Марина Барцыцԥҳа, Sputnik
Аԥсуаа рмифологиатә хәыцшьала, ауаҩы иразҟы, иԥсҭаазаратә хәҭа, уи иԥсра Ашацәа изыршахьеит даниуаз, "илахь ианырҵахьеит". Ашацәа иузыршаз ԥсахра амаӡам, узацәцом ҳәа иԥхьаӡан. Еиҳарак, хырԥашьа змам ҳәа ирԥхьаӡоз ахатәы насыԥ акәын. Аха уаагьы иаҭахуп аҽышәара - унасыԥ "уацныҟәароуп", ухиазароуп "ианумԥыхьашәо", "иуаҩумыжьроуп". Уимоу, агәымшәара анасыԥ иабжоуп, мамзаргьы, ишәаз инасыԥгьы ицәцеит ҳәа рҳәоит.
Алахьынҵаҵәҟа ишынеибаку иаазыртуа аԥсра ауп. Ауаҩы дыԥсаанӡа, иаџьал - иԥсышьахаз умбакәа иԥсҭазаарамҩа, илахь ианыз инагӡаны узалацәажәом.
Аԥсуа дфаталиступ ҳәа изуҳәар алшоит. Ишаҳбо еиԥш, уи иԥсҭазааратә философиаҿгьы крызҵазкуа зҵаароуп - хырԥашьа змами ауаҩы ихақәиҭреи реиҿыбаара (предопределение и свобода воли). Иагьа заа иӡбаны иҟазарагьы, иаагозар, ахатәы насыԥ аҿы аҽышәара акыр аҵанакуазаргьы, аџьал – ауаҩы иԥсышьа атәы хазуп зынӡа. Уа аханатә Ашацәа изыршоит хынтә дахыԥаратәы аҭагылазаашьа. Раԥхьатәи иқәиҵо аԥсышьа дзахыԥар, аҩбатәи ииҳәаз дақәшәо, аха уигьы дзахысыр, ахԥатәи Ашацәа руаӡәы ииҳәаз - уи шамахамзар хырԥашьа змам ауп, уигьы данзахыԥа - нас ақәра игоит.
Афольклор аҿы ишаҳбо ала, ауаҩы иаџьал данаадгыло аамҭаз, Ашацәа иааигәа иҟоуп, данзахыԥа - иқәра иацырҵоит. Ҳинформант, адырҩы Агрԥҳа-Ҳашыг Ира излалҳәоз ала, "аџьал ада егьырҭ акымзарак хырԥашьа рымаӡам. Аџьал хынтә Ҳазшаз ииҭоит ауаҩытәыҩса, адунеи иқәу. Иара иҟәыӷарыла, идыррала, иара ибаҩ илоу ала ихы изахырԥозар, хынтә азин ииҭит, имоуп".
Зегьы ришьа еиԥшуп, аха рыԥсышьа хаз-хазуп. Аԥсуаа ражәа иалоуп "досу дызлаҳәоу дагоит, дызлаҳәам дагом" ҳәа. Иаҳҳәап, ӡыла иԥсраны иҟоу, иагьа дацәухьчаргьы, аӡы аҟноуп иԥсра ахьыҟало. (Шамахамзар, иззымдыруа дыҟам ҵлала иҭахараны иҟаз ихәыҷра инаркны дунеихаан аҵла дацәыхьчаны иқәрымҵоз итәы. Даныҩеидас, ҽнак зны агәылара аҳәҳәабжь геит, дыццакны ддәықәлеит уахь, аха иԥтыз иеимаа аҵӷа ҿасҳәоит ҳәа изшьапык аҵла иахьнадиргылаз, илаҿҟьан, хыла аҵла дахьнаахаз иара уа дыԥсит).
"Уимоу ауаа раџьал рдыруа ииуан", - рҳәоит. Иаҳҳәап, Ашацәа асаби илахьынҵа аныршоз, анацәагьы ираҳауан, аха ҳинформантцәа ражәақәа рыла: "ус изааиуаз, анацәа ирзымчҳауа ианалага, нас иаҟәыҵит, рҳәеит".
Еицырдыруа сиужетуп, иаҳҳәап, Ашацәа абылра иаҿыз акәасҭӷа ишадырҳәалаз аӡҟы илахь ианырҵаз иаџьал. Ан илаҳаит "абри акәасҭӷа анбыллак иҿҳәаразааит" ҳәа шырҳәаз. Дара анца, уи ааҿҳәыганы амца ырцәаны, акы инылаҳәаны, ашәындыҟәра иҭаҵаны ацаԥха аркны ишлымаз лыԥсы ахынӡаҭаз. Аха данԥсы, иаабмыртын ҳәа шлалҳәахьазгьы, аҭаца ашәындыҟәра аартны, акәасҭӷа анылба, амца иақәҵан илблит, лыԥшәмагьы иԥсы ааихыҵит.
Уимоу ауаа раџьал рдыруа ииуан рхәоит. Убри иашьашәалоуп абни аанда ҟазҵоз изку асиужет: зыԥсра аҿҳәара ззааигәахаз изымдыруа даныҟала, нас иҵаирсуаз аҵәҩан ахгьы аҵыхәагьы ҿҟьаны иҟаиҵон, ианбаалак иаарҳәны иҵеиҵап ҳәа. Арахь иара иаџьал ааины идгылахьан, иара издырӡомызт. Уи ауп аԥсуаа ражәа изалоу "аџьал ааигәоуп, агәыӷра хароуп" ҳәа.
Заџьал ааигәоу ауаҩы иара ишизымдыруагьы, ихымҩаԥгашьа, иҟазшьа аҽаԥсахуеит ҳәа ирԥхьаӡоит аԥсуаа. Абжьааԥны ирбахьаз иакәӡамкәа, зҽызыԥсахыз изы "иаџьал ааима?!", "иаџьал иҟәаҟәа иқәтәоума?!", "Акы шиԥеиԥшу идыруашәа!" рҳәон. Аԥсуа жәаԥҟа убасгьы иалоуп: "Цәгьа зԥеиԥшу аҭаацәа бызла еибакуеит" (иаҿшәырԥш: "аџьма инҵәаша тәыҩала еисуеит").
Џьалк дахыԥеит ҳәа ирыԥхьаӡон, ауаҩы машәыр ӷәӷәак, рыцҳарак дақәшәаны деиқәхар. Ихәыҷқәа ма даҽа џьоукы рразҟы даҵанакит ҳәагьы анацырҵоз ыҟан.
Агрԥҳа-Ҳашыг Ира лажәақәа иалан: "Данцоз разҟы бзиа инапы ихьишьт. Убри иразҟы ала даанхазаргьы ҟалоит… Хҩык шәеицуп. Шәразҟқәа ак акәӡам. Ма разҟы бзиак аӡәы илоуп, ма лахьынҵа бзиак ари илымоуп, ма ҽа гәамчк имазар ҟалоит, мамзар игәамч лаҟәызар ҟалоит. Шәара шәразҟала иара дныҟәозар, шәа дшәыхьчеит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ма иара шәихьчазар ҟалоит" (ақ. Хәаԥ 1993ш.).
Ауаҩы џьалда дҭахаргьы ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡон аԥсуаа - уи далаҳәаӡамкәа, машәырла, иара иаамҭаӡамкәа иҟалеит ҳәа. Убри ауп есымша изырҿакыз аныҳәаԥхьыӡ "Амашәыр алԥха ҳаҭ!". Амашәыр зчычаз ауаҩы изкны аныҳәара мҩаԥыргон, ихьӡала арбаӷь аурышьҭуан, ацәашьы кны, акы ихшьааны "Амашәырныҳәа" ҳәа дырныҳәон.
Убасгьы иҟалон уи дшыхәыҷыз иразҟы рбылхьазар - иара игәнаҳарак, ма иабацәа рхарала ажәытә бӷарак, шәиирак рышьҭазар, баша мышьҭацәгьарак, лаԥшык, шьыцрак, ҳарамрак аҟынтә иаауазар. "Ашацәа дыршеит аха абжьыхцәа (агызмалқәа) дыбжьырхыр ҟалоит" рҳәон. Уи иразҟы блуп ҳәа ипхьаӡан. Аԥшқа имч игәамч маҷуп, алаԥш ичычоит ҳәа иацәыхьчараз иҟарҵоз рацәаӡан: 40 мшы ихыҵаанӡа ибара инеиуамызт, аҩны ддәылыргомызт, игараҿы дызхьчаша алаԥшхырԥагақәа кнарҳауан, ихала дынрыжьуамызт, ма аҩымсаг игара инхәыҵаршәны индәылҵуан, уажәеиԥш дышԥаԥшӡоу ҳәа иџьашьаны ирҳәомызт, абзалаԥш еиԥш иацәшәон аԥсылаԥш, убас иҵегь ирацәаны…
Асаби ихьчараз, иеиқәырхараз, иразҟы аԥсахразы иҟарҵоз аныҳәарақәа рацәан. Иаҳҳәап, иилак ахәыҷы ан "длыҵамгыло даналагалак", уи ашьҭахьтәи дшаалоуз ибжьгьы лаҳаанӡа, дылмырбаӡакәан "дӷьычны длыҵыргон". Даҽаџьара драаӡон. Нас ԥыҭраамҭак ашьҭахь анаӡӡеи дырхынҳәны ан длылҭон. Уи инаркны илоуаз ахәыҷқәа еиқәхон ҳәа ирԥхьаӡон. Имҩаԥыргон убасгьы ахәыҷы "даахәаны дырҭиуашәа" амагиатә практика.
Убри иашьашәалан "Аиҭаира" ҳәа иҟарҵоз аныҳәара "ахыц икылгара", ма аҵла адац, ма ашәхымс аҵаҟа ижны… Нарҭаа репос аҟны Сасрыҟәа ихәыҷкәа иара инапала иҭахараны ишыҟаз гәҩарас ианыҟалҵа, иԥшәма ԥҳәыс иара имырдырӡакәа илыхшаз асаби ааӡара хараӡа амшын агәаны, уаҩ дахьзымнеишаз дгьылк аҿы дылҵәахит. Аха уигьы дамыхьчеит. Сасрыҟәа уарбажәык даашьҭнаԥаан, изымдыруаз иҷкәын хәыҷы дахьыҟаз днанагеит, нас аҵәа цәырԥсаны исыркуеит ҳәа иахьынаирххаз ахәыҷы длахаҳаны иара уа дыԥсит.
Аԥсуаа, Кавказ зегьы аҭыԥ ду аанызкылоз ахәԥҳара ("аталычество" ҳәа изышьҭоу) ахәыҷқәа ааӡара ҳәа иахьырышьҭуаз, ус баша иааӡара адагьы (социализациа), убра ахьчаратә функциагьы ыҟан. Данмаҷыз, данысабииз иабацәа, ишьҭра рлахьынҵа, рыгәнаҳарақәа дрыцәганы, нас ддырхынҳәуан даныҩеидаслак, иара иразҟи илахь ианызи ихаҭа анырра риҭаратәы дыӷәӷәаханы даныҟалалак.
Аԥсуа идунеидкылараҟны ацәгьа уны ахҿыхра шамахамзар иамаӡам. Цәгьа зуз – цәгьа иԥеиԥшуп, "индульгенциа" ҳәа изышьҭоу ара аахәара ауамызт. Рлахьынҵеи рҭакԥхықәреи еизакын бжь-абиԥарак. Иабдуцәа цәгьа рузар, иара иҟынӡа ишааӡоз еиԥш, иара иԥсҭаазаараҿ иакәым иамхаҟаҵазар, имшала бӷарак, шәиирак, нас ихшаз урҭ ирыхшаз бжь-абиԥарак ирыхьӡар ҟалон, урҭ рлахьынҵа бжьнахыр ауан. (Иахьа аҭҵаарадырра излаҳәо ала, бжь-абиԥарак рышьҭахь ДНК аҽаԥсахуеит). Убри иадҳәалоуп, раԥхьаӡа иргыланы, ҳара ҳгәанала, аԥсуаа иахьанӡагьы еиқәырханы иаарго аныҳәара "Иаҳзымдыркәа ҳаздырыз" зызкыз. Насгьы, хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, убарҭқәа рыриашара, анырра рыҭара иазкын ирацәаӡаны иҳамаз амзартә еиԥш, убасгьы окказионалтә ныҳәарақәа.
Ауаҩы ижәлари иареи иеицырзеиԥшу аамҭеи алахьынҵеи рыман. Уаҩ илахьынҵа изыԥҵәоу аамҭа ишадҳәалаз еиԥш, аамҭа ахаҭагьы лахьынҵан иара изы. Аха уи иара имацара иакәымкәа, иқәлацәеи, ижәлари иеицырзеиԥшны еицеиҩыршон. Иахьанӡагьы еиқәханы иааргоит уи иазку аныҳәара "Аамҭахә" (доля времени). Убригьы ариашара, арҽеира алшоны ирԥхьаӡон, ишаҳбо ала.
Ажәакала, аԥсуаа итрадициатәу рдунеидкылашьаҿы, ауаҩы илахьынҵа, иразҟы мчыла изаамгозаргьы, ибжьимхроуп, дацныҟәозароуп, идырны гәнаҳара ҟаимҵароуп, игәиҽанызароуп хымхьчарыла дҭамхарц. Иахьынӡауа иаџьалгьы дахыԥаратәы дазхиазароуп.
Иԥсҭаазаара зегьы ныҳәарыла, ныҳәаԥхьыӡла ихиоуп… Уимоу, иҿаҳәатәы наӡар ҟалон, иаҳҳәап, "аӡы шыцәоу" ма "жәҩангәашәԥхьара" ибаны, аныҳәара дахьӡар. Убри алагьы иԥсҭазаара, иҭаацәа ма ижәлар рразҟы иԥсахыр илшон, зыҳәара дахьӡаз зеиԥшраз еиԥш.
Лара санлыхьӡаз аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан лҭеиҭԥш, аха "леиԥш зеиԥшыз дыҟамызт, убас сахьала дчаԥан" рҳәон аҽарҳаиԥш ақыҭа агәы далсны данныҟәоз лыԥшӡара збахьаз зегьы. Сара сашьҭан абас ззырҳәоз лыԥшӡара агәаҭара, аха Лахьыцәгьа ҳәа ззырҳәо иалагахьаз аԥшӡара ацәаара лнубааларатәы дыҟамызт. Мыцхәы дҭынчын, хрыжь-хрыжь дцәажәон, шамахагьы ауаа рахь дцәырҵуамызт, ҭеиҭԥшлагьы деҩцамызшәа дыҟан.
Аԥшӡара иамазкуаз аԥҳәыс лыԥсҭазаара аӷьырак зыхшыҩ аҭыԥ иҭҟьаз ахьырхәышәтәуаз ахәышәтәырҭаҿы илхылгон. Лахьыцәгьа "дырҩегьых деиҭашәан дыргеит" ҳәа аарылаҩҩуан ааигәа-сигәа инхоз ауаа, нас ԥыҭрак ашьҭахь "дааргеит аҩныҟа" рҳәон.
Зыԥшӡара иақәӡыз ԥҳәызбахеит Лахьыцәгьа, даҽакала иаҳҳәозар, зыԥшӡара ззымыхьчаз лакәхеит. Дыҵәрышкәаӡа, дшеишеиуа данааҩагыла, ԥсабарала Анцәа илиҭаз аԥшӡареи, иара убас лыкәашареи лышәаҳәареи уҳәа рыла, зегьы деицгәарҭеит. Ашьҭазааҩцәа рацәаҩны изауз аҭыԥҳа ԥшӡа аҽацә лас еиԥш дҽырба-ҽырбо аԥсҭазаара данын, лаԥхьаҟа аразҟыцәгьара шылзыԥшыз лзымдыруа.
Ҽнак зны, даҽа қыҭак аҟынтәи лабраа рахь ауаҩы дааит, абригь-абригь иԥа рыӡӷаб дшигәаԥхо, лнапы дшаҳәо реиҳәаразы. Иаргьы анцәахша диеиԥшын рҳәеит ҭеиҭԥшла, аха лабраа ирымаз ауаҩ нагара арԥыс иҭаацәа рҿы еиҳа ихьысҳазаарын, убри аҟынтә, ахамаԥагьара иарҵысуаз амакратә ажәақәа рыцҳаит арахьынтә "иара дара дышрықәнагам" азы.
Ус еиԥш ажәа лнызҵоз рацәаҩын, аха лара ашеишеи илнаало адунеи данымызшәа, дшаԥшаԥуа лыԥшӡара лхамаԥагьара еиҳагьы иарӷәӷәо, зылаԥш лхьысуаз зегь ыршанхо адунеи данын. Ани ажәа лнызҵаз Анцәахшагьы изынарыцҳаз ажәақәа гәаӷны игәы иҭан рҳәеит.
Аамҭа цон, ари ашеишеи аҳҭнықалақь ашҟа иаауаз амҩаду ахь ирлас-ырлас дцәырҵлон. Усҟан уажәеиԥш амашьынақәа рацәамызт, убри аҟынтә, ашеишеи иманшәаланы Аҟәаҟа даазгашаз дазыԥшуан амҩеихда зегь ырлашо. Ажәа лнызҵаз, мап зцәылкыз Анцәахша амашьына имазаарын, убри аҟынтә ибзиабареи игәаӷи еилаӡҩаны лымариа аниоуа ҳәа ари амҩеихада деиҩаӡон рҳәеит...
Сара санылхааныз лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан, аха лҭоурых сгәы ҭнашьаауан, аиашазы, дагьрыцҳасшьон. Адәахьы шамаха уаҩы дибомызт аҟынтә, ҿыҵгак ҟаҵаны рыҩны снеирц сыӡбеит ҽнак зны. Дара рганахь инхоз сыуацәа рҟынтә сшаауаз, рашҭа саназааигәаха, сныҟәашәа иаагсырхеит, аха схала уахь амҩахыҵра сзыгәаӷьуамызт. Санынаԥш, дгәасҭеит лара аԥсҭазаара иардагәаз леиԥш гагаҵас ашҭа дахьықәгылаз. Санылба, лхала ҿылҭит "арахь бааи" ҳәа. Сгәы неиҭаԥеит, хықәкыс исымаз уахь анеира шакәызгьы. Схәыҷымзи, сшәон, избанзар зыхшыҩ аҭыԥ иқәҟьаз рхәышәтәырҭа уажәы-уажә иҭалоз лакәын лара. Сшәон, аха Лахьыцәгьа лылаԥш аҭаԥшрагьы сҭахын, исҭахын зыԥшӡара ззымыхьчаз аԥҳәызба иааигәаны лбара.
Лани лареи ракәын аҩны иҟаз. Рҩыџьагьы мыцхәы ицәажәомызт. Ахаамыхаақәа ирымаз сыдыргалеит, аҩны ҳшыҟоу-ҳшанугьы иазҵаауан.
Сара Лахьыцәгьа сылҿаԥшуан, аха дызқәыӡыз лыԥшӡара ацәаарагьы збомызт. Изакәызеи, мшәан, "леиԥш зеиԥшу дыҟамызт" ҳәа ззырҳәо абас ллакҭа ҭааны, аӡәгьы дузилымкаауа дзыҟоузеи ҳәа схәыцуан. Усҟан иабаздыруаз аԥшӡара ахьчара шыуадаҩыз, аразҟыдара улакҭа ҭыгга уҟанаҵар шалшоз, уҭеиҭԥш шеиҭанакуаз…
Лара дшашаӡа ақыҭеи аҳҭнықалақьи еимаздоз амҩаду ахь данцәырҵуаз, илеиҩаӡоз амашьынарныҟәцаҩ игәҭакы наигӡахьазаарын...
Ҽнак зны иаарылаҩҩит, зыԥшӡара адунеи ианымӡалоз аҭыԥҳа, аҭаацәара ҳәа дымцаӡакәа лыбаҩ лтәымкәа дшыҟаз шааԥшыз. Зхамаԥагьара адунеи ианымӡалоз лабраа акыр еиҵанарӷәӷәеит рҳәеит ари ажәабжь бӷаԥҵәага. Еиҳарак ирызхымгоз "уара ҳара уҳаҭәам" ҳәа ажәа ззырыцҳахьаз рыԥҳа лымгәарҭа иҭаз дахьиабыз акәын. Усҟан, уажәеиԥш, аԥҳәыс илгәыдҵаны дыршьуамызт, ахацәа ааилатәан, ирыӡбеит, рыхьымӡӷ ахыхра аҳаҭыразы, "дигарц, мамзар ахызаҵә ихы ишҭашәо" изырыцҳарц. Ус иагьыҟарҵеит. Дыргеит Лахьыцәгьа зҭацара еилаҳауаз, аха ас ианыҟала еиҵанарӷәӷәаз абхәараа.
Аӡәгьы издыруамызт, лара амчымхара дақәшәоу, мамзаргьы илаҭәалымшьоз арԥыс маҷ-маҷ инапаҿы дааигоу, аха иҟалаз ҟалеит, Лахьыцәгьа хаҵа дцеит ахьӡыртәит. Илыхьыз лԥагьара аарԥсасиин, Лахьыцәгьа ҭацара уа дахьнанагаз лҽамариашашәа дыҟан. Лыхшараиура аамҭа анааи, аҳәса еизаны, ишаԥыз еиԥш, ацхыраара лырҭарц илыдтәалан. Лыхшараиура мариамызт, акыр дгәаҟит рҳәеит. Ашамҭазшәа асаби икьаасбжьы геит, ахаҵарԥыс диит.
Ахшараиура иаркараз Лахьыцәгьа, лыԥсы анлоу, дылҭаҳәахаа ацәа дынҭанагалеит... Шьыбжьагәазы данааԥш, лысаби длымбеит. Дҩагылан ауадақәа еимдо лҿанаалха, анхәа аҿаалырхеит "аринахыс ибыхшо ҳара даҳтәхоит, ари адәныҟантәи иаабгаз ааӡара ҳәа дызҭахыз драҳҭеит" ҳәа. Лахьыцәгьа дарҭаслымит иларҳәаз ажәабжь ҿаасҭа. Ахьымӡхыхразы ахшара ицәыӡра ачҳара згәы иҭамыз злалакәыз ала, уаҳа ажәак мҳәаӡакәа, иаанлыжьит рҳәеит лабхәараа рашҭа.
Лхәыҷ иаб иҟаиҵо изымдыруа дгыланы дахәаԥшуан зыԥшӡара инапаҿы иааигаз ашеишеи лхы лыкәажьны инхара шаанлыжьуаз. Уи аҩнаҭаҿы анхәа илҳәоз акәын иалнадоз, иара Анцәахша дымчыдан.
Лыҩныҟа дгьежьит зыԥшӡара ззымыхьчаз, зыхшара длыҵԥааны дызцәыргаз аԥҳәыс қәыԥш. Лгәыԥҳәыхш лгәыдымӡало лаб иҩны дааҩнахеит азныказы. Ашьҭахь, лыхшара иааӡаразы илыцгылаз агәыԥҳәыхш иҿаҳәаны иааныркылеит рҳәеит.
Лшьара данықәла ашьҭахь, Лахьыцәгьа лысаби иԥшаара лҽазылкит, аха хра злаз акгьы лзеилымкааит уи аамҭазы. Лабхәараагьы акырынтә ауаа лнырҵеит рҳәеит аҩныҟа дгьежьырц, аха заҳаҭыр ларҟәыз аԥҳәыс ԥшӡа уи аҩыза агәаӷьра лхы илзаҭәамшьеит. Убри нахыс, ачымазара дыхҭанакуа далагеит Лахьыцәгьа, убри нахыс еиҳарак лымҩа ахәышәтәырҭахь ихан зыхшара дзыцәдырӡыз аԥҳәыс қәыԥш. Лахьыцәгьа рҳәон уи лразҟы ианалацәажәоз.
Акыр шықәса рышьҭахь зегь акоуп иан диԥшааит ихбыџхахьаз лԥа. Лара лҽахьылхәышәтәуаз азааигәара инхоз џьоукы драаӡозаарын. Зны-зынла амҩаду ианыршәланы ақыҭа далсны иан разҟыцәгьа дибаразы даауан иара, нас деиҭацон, згәыбылра идыз, сан, саб ҳәа иишьоз дзааӡаз рахь. Ирҳәоит иара данцалакгьы, Лахьыцәгьа лчымазара еиҳагьы аҽарӷәӷәон ҳәа.
Аҭыԥҳа аҵәца дадыркылоит ҳҳәамҭақәа рҿы. Апоет Рауль Лашәриа "Аҵх ҵәца" захьӡу иажәеинраалаҿы иҩуеит:
"Ирҳәалоит: аӡӷаби аҵәцеи,
Иҟоуп избогьы еиԥшны.
Зыбла ҭылашоу аҵх ҵәца
Иагәылсуеит аӡиас ццакны…"
Аҵәца знык иԥҽыр иузеидкылом, аԥҳәызба лаҳаҭыргьы ԥыххааса ицар ашьақәыргылара ауам, убри ауп ари зырҳәогьы.
Лахьыцәгьа лдунеи лыԥсахит аибашьра ашьҭахь. Лҭоубыҭ аҿы иқәгылан, лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаанӡа иҭыхыз афотоқәа. Урҭ сылаԥш анрықәшәа, еилыскааит уи лыԥшӡара аӡбахә абырсҟак изалацәажәоз. Аиашазы, апортрет аҟынтә исыхәаԥшуан зеиҿартәышьа уаршанхоз аԥҳәызба қәыԥш лхаҿсахьа, сара издыруаз лҭеиҭԥш иузадкыломызт, хәыки шьхаки рыбжьан. Ахьышәҭҳәа иааснырит сара сзышьҭаз уи лыԥшӡара амаӡа. Ииашаҵәҟьан, уи аҩыза аԥшӡара ахьчарагьы уадаҩзар акәхарын сгәахәуан зоуреи зыҭбареи, зхаҿы аформақәеи иреиӷьу асахьаҭыхыҩцәа рзы амодельра азызушаз Лахьыцәгьа данқәыԥшызтәи лсахьа сахьахәаԥшуаз…
Избан изысыҩуеи Лахьыцәгьа илызку аҭоурых? Акы, сара еснагь саргәамҵуан зыԥшӡара аилкаара сашьҭаз аԥҳәыс лахьыцәгьа лҭоурых. Залымдараны сахәаԥшуан уи илхылгаз ахьаа. Иҩбахаз, иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы ас азалымдара иақәшәо, разҟыла еиқәымшәо иргәыдҵаны ианыршьуа сақәшаҳаҭым. Аԥҳәыс лаҳаҭыр ахьчара зуалу ахацәа роуп, уи лыԥшӡара акьысра згәаӷьыз ахаҵагьы аҭак аҟаҵара иара иуалуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Аԥшӡара аразҟыдара анацу рацәоуп. Аԥшӡара ахьчара аҭахуп. Хымԥада, лара аԥҳәызбагьы абри дазхәыцлароуп еснагь, "Аӡӷаби аҵәцеи" рымҳәои…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.
Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19.
Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, ԥхынгәы 23 - Сырма Ашәԥҳа, Sputnik. Абираҟ милаҭк аҳасабала ажəлар шьақəзыргыло ахәҭақәа ируакуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Адунеи аҿы егьырҭ аҳəынҭқаррақəагьы налакны, аԥсуаа ҳахьынхозаалак ҳбираҟ ҳгəы иҭаҵәахуп, ҳгəаҵа иҭоуп. Абираҟ - зегь раԥхьа иргыланы амилаҭтə хдырра иасимволуп. Ҳаԥсуа бираҟ шəыршəыруа уи амҵа наунагӡа зегь ҳаиднакылоит, аринахысгьы ус иҟалароуп.
Ҭырқəтəылатəи Ареспубликаҿы ииз, иааӡаз, уаҟа зҵарадырра еиззырҳауа ҳџьынџьуаа иарбан бираҟзаалак пату шақəҵатəу ихəыҷаахыс иддырҵон, иддырбон, ус еиԥш иахьырыгӡеит.
"Иарбан бираҟзаалак ҳаҭыр ақəҵатəуп. Избанзар, милаҭк иртəуп, милаҭк ирҿахəҳəагоуп, милаҭк унардыруеит. Убри амилаҭ иақəуҵо апатугьы абираҟ ала идурдыруеит. Убриазы абираҟ ҵаҟа икажьымзароуп, абираҟ ҟьашьымзароуп, икəыкəны иҟамзароуп, ицқьазароуп, еиҳа иахьеиӷьу аҭыԥ аҟны иҟазароуп. Адəаҿы иҟазар еиҳа иахьеиӷьу ицқьашəқьаӡа иахьыҟоу ишəыршəыруа икнаҳазароуп, ҳбираҟ убас пату ақəзароуп ҳəа сазхəыцуеит", - иҳəеит Аҭанур Аҟəысба.
Аԥсуаа ахьынхозаалак, хымԥада Абираҟ амш иҷыдоу ныҳəаны ирыдыркылоит, рхы-ргəы иҭоуп, рыԥсы ахҭынҵатəызар - иахҭнырҵоит. Рыҩнаҭақəа рҟны акəзар - иреиӷьӡоу аҭыԥ азалхуп, рыхшара иреилдыркаауеит аԥсуа бираҟ иамоу аҵакы.
"Ҭырқəтəыла, есышықəса иазгəаҳҭоит аԥсуа бираҟ амш. Аԥсуа Федерациа иалоу аԥсуа дернеқьқəа руак ахахьы иагоит ари аныҳəа азгəаҭара. Аусура амшқəа ианрықəшəо, аԥсшьарамшқəа раан иҟаҳҵоит. Ҵыԥх Есқьышьеҳир иазгəаҳҭеит, уи аԥхьа Сҭампыл иҟаҳҵеит Черкесски, Аԥсни, Ҭырқəтəылеи еимаданы. Сынтəа ара иҟалаз аӡхыҵра ҳқыҭақəа ааха ӷəӷəа рнаҭеит, убри амшала маҷк шьҭахьҟа иаанхазшəа ҟалеит, аха уи азгəаҳҭараны ҳаҟоуп", - ҳəа азгəеиҭеит Аҭанур Аҟəысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟəысба излеиҳəаз ала, Ҭырқəтəыла инхо аԥсуаа абираҟ рыбла ҷыц еиԥш иахӡыӡаауеит, иазгəыдуунгьы иныҟəыргоит, иуанҭаны иԥшӡаӡа ахатə ҭыԥ азылхны ирымоуп.
"Ҳашəҵатəқəа еснагь иҳамоуп, ҳхы шьҭыхны иныҟəаҳгоит. Сара официалла аҳəынҭқарратə усбарҭақəа рахь санцо, аминистррақəа рахь акəзааит, егьырҭ аусбарҭақəа рахь акəзааит, хымԥада саԥхьа иаркны сцоит. Ирбоит ҳбираҟ пату шақəу, ҳгəы ишҭоу. Ҳбираҟ азы ҳаԥсҭазаара мап ацəаҳкуам. Абираҟ ҵаҟа ианкаҳауа, ауаҩытəыҩса ихаҭа дкаҳаит ауп иаанаго, ахааназы ҵаҟа икамҳароуп. Убас еиԥш жəаԥҟак ыҟоуп: "Абираҟ баираҟхаӡом уи азы зыԥсы ақəызҵаз ишьа амамзар, атəыла тəылаӡам зыԥсы ахҭнызҵаз ишьа аламзар", - иҳəеит Аҭанур Аҟəысба.
Аԥсадгьыл ахақəиҭразы иқəԥоз ҳажəлар ршьала иҿыху ҳаԥсуа бираҟ ԥшӡа аԥсуаа рхы-ргəаҿы аҭоурыхтə ҭыԥ аманы наунагӡа иаанхоит. Убри иазхəыцны хымԥада пату ақəҵалатəуп.
"Сара зны-зынла избалоит адунеи егьырҭ аҳəынҭқаррақəа рҿы џьара ианеизалак, аҳəынҭқарқəа рхадацəа ахьгылаша ршьапаҵаҟа абираҟқəа анырҵоит, асахьақəа ҟазҵо ирдырразы ршьапаҵаҟа абираҟ ыҟоуп. Ушьапыла уахьгыло аҵаҟа абираҟ асахьа ҟамлароуп. Абираҟ ҳаракны иҟазароуп. Ҳаԥсуа бираҟ еиҳа иахьҳараку ицқьаӡа икнаҳазароуп, ҳаҩнқəа рҿгьы, ҳамаҭəақəа рҿгьы ицқьаӡа иҳамазароуп. Ҳаԥсадгьыл азы зхы ақəызҵаз ршьа алоуп, пату ақəҵатəуп", - ҳəа азгəеиҭеит Аҭанур Аҟəысба.
Иара агәра ганы дыҟоуп ҳбираҟ пату анақəаҳҵалак, убри ахəыцшьа анҳаулак, ҳара наунагӡа акымзаарак шаҳмыхьуа.
Ҳаргьы уи игәрагара ицеиҩаҳшоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 2 - Sputnik. Урыстәыла ахада Владимир Путин аусԥҟа инапы аҵаиҩит Урыстәыла Аконституциа ариашарақәа рзы абжьыҭара ҟалоит ԥхынгәы 1 азы ҳәа. Аусԥҟа атекст кьыԥхьуп Кремль асаит аҿы.
"2020 шықәса ԥхынгәы 1 Аконституциа аԥсахрақәа ралагаларазы абжьыҭира иамшны ишьақәгылазааит", - ҳәа аҳәоит адокумент аҿы.
Аусԥҟаҿ иарбоуп абжьыҭараан ишазхьаԥштәу аепидемиологиатә ҭагылазаашьа, ауааԥсыра рсанитар-епидемиологиатә хьчара.
Ԥхынгәы 1 Урыстәыла иԥсшьарамшхоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аԥсадгьыл аҿаԥхьа ауалԥшьа анагӡаразы, рабдуцәа рџьынџь дгьыл аиқәырхаразы Аԥсныҟа амҩа иқәлеит аҳәаанырцә инхо аԥсуаа рхылҵшьҭрақәа. Еиҳа ианаҭахыз, еиҳа ианыуадаҩыз аамҭазы, ашәарҭареи агәаӷьреи зцыз, аибашьра аамҭа шыра ҳаналагылаз аамҭазы. Усҟан, ҳаԥсадгьыл ахьчаҩцәа инарыгӡон руалԥшьа. Ҳҭагылан аҽеидкылара аамҭа.
Аибашьра анцоз, хашҭра зқәым хҭысны иҟалеит, арԥарцәа инарышьҭарххны, Ҭырқәтәылантәи зҭоурыхтә ԥсадгьыл ахьчара иааз ԥшьҩык аҭыԥҳацәа рыгәаӷьра. Изусҭцәада урҭ?
Ашьхарааԥҳацәа Елифи Фигени, Ашәԥҳа Ааишьагиуль, Жьиԥҳа Зелиҳа.
Ашьхарааԥҳа Елиф илхыҵуан 19 шықәса, Ашьхарааԥҳа Фиген 21 шықәса, Жьиԥҳа Зелиҳа 20 шықәса, Ашәԥҳа Ааишьагиуль 23 шықәса.
Ҭырқәтәылантәи арҭ аҭыԥҳацәа Аԥсныҟа раара шыҟалаз ахҭыс ҳзеиҭалҳәеит Ҭырқәтәыла сара хаҭала исықәшәаз Ааишьагиуль Ашәԥҳа.
"Аибашьра ианалага аҽны инаркны ажәабжь хлымӡаах ҳаҳауан усгьы. Аха, ҳҩыза Ефқан Цыба, аибашьраҿы иҭахара, абомба ааҳаларыжьызшәа ҳцәа ҳҭанарӡыӡааит. Ефқан дҭахеит Ноиабр 3 рзы. Ноиабр 6 рзы Адаԥазар ақалақь Џьгьарда ақыҭан анышә дамардеит. Аԥсыжра анаҩс, сҩызцәеи сареи сыҩны ҳаизаны, Аԥсны еибашьуаз ҳҩызцәа зныз авидеонҵамҭақәа ҳрыхәаԥшуан. Ефқан, уа ус иҳәалон: "Цхыраара ҳәа акыр шәзыҟаҵозар, шәхы шәамеигӡан, хьӡыда ҳаҟазар аиҳа, хаҵарыла ҳҭахар еиҳа еиӷьуп", – ҳәа.
Ҳџьынџьуаҩ Биргиуль Чуазԥҳа лакәзар, "Аураашьа ианыкәашало ҳарԥарцәа, анапеинҟьаразы џьоукы аҭаххоит", – лҳәалон.
Ажәакала, ҳҩызцәа зегьы еибыҳәаны иҟазшәа, ирҳәоз акакәын: "Ҳаԥсадгьыл ҳазҿлымҳазароуп, излаҳалшо ала, аус аауроуп, ҳаԥсы ахҭнаҳҵароуп".
"Уахык зны, абри акассета ҳаиҭанахәаԥш анаҩс иаԥшьаҳгеит Аԥсныҟа ҳазлацашаз азхәыцра. Мчыбжьык ала ҳҽеиқәҳаршәеит. Иҳамаз ахьымаҭәеи, аҩнымаҭәеи ҭиины, аԥарагьы ԥсахны, Аԥсныҟа амҩа ҳақәлеит. Ҳҩыза, Ефқан Цыба, дҭамхазшәа ҳааҟалеит. Ҳгәы ахьаагьы деит. Аԥсныҟа ҳшаауаз аӡәгьы иаҳамҳәаӡеит. Ҳҭаацәа ираҳар ҳҭахымызт, ҳаармышьҭыр ҳәа ҳшәон. Уаҵәы амҩа ҳақәлараны уахеиԥш, Жьиԥҳа Зелиҳа, аиҳәшьцәа Ашьхарааԥҳацәа рахь дцеит. Сара сашьцәа еилыркаар ҳәа сшәан аҩны саанхеит. Ауха, смыцәакәа сҷаԥшьап сҳәан, аха иамуит. Ҳусқәа ҳшырҿыз сааԥсазар акәхап, самхацәеит. Санааԥш, шьыжь ҟалахьан. Ҳазгараны иҟаз автобус жәа-минуҭк сагхеит. Ашьшьыҳәа сшәырақәа аашьҭыхны сдәықәлеит.Аанҿасырҭаҟны саннеи, сҩызцәа цахьан. Аха, изулак, таксила сҽырхьысыгӡеит. Аҳаиртә баӷәазаҿы ҳаннеи, Беқьыри, Иульқьиуи Ашәаа, ҳара иаҳзыԥшны игылан. Беқьыри ҳареи Аԥсныҟа ҳаицаараны ҳаҟан, аха хырԥашьа змамыз усқәак рымшала, аамҭала даанкылар акәхеит", – илгәалалыршәоит Ааишьагиуль.
Иульқьиу Ашәԥҳа лашьцәа аҩыџьагьы Беқьыргьы, Алигьы, Аԥсны еибашьуан. Лара лакәзар, илгәалалыршәоит аҭыԥҳацәа Аԥсныҟа ианаауаз атәы:
"Маӡалаҵәҟьа, аӡәгьы изымдыруа, ԥара хәыҷқәак еидкыланы, ҳҩызак лыхьӡала асалам шәҟәы ҩны, ицеит Аԥсныҟа. Уаҟа иазгәаҭан уалхәыҷқәак шрықәу, илызшәоны дҟалозар илшәарц. Иламҳәакәа иахьцаз, лгәы иалылмырсырц… Сара еиқәырханы исымоуп уи асалам шәҟәы, лассы-лассы ҳаԥхьалоит", – дҳацәажәон Иульқьиу.
Аҳаирбаӷәазаҿы арҭ аҭыԥҳацәеи, Аԥсныҟа еибашьра иаауаз Осман Ашамбеи еиқәшәеит. Раԥхьаӡагьы иара уброуп иахьеибадырыз, Аԥсны аҳәааҟынӡагьы еицааит.
"Сара Аԥсныҟа сызлацара амҩагьы сыздыруамызт. Аибашьра ианалага ҩымз раҟара ааҵуаны, сдәықәлеит. Сҭампыл аҳаиртә баӷәазаҿы сшыҟаз, ҭыԥҳацәақәак аасыдгылеит, Аԥсныҟа ҳцоит ҳәагьы насарҳәеит. Даара иџьасшьеит, ирзымдыруаз џьысшьан, ирасҳәеит Аԥсны аибашьра шцоз. "Мап, ҳара ҳцароуп, ҳдокументқәагь еиқәҳаршәахьеит", – рҳәеит. Абасала, ҳаицны Шәачанӡа ҳааит, уантә иаҳаулак Аԥсны", –игәалаиршәоит Осман Ашамба.
Аҭыԥҳацәа Аԥсныҟа раара ахҭыс Ҭырқәтәыла зегьынџьара ираҳаит. Агазеҭқәа рҿы рыӡбахә рҳәон, рсахьақәа анырҵон. Ирызхамҵоз ахҭыс иақәшәеит урҭ рҭаацәагьы. Сҭампыл ақалақь Ааишьагьиуль Ашәԥҳа лан Суна Қаԥшьԥҳаи сареи ҳаицәажәараҿы иазгәалҭеит:
"Аԥсны аибашьра иалагеит ҳәа анҳаҳа, ҳшьара ҳақәҟьеит, даара игәнаҳгеит. Ҳхәыҷқәагьы адунеи иамкуа рхы рбон. Аха, ииашаны, ус ргәаӷьуеит ҳәа ҳаҟамызт. Сыԥҳа, ахаан имҳәакәа агәыларагьы дшымцоз, Аԥсны аибашьра анцоз аамҭазы, даҳмазҵаакәа, лашьагьы иамҳәакәа, лҩызцәа дрыцны уахь днеит. Ирыхьуаз ҳаздыруамызт, цәгьа гәырҩас иҟаҳҵеит. Раԥхьа схаҿы иааиз, џьара қырҭуак дырԥыланы, ирзымдыркәа, ҳара ҳаԥсацәоуп ҳәа рҳәар ҳәа сшәон. Анцәа илԥхала, ламыс цқьала ихынҳәны иааит. Аԥсныҟа ианнеиуаз, сара Бурса сашьа иҿы ҳаҟан саҳәшьеи сареи. Сыԥшәма аҭел ҟаиҵеит снеиаанӡа уа шәыҟаз ҳәа. Уи ҳаизыԥшын. Дшааиз еиԥш, "быԥҳа дцеит" иҳәеит. Ҩнра дцаз џьысшьеит азныказы, аха агәра сымгеит. Нас иҟаз аиаша сеиҳәагәышьеит. Анаҩстәи сҭагылазаашьа аиҭаҳәара уадаҩуп. Аибашьраҿы иҭахаз Ефқани лареи ԥсык еицырхан, еиҩызцәан, еицрызҳаит. Иԥсра гәыхьс иҟалҵеит", – лылаӷырӡқәа ддырцәажәомызт Ааишьагьиуль лан, Суна Қаԥшьԥҳа.
Арҭ аҭыԥҳацәа, Гәдоуҭа ахәышәтәырҭаҿы ихәны иҟаз рҩызцәа ирыдтәалан. Ус, Ҭырқәтәылантәи рҭаацәа рышьҭаланы иаауа иалагеит. Шәгьежьыроуп, иҟашәҵаз иашам, шәҩызцәа хьаас шәхы рышәҭоит ҳәа рабжьыргон.
Убас, ҩымз еибарххон. Ашьҭахь, ҳаиҳабацәа тәамбарыла ҳрызныҟәарым рҳәан, ишхьааргоз Ҭырқәтәылаҟа ихынҳәит. Урҭ, Аԥсныҟа раара аҵкыс, Ҭырқәтәылаҟа ацара рцәыуадаҩхеит. Дара изларҳәо ала, уа ианнеи рыԥсҭазаара ҵакыдахеит. Убасҟан ауп ианеилыркаа, Аԥсадгьыл уахьиз акәымкәа, угәеисыбжь ахьго шакәу.
Аиааира амш ныҳәа Ааишьагьиуль Ашәԥҳа лзы иԥшьоуп. Лхәыцрақәа деимаркуа, илеиҩлыжьхьаз аамҭа цәгьа ихьааго, ҳаиҿцәажәара ахыркәшамҭа, абас еиԥш еиқәылҳәалеит:
"Сара сзы Аиааира амш, Аԥсныҟа санца, Аԥсныдгьыл раԥхьа сшьапы анықәсыргыла амш ауп", – ҳәа.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥснытәи ашколқәа роушьҭымҭацәа рзы аҵаратә процесс хацыркын рашәара 2 рзы, уи мҩаԥыслоит ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. 1-10 аклассқәа рҵаҩцәа рҵараамҭа хыркәшахеит лаҵара 13 рзы акоронавирус иадҳәалоу аҭагылазаашьа иахҟьаны.
"Амза ҩба инаркны ажәеизатәи аклассқәа рҵаҩцәа иацырҵеит рҵара, аха уи иаанагом апрограмма зегьы ҩымчыбжьа ирҭагӡаны иалгоит ҳәа. Еиҳарак ари зызку ахәыҷқәа аԥышәарақәа разыҟаҵара ауп. Ашколқәа зегьы адезинфекциа рызун. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны ашколқәа рҿаԥхьа еиҿкаауп амедпункт, ашоура шәаны ашколқәа рахь инарышьҭуеит, аклассқәа рҟны аӡәаӡәала итәоуп.
Сынтәа ашкол иалго араион аҟны 128-ҩык ыҟоуп, ақалақь аҟны 45-ҩык аушьҭымҭацәа ҳамоуп", - лҳәеит Арышԥҳа.
Лара иазгәалҭеит араионтә аолимпиада иалахәыз аушьҭымҭацәа рыбжьара алҵшәа бзиақәа змаз шыҟоу, урҭ иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа ирҭалартә еиԥш алшара ҟалап ҳәа агәыӷра шлымоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ахь ихынҳәит: аԥснытәи аушьҭымҭацәа аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит


Cырма Ашәԥҳа, Sputnik
Қьефқьен, Қараач ақыҭа… Алаӷырӡ, агәаҟра, ачымазара бааԥсы, аԥсҭбарақәа, иҿыцәаауаз агәыӷрақәа… Амшын еиқәа аҿықә аҟны ахеиқәырхара рылымшакәа иқәынҵәаз ҳажәлар рыхәҭа дук, урҭ рыҵәаабжьы ҽеила уааҭгыланы уӡырҩыр иахьагьы улымҳа иҭаҩуеит.
Амҳаџьырра ҳажәлар ирзаанагаз атрагедиа аҭоурых иануп, иҭҵаамкәа иҟоугьы шаҟа ирацәоузеи? Аҭоурых ныҟәызго ажәлар роуп, излаԥшыз ахлымӡаах аиҭахәаха рмаӡакәа шаҟаҩгьы рыԥсҭазаара иалҵзеи атәым дгьыл аҿы? Ашәышықәса ниакәкәа ишцахьоугьы, ҳажәлар рыбаҩқәа змадоу адгьыл гәынқьуеит, еихсыӷьра змам ахьаа цәгьа иаҵоуп.
Ауаҩы ибла иабо ԥсраҽнынӡа ианихамшҭуа ыҟоуп. Убас еиԥш, Ҭырқәтәыла акырынтә сышцахьазгьы, шықәсқәак раԥхьа ауп зыӡбахә сымоу Қьефқьен аҭыԥ саҭаартә еиԥш аҭагылазаашьа ансоу. Усҟан, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телехәаԥшреи арадиои ржурналист лаҳасаб ала, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз амҳаџьырқәа рымш агәаларшәаразы Ҭырқәтәылаҟа ицоз Аԥснытәи аделегациа срыцын, авидеоҭыхымҭақәа ҟаиҵон аоператор Роберт Ламиа. Уижьҭеи иҵит жәашықәса. Ԥхыӡу лабҿабоу аҳәара уадаҩуп усҟан сара сызлаԥшыз, сыблақәа ирбаз игәыҭшьаагоу асахьақәа. Амшын аҟәара, аԥслымӡра, асакара… Иара убри аҭыԥанҵәҟьа иҟоу аҳаԥқәа, ҳажәлар аамҭаказы хеиқәырхагас, хыԥхьакырҭас ирымаз, урҭ ирну аҩырақәа агәра удыргоит ҳажәлар ирхыргаз аҭоурых акыр ишҵаулоу, зқьыла аԥсҭазаарақәа убраҟа ишҿахҵәаз.
Иҭынчран араҟа акыршықәса, машәыршақә ауп ари аҭыԥ ашьҭа ахылара аналыршахаз. Изларҳәо ала, Адаԥазарынтәи амшын аҭалара ҳәа арахь иаауаз арԥарцәа рцәажәашьҭыбжьы заҳаз аҭыԥантәи ҭаҳмадак, изеилымкааз аԥсуа бызшәа дазҵааит :"Закә бызшәоузеи шәызлацәажәо?"-ҳәа. Ишаԥсацәаз анеиликаа, ираиҳәеит аԥсуа нышәынҭрақәа араҟа ирацәаны ишыҟоу. Убри нахыс амҳаџьырқәа ргәалашәара амш есышықәса иара убри аҭыԥ аҿы иазгәарҭоит Ҭырқәтәыла ахы-аҵыхәа инхо ҳдиаспора зегьы, урҭ рыҽрымардоит Аԥснытәи рашьцәагьы.
Амшын иӡхыҵыз ҳауаажәлар ирхыргаз арыцҳарақәа ирҿахәҳәаганы иаанхаз акырӡа ирацәоуп.
Уахьынаԥшааԥшлак зегь гәыҭшьаагоуп, ишгәыҭшьаагоу еиԥш аамҭа еиҭасра иалаӡыз аԥсуаа рлахьынҵа. Араҟа адгьыл даҽа дгьылуп, ажәҩангьы убас, зегьы ԥсык-ԥсык рхоуп, зегь дара рхатә ҭоурыхқәа рымоуп. Арахь иӡхыҵыз ҳабацәа ҳабдуцәа мцаԥхак изаҭәҳәо иҟамызт, рымчқәа есааира ирылӡаауан, амлакреи, ахьҭакреи, ахьаацәгьеи рыхгара уадаҩын. Усҟан ааигәа-сигәа қыҭакгьы ыҟамызт уажәеиԥш: бнаран, цәҳәырран. Заџьал зхыццакыз аԥсуаа рахьтә иҟан зыбз ада зыхәламыз амаалықьцәа, имицыз асабицәа, анра иазыԥшыз аҭыԥҳацәа. Заҟа ихьааузеи зысаби знапала анышә дамаздоз ан лгәырҩа? Зылацәақәа наӡаӡа еиқәызыԥсахьаз амаалықьцәа "шьышь-нани" ҳәа ашәа анырзырҳәоз? Ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа ауаҩытәыҩса ицәа аҭагӡара шаҟа иуадаҩузеи? Аха еиҵагыло абиԥарақәа ирхамшҭырц азы иахьа уажәраанӡа имырӡӡакәа иааргоит аиҳабацәа.
Агәыӷра рацәа зцу аԥсҭазаара. Ҳажәлар ирыхҭысыз еимгеимцарак иадамхаргьы ухаҿы аагара уадаҩуп. Уи ус шакәыз еиҳагьы иснырит ҳажәлар ахьықәынҵәаз аԥшьаҭыԥ санаҭаа. Уаҟа сзықәшәаз абыргцәа рахьтә иҟан забацәа забдуцәа Аԥснынтә ахҵәара иақәшәақәазгьы. Урҭ ирхылҵыз ракәзар, ауха уаҟа иҷаԥшьон, ирнырырц, иркьысырц амҳаџьырра иабылыз рыуацәа-рҭахцәа рхьаа, иџьабон, ишџьабо еиԥш дгьыли жәҩани урҭ рыхьӡала.
Кавказ жәлар ирыхҭысыз хашҭра ақәымларц, урҭ ргәалашәара ахьӡала амшын ихырҵон ашәҭқәа, ирҳәон рҿахәы, жәларык зегьы рҿахәы, адунеи иақәлахарц рҭоурых. Иргәаладыршәон рабдуцәа ирыхҭысыз, дара реиҭаҳәамҭақәа рыла ирдыруаз ажәабжьқәа. Иазгәарҭон, реиҳабацәа ргәи-рылаӷырӡи шеилаҵәоз, "ашьхара анаҩс иҟоуп ҳ-Аԥсны" ҳәа рыла ҭаа ишазыԥшуаз ргәыӷрақәа шеицакуаз, рынарцәымҩа ишықәлоз.
Амшын Еиқәа иацәыхарамкәа улаԥш ҳәаа захьымӡауа анышәынҭра аҭыԥкәа рацәоуп, уаҟа анышә иамадоуп хыԥхьаӡара рацәала аԥсуаа. Урҭ еиҩшоуп хаз-хазы, аиҳабацәеи ахәыҷкәеи ртәы ҳәа. Урҭ аҳаҭгәынқәа иахьагьы ирықәыҩуеит зҭахцәа зегьы зымҵәаз Елиф Қьецԥҳа ллақмар абжьы.
Изларҳәо ала, уахгьы-ҽынгьы лара арҭ аҳаҭгәынқәа рҟны дыԥхьон, дырзыҭгомызт, уаҟа лчамгәыри ллақмари еицлырцәажәон. Уи заҳаз асулҭан ауаҩы дылзынаишьҭит хьаахҽыгас аҳаҭгәынқәа аанлыжьырц. Аха, аҭакс: "Аччара зхашҭыз изы аҵәыуара ахьынӡахаау асулҭан ҳазшаз иимырдырааит, аҵәыуара сахьақәиҭу сыҟазааит" - лҳәан, илымуит.
Абасала, ауаатәыҩса рыԥсҭазаара хәышәтәышьа змауз хьаахеит, уаԥсҵәык анышә ԥсадгьылхом мчымхарала зыԥсадгьыл иаԥхахаз аԥсуаа рзы. Амшын еиқәа лахьынҵеиқәаҵәас иззыҟалаз ҳауаажәлар абас еиԥш ргарашәеи рмыткәмабжьи еилаӡҩон. Ахәыҷқәа рҳаҭгәын ҭыԥқәа хазуп, уи алацәажәара акыр игәаӷьыуацәоуп. Анышәынҭрақәа рзааигәара иҟаз аӡҭачаҿы рыԥсыбаҩ хәыҷқәа кәабаны анышә ихәыҵарыҳәҳәон рҭаацәа, анаҩс хаҳәқәак наганы рхаҿы инышьҭарҵон…
Аԥснынтә Қьефқьенынӡа, мчыбжьык шхәала аныҟәара ахьыбжьоу, аџьамыӷәа цәгьа зхызгаз рлахьынҵа еиқәаҵәа ахьҿахҵәаз, абарҭқәа зегьы ҳауаажәлар ирԥышәаган.
Амшынмҩа анаҩс, зыԥсы ҭаны иаанхаз аԥсуаа ирзымдыруаз тәым дгьылк ршьапы анықәдыргыла ирхыргаз аҳәара уадаҩуп. Анышәынҭрақәа нап рыдкылоуп, ирыцқьоуп, иагьхкаауп, ус еиԥш азин ҟарҵеит аҭырқәцәа. Уимоу, иҟоуп ана-ара ицәырҵыз анапылаҩыра жәлақәагьы зну ахаҳәқәа, урҭ еиҳарак ҭырқәа бызшәалоуп ишрыдҩылоу, аха зхаҭара шьақәыргылам еиҳауп.
Кавказ ажәларқәа рыхьӡала уаҟа иргылоуп абаҟа. Аҿҳәара узшьуам, егьа аамҭа царгьы џьара ахы цәырнамгар ҟалом, рҿахәы шцәырыргаз еиԥш зыӡбахә ҳамоу ахҭысқәа.
Агәалашәаратә мшы иацуп агәкамыжьра, ахара ухьазырԥшуа агәыӷра. Доуҳала иӷәӷәаз, аха мчымхарыла зыԥсадгьыл аанызмыжьыр ада ԥсыхәа змауз Ашьхарыуа жәларқәа атәым жәҩан аҵаҟа ҿамҩак аӡы ишаҳәоз зынарцәымҩа иқәлаз, ахамышҭыхә зхызгаз, ахеиқәырхара зқәашьханы аизҳара зԥеиԥшхазгьы еснагь гәыҵхас ирымаз рыԥсадгьыл ала аҭаԥшра акәын.
Сыбла ихгылоуп уи ауха аҵх лашьца иалыԥхаауаз аԥслымӡ ҟәараҿы еиқәыз амца. Уи иахылҵуаз аԥхарра адунеи арлашон, дгьыли жәҩани уи амцабз рыхкьысуан, аамҭаказы иарыхьҭшьхьаз агәқәа арԥсаҳәон, аԥсҭазаара иазыҳәо иҟанаҵон. Издыруада заҟа мшы еиқәаҵәеи, ҵхы лашьцеи рхыргаз ҳауаажәлар ари аҭыԥ аҿы? Зыԥсадгьыл ацәаара абара зыбла наӡаӡа ихбалаз аԥсуаа рлахьынҵа цәгьа арҭ аҭыԥқәа наӡаӡа ишырхыҳәҳәало иаанхоит.
Ашықәсқәа ниакәкәа ицазаргьы, Қьефқьен амшын аҟәараҿы абжьы геит аԥсуа бызшәа ашьҭыбжь, асакара иахыҵәон Амҳаџьыраа ргарашәа. Есааира агәаҟашәеи Аиааира ашәеи еилаӡҩон, ажәытәреи-аҿатәреи еигәныҩуан, ишеигәныҩуа еиԥш еицәыӡхьаз аишьцәа рыгәқәа.
Араҟа иқәыҩуан Аԥсны Жәлар рпоет Баграт Шьынқәба иҭоурыхтә роман "Ацынҵәарах" аҟынтә иаагоу, ҳажәлар ирхыргаз аԥсҭазаара уагәылазырԥшуа ацыԥҵәахақәа. Ааи, арҭқәа зегьы ԥхыӡҵас исзааиуазаргьы, агәра згоит лабҿаба имҩасуаз ахҭысқәа шракәыз, избанзар исқәашьхеит урҭ рҿахәҳәара, исцәыхьанҭазаргьы ишьҭыхтәын, уаҵәтәи амш азы…
Иахьа, Анцәа иџьшьаны, иҟоуп хауаажәлар рхылҵ, инрыжьыз рдаракәац. Ҳгәы рыладууп ҳхылҵшьҭрақәа зҭоурыхтә ԥсадгьыл иазыхынҳәуа, араҟа аҭаацәарақәа аԥызҵо, аҿиарамҩа ианыло. Аԥсадгьыл ԥшуп, дшазыԥшу еиԥш асаби иан лыла аҭаԥшра.
Ҳажәлар ари аҩыза ахамшҭыхә рҟәыблазааит, ҳ-Аԥсны ԥшӡа ҳаиднакылааит нырцәи-аарцәи ҳәа ҭоурыхла еиҟәшоу, аха гәыла-ԥсыла еизааигәоу ҳауаажәлар зегьы.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Аԥшатлакә ӷәӷәа анасуаз аамҭазы аҵх агәахьы инеихьан азы, ԥсыҭбарак ма машәырк аӡәгьы имыхьит. Ахыбра ахнахит ԥшьеихагылак змаз аҩны, уи адагьы, араион аҿы иҟоу акрыфарҭа ахыб ахнахит. Макьаназ абри ауп дыррас иҳамоу, ахатәы ҩнқәа рыԥшәмацәа макьана араион ахадара иадымҵаалац. Аҩнеихагыла иақәҳаршәит иҷыдоу ахҟьа, қәак леиргьы, иахьчарцаз. Аиҭашьақәыргыларатә усурақәа рзы атәыла ахадара адырра рымоуп, ацхыраара ҳаҭахоит. Ахыб мышқәак ирылагӡаны еиҭашьакәҳаргыларц ҳгәы иҭоуп. Ақалақь аҿы икаҳаит 12 ҵла, Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистрра аусзуҩцәа ирыбзоураны урҭ ықәгахоит. Аусурақәа нап дыркуп. Аспециалистцәа амшцәгьа иҟанаҵаз аԥхасҭа аԥхьаӡара аус хацдыркхьеит", - ҳәа азгәеиҭеит Дочиа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Дочиа Тҟәарчал араион азы: ауаа аднаԥхьалартә еиԥш аҟаҵара ҳагәҭакуп


АҞӘА, мшаԥы 10 - Sputnik. Венесуела аиҳабыра Америкатәи аҳәынҭқаррақәа реиҿкаара иалҵуеит, избанзар аиҿкаара Ахеилак Венесуела ахада ҳәа аоппозициаа рхада Хуан Гуаидо дазхарҵеит азы. Абри атәы аанацҳауеит РИА Новости.
Венесуела адәныҟатәи аусқәа рминистрраҟны иазгәарҭеит Америкатәи аҳәынҭқаррақәа реиҿкаара Ахеилак аӡбра хшыҩдароуп, аиҿкаара аҳәынҭқарра-лахәыла ақәыӷәӷәара анаҭоит ҳәа.
Америкатәи аҳәынҭқаррақәа реиҿкаара Ахеилак амаӡаныҟәгаҩ хада Альмагро Луис иажәақәа рыла Николас Мадуро Венесуела ахадак иҳасаб ала инапынҵақәа аанижьыр – иреиӷьу гуманитартә цхыраарахоит Боливариантәи Ареспубликазы.
Ажьырныҳәа 21 рзы Венесуела иахьатәи ахада Николас Мадуро иҿагыланы Каракас ақәгыларақәа ирылагеит. Апарламент ахада Хуан Гуаидо ажьырныҳәа 23 рзы атәыла ахадас ихы рылеиҳәеит.
Усҟан Гуаидо истатус адгылара арҭеит Еиду америкатәи аштатқәеи егьырҭ атәылақәа жәпаки.
Урыстәыла Мадуро адгылара инаҭоит аконституциатә шьаҭа зманы иҟоу атәыла ахадак иаҳасаб ала.
Европатәи атәылақәа зеижә: Испаниа, Португалиа, Германиа, Великобританиа, Даниа, Нидерланды, Франциа, Венгриа, Австриа, Финлиандиа, Бельгиа, Лиуксембург, Чехиа, Латвиа, Литва, Естониа, Польша, Швециа, Хорватиа, Македониа, Румыниа - жәабран 4 рзы рнапы еицаҵарҩит адекларациа, уа иазгәарҭеит Хуан Гуаидо аамҭалатәи Венесуела ахада ҳәа дшазхарҵо.
АҞӘА, рашәара 1 - Sputnik. Краснодартәи атәылаҿацә аҿы авирус змаз рҟынтәи 70% ргәабзиара шьақәгылеит ҳәа аанацҳауеит Ҟәбина ахадара.
Аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла арегион аҿы 84 хҭыс ҿыц аҭыԥ амоуп COVID-19 ачымазарз.
"Иахьазы ачымазара рымоуп ҳәа ишьақәыргылоуп 3908-ҩык. Урҭ рҟынтәи 233-ҩык хәыҷқәоуп, 2748-ҩык ргәабзиара шьақәгылеит, 33-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит. Арыԥҳақәа рҳауаҭарсра иахыргеит 35 пациент", - ҳәа аҳәоит арегион агәабзиарахьчара аминистрраҿы.
Амедицинатә усҳәарҭақәа рахь акоронавирус рымазар ҳәа идҵаалеит 9771-ҩык. Астационар аҿы аҽыхәышәтәра иахысуеит 2191-ҩык, 205-ҩык хәыҷқәоуп. Аполиклиникақәа рҿы агәаҭара иахысуеит 13466-ҩык, 586-ҩык хәыҷқәоуп.
Аԥсны акоронавирус апандемиа ҟалазар аахыс 28 хҭыс аҭыԥ амоуп. Аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
SpaceX иатәу акосмос ӷба Crew Dragon аекипаж Жәларбжьаратәи акосмостә станциахь ииасит ҳәа аанацҳауеит РИА Новости.
Crew Dragon аԥхьа инижьит Боб Бенкен, уи ишьҭахь – Даг Херли.
Акосмостә ӷбақәа реидылара мҩаԥысит асааҭ 17:30 (мск) рзы. Аҳауақәыӷәӷәара анышьақәдыртәа ашьҭахь, МКС акомандир Крис Кессиди абжьаларҭа ашә ааиртит, абри ашьҭахь аӷба алиукгьы аартны астанциахь аекипаж риасра мҩаԥысит.
Кессиди идагьы астронавтцәа ирԥылеит урыстәылатәи акосмонавтцәа Анатоли Иванишини Иван Вагнери. Дара астанциахь инеит мшаԥымзазы.
Crew Dragon Флорида иҟоу Канавералнтә ишьҭыԥрааит асабша. Аԥхьатәи аԥышәаратә ԥырра мҩаԥыргеит астронавтцәа Даг Херлии Боб Бенкени.
Ари аҭоурых аҿы раԥхьатәи ауаа злахәу ахатә еилахәыра имҩаԥнагаз ԥырроуп. Уи адагьы ЕАА 2011 шықәса раахыс МКС ахь растронавтцәа рышьҭуан урыстәылатәи акосмостә ӷба "Союз" ала.
Астронавтцәа МКС иаанхоит 3-4 мза. Адгьыл ахь рыхынҳәра арыцхә макьана иалацәажәам.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аҭоурых аҿы раԥхьаӡакәны ҩыџьа аҳәса иаарту акосмос ахь еиццоит
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Жәларбжьаратәи ахәыҷқәа рыхьчара амш аламҭалазы Гагратәи ахшараиурҭаҿы еицит ҩыџьа-ҩыџьа аԥсуа хәыҷқәа. Викториа Дбарԥҳа-Ҟаитан лаҵарамза 26 рзы илоуит аԥеи аԥҳаи - Арноуи Аннеиеи. Алиса Ҷкотуаԥҳа-Багаҭелиа лаҵарамза 27 рзы илыхшеит ҩыџьа аԥҳацәа - Миреи Киреи.
"Ас еиԥш иҟоу ахҭыс лассы-лассы иуԥылом. Гагратәи ахшараиурҭаҿы мчыбжьык аҩнуҵҟа ҩыџьа-ҩыџьа ахәыҷқәа реициира, насгьы аԥсуа ҭаацәарақәа иахьыртәу мышьҭабзиароуп ҳәа иаҳԥхьаӡоит. Иахьа жәларбжьаратәи ахәыҷқәа рыхьчара амш азы аиашьеи аиаҳәшьеи Ҟаитанаа аҩныҟа, Бзыԥҭаҟа ицоит. Иаарласны Оҭҳараҟа иаҳшьҭуеит ҳҭыԥҳацәа хазынақәа Багаҭелиаԥҳацәа. Анцәа сиҳәоит, ҳҭаацәарақәа зегьы рҿы ҩыџьа-ҩыџьа ахәыҷқәа ииуа, агәабзиареи апатуеиқәҵареи рыгымкәа иҟаларц. Хәыҷыжәларс иҟоу зегьы рынасыԥ ԥшӡахааит, рхаан еибашьра ҟамлааит", - иҳәеит Гагратәи Араионтә хәшәтәырҭа хада аҳақьым хада Виачеслав Аргәын.
Иахьа, традициала, ахәыҷтәы-гәыҳаларатә фонд "Ахәыҷқәа рдунеи" анапхгаҩы Лиудмила Ашәԥҳа-Ҳагба ари амш аҽны (Ахәыҷқәа рыхьчара Жәларбжьаратәи амш - аред.) ииуа ахәыҷқәеи егьырҭ асабицәеи дрыдныҳәаларц Гагратәи ахшараиурҭа данаҭаа, илзыԥшын ажәабжь ссир.
"Ахшараиурҭаҿы иахьатәила аӡәыр иима ҳәа сахьааиз, агәырӷьаҿҳәаша сзыԥшын. Ҩымш рыла, лаҵара 26, 27 рзы ҩыџьа-ҩыџьа аԥсуа хәыҷқәа еицизаап. Аиаша шәасҳәап, сгәы шьҭыҵит, саҟара сыцлеит. Иаразнак сцаны ҳфонди Гагра араион Ахадареи рыхьӡала аҳамҭақәа рзаазгеит. Убас итрадициатәу аҳамҭа иаҳҭоит иахьа ииуа асабигьы", - ҳәа наҵылшьит лара.
Ҟаитанааи Багаҭелиааи рхәыҷқәа здызкылоз ахәыҷышьҭыхҩы-аҳәса рҳақьым Асҭанда Џьапуаԥҳа илҳәеит асабицәа ранацәеи дареи ргәы шыбзиоу. Жәларбжьаратәи ахәыҷқәа рымшгьы рыдныҳәало, ирзеиӷьалшьеит илашоу, илахҿыху ахәыҷра, рҭаацәа ракәзар - ачҳареи рыхшара уадаҩрада рааӡаразы алшареи.
Асабицәа ранацәа Викториа Дбарԥҳа-Ҟаитани Алиса Ҷкотуаԥҳа-Багаҭелиеи аԥсуа ҭацацәа ишраԥу еиԥш, иԥхашьа-ԥхаҵо рыбжьы ҭырымгеит. Аха рыбла ихубаалон ирзылԥхаз анасыԥ ишеигәырӷьоз. Иазгәаҭатәуп анацәа шқәыԥшугьы, аҩны ишырзыԥшу даҽа аӡәаӡәа ахәыҷқәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Ашана" 40-ҩык рҟынӡа ахәыҷқәа ирыдырныҳәалеит Рыхьчара амшныҳәа


Схы здыруанаҵы атеатри сареи ҳаицушәоуп сгәалашәарақәа ишырҳәо. Атеатр абзиабара знык изыцрасыз, уи иԥсы ҭанаҵы ицзаауеит. Изхысҳәаауа, исҭахы исҭахым, атеатр сыԥсҭазаара иалалеит сшыхәыҷыз.
Иҳаҩсыз ашәышықәса аҩбатәи азыбжа ианасакьаҳәымҭаз сара ашкол сҭан жәларык апоетцәеи, артистцәеи уҳәа злиааз Кәтол ақыҭан. Иахьатәи аҿар ари заҳауа лакәҵас ирыдыркыларгьы, ҳара ҳқыҭа усҟан иаман ашәҟәыԥхьарҭа, акино ахәаԥшырҭа, аклуб уҳәа, қалақьк аҿы ҳаҟазшәа акәын ҳшеибыҭаз. Усҟан ҳқыҭаҿы еиҿкаан ахор, акәашара, ашәаҳәара уҳәа, акультуратә ԥсҭазаара шьахәла имҩасуан, избанзар иҟан акультуратә иделогиа. Абарҭақәа инарываргыланы, Кәтол атеатр лассы-лассы изҭаауаз қыҭан. Ҳара ҳахь имҩахыҵуан аԥсуа театр аспектакльқәа аманы, уи адагьы, аамҭа –аамҭала иаҳзаауан Сергеи Сақаниа иеиԥш иҟаз актиорцәа дуқәа асахьаркыратә ԥхьара иадҳәалаз ркомпозициақәа рыманы.
Аԥсны Жәлар рартист Сақаниа иаара ҷыдала ҳазыԥшын, уи иҳадигалон лафла ихырҷаз адраматург Шоҭа Ҷкадуа исатиратә ҩымҭақәа. Ҳаклуб кәапеишәа иҭәын ари аҟаза данықәгылоз.Иахьеиԥш исгәалашәоит уи "Ахаԥыц хьаа" захьӡыз Ҷкадуа иажәабжь данаԥхьоз. Атекст аҩаӡара адагьы, актиор шьахәла исахьа ҭихуан, аиаша аҳәара зҭахыз, аха иззымгәаӷьуаз ауаҩы. Ақәгылара анхыркәшахалак ашьҭахь, амашьынақәа раангыларҭаҿы ҳгыланы ҳихәаԥшуан Сергеи Сақаниа иара дызгоз автобус ҳабла иамбо инаскьаанӡа.
Ажәакала, аҵареи, акультуратә ԥсҭазаареи акыр еиҿыбааны еибыҭан усҟан.
Исгәалшәоит Аԥсуа театр аауеит ҳәа ҳҽеибыҭаны хәылбыҽхала ақыҭа агәаны игылаз ҳаклуб ахь ҳанцоз. Артистцәа аазгоз амашьына иааҭыҵуан ԥшреи сахьалеи мацара узыршанхоз актрисацәа, ахацәагьы урҭ ирыҵахомызт аха. Еиҳаракгьы аҳәса рансамбль аԥшӡара ду ззырҳәо иамаркуан.
Сшыхәыҷызгьы, сара урҭ актиорцәа рӷьырак хаҭала издыруан, избанзар уа аус руан Леуарса Касланӡиа, Минадора Зыхәԥҳа, Еҭери Коӷониаԥҳа, саҳәшьа гәакьа Ира уҳәа, Кәтол иалҵыз аҟазацәа.
Убарҭқәа рыдагьы, саб иҩны Кәтол инеиуаз асасцәа ирлас-ырлас изламҩахыргоз ала, исҳәарц сылшоит усҟан атеар аҿы аус зуаз рӷьырак ааигәаны избахьан ҳәа. Минадора Зыхәԥҳаи Еҭери Коӷониаԥҳаи ани ԥҳаи ракәын, ҳазлеиуацәаз ала, аангылара ҳәа ҳара ҳахь инеиуан.
Схаҿы инхеит патретҵас ҩыџьа аҳкәажәцәа рсахьа. Руаӡәы лхы шлаӷәаӷәаӡа, дауцәамкәа, дкьаҿцәамкәа аԥшӡара иакны иагоз лхылҿсахьа мрашәа иаауҿаԥхон. Сызҿу Минадора лоуп. Лара Коӷониаа дырҭацан, сандуи лареи акыр еизааигәан. Минадора илхаз абжьы хаа, даҽаӡәы ихангьы исмаҳац. Дцәажәон аҳкәажә хрыжь-хрыжь, ажәытә хҭысқәа лгәаларшәо.
Еҭери лакәзар, ԥшрала европатәи астиль еиҳа дазааигәан, лҽеилаҳәашьагьы еиҳа ихыркын. Иабантәаалгоишь илшәу аасгәахәуан сара, уи лцәамаҭәа ԥштәы хкыла еилаԥсаз ацәҩычақәа ишрылху ангәасҭалак. Еҭери илхалҵон акакаҷқәа зыхьнырҳалаз акасқәа, лҵыкқәа илшәылҵоз зегьы шамаха аԥхьа аартын, Анцәа илиҭаз аԥшӡара инашьашәаланы лыԥхәысра ааҵнашьуа. Сгәанала, Еҭери агьама змаз актрисан, лцәамаҭәагьы хә-дук ахҭнылымҵозаргьы ҟаларын, аха еиҿкааны аӡахышьеи, аԥштәқәа ралхшьеи бзианы илныруазар акәхарын.
Ажәакала, абарҭқәа санрызхьаауа, иахьатәи ҳтеатртә ҳкультура саназхәыцуа, маҷк ҳасахазшәа сгәы иабоит. Ҳасахеит уаҩышәалагьы, гьамалагьы, ҵаралагьы, ԥшра-сахьалагьы-ҳазҭагылоу аамҭазы аԥараҳареи, амаҭәа аахәареи, адипломқәа рхыԥхьаӡареи рацәазаргьы.
Саныҩеидас, сеилаҳауа салагеит саҳәшьа Ира леиԥш атеартә институт аҭалара. Ашкол аҿы сара стәала аспектакльқәа ықәсыргылон сҩызцәа сыцрхырааны, иара убас, саауан Аҟәа аспектакльқәа рыхәаԥшра, атеатр иадҳәалоу ажәабжьқәа реилкаара.
Иахьеиԥш исгәалашәоит Аԥсуа театр аҳкәажәцәа атеар аԥхьа рыԥшандагақәа кны игылаз арымӡкәа ианрықәтәаз. Инеибеиԥшны удыршанхон, убас еиҿкаан рцәажәашьеи, ртәашьа-ргылашьеи рыла.
Иахьа атеатр аԥхьа митинг ҟаҵарҭахазар, усҟан иԥшахьарсуаз ауаа урҭ атеатр акорифеицәа ирыхәаԥшырц игылаз арымӡқәа рааигәара имҩасуан иааигәаны ирбарц азы. 1981 шықәса алаҳәара ҟаҵан агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь" адаҟьаҿы Қарҭтәи атеатртә институт ахь аԥсуа гәыԥ шырышьҭуа, аҭалара зҭахыу уи иадҵааларц. Усҟан шықәсык ҵуан ашкол салгеижьҭеи, издыруада лшарак ҟалар ҳәа аҩны сҽазыҟасҵон атеатртә институт аҭала.
Сызлацәажәо аамҭазы жәа-шықәса рахь знык акәын лимитла аԥсуаа атеатртә институ ахь ирышьҭыртә алшара анрыҟаз. Убас разҟыс исыман, убри аамҭа сара сақәшәеит. Ари анызба, ахьышәҭҳәа Аҟәаҟа сааит саҳәшьа лахь.
Аиашазы, алаҳәара ларгьы илымбацызт, убри аҟынтә усҟан режиссиор хадас атеатр иамаз Дмитри Кәартаа иахь слышьҭит. Цәгьа ибзианы сидикылеит. Икабинет аҿы снеиган К. Станиславски ишәҟәы ҳамҭас исиҭеит, сгәеиҭарц азы жәеинраалакгьы саирԥхьеит. Дук мырҵыкәа иааит Қарҭынтәи ҳгәазҭоз акомиссиа. 40-ҩык рҟынза аҿар рыҽԥыршәон, убарҭ рахьтә иаднакылоз жәҩык ракәын. Аҟазаратә иститут аҭалараан иахәаԥшуамызт уаҳәшьа дазусҭоу, уаб дазусҭоу, убри аҟынтә акомиссиа рылаҿы уааир акәын. Атеатр аҩныҵҟа имҩаԥган атурқәа, убарҭ рышьҭахь акәын Қарҭ аԥышәарақәа рахь ҳанырышьҭуаз. Абри аамҭазы, акомиссиа иацыз Моника Каҷараа захьӡыз машәыршәа данаасықәшәа исалҳәеит "ҳара бара баҳгәаԥхеит" ҳәа. Уи сгәы арӷәӷәеит, аха издыруан анаҩстәи аетап шымариамыз.
Ара сахысын Қарҭ саннеи, изабахьаз ракәымкәа даҽа џьоук ракәын акомиссиа иалатәаз. Сҽааидыскылан, ашәаӡызара насхысцан, даҽа шанск шсымам сгәы иааҭакны, аԥышәарақәа зегьы сырхысит. Август мза 1981 шықәсазҟы змаз шықәсын сара сзы.
Аҵара ахьаҳҵоз арҵаҩ бзиацәа ҳаман, еиҳаркгьы режиссиорс иҳамаз Анзор Қәуҭаҭелаӡе, уи ицхырааҩ Анатоли Лобов, лара аинститут аректор Еҭери Гәыгәушвили, Анна Ҵнариаԥҳа уҳәа, атеатр иаҵоу акәамаҵамақәа зҵаҳҿааша рацәаҩын. Сыстудент ԥсҭазаарагьы, зегь иреиӷьу аамҭаны иалсыкаауеит снысымҩа саназхәыцуа.
1985 шықәсазы ҳара ҳабиԥара Қарҭ атеатртә институт иалганы иааит. Ҳара ҳрыхьӡеит Азиз Агрба, Шәарах Ԥачалиа уҳәа, атеатр ҵәатәышьаҟас иамаз ауаа. Актиор қәыԥш изы имариамызт ас ахатәрақәа аус ахьыруаз атеатр аҽалахалара. Абраҟа иалкааны иӡбахә сҳәарц сҭахуп Азиз Агрба, избанзар, иара аҿар ҳганахь ҽырхықәымҵа ҟамҵакәа, ҳара дҳақәлазшәа ихы мҩаԥигон, алаф бзиагьы иҳәон.
Хымԥада, Аԥсуа театр зынӡа ианасакьаҳәымҭаз сара сахьымӡеит, сыла иамабаӡеит "Отелло", "Аҳәынҭқар ҟьантаз" реиԥш иҟаз аспектакльқәа, аха ус акәзаргьы, сахьӡеит дара аҟазацәа рыла аҭаԥшра. Сызҿу аамҭа Аԥсны амилаҭтә хақәиҭратә қәԥара иасакьаҳәымҭахеит, СССР аилаҳарагьы рацәак агмызт, убри аҟынтә атеатртә ԥсҭазаарагьы уи аныԥшуан, атеатр аҩныҵҟагьы иахьеиԥш ахатәы ҭыӡшәақәа ыҟан усҟангьы, убарҭқәа ирыхҟьаны исцәыуадаҩуп спектакльк ӷәӷәала алкаара. Ус шакәугьы, сахьӡеит Леуарса Касланӡиа "Март 4" захьӡыз аспектакль аҿы ицәырҵра. Инеигӡоз ароль епизодын, аха иара асценаҿы данаацәырҵ азал аҿы итәаз ирныруан ирбоз атеатр адоумышьханқәа дышреиуаз.
Аибашьра аламҭалаз, актиорцәа дуқәа рықәрагьы маҷмызт, убри аҟынтә, еиҳа имаҷны иаҳбо ҳалагеит, уи акәхап, адуцәа аныԥхьатәа атеатр аҵыкәкәаарагьы изалагаз. Усҟан атеатртә еилазаара еиҳабыс иамаз Еҭери Коӷониаԥҳагьы иааилатәан лусурагьы дамырхит 55 шықәса дшырҭагылаз. Нас иҟан аибашьра. Уи анеилга ашьҭахь, еилаԥыххааса иҟаз ҳдунеи Аԥсуа театргьы ианымԥшыр амуит.
Атеатр уи аамҭазы напхгаҩыс иазынхаз Валери Ақаҩба аус зциушаз ааныжьны, егьырҭ Амиран Ҭаниа, Алексеи Ерморлов, Шьалуа Гцыба, Софа Агәмааԥҳа уҳәа атеатр "индәылицан" ашә неиркит. Ари арепрессиа ҳаҵанкит саҳәшьа Ира Коӷониаԥҳаи сареи.
20 шықәса рышьҭахь саҳәшьа атеатр ахь дгьежьит, ари зыҩуа сакәзар ажурналист изанааҭ шьҭысхит, аха атеатри сареи ҳаицәҟьаланы ҳҟамлеит, срыхәаԥшуеит ҳтеатрқәа зегьы иқәдыргыло аспектакльқәа, алшара ансымо исыҩуеит еиуеиԥшым асахьанҵақәа, ԥхыӡ избоит лабҿаба исзынамыгӡаз арольқәа, избанзар атеатр агьама сыԥсҭазаара иузалымхуа иалоуп иахьагьы.
Ҳазҭагыло аамҭазы С. Ҷанба ихьӡ зху аԥсуа театр иахыҵуеит 90 шықәса - атеатр гылоуп аҭыԥаҿ, амала аҭыӡшәа шамац иаанхоит, избанзар - ау дымлаҟәит, акьаҿ дзынамӡеит. Абри гәалас исымоуп…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Лара санлыхьӡаз аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан лҭеиҭԥш, аха "леиԥш зеиԥшыз дыҟамызт, убас сахьала дчаԥан" рҳәон аҽарҳаиԥш ақыҭа агәы далсны данныҟәоз лыԥшӡара збахьаз зегьы. Сара сашьҭан абас ззырҳәоз лыԥшӡара агәаҭара, аха Лахьыцәгьа ҳәа ззырҳәо иалагахьаз аԥшӡара ацәаара лнубааларатәы дыҟамызт. Мыцхәы дҭынчын, хрыжь-хрыжь дцәажәон, шамахагьы ауаа рахь дцәырҵуамызт, ҭеиҭԥшлагьы деҩцамызшәа дыҟан.
Аԥшӡара иамазкуаз аԥҳәыс лыԥсҭазаара аӷьырак зыхшыҩ аҭыԥ иҭҟьаз ахьырхәышәтәуаз ахәышәтәырҭаҿы илхылгон. Лахьыцәгьа "дырҩегьых деиҭашәан дыргеит" ҳәа аарылаҩҩуан ааигәа-сигәа инхоз ауаа, нас ԥыҭрак ашьҭахь "дааргеит аҩныҟа" рҳәон.
Зыԥшӡара иақәӡыз ԥҳәызбахеит Лахьыцәгьа, даҽакала иаҳҳәозар, зыԥшӡара ззымыхьчаз лакәхеит. Дыҵәрышкәаӡа, дшеишеиуа данааҩагыла, ԥсабарала Анцәа илиҭаз аԥшӡареи, иара убас лыкәашареи лышәаҳәареи уҳәа рыла, зегьы деицгәарҭеит. Ашьҭазааҩцәа рацәаҩны изауз аҭыԥҳа ԥшӡа аҽацә лас еиԥш дҽырба-ҽырбо аԥсҭазаара данын, лаԥхьаҟа аразҟыцәгьара шылзыԥшыз лзымдыруа.
Ҽнак зны, даҽа қыҭак аҟынтәи лабраа рахь ауаҩы дааит, абригь-абригь иԥа рыӡӷаб дшигәаԥхо, лнапы дшаҳәо реиҳәаразы. Иаргьы анцәахша диеиԥшын рҳәеит ҭеиҭԥшла, аха лабраа ирымаз ауаҩ нагара арԥыс иҭаацәа рҿы еиҳа ихьысҳазаарын, убри аҟынтә, ахамаԥагьара иарҵысуаз амакратә ажәақәа рыцҳаит арахьынтә "иара дара дышрықәнагам" азы.
Ус еиԥш ажәа лнызҵоз рацәаҩын, аха лара ашеишеи илнаало адунеи данымызшәа, дшаԥшаԥуа лыԥшӡара лхамаԥагьара еиҳагьы иарӷәӷәо, зылаԥш лхьысуаз зегь ыршанхо адунеи данын. Ани ажәа лнызҵаз Анцәахшагьы изынарыцҳаз ажәақәа гәаӷны игәы иҭан рҳәеит.
Аамҭа цон, ари ашеишеи аҳҭнықалақь ашҟа иаауаз амҩаду ахь ирлас-ырлас дцәырҵлон. Усҟан уажәеиԥш амашьынақәа рацәамызт, убри аҟынтә, ашеишеи иманшәаланы Аҟәаҟа даазгашаз дазыԥшуан амҩеихда зегь ырлашо. Ажәа лнызҵаз, мап зцәылкыз Анцәахша амашьына имазаарын, убри аҟынтә ибзиабареи игәаӷи еилаӡҩаны лымариа аниоуа ҳәа ари амҩеихада деиҩаӡон рҳәеит...
Сара санылхааныз лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан, аха лҭоурых сгәы ҭнашьаауан, аиашазы, дагьрыцҳасшьон. Адәахьы шамаха уаҩы дибомызт аҟынтә, ҿыҵгак ҟаҵаны рыҩны снеирц сыӡбеит ҽнак зны. Дара рганахь инхоз сыуацәа рҟынтә сшаауаз, рашҭа саназааигәаха, сныҟәашәа иаагсырхеит, аха схала уахь амҩахыҵра сзыгәаӷьуамызт. Санынаԥш, дгәасҭеит лара аԥсҭазаара иардагәаз леиԥш гагаҵас ашҭа дахьықәгылаз. Санылба, лхала ҿылҭит "арахь бааи" ҳәа. Сгәы неиҭаԥеит, хықәкыс исымаз уахь анеира шакәызгьы. Схәыҷымзи, сшәон, избанзар зыхшыҩ аҭыԥ иқәҟьаз рхәышәтәырҭа уажәы-уажә иҭалоз лакәын лара. Сшәон, аха Лахьыцәгьа лылаԥш аҭаԥшрагьы сҭахын, исҭахын зыԥшӡара ззымыхьчаз аԥҳәызба иааигәаны лбара.
Лани лареи ракәын аҩны иҟаз. Рҩыџьагьы мыцхәы ицәажәомызт. Ахаамыхаақәа ирымаз сыдыргалеит, аҩны ҳшыҟоу-ҳшанугьы иазҵаауан.
Сара Лахьыцәгьа сылҿаԥшуан, аха дызқәыӡыз лыԥшӡара ацәаарагьы збомызт. Изакәызеи, мшәан, "леиԥш зеиԥшу дыҟамызт" ҳәа ззырҳәо абас ллакҭа ҭааны, аӡәгьы дузилымкаауа дзыҟоузеи ҳәа схәыцуан. Усҟан иабаздыруаз аԥшӡара ахьчара шыуадаҩыз, аразҟыдара улакҭа ҭыгга уҟанаҵар шалшоз, уҭеиҭԥш шеиҭанакуаз…
Лара дшашаӡа ақыҭеи аҳҭнықалақьи еимаздоз амҩаду ахь данцәырҵуаз, илеиҩаӡоз амашьынарныҟәцаҩ игәҭакы наигӡахьазаарын...
Ҽнак зны иаарылаҩҩит, зыԥшӡара адунеи ианымӡалоз аҭыԥҳа, аҭаацәара ҳәа дымцаӡакәа лыбаҩ лтәымкәа дшыҟаз шааԥшыз. Зхамаԥагьара адунеи ианымӡалоз лабраа акыр еиҵанарӷәӷәеит рҳәеит ари ажәабжь бӷаԥҵәага. Еиҳарак ирызхымгоз "уара ҳара уҳаҭәам" ҳәа ажәа ззырыцҳахьаз рыԥҳа лымгәарҭа иҭаз дахьиабыз акәын. Усҟан, уажәеиԥш, аԥҳәыс илгәыдҵаны дыршьуамызт, ахацәа ааилатәан, ирыӡбеит, рыхьымӡӷ ахыхра аҳаҭыразы, "дигарц, мамзар ахызаҵә ихы ишҭашәо" изырыцҳарц. Ус иагьыҟарҵеит. Дыргеит Лахьыцәгьа зҭацара еилаҳауаз, аха ас ианыҟала еиҵанарӷәӷәаз абхәараа.
Аӡәгьы издыруамызт, лара амчымхара дақәшәоу, мамзаргьы илаҭәалымшьоз арԥыс маҷ-маҷ инапаҿы дааигоу, аха иҟалаз ҟалеит, Лахьыцәгьа хаҵа дцеит ахьӡыртәит. Илыхьыз лԥагьара аарԥсасиин, Лахьыцәгьа ҭацара уа дахьнанагаз лҽамариашашәа дыҟан. Лыхшараиура аамҭа анааи, аҳәса еизаны, ишаԥыз еиԥш, ацхыраара лырҭарц илыдтәалан. Лыхшараиура мариамызт, акыр дгәаҟит рҳәеит. Ашамҭазшәа асаби икьаасбжьы геит, ахаҵарԥыс диит.
Ахшараиура иаркараз Лахьыцәгьа, лыԥсы анлоу, дылҭаҳәахаа ацәа дынҭанагалеит... Шьыбжьагәазы данааԥш, лысаби длымбеит. Дҩагылан ауадақәа еимдо лҿанаалха, анхәа аҿаалырхеит "аринахыс ибыхшо ҳара даҳтәхоит, ари адәныҟантәи иаабгаз ааӡара ҳәа дызҭахыз драҳҭеит" ҳәа. Лахьыцәгьа дарҭаслымит иларҳәаз ажәабжь ҿаасҭа. Ахьымӡхыхразы ахшара ицәыӡра ачҳара згәы иҭамыз злалакәыз ала, уаҳа ажәак мҳәаӡакәа, иаанлыжьит рҳәеит лабхәараа рашҭа.
Лхәыҷ иаб иҟаиҵо изымдыруа дгыланы дахәаԥшуан зыԥшӡара инапаҿы иааигаз ашеишеи лхы лыкәажьны инхара шаанлыжьуаз. Уи аҩнаҭаҿы анхәа илҳәоз акәын иалнадоз, иара Анцәахша дымчыдан.
Лыҩныҟа дгьежьит зыԥшӡара ззымыхьчаз, зыхшара длыҵԥааны дызцәыргаз аԥҳәыс қәыԥш. Лгәыԥҳәыхш лгәыдымӡало лаб иҩны дааҩнахеит азныказы. Ашьҭахь, лыхшара иааӡаразы илыцгылаз агәыԥҳәыхш иҿаҳәаны иааныркылеит рҳәеит.
Лшьара данықәла ашьҭахь, Лахьыцәгьа лысаби иԥшаара лҽазылкит, аха хра злаз акгьы лзеилымкааит уи аамҭазы. Лабхәараагьы акырынтә ауаа лнырҵеит рҳәеит аҩныҟа дгьежьырц, аха заҳаҭыр ларҟәыз аԥҳәыс ԥшӡа уи аҩыза агәаӷьра лхы илзаҭәамшьеит. Убри нахыс, ачымазара дыхҭанакуа далагеит Лахьыцәгьа, убри нахыс еиҳарак лымҩа ахәышәтәырҭахь ихан зыхшара дзыцәдырӡыз аԥҳәыс қәыԥш. Лахьыцәгьа рҳәон уи лразҟы ианалацәажәоз.
Акыр шықәса рышьҭахь зегь акоуп иан диԥшааит ихбыџхахьаз лԥа. Лара лҽахьылхәышәтәуаз азааигәара инхоз џьоукы драаӡозаарын. Зны-зынла амҩаду ианыршәланы ақыҭа далсны иан разҟыцәгьа дибаразы даауан иара, нас деиҭацон, згәыбылра идыз, сан, саб ҳәа иишьоз дзааӡаз рахь. Ирҳәоит иара данцалакгьы, Лахьыцәгьа лчымазара еиҳагьы аҽарӷәӷәон ҳәа.
Аҭыԥҳа аҵәца дадыркылоит ҳҳәамҭақәа рҿы. Апоет Рауль Лашәриа "Аҵх ҵәца" захьӡу иажәеинраалаҿы иҩуеит:
"Ирҳәалоит: аӡӷаби аҵәцеи,
Иҟоуп избогьы еиԥшны.
Зыбла ҭылашоу аҵх ҵәца
Иагәылсуеит аӡиас ццакны…"
Аҵәца знык иԥҽыр иузеидкылом, аԥҳәызба лаҳаҭыргьы ԥыххааса ицар ашьақәыргылара ауам, убри ауп ари зырҳәогьы.
Лахьыцәгьа лдунеи лыԥсахит аибашьра ашьҭахь. Лҭоубыҭ аҿы иқәгылан, лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаанӡа иҭыхыз афотоқәа. Урҭ сылаԥш анрықәшәа, еилыскааит уи лыԥшӡара аӡбахә абырсҟак изалацәажәоз. Аиашазы, апортрет аҟынтә исыхәаԥшуан зеиҿартәышьа уаршанхоз аԥҳәызба қәыԥш лхаҿсахьа, сара издыруаз лҭеиҭԥш иузадкыломызт, хәыки шьхаки рыбжьан. Ахьышәҭҳәа иааснырит сара сзышьҭаз уи лыԥшӡара амаӡа. Ииашаҵәҟьан, уи аҩыза аԥшӡара ахьчарагьы уадаҩзар акәхарын сгәахәуан зоуреи зыҭбареи, зхаҿы аформақәеи иреиӷьу асахьаҭыхыҩцәа рзы амодельра азызушаз Лахьыцәгьа данқәыԥшызтәи лсахьа сахьахәаԥшуаз…
Избан изысыҩуеи Лахьыцәгьа илызку аҭоурых? Акы, сара еснагь саргәамҵуан зыԥшӡара аилкаара сашьҭаз аԥҳәыс лахьыцәгьа лҭоурых. Залымдараны сахәаԥшуан уи илхылгаз ахьаа. Иҩбахаз, иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы ас азалымдара иақәшәо, разҟыла еиқәымшәо иргәыдҵаны ианыршьуа сақәшаҳаҭым. Аԥҳәыс лаҳаҭыр ахьчара зуалу ахацәа роуп, уи лыԥшӡара акьысра згәаӷьыз ахаҵагьы аҭак аҟаҵара иара иуалуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Аԥшӡара аразҟыдара анацу рацәоуп. Аԥшӡара ахьчара аҭахуп. Хымԥада, лара аԥҳәызбагьы абри дазхәыцлароуп еснагь, "Аӡӷаби аҵәцеи" рымҳәои…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аиҭар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аганахьала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.
Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19.
Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Sputnik
"Сара сзы иҭакԥхықәроуп Константин Константин-иԥа Озган изы ажәа аҳәара. Сырҿиараҿы, сыԥсҭазаараҿы иара даласахеит. Акырынтә исҳәахьеит, сзанааҭ ашьҭыхрагьы иара иоуп изыбзоуроу. Ианысҳәогьы схаҭагьы иџьасшьоит ишԥаҟала ҳәа", — абасала далагеит лгәалашәарақәа реиҭаҳәара ажурналист, акыр шықәса Озган ихьӡала аматериалқәа еидызкылоз, нас ашәҟәы ҭзыжьыз Екатерина Бебиаԥҳа.
Лара лажәақәа рыла, даныхәыҷыз ажурналистика закәыз уамак ишылзеилымкаауазгьы лҽазылкуеит ҳәа лгәы иҭан. Ажәеинраалақәа лыҩуан, аха лаб уи игәаԥхаӡомызт, даҽакала дахәаԥшуан, иаашьо иртәуп ҳәа иԥхьаӡон. Лаб аҵара шимазгьы "баҟәыҵ, уи сҭахым" ҳәа леиҳәалон. Аха ицәыҵагәаны лара дыҩуан, ус дшаҟәымҵоз аниба лаб ус иҳәеит "быҩларц бҭахызар ажәеинраалақәа рацкьыс ауаа нагақәа ирызкны иҩла", ҳәа. Насгьы иациҵеит "Озган еиԥш иҟоу, Гәдоуҭа араион шьҭихит ҳәа рҳәоит, уи еиԥш иҟоу рзы ажәа аҩра бҽазыбкуазара сақәшаҳаҭуп" ҳәа леиҳәеит.
"Убасҟан Константин Озган ихьыӡ раԥхьаӡа акәны исаҳаит. Уи нахыс аинтерес скит закәытә уаҩу ҳәа, сазыӡырҩуан аԥсуа радио аҿы ибжьы саҳауазар ҳәа. Дызбандаз ҳәа агәахәара сыман. Ус Кәтол ақытан еизара дук ыҟан Константин Озгангьы уаҟа дыҟан, раԥхьаӡа уаҟа дызбеит. Игәаӷьны сидгылеит "шәыӡбахә здыруеит" ҳәа иасҳәеит. Иџьеишьеит иара акырӡа", - ҳәа лҳәеит ажурналист.
Акыр шықәса лгәы иҭыхон Озган изы цәаҳәақәак сҩындаз ҳәа, лҳәоит Бебиаԥха. Аԥсны ахақәиҭратә қәԥара даналагыла, Лыхны акыҭан ажәа иҳәон Озгангьы, Екатерина Бебиаԥха дықәгылон аҿар рыхьӡала. Лара лзыҳәан уи акырӡа иҳаракыран, избанзар Озган дахьықәгылаз ларгьы дықәгылан.
"Қарҭҟа аҵарахьы ҳаниас, ақырҭқәа ус сарҳәон "Озгани би" уи иаанагоз "Озган иуаажәлар роуп" акәын. Дара аҵәы ҳаларҵон, аха сара уи сгәы иаахәон даараӡа. Усҟангьы исыӡбит даҽазныкгьы иӡбахә сҳәарц. Аҵара салганы санаагьы раԥхьа сыгәҭакы анагӡаразы Константин Озган ишҟа снеит, мап сцәикит усҟан, усгьы сеиҳәеит "бара баԥсам акәӡам, сара саԥсам макьана ауп", иҳәеит. Уи иаанагоз здырит, аха сацәхьамҵит. Убас знык ҩынтә мап сцәикхьан, адоктортә диссертациа анысыхьча анаҩсан, Жәлар реизара депутатс дыҟан, санааи сымҩахыҵит иара иахь. Ус иасҳәеит "шьҭа мап сцәышәкыр зуӡом, шьҭа исылсыршоит афильм аԥҵара", ҳәа. Уи нахыс афильм азы аматериал аидкылара салагеит. Уи сыԥсы, схы, сыхшыҩ зегьы азыскит", — ҳәа ацылҵеит лара.
Ажурналист лажәақәа рыла, Озган ақыҭақәа рахь дцон, ауаа дышрылагылаз, рҭахрақәа анагӡара дшашьҭаз зегьы ҭылхуан, еидылкалон. Иазгәаҭатәуп, аматериал аидкыларазы иаргьы дышсыцхраауаз, лҳәоит лара.
"Иигәаԥхон иҟасҵоз, пату ақәиҵон, иибон каамеҭ сгәы иаҭахны ишыҟасҵоз. Иара сара дџьасшьон, сара иара сџьаишьон. Есымша исеиҳәон "бџьабаа ахә шԥасшьо", ҳәа. Ус сеиҳәон асиурприз сымоуп, бызҿу балгар ҳәа. Иара дзакә уаҩыз аарԥшразы исылшоз зегьы ҟасҵон. Афильм ҟаҵаны аефир ахь ианца анаҩсан, "сара сзы ари афильм иреиӷьу баҟоуп", ҳәа иҳәеит. Иара иааиҳәоз зегьы сгәы аҟны инеиуан, ихатәран азы, есымша иажәа раӡан", — лҳәеит лара.
Константин Озган изкыз афильми, ашәҟәи анҭыҵ анаҩсан, лыҩны иааит ауаа хатәрақәа "Озган ҳааишьҭит" ҳәа. Абас Озган ааԥхьара биҭоит ҳәа.
"Уи зызкыз сзымдырит азныказы. Сашьцәеи, саҳәшьаԥҳаи, саб игәы бзиамызт аҟынтә дзымцеит, аха убас исҭахын саб иаҳарц иибарц Озгани сареи ҳаизыҟазаашьақәа. Ҳахьнеиз, ауаа адыԥхьаланы аишәа рхианы иҟан, иуацәа–иҭынхацәа рацәаҩын. Ус, Константин Озган иҳәеит "Сиурпризс исымаз уи ауп: иахьарнахыс Бебиаԥҳа дсаҳәшьоуп", ҳәа. Сара сыԥсҭазаараҿы акыр аџьабаа збахьазар зегьы рҭак, рыхә ишәеит ҳәа исыԥхьаӡоит. Абри еиҳау аҳамҭа сҭахӡам. Исыдыскылеит — Анцәа ҭабуп ҳәа сеиҳәазшәа. Каамеҭ аҵанакуеит аешьара, аеҳәшьара. Сашьцәа раԥхьа дсыргылон, убас бзиа дызбеит", — ҳәа лцәаныррақәа дырзааҭгылеит Бебиаԥҳа.
Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь убас ихьынҭаӡа, агәакьа дынуԥхо хьанҭарак ушаҵо еиԥш саҵоуп саргьы, лҳәоит Озган еиҳәшьас иҟаиҵаз Екатерина Бебиаԥҳа. Сани сабеи рыԥсра еиԥш сгәы иқәуп иара иԥсра. Ихьыӡ анаӡаӡатәра сара исуалны исыԥхьаӡоит, лҳәеит арҿиаҩы.
Константин Озган диит лаҵарамза 15 1939 шықәса рзы Гәдоуҭа араион Лыхны ақыҭан. 1978-1989 шықәсқәа рзы ареспубликаҟны имҩаԥысуаз аполитикатә процессқәа зегьы дрылахәын. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара алахәразы иара иусура дамхын. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы Константин Озган Адәныҟатәи аусқәа рминистрреи Аекономика аминистрреи напхгара риҭон, Ашәахтә маҵзура ахантәаҩыс дыҟан, Апарламент аиҳабы ихаҭыԥуаҩыс далхын. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы ареспублика абыргцәа Рхеилак дахагылан.
Аԥсны ахада иусԥҟала Очамчыра араион ахада инапынҵақәа назыгӡо ҳәа далхуп Станислав Амҷба. 1991 шықәсазы иара далгеит Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет аекономикатә факультет. Станислав Амҷба Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра далахәын, Мрагыларатәи афронт актәи аполк адҵаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩыс дыҟан, ианашьоуп Леон иорден. Аус иуан Очамчыра Араионтә еизара адепутатс, дыҟан Дранда ақыҭа ахадас.
"Аԥсны аибашьраан Очамчыра араион зегь раасҭа арыцҳарақәа зхызгаз ауп уҳәар ауеит. Уи ахҟьа-ԥҟьақәа макьанагьы ианыруеит. Аусура макьана аиашазы сымнеицт, аха гәҭакыс исымоуп аԥышәа змоу ауаа рыла аусура аиҿкаара. Ҳәарас иаҭахузеи, аҿар бзиа иаҳбоит, ҳаҭыр рықәаҳҵоит. Еиуеиԥшым аиҿкаарақәа араион ацхыраара арҭоит, аха арыцҳарақәа, агәаҟрақәа, амамзаара рацәоуп. Аԥхьатәи ашьаҿақәа аиҿкааратә усқәа ирыдҳәалоуп. Иахьа ҳазҭагылоу аамҭа зеиԥшроу зегьы еилаҳкаауеит, аха аҿар гәыԥ-гәыԥла рхы еидкыланы џьара аус ахьыруша иазхәыцтәуп, уи азы аҳәынҭқарра ахадагьы саргьы аицәажәара ҳаман. Ақыҭа аҟынтәи аҿар ҳацәцеит, иара ақалақь, араион аҟны ауаа ыҟамкәа хақәхар, ахадагьы дзаҭахыи, аҳәынҭқарра ҳәа иҟаҳҵои?" - иҳәеит Амҷба.
Иара иазгәеиҭеит ақыҭақәа зегьы ҳаҭала дрылсны, рыбзазашьа зеиԥшроу аилкаара гәҭакыс ишимоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуа, Sputnik
Мышқәак раԥхьа, аинтернет ахархәарала, аԥсуа жәлар рахь ааԥхьара ҟаҵан: ахҵәара ду, арыцҳарақәа ирықәшәахьоу рыԥсҿыхразы амҽышаҽны, лаҵарамза 31 рзы ԥсыуаҵас аныҳәара амҩаԥгара иазкны. Ҳара ҳаҽлымаҳдеит ари ааԥхьара асоциалтә ҳақәа рҿы здаҟьаҿ ианызҵаз Аԥсуа радио аредактор хада Алина Ачԥҳа. Лара ишҳалҳәаз ала, ари аныҳәара амҩаԥгара аԥшьыргеит лара дызлахәу гәыԥҩык ауаа, урҭ ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара иадҳәаланы ас еиԥш амҩаԥгара ргәы иҭеижьҭеи акрааҵуан.
"Ари ҳара – гәыԥҩык ауаа: Гәында Сақаниа, Нодар Ҷанба, Ҭамила Аршба уҳәа иҵегь ыҟоуп, еибаҳҳәеит абас Аҟәатәи ашьхаҿы, аҭыԥ цқьак алхны аныҳәара мҩаԥаҳгарц. Уи ус аҟаҵара ҳгәы иҭеижьҭеи акрааҵуан. Агәаҳәара зауа ауаа рҽаладырхәырц азынгьы аинтернет иҭаҳҵеит, изнеиуа, изҭаххо уа инеип, иҳавагылап, изымнеиуагьы рыҩнаҭақәа рҿы имҩаԥыргарц. Аԥсуаа рҟны еснагь иҟан уи аҩыза апрактика, акы иадҳәаланы акәымкәагьы, рхатә аԥшьгарала ахҿыхразы акәырбанқәа, аныҳәарақәа рымҩаԥгара, Анцәа ҳрыцҳашьа, нхыҵ-аахыҵ аԥсуа жәлар ахьыҟазаалак уаҳхылаԥш, ҳаиқәырха ҳәа. Уи аныҳәара атекстгьы анаҳҵеит", – ҳәа ҳалҳәеит лара.
Ишдыру еиԥш, иара ахҵәара иақәшәаз ргәалашәара амш азгәарҭоит лаҵарамза 21 рзы. Ари азалымдара, агәаҟра зхызгаз рыԥсҿыхразы аныҳәарагьы ари арыцхә иақәыршәаны имҩаԥыргап ҳәа акәын, аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны уи ахыгахеит ҳәа лҳәоит Алина Ачԥҳа. Лара ишазгәалҭо алагьы, уи есышықәса имҩаԥыргало акакәны, традицианы иазышьҭарҵап ҳәоуп. Дара рыҽрымардеит Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаагьы, урҭгьы ари аныҳәара рҽаладырхәырц.
"Ҭырқәтәыла иҟоу ҳҩызцәагьы ҳаҽрымаҳдеит, ираҳҳәеит, урҭ аҭырқәшәахь еиҭагангьы иҟарҵеит, имҩаԥыргарц ауп. Аратәи ҳҩыза Аҭаман Кәыҿба иоума, издыруа зегьы, снапы ахьынаӡо ирасҳәоит иҳәеит. Иара ахҵәара иақәшәаз ргәалашәара амш азы лаҵарамза 21 азы имҩаԥаҳгарц ҳҭахын, аха иаҳзалмыршеит аҟнытә, 31 рзы иҟаҳҵарц иаԥшьаҳгеит. Иара агәалашәара амш ахаҭагьы аханатә ианалырхуазгьы иаҿыз ҳара ҳакәын. Уи 21 инаркны 31-нӡагьы иазгәарҭоит, убри аҟнытә амҽыша, лаҵара 31 алаҳхит ԥсуаҵасла амҩаԥгаразы. Уи ахәаџьа дааганы ҳа дҳарныҳәаӡом, ҳхала, агәаҳәара зауа, иҳавагыло, инеиуа, ҳныҳәоит", – ҳәа азгәалҭеит Алина Ачԥҳа.
Ари аныҳәара иадыргалоит ацәашьы, 21 цыра ахәажәақәа, ацха-ӡҩа, ахарҵәы-ӡҩа. Аныҳәара рхы аладырхәырц рылшоит згәы иаҳәо зегьы иара аныҳәарҭа ҭыԥс иахьалырхыз аҟын, мамзаргьы досу рыҩнаҭақәа рҿы. Иалагоит асааҭ 12:00 рзы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: