәашьа
Ҩыџьа анеибабо рнапқәа еимданы иангәыдеибакыло, аԥсуа милаҭ раԥсшәеибыҳәаратә культура ишацәтәыму атәы дазааҭгылоит Аинар Ҷыҭанаа.
14:48 22.07.2018
42
Шә-хык рахьынтә хык ақәшәоит: амреи амзеи атыҩ ианакуа имҩаԥырго аҵасқәа
Ажәларқәа пату зқәырҵоз, иахьа уажәраанӡагьы пату зқәу, изыхӡыӡаауа жәҩантә цәырҵрақәаны иҟоуп амреи амзеи. Уи ус шакәу шьақәдырӷәӷәоит ажәларқәа жәпакы рҿы еиқәхаз, иахьанӡа иааӡаз арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа рыхьчара иазку аҵасқәа.
16:49 19.07.2018
69
Амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа
Жәлара зыхӡыӡаауа, наџьнатә аахыс изымҵаныҳәо, абла ҷыц еиԥш изхәаԥшуа жәҩантә цәырҵраны иҟоуп амреи амзеи. Жәаҳәарада, уи зыхҟьоз амра – ԥсҭаҵаган, ауаа аԥхарра рнаҭон, адгьылқәаарыхра зыҟаломызт иарада. Амза акәзар, уахынла адгьыл иқәыҷҷон, аныҟәаҩцәа амҩа днарбон – имҩақәҵаган.
12:53 08.07.2018
305
Ҭаниаа рыжәла ахьынтәаауа
80 шықәса зхыҵуа абырг хазына Ҭырбеи Ҭаниа иажәабжь ала, рыжәлантәқәа рынхара аҭоурых Sputnik азы иаҳзеиҭалҳәеит Сусанна Ҭаниаԥҳа.
17:29 22.06.2018
367
Аҳаҷашь, аҭацамҳара: аԥсуаа рынхашьеи рысасдкылашьеи акәамаҵамақәа
XIX-тәи ашәышықәсазтәи аԥсуа инхашьа ҳазааҭгылозар, усҟантәи аамҭақәа рзы аԥсуа изгылан х-ҩнык: аҭаацәа – ахаҵеи аԥхәыси рыхшареи рыҩны, хазы асас изы идыргылоз аҩны – "аҳаҷашь" зыхьӡаз, нас амҳара, ма аҭацамҳара ҳәа изышьҭаз аҩны.
Жәлар рдоуҳа
14:19 17.06.2018
53
"Аҭана илеиԥшу": адырреи аҟәыӷареи рынцәахәы аԥсуа мифологиаҿ
Ауаҩы жәытә – натә аахыс ихдырра убас ишьақәгылеит илымшо, зыӡбара уадаҩу ҭагылазаашьак данақәшәалак, еснагь ихы ирхон ажәҩан ахь. Еиҳа зымчу, еиҳа зылшо, дымҩақәызҵаша – анцәа, ма анцәахәқәа рахь.
12:35 12.06.2018
103
Ӡаҳкәажә, ма ахьы ӡаҳкәажә: ӡыӡлан лхаҿсахьа амифқәа рҿы
Дыҟамзар ҟалап дхәыҷы-дду акиносахьақәа, амультфильмқәа, ашәҟәқәа рҟнытә Ӡыӡлан (Русалка) лыӡбахә змаҳац.
13:24 28.05.2018
73
Цәаблаҟи Напкылҵәеи: аԥсуа мифологиаҿы ауаҩы ицәа анцәахәқәа
Аԥсуа мифологиаҿы иҟоуп анцәахәқәа ауаҩы ицәа (сон- аред.) хылаԥшра азҭо, урҭ Напкылҵәеи Цәаблаҟи ҳәа ирышьҭоуп. Анцәахәқәа реиԥшымзаара, ашьыжь агылара зцәыуадаҩу ирзыҟаҵатәу абарҭқәа дырзааҭгылоит Сусанна Ҭаниаԥҳа.
13:54 20.05.2018
181
"Агныҳәа": аижәлантәқәа Амԥараа рҭоурыхи, рҵаси, рныҳәарақәеи
Аԥсуа жәлақәа зегьы рхатәы ҭоурыхи, аҵасқәеи, ақьабзқәеи, аныҳәарақәеи рымоуп. Амԥараа рҭыԥҳацәа ирызкыу алегенда иарҿиаз "Агныҳәа" захьӡу аныҳәара атәы ҳзеиҭеиҳәеит Гагра араион, Лӡаа ақыҭа абыргцәа рхеилак ахантәаҩы Зосим Шәлиман-иԥа Амԥар.
15:23 13.05.2018
68
"Хаҵа имцо Анцәа дҳаумҭан": ахатә ԥсҭазаара ашьақәыргылара иазку аныҳәара
Аӡәгьы изы имаӡаӡам, ахатә ԥсҭазаара ашьақәыргылара зцәыуадаҩу арԥарцәеи аҭыԥҳацәеи шмаҷҩым. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа зыхҟьо ахырхарҭақәа еиуеиԥшым. Аха аԥсуаа ҳаԥсихологиа убас еиԥш иҟоуп, иакәым акы, мамзаргьы хшыҩла зеилыргара уадаҩу хҭыск ҳанақәшәалак, идырым амчқәа ирыдаҳҳәалоит.
Иҵегь аҭагалара
10:41 22.09.2018
123
"Кавказ ахьчаразы" амедал зауз Аҷандаратәи аԥҳәыс лҭоурых
Хҩык ахәыҷқәа рааӡареи, аҩнреи, ақыҭанхамҩеи рныҟәгара уадаҩын, аха Аҷандара ииз, иааӡаз Хыџьгәа Мачагәа-иԥҳа Гәылариаԥҳа илылшеит арҭ ах-уск реилагӡара, уимоу Асовет солдатцәа ацхыраара арыҭара.
19:12 22.09.2018
85
Аиба: абызшәазы азакәан аус аурц аԥареи апрограммақәеи аҭахуп
Аҳәынҭқарратә бызшәазы азакәан аус замуа азы игәаанагара адырраҭара "Коӷониаԥҳа лымҩаду" аҟны иҳәеит Жәлар реизара адепутат Баҭал Аиба.
13:36 21.09.2018
79
"Афырҭын" шықәсык напхгаҩыда: Лев Қьецба игәалашәаразы
Гагратәи ахәыҷтәы хореографиатә студиа "Афырҭын" шықәсык ҵуеит асахьаркыратә напхгаҩы даԥхеижьҭеи. Аԥсны зҽаԥсазтәыз артист Лев Қьецба ида аколлектив иаԥсҭазаашьоу еиҭарҳәеит иахьа уи хадара азызуо ахореографцәа Мураҭ Қриеи Алиас Барцыци.
15:33 22.09.2018
66
Аҧсуа ҭаацәа рҿырҧшы: Џьгьарда ақыҭан инхо Ашәаа рҭаацәара ирызкны
Аҧсуа қыҭақәа, аҧсуара агәеисыбжь ахьго, аҧсуа бызшәа ашьҭыбжь еицамкрада иахьуаҳауа. Аҧсуа иашҭа ҭбаа, исасдкылара, иаҧшәмара аныҟәгара, ҿыцәаара зқәым ихәышҭаарамца абиҧарақәа имырӡзакәа ирымаздо. Абарҭқәа зегьы аҧсуа қыҭақәа рҿы.
18:55 21.09.2018
57
Гыцба: Индиеи Аԥсныи ажәларқәа доуҳала еизааигәазаргьы, хылҵшьҭрала еиԥшым
Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аспирант Инал Гыцба арадио Sputnik аҟны иазгәеиҭеит Индиеи Аԥсныи дунеик иахьану аҟынтә еиныруазҭгьы, хылҵшьҭрала еизааигәаны ибом ҳәа.
Иҵегь аҭагалара


Аида Чачхалиаԥҳа Тҟәарчал араион ахадас абҵарамза 2014 шықәса рзы дҟаиҵеит усҟантәи Аԥсны ахада Рауль Ҳаџьымба.
Анцәа ихаҵаҩцәа ргәы иҭоуп 15 километра иназынаԥшуа аџьартә ныҟәара амҩаԥгара. Уи акоронавирус аҿагылара иазкуп.
Аҭаҭын аалыҵ ҭаҵәахын автомашьына аҭуани ахыби рыбжьара, аԥхьатәи ашәқәа ркәыршабжьара, атәарҭақәа ркәыршаҿы.
Аԥсны ахада иусқәа назыгӡо Валери Бганба ихантәаҩрала аҩаша, хәажәкыра 24 рзы имҩаԥысит ауааԥсыра акоронавирус аҟынтәи рацәыхьчаразы Акоординациатә штаб аилатәара.
Амедициантә сабрадақәа рганахьала аҳәынҭқарратә ҿаҵатәы шаҟа рымоу, ҽнак шаҟа рӡахуа уҳәа ртәы еиҭалҳәеит арадио Spuitnik аефир аҟны Аҟәатәи амодақәа рыҩны аусзуҩ Лолита Кәыҵниаԥҳа.
Аҟәатәи ақалақьтә еизара ахантәаҩы Константин Ԥлиа адепутатцәеи иареи онлаин-еилацәажәара мҩаԥыргеит акоронавирус аламырҵәаразы ауснагӡатәқәа ирызкны.
Аԥсны афинанстә цхыраара аҭаразы Урыстәыла абиуџьет аҟынтәи есышықәса 50 миллион мааҭ азоунажьуеит ахәшәқәеи амедицинатә маҭәахәқәеи рыла аиқәыршәаразы аиқәшаҳаҭра аҳәаақәа ирҭагӡаны.
Аԥсны акоронавирус макьана уаҩы идбалаӡам, ауаа ари аҿкы рацәыхьчаразы аусқәа мҩаԥгоуп: аҵаратә усбарҭақәа аркуп, аспорттә, акультуратә-массатә усмҩаԥгатәқәа аԥыхуп.
Очамчыратәи ашылалагарҭатә зауад "Анхара" аиҳабы Борис Кәартаа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит ахрыӷхкқәа рганахьала Урыстәыла ирыдыркылаз ақәҵара русура иахьынӡаныԥшуа атәы.
Ачымазара ҿкы акоронавирус иаҿагыланы ақәаԥараз Урыстәылантәи Италиаҟа амедицинатә цхырааразы идәықәҵоуп жәиԥшь ҳаирплан.
Аԥсны аус руеит акоронавирус аламырҵәаразы аусбарҭабжьаратәи аҳәаақәҵаратәи аштабқәа. Иахьатәи амш азы атәылаҿы аӡәгьы идбалам COVID-19.
Ашьапылампыл асразы адунеитә чемпионат ConIFA-2020 мҩаԥысраны иҟан Аҩадатәи Македониа ҳазҭоу ашықәс, лаҵарамза 30 инаркны рашәарамза 7 рҟынӡа.
Гәылрыԥшь араион Дранда аҳабла ахада Оҭар Елерџьиа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит уаҟа инхо рыбзазашьа атәы.
Афымцамч аарышьҭуан жәабранмза алагамҭа инаркны, абри аамҭа иалагӡаны Аԥсны иаиуит 198,3 миллион киловатт-сааҭ.
Хәажәкыра 22 рзы имҩаԥысыз Аԥсны ахада иалхрақәа рҟны аиааира игеит Аоппозициатә блок аԥхьагыла, Жәлар реизара адепутат Аслан Бжьаниа.
Иацы Владимир Путин иазгәеиҭеит ҿыц Аԥсны ахадас иалху Бжьаниа аус ицура дшазыхиоу "Аԥсныи Урыстәылеи реизыҟазаашьақәа ԥхьаҟагьы рырӷәӷәара аганахьала".
Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора Аԥсны имҩасыз алхрақәа хәшьарас иарҭои, насгьы иарбан зҵаарақәоу ҳрепатриациа иадҳәалан азхьаԥшра зҭатәны ирбо, абри атәы арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит Ҭыркәтәыла иҟоу Аԥсуа культуратә центрқәа рхеидкыла ахантәаҩы Аҭанур Аҟәысба.
Ахада имаҵура аҵагылара ацеремониа азакәан инақәыршәаны имҩаԥысроуп Алхратә комиссиа хада аихшьаалатә ԥкаанҵа анапаҵаҩра анымҩаԥнагалак инаркны 30-тәи амш азы.
Аԥсны ахада иеиҭалхра мҩаԥысит хәажәкыра 22 рзы. Аԥсны АКХ заанаҵтәи адыррақәа рыла, аԥыжәара иоуит Аслан Бжьаниа (56,5%).


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Германиа инхо ҳџьынџьуаҩ Бурџьу Амҷҧҳа лыҧсадгьыл ахь Аҧсныҟа аара еснагь дазҿлымҳан, гəыҵхас илыман. Лара излалҳəо ала, инаӡеит аҧсҭазаараҿы зегь реиҳа дыззыҳəоз лыгəҭакы, даҭааит лџьынџь дгьыл, илбеит аҧсуаа, илаҳаит лхатəы бызшəа, илгəыдлыҳəҳəаллеит лашьцəа Амҷаа. Уи иацыз аҧхарра, иахылҵуаз агəыбылра насыҧс исыман саргьы лабҿаба абара.
Ашьыжь аусурахь сышцоз аҭел дысзасит ҳџьынџьуаҩ Али Моран, егьсеиҳəеит Германиантəи ҳџьынџьуаа Аҧсны иааны ишыҟоу, иара убас агəыҧ аилазаара дшалоу Амҷҧҳак, лашьцəа Амҷаа рбара шылҭаху. Иажəа анырҵəаха иамраӡакəа сиазҵааит: "Иабаҟоу, избарц абасылшои?", - ҳəа. Аҟəа асасааирҭақəа руак аҿы ишыҟаз сеиҳəеит. Иахьсеиҳəаз аҭыҧ аҿы саннеи, иҿаҧха-ҿаччо иаасҧылеит раҧхьаӡа акəны зҭоурыхтə ҧсадгьыл иаҭааз ҳашьцəа. Иааигəаны ҳанааибадырқəа, Бурџьу Амҷҧҳа ус салҳəеит: "Сара Џьгьарда ақыҭа саҭаарц сҭахуп, убрантə ауп сабду иабду амҳаџьырра дшагаз", - ҳəа. Хымҧада, лажəа ҩбастəуазма?! Аҽныҵəҟьа лгəаҳəара наӡартə еиҧш аҭагылазаашьа лзаҧҵан.
Бурџьу лаб Салим, Ҭырқəтəыла диит, Каиалара ақыҭа деиуоуп. Аусура аганахь ала Германиаҟа дахьцаз, аҭаацəара далалеит. Убраҟоуп дахьиз Бурџьу лхаҭагьы.
"Сабду Шьаадаҭ Амҷба иабду Саалиҳ иоуп Аҧснынтə амҳаџьырра аамҭазы ахҵəара зықəшəаны Ҭырқəтəылаҟа иагаз. Сеиҳабацəа ирҳəоны изласаҳахьоу ала, уи Џьгьарда ақыҭа иҭыҵқəаз дреиуоуп. Сара схəыҷаахыс зыӡбахə саҳахьаз, аха лабҿаба исзымдыруаз сыҧсадгьыл абара сыгəҭыхан. Ирымҳəои, алахьынҵа ыҟоуп ҳəа. Исымазаарын саргьы алахьынҵа бзиа ус анакəха", - абас лгəы ҭыҕьҕьаа дҳацəажəон Бурџьу Амҷҧҳа.
Бурџьу занааҭла дзиндырҩуп, аус луеит Германиа аусӡбарҭақəа руак аҟны. Длымоуп аеишьа. Лыҧшəма дшаҧсыҕуп, илызҳауеит лыҧҳа хəыҷы. Бурџьу излалҳəо ала, лхəыҷрашықəсқəа Ҭырқəтəыла лабдуи ландуи ахьынхоз ақыҭаҿы имҩасуан, убри аҟынтə ибзианы илдыруеит аҧсуара иамоу аҵакы.
"Саб ианду аҭырқəа бызшəа зынӡагьы илыздырӡомызт. Сандуи сабдуи аҧсышəала ианцəажəоз иџьасшьон, иарбан бызшəаз сзеилкаауамызт. Еиҳа саныҩеидас аҭоурых еилыскаауа саналага, иснырит амҳаџьырра закəыз, уи иацыз агəаҟра зеиҧшраз. Саб иашьеи иаҳəшьеи ыҟоуп. Саб иашьа Левенҭ Амҷба, Ҭырқəтəыла дынхоит, саб иаҳəшьа адыгақəа дырҭацоуп", - дҳацəажəон Бурџьу.
Бурџьу излалҳəо ала, Аҧсны Ахьыҧшымра азхаҵара анаиу нахыс, рыхдырра еиҳа иҿыхо иалагеит, уи аахыс рыҧсадгьыл иазкыз ажəабжьқəа раҩрыжьуам.
"Германиа инхо Кавказ ажəларқəа аидгылара, аибабара рыбжьоуп, изеибамдыруа шыҟоугьы рацəаҩны. Акультуратə хеидкыла ашҟа лассы-лассы ҳзымнеиуазаргьы, аныҳəатə мшқəа раан иагҳажьуам. Уаҟа еиҿкаауп хатəгəаҧхаралатəи ашəаҳəаратə, акəашаратə ансамбльқəа, атеатр. Аҧсыӡ аӡы зҵабаз еиҧш ҳаанхар ҳҭахым атəым дгьыл аҿы, аҧсҭазаара ҳазықəҧалароуп, ҳмилаҭ ахдырра ҳмырӡроуп", - лҳəоит Бурџьу Амҷҧҳа.
Бурџьу Амҷҧҳа лабдуцəа рқыҭа гəакьа Џьгьарда данаҭаа, лгəырҕьара ҳəаак амамызт. Лара лнеира иазыҧшын ақыҭа аиҳабыра, анхацəа, лашьцəа, лыжəлантəқəа Амҷаа.
"Анаџьалбеит, ҧхыӡу-лабҿабоу?! Зхаҿсахьақəа збоу ауаа зегьы сара исызгəакьаӡоушəа исзааиуеит. Ишҧасҭаху адгьыл сыҽнықəыжьны игəыдсыҳəҳəалар, здунеи зыҧсаххьоу, араҟа зыбаҩқəа амадоу сабдуцəа сыбжьы ҭганы снарацəажəар, издыруада сгəынқьыбжьы раҳарушь, рыҧсы ианырыр, издыруада?..", - лылаҕырӡқəа лгəаҵа иҭаҧсо дцəажəон Бурџьу Амҷҧҳа.
Бурџьу Амҷҧҳа илықəшəаз ақыҭауаа лгəазхара дрызбомызт, бызшəала ишзеилибамкаауазгьы блала еицəажəон, рыгəҭыхақəа еибырҳəон. Аҭырџьман, насгьы рныҟəарақəа зегьы еиҿызкааз Намық Арсҭаа, аиҭагара дахьӡомызт ари аҩыза агəырҕьареи ахьаагареи зцыз аиҧылара иахылҵуаз аҧхарра атəы. Џьгьарда ақыҭа аиҳабы Асланбеи Сангəылиа, ҳџьынџьуаҩ ажəа лиҭеит, мышкымзар мышкы лыҧсадгьыл ахь нхара ҳəа аара лгəы ианҭалк, лабдуцəа зныҵыз ақыҭаҿы адгьыл ҭыҧ лара лзы ишыхиахо.
"Џьгьарда ақыҭа иалҵыз лабдуцəа рҭоурых дырны ҳаҳəшьа абра дахьааиз даара ҳаигəырҕьеит. Лашьцəа Амҷаа ракəзар, ари ақыҭа иазбжоуп. Даара иҵауланы уазхəыцыр ари ахҭыс, угəы аҵəыуара ианамыркырц залшом. Амҳаџьырра иагаз ҳауаажəлар зегьы рыҧсадгьыл аҿы инхозҭгьы, иаҳхаҳгаз аибашьрагьы ҟамлар ҟаларын. Аҳəаанырцə инхо ҳашьцəа еимгеимцарак иадамхаргьы рбара акыр ҳгəы еиҵнахит, еснагь ҳарзыҧшуп", - ҳəа азгəеиҭеит ақыҭа ахада Асланбеи Сангəылиа.
Бурџьу Амҷҧҳа илыцыз лҩызцəеи лареи Џьгьарда ақыҭа иалсны акыр еимдеит. Ақыҭаҿы инхо милаҭла иаҭырқəоу Рустем Караосман-оглы иҩнаҭахьы ааҧхьара рыман, иара убас Беслан Аполлон-иҧа Амҷба игəараҭа иаҭааит, ишаҧу еиҧш ҩнаҭацыҧхьаӡа аишəа ҧсыуа чысла ирхиан. Беслан Амҷба иҧа Адгəыр, занааҭла дҭоурыхдырҩуп, игəараҭаҿы ас еиҧш асасцəа дахьқəа рбара акырӡа деигəырҕьеит.
"Ҳгəазхара иаҳбаанӡа иахьҳацəцо сгəы снархьуеит. Ҭоурыхла иаҳдыруеит ҳажəлар ирхыргаз аџьамыҕəа цəгьа. Абас еиҧш лассы-лассы иаҳзаалар, ҳаиҭанаиааира иҵегьы иҕəҕəахар, хымҧада акырӡа ибзиахон. Ҳџьынџьуаа избахьаз, сзабадырхьаз рахьтə сыжəлантəык дсымбацызт. Ҳаҩнаҭаҿы ҳаҳəшьа лбара шаҟа агəахəара снаҭаз ус ҿык-бзык ала исызҳəом. Ҳара ҳаҳəшьа лбара ҳгəы ишахəаз еиҧш, егьырҭ ажəлақəагьы рашьцəеи дареи еибабар ргəы иамыхəои. Аҵыхəтəантəи аамҭазы ҳаимадара аҽахьарҕəҕəо даара иус бзиоуп", - иҳəеит Адгəыр Амҷба.
Бурџьу Амҷҧҳа Аҧсны лыҟазаара иалагӡаны дызҭааз, илбаз аҭыҧ ҧшӡарақəа акыр ирацəоуп, аха иҟоуп дызхьымӡагьы. Уи анаҩс санаауазы, лҳəеит зыҧхыӡи злабҿабеи рҳəаақəа ирҭакыз ҳџьынџьуаҩ.
"Аҧсны хазыноуп, исҧылаз, избаз ауаа зегьы ргəы ҭбаауп, рхы-рҿы еихалашоит. Уаҳа еибашьра ҟамлааит, ҳаҧсадгьыл амч-алша ҕəҕəахааит, ҵарадыррала еснагь аҧхьагылара амазааит"? - абас лгəазыҳəарақəа еихсыҕьуамызт Бурџьу Амҷҧҳа.
Аҧсадгьыл ҧшуп, амч ҕəҕəоуп. Ҳашьцəеи ҳареи иҳабжьаз аихатəы ҧардақəа наӡаӡа ашəқəа ҟьаҟьаӡа иаартызааит.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа атәыла анаплакыҩцәеи амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәеи рԥылараан адырра ҟаиҵеит Аԥсны ауаа мҵазырсуаз ацәгьоуцәа шасыс иргаз роужьразы иааидкыланы миллиард мааҭ инареиҳаны ишазыҳәоз, абри атәы аанацҳауеит ахада ипресс-маҵзура.
Аиԥылараан Бжьаниа иҳәеит ауаажәлари аҳәынҭқарреи ацәгьоурақәа рацәыхьчаразы уаанӡа иаҳамбацыз ашьаҿақәа рынагӡаразы аамҭа шааиз.
"Ацәгьоурақәа уаҩы ишимбац ирызҳаит, ари апроблема аӡбаразы ҳамчқәа зегь еидаҳҵароуп. Абри аус аҟны даара ҳшәықәгәыӷуеит", - иҳәеит Аслан Бжьаниа, анаплакыҩцәа рахь ихы нарханы.
Убри аан ахада иазгәеиҭеит атәыла аиҳабыра ибзианы ишеилнакаауа абизнес ала мацара апроблемақәа зегьы рыӡбара шалымшо.
Бжьаниа иҳәеит зегьы раԥхьа игылоу азакәанқәа рықәныҟәареи ауааԥсыра ршәарҭадара алыршареи шракәу.
"Аҳәынҭқарра, раԥхьаӡа иргыланы, уи азин ауп", - иҳәеит ахада.
Атәыла ахада дырзааҭгылеит абизнесгьы злахәхар алшо игәҭакқәак ҳәа аанацҳауеит апресс-маҵзура.
Бжьаниа иара убасгьы ауааԥсыра рымҵарсрақәа рзы иҟоу астатистика азеиԥш хыԥхьаӡарақәа ааигеит.
"Ҷыдала иаагозар, азинхьчаратә усбарҭақәа иҟарҵаз аинформациала, имҵадырсыз Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа 53-ҩык роушьҭразы ацәгьоуцәа ззыҳәаз аԥара иартәоит миллиард мааҭк инацны, урҭ рахьтә иршәаз 200 миллион мааҭ инареиҳауп", - ҳәа иарбоу ахада исаит аҟны иӡыргоу адырраҭараҟны.
Атәыла ахада иара убасгьы анаплакыҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит апандемиа аамҭазы Аԥсны атәылауаа ирзыҟарҵаз ацхырааразы.
"Ҳара зегьы ҳзы, ҷыдала сара схаҭа сызгьы, даара игәышьҭыхгахеит шәара шәаӡәыкны ҳзеиԥш проблема шәахьахаҵгылаз. Акоронавирус азҵаара даара иуадаҩуп, хымԥада, уи ахҟьаԥҟьақәа анырра бааԥс ҟарымҵар алшом. Аха, Анцәа имч ала, ҳара ари аҭагылазаашьа алҵшьа ҳақәшәоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Афашизм иаҿагыланы иқәгылеит Аԥсны аԥацәеи аԥҳацәеигьы. Аӷа Аԥсны аҳәаақәа дырзааигәахо даналага аҽыхьчаратә рӷәӷәарҭақәа рыргылара хацдыркит. Иаԥырҵеит анырҵәаратә батальонқәа.
1942 шықәса, нанҳәамзазы аӷа иааникылеит Клыхәра, Марыхә, Санчара ахыҵырҭақәа. Нанҳәа 27 рзы ақыҭа Ԥсҳәы. Амшын иахьаԥныз ахагьежьра иалагеит Аҟәа абомбақәа алазыжьуаз аҳаирпланқәа.
1942 шықәса цәыббрамзазы 46-тәи, аинрал Леселиӡе напхгара зиҭоз ар ажәылара иалагеит. Анемец гәыԥ "эдельвейси" Р. Губази М. Сабашьвилии напхгара зырҭоз Гәдоуҭатәи абатальон аибашьцәеи реибашьра иалҵшәаны Ԥсҳәы ахы иақәиҭхеит. 1943 шықәса алагамҭазы аӷа Аԥсны аҳәаақәа дрыдцан.
Тҟәарчал арацәаҵхыҩцәа, ақыҭанхамҩа аусзуҩцәа, ажәлар зегьы афронт иацхраауан. Еизыргон аԥара абџьар азы. Убас еизгаз аԥарала иргылан акатер "Комсомолец Абхазии", атанктә колонна "Колхозник Грузии", аҳаирпланқәа "Осоавиахимовец Абхазии".
Атеплоход "Абхазия" аибашьраан асанитартә хәҭа амаҵ азнауан. 1943 шықәса рзы аӷа ибомба анақәҳа, иӡааҟәрылеит.
Аԥснытәи аибашьцәа фырхаҵарыла ирыхьчон рыԥсадгьыд ду — СССР. Дара еибашьуан Брестктәи абааҿы, Кавказ, Москвеи Ленингради рымҵаҿы, Новоросииск, Одесса. Ахы иақәиҭыртәуан Европа.
55 нызқьҩык Аԥсны иалҵыз аибашьцәа рҟынтәи 15 500-ҩык милаҭла иаԥсыуаан. Уи иартәон Аԥснытәи аибашьцәа рҟынтәи 28%. 17 нызқьи 430-ҩык рыҩныҟақәа ихнымҳәӡеит. Ҩеижәи ҩыџьаҩык ирыхҵоуп ахьӡ ду Асовет Еидгыла афырхаҵа.
Даур Вадим-иҧа Ақаҩба хәажәкыра 15, 1979 шықәса рзы Аҟәа ақалақь аҿы диит.
2000 шықәса рзы Башкиртәи аҳәынҭқарратә университет, "Азиндырратә" факультет далгеит (азанааҭ – "адәныҟатәи економикатә усура азинтә еиқәыршәара"). 1995-2000 шш. – ареферент, Ареспублика Башкортостан аҿы Аҧсны Ахаҭарнакра аҿы абжьгаҩ.
2000-2009 шш. – Ареспублика Башкортостан аҿы Аҧсны Аҷыдалкаатә Зинмчы змоу ахаҭарнак.
2005-2006 шш. – Аҧсны адәныҟатәи аусқәа Рминистрраҿы жәларбжьаратәи аҟәша аиҳабы.
2006-2010 шш. – Аҧсны адәныҟатәи аусқәа рминистр ихаҭыҧуаҩ. 2010-2011 шш. – Аҧсны Аминистрцәа Реилазаара Аппарат аиҳабы. 2011 ш. – Аҟәатәи иаарту аинститут аҿы азанааҭдырра "Жәларбжьаратәи азин" ала алекциақәа дрыҧхьон.
2012 ш. лаҵарамза инаркны абҵарамза аҟынӡа – Аҧсны иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рзы Аусбарҭа азинтә ҟәша аиҳабы. 2012-2014 шш. – Урыстәылатәи Икоммерциатәым Афонд "Институт Евразийских исследований" анаҧхгаҩы ихаҭыҧуаҩ. 2013-2014 шш. – Аҧсны иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рзы Аусбарҭа анаҧхгаҩы иабжьгаҩ.
2013 ш. (абҵарамза) – Аҧсны Жәлар Реизара-Апарламент аиҳабы иабжьгаҩ. Абҵарамза, 2014 ш. инаркны – Аҧсны Ахада ипротокол Аусбарҭа аиҳабыс аус иуан.
Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахада иҭижьыз Аусҧҟа инақәыршәаны Аҷыдалкаатә Зинмчы змоу I акласс Ахаҭарнак ҳәа адипломатиатә ранг ихҵоуп. "Жәларбжьаратәи аимадара аҿиара аҿы илагала ду азы" ҳәа адыргаҷа, иара убас егьырҭ аҳәынҭқарратә ҳамҭақәа ианашьоуп. Дҭаацәароуп, ҩыџьа ахәыҷқәа драбуп.
Асҭамыр Ҭаниа диит ажьырныҳәа 30 1973 шықәса рзы Гагра ақалақь аҿы.
Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә Университет аҭоурыхтә факультет далгеит.
Ԥхынҷкәын 1993 шықәса инаркны абҵара 26 1994 шықәсанӡа – Аԥсны Иреиҳау Асовет асоциологиа аҟәша референтс дыҟоуп.
Абҵара 26 1994 шықәса инаркны ԥхынҷкәын 1995 шықәсанӡа аус иуан Аԥсны ахада иаппарат аинформациатә-аналитикатә ҟәша референтс.
Ԥхынҷкәын 1995 шықәса инаркны жьҭаара 1999 шықәсанӡа Аԥсны ахада иреферентс аус иуан.
Жьҭаарамза 1999 шықәса инаркны жәабран 2005 шықәсанӡа – аполитикатә зҵаарақәа рзы ахада ицхырааҩыс аус иуан.
Жәабран 12 2005 шықәса инаркны хәажәкырамза 4 2010 шықәсанӡа – Аԥсны раԥхьатәи ахада иабжьгаҩыс аус иуан.
Мшаԥымза 2010 шықәса инаркны рашәарамза 2014 шықәсанӡа – Аԥсны раԥхьатәи ахада Ифонд ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс аус иуан.
Рашәарамза инаркны цәыббрамза 2014 шықәсазы – Аԥсны ахада Иадминистрациа анапхгаҩы иусқәа наигӡон.
Цәыббрамза 27 2014 шықәса рзы Аԥсны ахада Иадминистрациа напхгаҩыс дҟарҵеит.
Дҭаацәароуп, хҩык ахшара имоуп.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
- Аибашьра ашьҭахь ииз абиԥара ҳхәыҷра уамакала ибзиан ҳәа сызҳәаӡом, избан акәзар аԥсҭазаарагьы уамак иманшәаланы иҟамызт. 2002 шықәсазы раԥхьаӡакәны ашкол ахь санцоз аламҭалазы дсоуит аиаҳәшьа. Цәыббра 1 аҽны, сан лаҳәшьа сеилаҳәа-сеилаца, ашкол ахь сылгаанӡа, раԥхьа сан лҟны ахшараиурҭахь сналгеит. Исгәалашәоит сан дсызгәдууны, хыхь аԥенџьыр аҟынтәи дышсыхәаԥшуаз. Аиашазы, имариаӡамызт уи аамҭа. Аибашьра ҟалаанӡа ииз сашьеиҳаб ифотосахьақәа санрыхәаԥшуа, сара избарҭоуп уи ихәыҷра акала еиҳа ишеиӷьыз сара стәы аҵкыс.
- Ари азанааҭ схала иалысхит ҳәа сгәы иаанагаӡом, "хыхьынтәи" адырга соузар ҟалап. Исҳәоит ус сгәы изаанаго... 2013 шықәса лаҵарамзазы ашкол алгара аамҭа анааи, сҩызцәеи сареи аԥышәарақәа рҽырзыҟаҵара ҳаҿын. Усҟантәи аамҭазы зныкгьы сгәы иаанамгацызт актиор изанааҭ алысхып ҳәа. Насгьы Урыстәыла аҵара аҭаларазы, ишаҳдыруа еиԥш, имаҷымкәа ахарџьгьы аҭахуп. Убри аҟнытә сара заанаҵы иалысххьан ажурналистика. Аха, аԥхьан ишысҳәаз еиԥш, хыхьынтәи дыргак соузшәа, уи ашықәсан Аԥснытәи аҳәынҭқарратәуниверситет аҟны ажурналистика ахырхарҭа ала астудентцәа рыдыркылаӡомызт.
Ҽнак, ашкол аҟны аурыс бызшәа ҳазҭоз арҵаҩы акласс зегьы иҳалалҳәеит Аԥсуа театр аҟны Санкт-Петербургҟа Атеатралтә институт ахь астудентцәа рышьҭразы акастинг шымҩаԥырго. Сҭаацәа ирамҳәакәа сара уи акастинг сҽаласырхәын, х-етапкны имҩаԥыргоз ахәаԥшрақәа актәи аетап ала сахысит. Аҩны сааиаанӡа аҭел исзасхьан Питерҟа аҵарахьы уҽеизгала ҳәа. Ҳәарада, сҭаацәа рзы иџьашьатәхеит ашкол салымгацкәа Урыстәыла аҵара аҭалара ахьызгәаӷьыз, азныказы иагьацәшәеит, аха Анцәа ила иаарласны сҵарахьы амҩа сықәлеит.
- Урҭ рацәоуп, аха иалыскаарц сылшоит Шекспир иаԥиҵаз ахаҿсахьақәа. Аурыс классикаҟынтәи - Чехов ихаҿсахьақәа.
- Уи апрофессионалтә цәаҩа иацуп, аҵараҿы иудырҵоз аԥҟарақәа урыцныҟәар, иацу ауадаҩрақәагьы уриааиуеит.
Иаҳҳәап, мышқәак раԥхьа Аԥсуа драматә театр аҟны иҟалеит убри аҩыза аҭагылазаашьа, аспектакль "Махаз" афырхаҵа хада Шьаликәа ироль назыгӡоз актиор мзызқәак ирыхҟьаны асценахь ацәырҵра анилымшаз. Сара исыман 24 сааҭ ԥсабарала исцәыхараз ароль сҽагәылахаланы, атекст ҵаны уи анагӡаразы. Асценахь санцәырҵуаз ҩнуҵҟала агәраганы сыҟан ароль шысзынамыгӡоз. Сгәанала актиор ахаангьы инагӡаны ихы дақәгәыӷуа асценахь дцәырымҵроуп. Иара данылакҩакуа, агәыҩбарақәа данеимдырххо, убасҟан ауп иахьынӡахәҭоу илшара зегьы ироль аҟны аарԥшра анилшо. Шьаликәа ирольгьы лакҩакрак сыманы сахьазнеиз иабзоуроуп ҳәа сгәы иаанагоит ицәгьамкәа уи анагӡара ахьсылшаз.
- Иҿыцу ҳаамҭазы аԥсуа театр раԥхьатәи ашьаҿа бзиақәа ҟанаҵошәа сгәы иабоит. Ҳхатәы бызшәа ауадаҩрақәа анамоу аамҭазы аԥсуа ҿар рзы "Аԥсуа литература ашедеврқәа" хымԥадатәзар ҟалап. Иаҳҳәаргьы-иаҳӡаргьы, иара аҳәынҭқарратә ҩаӡараҿы акәзаргьы, сгәаанагарала, аурысшәа ауп аԥыжәара змоу. Убри аҟнытә ҳара ҳакәша-мыкәша аԥсуа бызшәа аҳәаақәа заҟа иаҳзырҭбаауа, заҟа ахархәара ҳзаҭо ауп изыбзоуроу уи аҿиашьагьы, аӷьацашьагьы. Уи аганахьала ҳапроект алшарақәа ҟәнушьартә иҟаӡам, избан акәзар раԥхьаӡа инаргыланы абызшәа ацқьара, абеиара ауп иӡырнаго. Агәыӷра ҳамоуп аԥсуа поезиа абзоурала ҳхатәы бызшәа даҽазныкгьы аҿар азхьаҳарԥшып ҳәа.
- Иҟалахьеит урҭ реиԥш аҭагылазаашьақәагьы. Хымԥада ари азанааҭ аԥсҭазаараҿгьы иухәоит, аха уи сара мыцхәы ахархәара асҭаӡом. Избан акәзар узанааҭ аҳәаақәа рҿы акәыз, иара усгьы аԥсҭазаараҿы акәыз, ауаҩы еснагь иуаҩра дацәхьамҵлароуп ҳәа исыԥхьаӡоит.
- Аҽҭыхрақәа рацәаны исыман сызҳәаӡом, избанзар аҵара салгеижьҭеи ҩышықәса роуп иҵуа. Аха акы-ҩба киносахьақәа рҟны еиуеиԥшым арольқәа насыгӡахьеит. Уажәааигәаӡа Кембриџьнтәи дааны дыҟан англиатәи арежиссиор Сем Жьури. Лара ара иҭылхуан аибашьра иалагаанӡа мышкы шагыз имҩаԥысуаз ахҭысқәа аазырԥшуаз афильм. Уа сара инасыгӡон ҩ-рольк. Сара англыз бызшәа ахьысзеилымкаауаз маҷк ҳбызшәа еибакуамызт, аха аиҭагаҩ дҳаман аҟнытә уи ауадаҩра ҳазцәырнагаӡомызт. Аиашазы, даараӡа исгәаԥхеит урҭ аус рыцура, кырӡа агәахәарагьы снаҭеит.
Амилаҭтә кинематограф хымԥада иаҭахуп. Аԥсшәа арҿиара мацаразы акәымкәа, адунеи аҿгьы ҳабжьы раҳарц азы. Аха уи атеатр аасҭа аиҿкаара еиҳа иуадаҩуп. Раԥхьаӡа инаргыланы уи иацуп ахарџь рацәа. Иаҳҳәап, 20 минуҭ ицо аметрбжа аҭыхразы миллион мааҭ еиҵамкәа иақәхарџьтәуп. Ҳәарас иаҭахузеи, иҟоуп абаҩхатәра ду злоу арежиссиорцәа ҿарацәа. Аха ирацәаҩны зыӡбахә ҳамаз афинанстә уадаҩрақәа рҵыхәала акино рызҭыхӡом.
Аха уи ҳгәы канажьлар ауӡом, иарбан ҭагылазаашьазаалак алҵшәа ҳаԥшаалар ҳахәҭоуп. Аӡәгьы изы имаӡаӡам, иаҳҳәап саргьы шықәсык инеиԥмырҟьаӡакәа ахәыҷтәы студиаҿы хәыда-ԥсада аус шызуаз. Шықәсык анҵы ауп аспонсорцәа анцәырҵыз. Ажәакала, узҿу аус агәра ганы, бзиа ибаны уаҿызар, ицәырҵуа ауадаҩрақәа зынӡаск хырҩа руҭаӡом. Уара узы усҟан ихадоу узҿу аус ауп.
- Зегьы ззеиҟароу ауаҩы пату сызиқәӡам. Насгьы зхы зегь раасҭа иҳаракны изыргыло, аӡәы дзаҭәазымшьо, ихамаԥагьоу ауаҩгьы ҳәарада дзысҩызахаӡом. Сгәанала, ауаа зегьы еиҟароуп. Аӡәы акала деиӷьзаргьы, уи дызлеиӷьу аҳәаақәа дырхысны, адунеи амаа иара икушәа ихы анымҩаԥиго, уи аҩыза ахымҩаԥгашьа сара исызианажьӡом, сааигәагьы даасышьҭӡом.
Ауаҩы исызианажьуа атәы уҳәозар, уи агаӡароуп. Угаӡара Анцәа уаҭаимҵааит ҳәа аԥсуаа баша ражәа иалам. Уи ачымазара иаҩызоуп, ауаҩы ихала даназымаиааиуа ҟалалоит.
- Ҳара ҳтеатр сынтәа шәышықәса ахыҵуеит. Иара аҭоурых ҵаулаӡа амоуп. Аҵыхәтәантәи аамҭазы аҩнуҵҟатәи аилибамкаара иахҟьаны ироуит аҭыԥ еиуеиԥшым аимак-аиҿакқәа. Ари аҭагылазаашьа, ҳәараҭахума, атеатр аԥсҭазаашьа ӷәӷәала ианыԥшуеит, еиԥнарҟьоит уи амаҵ азызуа ауаа ҳусуратә процесс. Сара акызаҵәык зегьы ирзеиӷьасшьарц исҭаху - досу ҳус ҭакԥхықәрала ҳазнеиларц ауп. 40 шықәса инареиҳаны атеатр аус азызухьо ҳаиҳабацәа ражәақәа рыла иаҳдыруеит анкьа атеатр азҿлымҳара иамаз, абилеҭ еимакны ауаа "шеибафоз". Сара агәра ганы сыҟоуп уи азҿлымҳареи агәыбылреи лассы атеатр архынҳәра шалшо. Аха уи азы иаҭахуп иааиԥмырҟьаӡакәа аусура. Џьабаада изыҟалаӡом алҵшәагьы.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа атәыла анаплакыҩцәеи амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәеи рԥылараан адырра ҟаиҵеит Аԥсны ауаа мҵазырсуаз ацәгьоуцәа шасыс иргаз роужьразы иааидкыланы миллиард мааҭ инареиҳаны ишазыҳәоз, абри атәы аанацҳауеит ахада ипресс-маҵзура.
Аиԥылараан Бжьаниа иҳәеит ауаажәлари аҳәынҭқарреи ацәгьоурақәа рацәыхьчаразы уаанӡа иаҳамбацыз ашьаҿақәа рынагӡаразы аамҭа шааиз.
"Ацәгьоурақәа уаҩы ишимбац ирызҳаит, ари апроблема аӡбаразы ҳамчқәа зегь еидаҳҵароуп. Абри аус аҟны даара ҳшәықәгәыӷуеит", - иҳәеит Аслан Бжьаниа, анаплакыҩцәа рахь ихы нарханы.
Убри аан ахада иазгәеиҭеит атәыла аиҳабыра ибзианы ишеилнакаауа абизнес ала мацара апроблемақәа зегьы рыӡбара шалымшо.
Бжьаниа иҳәеит зегьы раԥхьа игылоу азакәанқәа рықәныҟәареи ауааԥсыра ршәарҭадара алыршареи шракәу.
"Аҳәынҭқарра, раԥхьаӡа иргыланы, уи азин ауп", - иҳәеит ахада.
Атәыла ахада дырзааҭгылеит абизнесгьы злахәхар алшо игәҭакқәак ҳәа аанацҳауеит апресс-маҵзура.
Бжьаниа иара убасгьы ауааԥсыра рымҵарсрақәа рзы иҟоу астатистика азеиԥш хыԥхьаӡарақәа ааигеит.
"Ҷыдала иаагозар, азинхьчаратә усбарҭақәа иҟарҵаз аинформациала, имҵадырсыз Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа 53-ҩык роушьҭразы ацәгьоуцәа ззыҳәаз аԥара иартәоит миллиард мааҭк инацны, урҭ рахьтә иршәаз 200 миллион мааҭ инареиҳауп", - ҳәа иарбоу ахада исаит аҟны иӡыргоу адырраҭараҟны.
Атәыла ахада иара убасгьы анаплакыҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит апандемиа аамҭазы Аԥсны атәылауаа ирзыҟарҵаз ацхырааразы.
"Ҳара зегьы ҳзы, ҷыдала сара схаҭа сызгьы, даара игәышьҭыхгахеит шәара шәаӡәыкны ҳзеиԥш проблема шәахьахаҵгылаз. Акоронавирус азҵаара даара иуадаҩуп, хымԥада, уи ахҟьаԥҟьақәа анырра бааԥс ҟарымҵар алшом. Аха, Анцәа имч ала, ҳара ари аҭагылазаашьа алҵшьа ҳақәшәоит", - иҳәеит Бжьаниа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Ирҳәоит, аԥҳәыс аԥсҭазаара дахыҵхырҭоуп ҳәа. Аԥҳәыс дыԥшӡазар, пату лықәзар, дҳаракызар, агәаӷьреи ачҳареи лылазар, илылшо рацәоуп ҳәа. Иара убас, ахаҵа дыӷәӷәазар, агәымшәара илазар, аԥсадгьыл хьчаҩызар, уи аус аҟынгьы аԥҳәыс илыбзоуроу рацәоуп. Арҭ аҩмчык анеидгыла, ианхеибарҭәаа, ҳәарада, ҳажәлар рыԥсҭазаара арҿиоит. Аҳәынҭқарреи, аҭаацәарақәеи шьақәнарӷәӷәоит. Иара убас, еиҵагыло абиԥарақәа еиҵаанаӡоит.
— Ҳаҭыр зқәу Миаси, иаҳҳәарц ҳалшоит шәара шәҭаацәаратә ԥсҭазаара ҩ-хәҭакны ишоуп ҳәа. Избанзар, иҟоуп Ҭырқәтәыла иаанхаз шәҭаацәа рыбжаҩык, иҟоуп, иахьа, Аԥсны инхогьы. Убарҭ аамҭақәа шәрызхьаԥшуа, ишәгәалашәыршәарц сҭахыуп даҽазныкгьы, шәыԥсадгьыл ахь иаагаз амҩа шәанылартә еиԥш агәаӷьра шәылзыршаз.
— Аԥсны — ҳара ҳаԥсадгьыл ауп, ҳаԥсҭазаароуп. Ҳашьаҭа адацқәа ара иаларсоуп. Ииашаны, арахь ҳаара иацыз ауадаҩрақәа рацәан. Сыӡӷаб уа дынхеит, сыҷкәын дсыманы сааит. Уажәшьҭа ҩажәа шықәса инареиҳауп ара сынхоижьҭеи. Сҭаацәа рыбжаҩык Ҭырқәтәыла иҟоуп, сахьааз, акала сахьхәны сыҟаӡам.
— Ан, еснагь илҭахыуп лыхшара лара лааигәа ианыҟоу, лылаԥш анырху. Шәара ишазгәашәҭаз еиԥш, Аԥсныҟа шәааит аиҭанаиааирақәа уиаҟара ианыманшәаламыз аамҭазы. Аха, уи шәылшәыршеит, ишԥашәаҳауаз Аԥсны аӡбахә?
— Лакәҵас акәын ишҳаҳауаз аӡбахә. Аамҭа рацәаны имҩасит ахҵәара ҳақәшәеижьҭеи. Аҭоурых нарҵауланы иҳаздыруам. Сара сабдуцәа, Џьырхәа инхон ҳәа ауп ирҳәауа. Аԥсадгьыл ԥсадгьылуп, сыԥсы алоуп. Аибашьра иалҵит, аамҭа цәгьан, анхара уадаҩын. Сара убри аамҭазоуп санааз. Агәаҟрақәа зегьы риааира сылшеит, сашьцылеит. Аԥсадгьыл агьама даҽакы еиԥшума?! Уи иара уатәнатәуеит. Сыԥсынҵры ара иҟазар сҭахыуп, абра сыԥсыр сҭахыуп. Сыҷкәын иҟынтә ҩыџьа амоҭацәа сымоуп, сгәы рыладууп.
— Аԥсуа ԥхәыс аԥсуа ҭаацәараҿы лхы шԥамҩаԥылгар акәу? Аԥҳәысрагьы, анрагьы, амаҵзурагьы лзеилагӡома?
Аԥсуа ԥхәыс даара илылшо рацәоуп. Ақьабз ныҟәылгоит, аҭацара ныҟәылгон, аиҳабацәа рҿаԥхьа диасны ацәырдӷәаҿы дтәаӡомызт. Аҭаца абхәа иҿы дцәырҵӡомызт. Лыԥшәмеи лареи еицны абхәа иҿы инеиӡомызт. Аишәа еицахатәаӡомызт. Ан ачҳара лыман, зегьы лхы иаллыршон.
— Жәытә натә аахыс аԥсуа ԥхәыс аџьабаа лыцуп, илыцуп иахьагьы. Лара, аԥсуа ԥҟарақәа дрықәныҟәалар акәын. Убарҭ аԥҟарақәа рахьтә, шәара еиҳа иалышәкаауеи?
— Аԥсуа ԥҳәыс зегьы дрыхьӡон. Ахәыҷқәагьы лааӡон, аҩны лбон, афатә-ажәтә ҟалҵон, асас ишиқәнагаз длыдылкылон. Лхы дахәаԥшуан, аамсҭашәара лылан. Ан лоуп изхагылоу зегьы. Аԥсадгьыл ахьчара зылшо ан лоуп. Ан лоуп уи азы аҵеи лаша дзааӡо. Ижәлари иԥсадгьыли рҿаԥхьа иныҟәигаран иҟоу ауалԥшьа илалааӡоит.
— Аамҭа аԥсҭазаара аиҭакрақәа аланагалоит. Ажәытәан, аԥхәыс анапҟазара еиҳа иныҟәылгон. Дықәҵон, дԥон, дӡахуан, дысуан. Уажәы ус анапҟазацәа рацәак иуԥылом. Усҟантәи, насгьы уажәтәи аамҭа шԥашәыдышәкылои?
— Аԥсуа ԥхәыс, лашҭа лгәарала дыудыруан. Аԥсуа ҳәсақәа ажәытә рнапы иҵырхуаз шьарда ыҟан. Исгәалашәоит, сан, саб изы ахҭарԥа лсуан. Ишкәакәаны, ачыхә аҭаны. Саб ихҭырԥа сҵәахындаз, уажәы шаҟа сахьхәуазеи иахьсымам. Ашьаҵатәы, ашәҵатәы лӡахуан, лнапқәа ҟазан. Ихаханы, иԥаны исшәыз аҵкқәа ыҟан. Ахчыхҟьа иҭаҵаны иҵәахны илыман сышәҵатәқәа, сан рыцҳа. Сан адардала илхахон, сашьцәа еиҳабацәа ирԥон. Уи здыруа аҿар иахьа имаҷхеит. Сара, уажәшьҭа сыла иабом ҳәа, иааҟасымҵо акыҟам. Гәыр мацарала, ацәарҭақәыршә иарҭақәо сԥеит ааигәа. Игәхьаазгоит урҭқәа.
Аҭыԥха аҩнра данцоз, лнапкымҭақәа рыла лшәындыҟәра лырҭәуан, дахьцоз илгон. Ацәардаӷәы иқәлыршәуан, аԥенџьыр аҟны икналҳауан илԥақәаз. Луада алалырԥшӡон. Аҭаацәара ныҟәылгар ауп. Аиҳабы дыҟазар имаҵ луруп. Анхәеи абхәеи дырхагьежьуа ргәы ҟалҵароуп. Абхәеи аҷкәыни акреицырфон аԥхьа, анхәеи аҭацеи нас акәын ианеидтәалоз.
— Шәара шәызлахәаԥшуала аԥхәыс еиҳа иабалҭыԥу, аҩнтәи аусқәа рымҩаԥгаракәу, мамзаргьы амаҵзуратә ҭыԥқәа рныҟәгаракәу?
Аԥсуа ҭаца ҳара иаҳдыруа, иаҳбаз дук адәахьы дцаӡомызт. Агәылара днеиуан, цәгьак, бзиарак дагхомызт, аха еиҳарак аҩны дыҟан, аҩны амаҵ луан, аҭаацәара ныҟәылгон. Уажәы, аԥхәыс илылшозар, аҳәынҭқарра амаҵ азылуеит. Аха, аус ирацәаны аҩны илуроуп, акагь агылмыжьроуп.
— Шәара аԥҳәысра, анра, андура иаԥсахаз шәоуп. Згьама еиҳа иалышәкаауеи, насгьы еиҳа аҭакԥхықәра шәыдны шәхы анбашәыԥхьаӡои?
— Ан ахшара длоуеит, длааӡоит. Аха, уанандухалак еиҳа уҟәышхоит, аԥсҭазаара аԥышәа унаҭоит. Уанҿо игәаумҭо, уанажәлак реиҳа иубоит. Андура еиҳа ибзиоуп. Лафынгьы ирҳәоит: "Иухшаз реиҳа, умоҭацәа еиҳа бзиа иубоит" ҳәа. Саргьы ииашоуп ҳәа сазнеиуеит. Аԥсны ҳадгьыл ауп, ҳҿиароуп, ҳрацәахароуп. Атәым ҳәынҭқаррақәа ҳардырроуп. Ҳаӡбахә ианалацәажәалак ҳгәырӷьоит, азхаҵара ҳауроуп. Аԥсынра шьарда ахҭнагахьеит. Ҳҽеидаҳкылароуп.
— Шәара шәылаԥш хара инаӡоит, шәажәа акырԥхылнадоит. Убри аҟынтә шәыдныҳәалара ҳаҳарц ҳҭахыуп.
— Анацәа, андуцәа, аҳәса! Заҟа шәҭаацәа бзи ижәбо, ишәықәгәыӷуа, амчра рышәҭо, убриаҟара шәара шәарԥшӡоит. Шәылахь еиқәымзааит, агәырӷьара еснагь ишәҿықәзааит! Агәамчи, алшареи еснагь ишәыгымзааит!
— Иҭабуп даара ҳаиҿцәажәаразы. Агәыцқьара шәыцзааит! Аныҳәақәа акыр шықәса шәрыдныҳәалазааит!
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.
Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:
"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".
Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.
Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.
Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.
Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:
"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".
Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.
А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…
Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:
Лыбла аҭышамшамра
Иаҳагьы иҭыԥхо,
Уи дрыцҳашьан амра
Ицоит илхаԥхо!
(Б. Шьынқәба)
Уа амра игыло бадыскылоит,
Амраҿ – адунеи лашоит,
Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,
Изури, бзиа бызбоит.
(Платон Бебиа)
Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,
Нас саангылеит сымҵысуа,
Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,
Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.
(А. Аџьынџьал)
Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Зԥашәқәа ҵаулоу традициоуп азуҳәар алшоит ҳмилаҭ рҟны арахәааӡара. Жәытә-натә аахыс аԥсуаа рнапы алакын ахш-харҵәы, акәац рыгзмырхаша ашьамаҟа, аԥсаса рааӡара. Адгьыл иқәаарыхуаз, иазааигәаз, иара убас арахә бзианы изааӡоз анхаҩы иҩны абарақьаҭра, афатә агхомызт.
Ирацәоуп арахәааӡара иадҳәалаз аҵас-қьабзқәа, убарҭ инарылукаар алшоит "Зқьы ааӡаны – шәкы абна алаҵара" аҵас. Ари аҵас ишаҳәоз ала, зқьы хы зааӡаз арахәааӡаҩ, ирахә еибга-изҩыда, еилаҩҩы иҟаларц азы, шәкы нарылцаны иоуижьыр акәын.
"Ирахә ирылицоз иалшон агыгшәыгқәа ирфар, ма даҽа рахә гәарҭак ирылалар, иҟалон излицаз арахә иааны ирылаларгьы, аха аус злаз – шә-хык рхы иақәиҭны иахьырҭахыз ицон, аԥшәма аԥсабара инаҭаз абеиара аҟнытәи ахәҭак азирхынҳәуан, шамахаӡак акәымзар, зых ҳаҭыр ақәызҵоз арахәааӡаҩцәа рыбзарӡы неимда-ааимдо ирҳәон. Ари аҵас аԥсабареи ауаҩи ргармониа иасимволын" - зыӡбахә ҳәоу аҵас иазкны абас иҩуеит аҵарауаҩ Иура Аргәын ишәҟәы "Аԥсуаа ретнологиа" аҿы.
Иахьа хадаратәла арахә зааӡо ақыҭаҿы инхо анхаҩыжәлар роуп. Урҭ рнапы злаку аус рықәманшәалахарц изықәныҟәо аԥҟарақәа ыҟоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәлар разгәаҭарақәа.
Абра иаасгәалашәеит атема иақәшәаша саныхәыҷызтәи хҭыск. Сан шьҭрала Ҭхьына ақыҭа деиуоуп, убри аҟнытә аԥхынтәи аԥсшьара мшқәа рӷьырак анысхызгоз ыҟан саншьцәа Ашьхаруаа рҟны. Ҽнак, аҭаацәараҿы ажәқәа злархьоз аныгақәа руак мҵысԥаан, ахәыҷқәа зегь ишырҟазшьоу еиԥш ахаҳәқәа ҭасыԥсеит, аԥслымӡ иасыргеит, ажәакала хәмаргас иҟасҵеит. Досу зхатә ус иалашыҩкны иаҿыз аиҳабацәа аԥхьа сызҿыз рызгәамҭеит. Аха дук мырҵыкәа санду лылаԥш сныҵашәеит. Ԥсабарала аҟәыӷареи аҟәымшәышәреи злаз ԥҳәысын санду Нусиа Шьынқәырԥҳа, мыцхәы лыбжьы ҭымгакәа, жәа хаала исеиллыркааит ус аҟаҵара шхәарҭам. Уажәыгьы сгәы иқәыҩуеит нану ԥсаҭа шкәакәа лыбжьы хаала исалҳәаз лабжьгара: "Сусанна, ажәқәа злархьо аныга алакьысра ҵасым. Уи ахш ада акгьы иазкымзароуп, даҽакы иаурҟьашьыр ҵасым, нас хьарала ҳмаџьанахоит, абарақьаҭра цоит". Усҟан рацәак схыҵуамызт, аха наунагӡа сгәалашәараҿы иаанхеит уи абжьгара.
Уимоу, уи ахҭыс инаҿырԥшны абра иасырбарц сҭахуп арахәааӡара иадҳәалоу жәлар разгәаҭарак ртәы:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.
Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19.
Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Cырма Ашәԥҳа, Sputnik
Сара, Ҭырқəтəыла, Диузџьа ақалақь, Ефҭениа ақыҭа сеиуоуп. Сара сабду Аҧсны, Ҵабал иҭыҵны ицаз ҭаацəак дреиуоуп, Иусуф ихьӡын, санду, саб иан Храҿҧҳан. Раҧхьа Болгариа иагеит ҳəа ауп ишахдыруа, ус рҳəоны саҳахьан сеиҳабацəа. Уантəи Ҭырқəтəылаҟа ихынҳəны иааит, ҧшьҩы аишьцəа ыҟан, рызегьы хаз-хазы ақыҭақəа рахь ицеит. Сабгьы, Аҧснынтə ихҵəаны инеиқəаз ирааӡаз иоуп. Саб аҧсышəала Мыҷа ихьӡын, ҭырқəшəала Неџьыҧ ихьӡын. Ақыҭаҿы ҭырқəшəала ихьӡ уҳəар дегьрыздыруамызт, ус ашəҟəаҿы ианын акəымзар, иара иаҧсуа хьӡыла акəын дшырдыруаз.
Ефҭениа ақыҭа, Ҭырқəтəыла иҟоу қыҭа дууп. Аҧснынтə ихҵəаны инеиқəаз ишьақəдыргылаз қыҭоуп, Ашəаа роуп зыхьӡгьы адҳəалоу. Анаҩс, егьырҭ аҧсуа жəлақəагьы анхара иалагеит. Иаҳҳəозар, иахьа ари ақыҭаҿы инхоит: Кəаӡаа, Аӡынаа, Аигбақəа, Жьиаа, Ҳаразиаа, Хышаа уҳəа ирацəаҩуп иуҧыло аҧсуа жəлақəа. Ақыҭаҿы инхо рызегьы рыцəгьа-рыбзиа еилоуп, аидгылара рымоуп. Хыҧхьаӡарала иаҳгозар, ҳара ҳахьынхо аҳаблаҿы 200 ҭӡы инарзынаҧшуеит инхо, иааидкыланы ақыҭа зегьы аҟны зқьы ҭаацəара инареиҳауп инхо. Ажəытан атəым милаҭ зынӡагьы иҳаланхаӡомызт, уажəы имаҷзаргьы иҟоуп. Ирацəаҩуп ақалақьқəа рахь ицақəаз, рыҩнқəа ҭацəны игылоуп. Аҧхынра аамҭазы иаалоит ҧсшьара. Аҧсыуак ихы шныҟəиго еиҧш рхы ныҟəыргоит Ефҭениа инхо аҧсуаа. Ажəытəан адгьыл иқəаарыхуан, ауҭраҭых ҟарҵон, арахə рааӡон. Урҭқəа уажəы еиҳа имаҷхеит.
Сара сан даҭырқəа ҭыҧҳан, аха сара схатəы бызшəа аҵараҿы уи зынӡагьы исҧырхагамхаӡеит, схəыҷаахыс исаҳауаз аҧсуа бызшəа акəын, ақыҭаҿы уи аҳра ауан еснагь. Иааидгылоз зегьы аҧсышəала аҧсшəа еибырҳəон, аҧсышəала еицəажəон. Аҭырқəшəа ашьҭыбжь зынӡагьы иуаҳаӡомызт, егьҳаздыруамызт. Аҧсуара бзиа иаҳбон, аныҟəгарагьы ҳашьҭан. Зегь раҧхьа иргыланы ҳаҧхашьон. Ауаҩы даныҧхашьа иламысгьы ыҟоуп, иаҧсуарагьы уи гəыцəс иамазаауеит. Ҳаиҳабацəа аҧсыуак ҭырқəшəала дцəажəо анраҳалак: "абни дзааӡаз аҭаацəа", - рҳəон ргəы ҧжəаны, ицəажəоз ахəыҷы акагь иарҳəомызт, уи дзааӡаз ахара идырҵон.
Сара сандуцəеи сабдуцəеи сырхаанӡам, аха уи азы саҧсшəеи саҧсуареи иагсмыжьит иахьынӡасылшо ала. Аҭаца мҳара ҳəа ҳаман, ачарақəа рҿы иныҟəыргон. Аҭаца маӡала дааганы даҽаџьара ддыртəон, мызки, мызки бжаки убра аҭацамҳараҿы дыҟан. Убри аҧсуа иитəыз аҧсуа школ еиҧш иҟан, ус иҳаҧхьаӡон. Ҳаҧсуара, ҳабызшəа убра акəын иахьаҳҵоз. Избанзар, ажəа ахы ахьцоз, иахьаауаз, ирҳəоз ахшыҩҵак зеиҧшраз убра иаҳныруан, иҳаҳауан, еилаҳкаауан. Убри анаҳцəыӡ, ҳаҧсуарагьы ҳцəыӡуа иалагеит. Ҳара ҳаҧсуара аазгаз, иҳамаздаз ҳабацəа роуп. Иахьа, аҿар маҷк ирцəыуадаҩхашəа збоит уи ахаҵгылара. Аҧсуара анныҟəаҳга, ҳаргьы ҳныҟəнагоит. Аиҳабы иажəа аиҵбы изы изакəанын. Уи шаҟа ахаара, агьама амоузеи?! Аамҭа ҳацныҟəаргьы, ҳамжьароуп.
Мысҭафа Быҭəба, Ҭырқəтəыла инхоз, аҵара ду змаз аҧсыуа хаҵан, дырҵаҩ дуун. Ҳабдуцəа еишьцəоуп. Ҭырқəтəыла аҳəынҭқарреи, Нхыҵ-кавказтəи ареспубликақəеи, Аҧсынтəылеи уҳəа ирыдҳəалаз аҭҵаара-дырратə усурақəа мҩаҧигон. Ҭырқəтəыла аганахь алагьы иҭыҧ бзиан, даара иналукаашаз уаҩын. Излаздыруа ала, ахшара имаӡам, убас еиҧш иқəӡааит иҵыхəтəа. Даара ахшыҩ змаз, инагаз аҧсыуан.
Ҳара ҳҳəыҷра аамҭазы, ҳаиҳабацəагьы ҳаргьы Аҧсны даҽакала иҳаҧхьаӡон. Рауф Быҭəба ҳəа иҟаз иӡбахə сҳəар сҭахуп. Ҳкыҭахь дцон даауан, даара Аҧсны аӡбахə иҳəалон, анаҩс ҳаргьы ҳахшыҩ аҿы еиҳа аҭыҧ аанахəо иалагеит. Сара раҧхьаӡа акəны Аҧсныҟа сааит 15 шықəса раҧхьа еимдара ҳəа. Егры инаркны Ԥсоунӡа сеимдеит, ақыҭақəа зегьы срылсны избеит. Даара сгəаҵанӡа инеит, аиаша шəасҳəап, избаз-исаҳаз зегьы. Усгьы сҳəеит: "Аҧсныҟа наӡаӡа нхара саауеит"-ҳəа. Сыгəҭакы наӡеит, 12 шықəса раҧхьа исҳəаз насыгӡеит, сыҧсадгьыл ахь нхара сааит. Арепатриациазы аминистрра абзоурала, аҳəынҭқарра иҟанаҵаз ахаҵгыларала Маҷара исырҭаз ауадақəа рҟны сынхоит. Насыҧс исымазаарын сџьынџь дгьыл ақəынхара. Сара ақыҭанхамҩа иадҳəалоу аусқəа бзиа избоит. Арахəааӡара нап асыркырц сҭахуп. Аҧсны иааумрыхуа, иззымҳауа ҵиаак ыҟаӡам, аҳауа бзиоуп. Аҧсны аҧшӡара, аҧсабара аҩыза адунеи аҿы егьа уеимдаргьы иуҧылаӡом. Уи ҳара ҳаиҷаҳаны ҳазнеироуп.
Аҳəаанырцəынтəи Аҧсныҟа аара зҭахқəоу маҷӡам, ирацəаҩуп. Аха, ара ахныҟəгара уадаҩуп. Ахныҟəгаразы аусура умазароуп, аусура умамзар даара иуадаҩуп анхара. Сара тəанчара сыҟоуп, атəанчахəы соуеит, убри азы сара ара схы ныҟəызгоит. Аха, аҿар усурҭа ҭыҧла еиқəыршəатəуп, мамзар аус ҧхьаҟа изцаӡом. Аҧсынтəыла иахҭнагахьоу рацəоуп, акыр агəаҟра иалагылахьеит, урҭқəа зегьы маҷ-маҷ иалҵны аҿиара амҩа иануп, иҵегьы еизҳароуп. Аҧсны абара зегьы ирҭахуп, убас еиҧш анхаразгьы агəаҳəара роуроуп амшын-нырцə инхо ҳџьынџьуаа. Аҧара уманы уааиргьы, иудыруа аус анузыҟамҵа, уигьы гəаҟра усуп. Унапы злаукуа аус удыруазароуп, уныҟəнагароуп.
Аҧсны аҧсуа итəылоуп. Ҳаҧсадгьыл пату ақəаҳҵароуп. Уара ухы пату анузақəымҵа, даҽаӡəгьы пату уқəиҵом. Ҳгəы-ҳаҧсы иҭнымҵəароуп ҳаҧсуареи ҳбызшəеи. Насыҧ сымоуп аҧсуаа сашьцəа сахьрыланхо, ҳааигəа аҧсыуак дынхоит хəа ахьысзырҳəо сгəылацəа. Аҭоурых ҕəҕəа змоу жəларуп аҧсуаа, ҳбызшəа ссир ахьхьахəа иқəыҩлааит Аҧсынра. Ҳзықəгəыҕуа аҿар бзиа ҳамоуп, рҧеиҧш лашазааит. Ҳаҧсуа қыҭақəа рлакҭа ччоит еснагь, аҧсуара иагəеисырҭоуп.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥсны иҟоу Россотрудничество анапхгаҩы Вадим Чеха урыстәыла-аԥснытәи агуманитартә еизыҟазаашьақәеи Урыстәыла Амш азы иазырхиоу ауснагӡатәқәеи дрылацәажәо, ажурналистцәа рызҵаарақәа рҭак ҟаиҵоит.
Амассатә информациатә хархәагақәа рхаҭарнакцәа ааҳаԥхьоит апресс–конференциахь (аҭыӡҭыԥ: ақ. Аҟәа, Пушкин имҩ. 16, абизнес-центр "Гәдоу Плаза", 5-тәи аихагыла).
Аккредитациа ҟалоит абри аҭел ала: +7(940) 997-70-22, Рубен Миграниан.
Азыҳәа анашьҭразы аелектронтә ҭыӡҭыԥ: email@example.com
Иара убасгьы шәара ишәылшоит апресс-конференциа алахәылацәа зинтерес шәымоу азҵаарақәа рышәҭарц Sputnik Аԥсны асоциалтә ҳа Facebook аҿтәи адаҟьаҿы мамзаргьы аелектронтә ԥошьҭахь инашьҭны: firstname.lastname@example.org.