Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Сынтәа, Ҭырқәтәылатәи Ареспубликаҿы иҟоу Аԥсны Аҳәынҭқарра ахаҭарнакра 25 шықәса ахыҵит. 1994 шықәса рзы, Аԥсны Ахада Владислав Григори-иԥа Арӡынба, Владимир Џьамал-иԥа Аҩӡба адҵа иҭаны дишьҭуеит Ҭырқәтәылаҟа, акыр шықәсагьы Аԥсны ахаҭарнакра амаҵ азиуит. Анаҩс, уаҟа аус руит Инар Гыцбеи Алиас Асабуеи. Шықәсык нацны иҵуеит Вадим Ҳаразиа ари аусбарҭа хаҭарнакра азиуеижьҭеи, иара убас Аԥснынтә уахь усура ишьҭуп Џьансыхә Лазбеи, Асҭамыр Багаҭелиеи. Ахаҭарнакра аҿаԥхьа иқәгылоу иҳәаақәҵатәу азҵаарақәа рацәоуп. Урҭ зегьы шьаҿа-шьаҿа, хшыҩзышьҭрала рымҩақәҵара аҭахны иазиԥхьаӡоит Ҳаразиа.
"Аԥсны Аҳәынҭқарра ахада иусԥҟа инақәыршәаны, иахьа Ҭырқәтәыла иҟоу Аԥсны ахаҭарнакраҿы аус ҳуеит хҩык ауаа. Аханатә уахь ҳцара иаҿагылаз амчқәа шыҟазгьы, инаҵшьны иазгәасҭарц сҭахуп, Аԥсуа культуратә хеидкылақәа Рфедерациеи, Ҭырқәтәылатәи апарламент аҿы иҟоу ҳџьынџьуааи рыбзоурала ҳусура нап шаҳаркыз", - ҳәа азгәеиҭоит Вадим Ҳаразиа.
Ҭырқәтәыла иҟоу Аԥсны ахаҭарнак излаиҳәо ала, раԥхьаӡа иргыланы уа иҟоу аԥсуаа ркультуратә дернеқьқәа (ахеидкылақәа) рҭаарала русура еиҿыркааит. Иара убас, иахәҭаны иазырыԥхьаӡеит ҳџьынџьуаҩ Аадем Махариа напхгара зиҭо абыргцәа рхеилак алахәцәа рԥылара, аҿари дареи реибабара. Есҽны аус ҿыцқәа рхы цәырыргоит, урҭ зегьы рымч-рылша адҵаны ахаҵгылара арҭоит.
"Аԥсуаа рхеидкылақәа инарҷыданы иҟоуп Кавказ ажәларқәа еидызкыло ацентрқәа, уи 64 дернеқь аҵанакуеит. Ачерқьес хеидкылақәа ракәзар ԥшьба ыҟоуп. Кавказ ажәлар рхаҭарнакцәа зегьы уа еиҿкааны ирымоуп рхатә хеидкылақәа. Урҭи ҳареи аимадареи, аиҩызареи, аусеицуреи ҳабжьоуп", -иҳәеит Ҭырқәтәыла иҟоу Аԥсны ахаҭарнак.
Ҭырқәтәылатәи Ареспубликаҿы иҟоу Урыстәылатәи ацҳаражәҳәарҭеи Аԥсны ахаҭарнакреи, Аԥсуа федерациеи ҳәоуеиқәшәарыла еизыҟоуп, аусеицура рыбжьоуп, иӡбатәны ицәырҵуа азҵаарақәа ирылацәажәаны аҭыԥ иқәырҵоит.
Вадим Ҳаразиа уажәтәи ала Аԥсныҟа иаара иналкааны рыцхәк иадҳәалаӡам. Ҭырқтәылантәи арахь иаауаз ҳџьынџьуаа ргәыԥ дацны дааит. Урҭ, хымԥада рҿаԥхьа иқәгылоуп ахықәкы.
"Сызцааз ҳџьынџьуаа агәаҳәара аадырԥшит Аԥсны дгьыл ҭыԥк алхны рхатә мал ала, рхатә џьабаа ала анхарҭа ҩны аргылара. Гәылрыԥшь, Очамчыра, Гәдоуҭа араионқәа ҳарҭааит. Араион ахадацәа еилкаарыла аус иазнеит. Иааны иҟоу агәыԥ еиднакыло хәҩы-фҩы ракәзар, рышьҭахь игылоу рацәаҩуп, аҳәынҭқарра иазымыԥшыкәа рхатә харџь ала анхарҭа ҩнқәа ҟаҵаны, наунагӡа рҭаацәа рыманы иаарц рҭахуп", - ҳәа азгәеиҭоит Вадим Ҳаразиа.
Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора рҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь рхьарԥшра ишьҭнахуа азҵаарақәа рацәоуп. Зегь раԥхьа игылоуп аимадара ҳәаақәызҵо амҩа азҵаара.
"Уажәала амшынмҩа ыҟам, аҳаиртә баӷәаза аус ауам. Мҩа заҵәык иҟоу Урыстәыла аганахь ала ауп. Аха, рыцҳарас иҟоу, уи иартәо ахарџь рацәоуп. Ҭаацәаныла иаарц зҭаху рацәаҩуп, аха ргәаҳәара анырзынамыгӡо ыҟоуп. Ҭырқәтәылеи Урыстәылеи ирыбжьоу аиқәшаҳаҭрала, ҩымз рнаҩс Трабзони Шәачеи, Самсуни Шәачеи ауаа мҩанызго аӷба бжьалараны иҟоуп, уи даара ҳақәгәыӷуеит. Иара убас, Шәачеи Ҭырқәтәылеи ирыбжьоу аҭырқәа аҳаиртә компаниа ак акәзар иҟоу, лассы даҽакгьы ацлоит, уи акыр ицхыраагӡахоит", - иҳәеит Ҳаразиа.
Сынтәа имҩаԥысраны иҟоу Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада иалхрақәа ирыдҳәалоу азҵаара ҳдиаспора даара иазҿлымҳауп. Ҭырқәтәыла алхрақәа рымҩаԥгаразы агәаҳәара аадырԥшуеит. Убри аан, атәылауаҩшәҟәы аиура азҵаара иадҳәалоу амзызқәа цәырҵуеит.
"Ашықәс ҿыц ҳанҭала инаркны Аԥсны атәылауаҩшәҟәы ҿыцқәа ҟаҵатәхеит. Иахьала, Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рыбжьара 200-ҩык рҟынӡа роуп Аԥсны атәылуаҩшәҟәы ҿыцқәа змоу. 200-ҩык рзы алхрақәа рымҩаԥгара уадаҩзар акәхап. Уахь инаганы ираҳҭоит ҳәа акәӡам сара сызҿу, аха амҩа иахҟьаны изааӡом, ирзыԥсахӡом. Убригь азхәыцра аҭахуп, зегь раԥхьа иргыланы амҩа азҵаара ӡбахар, ари аусгьы аҭыԥ иқәлон ҳәа агәыӷра сымоуп", - азгәеиҭеит Ҭырқәтәыла иҟоу Аԥсны ахаҭарнак.
Ахадаратә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит, ҳџьынџьуаа рыҩныҵҟа аԥсуа бызшәа арҵара аус. Изныкымкәа аҳәанырцә инхо ҳдиаспора абызшәа инамаданы абас еиԥш рҳәалоит: ҳхатәы бызшәа анаҳцәыӡ, аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит ҳәа. Ас еиԥш иҟоу ахшыҩҵак анҵыра маиурц азы, хымԥада аус ҩ-напык рыла иҳәаақәҵатәуп.
"Аԥсны аҳәынҭқарра аганахь ала, арепатриациазы аминисттра аганахь ала уҳәа, ҳдиаспора рыҩныҵҟа абызшәа аиқәырхара азҵаара ахаҵгылара амоуп, арантә есышықәса арҵаҩцәа рышьҭуеит, Сақариа, Сҭампыл уҳәа адернеқьқәа рҿы абызшәа арҵара акурсқәа еиҿкаауп. Иара убас, ныҳәаҵас иҳаԥхьаӡоит ааигәа Дузџьатәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аԥсуа бызшәеи алитературеи ркафедра аартра азин ахьҳауз", - ҳәа азгәеиҭоит Ҳаразиа.
Вадим Ҳаразиа иажәақәа рыла, Есқьишьеҳир ақалақь аҿы Анатолиатәи ауниверситет аректори иареи аиқәшәара рыман. Анатолиатәи ауниверситет егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҿы афилиалқәа амоуп, латәарадатәи ҟәшақәа рҿы, иџьашьатәызаргьы х-миллионҩык инарзынаԥшуа астудентцәа аҵара рҵоит. Аректор излаиҳәаз ала, еиуеиԥшым азаанаҭқәа рыла аҵарадырра аиуразы 250-ҩык рҟынӡа Аԥснынтәи астудентцәа рыдкылара иазыхиоуп.
"Ишыжәдыруа еиԥш, Ҭырқәтәыла ақалақьқәа рҿы аҵара зҵо ҳҭыԥҳацәа, ҳарԥарцәа рацәаҩуп. Аҩадатәи Кипр аҵара зҵо аԥсуа студентцәагьы ҳамоуп. Ҳастудентцәеи ҳареи ҳаиқәшәалоит, аимадара ҳабжьоуп. Аԥсуа хеидкылақәа рҿы имҩаԥысуа ахҭысқәа рхы рыладырхәуеит. Сҭампыл иҳамоуп Аԥсуа театр, уи "Абысҭа" ахьӡуп. Ааигәа аспектакль аӡыргара мҩаԥысит, зықьҩылагьы ауаа еиднакылеит. Адернеқьқәа рҿы еиҿкаауп акәашаратә ансамбльқәагьы", - ихәеит Ҳаразиа.
Атәым дгьыл аҵаҟа инхо аԥсуаа рыԥсадгьыл ахь ирымоу ахьаагара ӷәӷәоуп, рҭоурых, ркультура амырӡра иашьҭоуп, ажәытә аамҭа ирзыннажьыз аҟазара аихаҳара рҭахуп. Ааигәа, Сҭампыл адернеқь аҿы иаадыртит ажәытәтәи асаркьа аԥҟара иадҳәалоу аҟазара. Агәыԥ Лиова Аҩӡба ихьӡ ахырҵеит. Абасала, змилаҭ ахаҿра амырӡра иашьҭоу ҳџьынџьуаа рыгәҭакқәеи руснагӡатәқәеи маҷым.
"Лаҵарамзазы имҩаԥысраны иҟоу амҳаџьырқәа ргәалашәара амш аҽазыҟаҵара ҳаҿуп. Аԥхынра анҵәамҭазы аԥсуа-адыга фестиваль акыр инарҭбааны, Нхыҵ-Кавказынтәигьы ааԥхьара рыҭаны Ҭырқәтәыла имҩаԥысырц рҭахуп. Лаҵармзазы Аԥсны имҩаԥысраны иҟоуп. Ҵыԥх уи аҩыза афестиваль еиҿкаан Черқьесск", - ҳәа азгәеиҭоит Вадим Ҳаразиа.
Ҭырқәтәылатәи Ареспубликаҿы иҟоу Аԥсны ахаҭарнак Вадим Ҳаразиа, ҳаиҿцәажәара ахыркәшамҭазы иҳәеит ҳаԥсадгьыл аԥеиԥш лашазы аидгылареи аҳәоуеиқәшәареи шаҭаху.
"Анцәа иҳаҭәеишьаз ҳаԥсадгьыл ҳаиднакылааит нырцәи-аарцәи инхо аԥсуаа зегьы. Ҳажәҩахыр еидҵаны, ҳамчи-ҳахшыҩи еилаҵаны ҳҳәынҭқарра аргылара ҳазшаз иҳаҭәеишьааит. Ҳҵас, ҳбызшәа, ҳкультура ԥсра-ӡра ақәымзааит, ҳџьынџь мыӡааит", - ҳәа азгәеиҭоит Ҳаразиа.
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Хылҵшьҭрала Аԥснытәи Гәыма еиуоу, Ҭырқәтәыла Гәыма ақыҭа инхо ҳџьынџьуаҩ Аидын Аҩӡба, еснагь гәыла-ԥсыла иԥсадгьыл дамадоуп. Иҟамзар ҟалап шықәсык Аԥсныҟа дмаакәа аныҟалахьоу, иуаажәлар рыԥсҭазаара еснагь далахәуп, рыцәгьа-рыбзиа далагылоуп. Дызлацәажәо ихатәы бызшәа акәзар, акыр ухнамхырц залшом, убриаҟара ицқьоуп иаԥсшәа, убри аан ихшыҩҵак акыр иҭбаауп, илаԥшҳәаа ахара инаӡоит.
Аидын Аҩӡба, раԥхьаӡа акәны дызбеит Ҭырқәтәыла, ҳџьынџьуаа злахәыз еизарак аҿы. Уаҟа дықәгыланы ажәахә аныҟаиҵа, акыр иџьасшьеит, убриаҟара иҵаулан игәҭахәыцрақәа, насгьы убриаҟара аԥсы ахан аԥсшәа, убриаҟара иҿырԥшыган иаԥсуара. Аԥсыуа ҵасла иааӡоу, аха атәым дгьыл аҿы изызҳауаз Аидын, иахьа иуаҩыбжара дынҭысхьеит. Дҭаацәароуп, хҩык ахшара драбуп, ҩыџьа аԥҳацәеи, ԥаки имоуп. Иԥшәмаԥҳәыс д-Ашәԥҳауп, ҳанааиқәшәо, "санхәыԥҳа, бышԥаҟоу?" ҳәа аԥсшәа хааӡа инасеиҳәоит. Иҭоурых дазҿлымҳауп, еиҳабацәа рҟынтәи иидыруа ажәабжьқәа маҷым.
"Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара иақәшәаз ҳаиҳабацәа Аԥснынтә арахь ианаа рқыҭа еиԥшыз аҭыԥқәа ирышьҭалеит. Егьа уадаҩра рхыргазаргьы, рыдгьылқәеи рыԥсабареи иреиԥшыз аҭыԥқәа ԥшааны анхара нап адыркит. Сара сабшьҭра рхаан аахыс ҳахьынхо ақыҭа Гәыма ҳәа иашьҭоуп. Аԥснытәи Гәыма иҭыҵқәаз ҳауп. Сабдуи сабду иаби Аԥснынтә ахҵәара рықәшәагәышьеит, еицны Ҭырқәтәылаҟа иааит. Сабду иаб Ӡыкәа ихьӡын, уи иаб Салмаҭ, сабду Рашьыҭ ихьӡын. Сабду 115 шықәса ихыҵуаны дыԥсит. Сара усҟан жәашықәса схыҵуан, Рашьыҭ ҳәа иҟаз сабду сихьӡеит. Аԥснынтә Ҭырқәтәылаҟа данаауаз сабду 15 шықәса ракәын ихыҵуаз", - дҳацәажәон Аидын Аҩӡба.
Аидын Аҩӡба акыр игәы иаланы иҳәоит, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш, иандуи иабдуи атәым дгьыл аҿы ирхыргаз агәаҟрақәа ртәы, урҭ зегьы ираԥхьагылан рыԥсадгьыл иацыз ахьаагара, иҿыцәаауаз рхәышҭаара агәынгара, ус шаҟа хкы?
"Аԥснынтә иааз саб иан, сара санду Шьамина лыхьӡын,13 шықәса ракәын илхыҵуаз арахь данаауаз. Сан Аигԥҳан, саб Иззеҭ Аҩӡба, Аԥсныҟа раԥхьа инеиқәаз дыруаӡәкын. Знык Аԥсны баны данаа, мышкгьы мҩамсит уи аӡбахә мҳәакәа. Сндуи сабдуи ракәзар, "Аԥсны, Аԥсны",-шырҳәоз рылацәақәа неиқәырыԥсеит . Санду Шьамина зегь реиҳа гәырҩас илыман изықәшәаз, ирхыргаз, дыԥҳәысымзи, акыр хьаас иҟалҵон. Сара санду лкалҭ кны еснагь слыцын, слыдҿаҳәалан",- иҳәоит Аидын Аҩӡба.
Хымԥада, ахәыҷра адунеи акыр иссируп. Усҟан, укәша-мыкәша уеиҳабацәа злацәажәо, рхымҩаԥгара аҵакы нгәылырҭәааны иузеилымкаауазаргьы, хәыҷы-хәыҷла уеизҳацыԥхьаӡа ухшыҩ аҿы аҭыԥ аанзыжьуа, ухәыҷра ашықәсқәа иргәылуго акыр ирацәоуп, иузышьҭымкаазгьы, узвысызгьы акыр ихьааугоит. Убас еиԥш, Аидын Аҩӡба, игәы иаланы иҳәоит, реиҳабацәа ирҿырҵаашаз иҵегьы шыҟаз, еиҳаракгьы хаҭала ирхыргаз аԥсҭазаара аҟынтәи ахҭысқәа. Ирыцыԥсыз ажәабжьқәа акыр ирацәоуп, зыԥсы ҭаны аҭоурых иазынхаз аасҭа. Ҳаиҿцәажәараҿы иара дазааҭгылеит, ианду еиҭалҳәалоз ажәабжьқәа рҟынтә еиҳа игәалашәараҿы инхаз.
"Аԥснынтә рқыҭақәа ирыхцаны ианааргоз, рырахә рыманы Шрома шыҟаз ианааи, асқьарцәа рыхҭарԥа шкәакәақәа рхаҵаны, жәаҩык-жәохәҩык рҟынӡа рыҽқәа ирықәтәны амҩақәа кны ирыман. "Ишәаԥцаны ижәго арахә-ашәахә аӷбақәа ишәызрықәҵаӡом, икажьны шәцоит!", - анырҳәа, иаашанӡа иҷаԥшьеит еицыз зегьы, анаҩс рырахә абнара иларҵеит, уи нахысгьы жәохәымш инарзынаԥшуа амшын азааигәара итәан, издыруада ҳзымцакәа ҳаанзозар ҳәа", - абас, ианду лажәабжьқәа игәалаиршәон лмаҭа.
Аидын Аҩӡба излаиҳәо ала, иабду Аԥсны аӡбахә уамак далацәажәаӡомызт, еснагь акы дашьны даман, гәырҩа ӷәӷәак дшабылуаз убарҭан. Ус еиԥш иҟан иара иқәлацәагьы.
"Сандуи сабдуи рыԥсы анҭаз, ҳаҩнаҭаҿы аԥсшәа ада даҽа бызшәак ала ҳцәажәаӡомызт. Аҭырқәа бызшәала урацәажәаргьы лахь урҭон, "аҭырқәа бызшәа узымҵар ҳәа ушәома, узакәытә аԥсыуоузеи аԥсышәала умцәажәозар" ҳәа иҳацәҳауан, ԥхашьараны ирыԥхьаӡон, аԥсшәа умҳәар руӡомызт. Уажәы сара сыхшара аԥсшәа цқьаны ирзымҳәозаргьы, ибзианы еилыркаауеит. Ашколқәа рахь ианца, иреиҳау аҵараиурҭақәа ианырҭала аҭырқәшәахь иаго иалагеит", - ҳәа азгәеиҭоит Аҩӡба.
Ҭырқәтәылантәи Аԥсныҟа ԥсшьара ҳәа ҳџьынџьуаа хәыҷкәа ргәыԥқәа изныкымкәа рыԥсадгьыл ахь иаахьеит. Араҟа лабҿаба ирбарц рабацәа рабдуцәа зныҵыз адгьыл, рҩызцәеи дареи агәыбылра рыбжьаларц, рашьцәеи дареи реимадара аҽарҭбаарц, рыжәлантәқәеи дареи ааигәаны еибадырырц, рыԥсадгьыл ԥшӡа Аԥсны ихнахырц. Убас еиԥш, Аԥсныҟа иаахьоу ахәыҷкәа рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Аидын иԥа Еффе Аҩӡба. Уижьҭеи ашықәсқәа цеит, иахьа Еффе дхаҵарԥысуп, 30 шықәса ихыҵуеит, арҵаҩы изаанаҭ ала аус иуеит ашкол аҿы.
"Дузџьа ақалақь иаҵанакуа Гәыма ақыҭа акәзар, ҳабдуцәа абна ашьапаҿы ишьақәдыргылеит, зықьҟа метра иҳаракыроуп. Аԥсны иахьҭыҵыз еиԥшыз ҭыԥк аҿы итәеит. Еиҳаракгьы Аҩӡаа роуп иҟоу, имаҷым иуԥыло аԥсуа жәлақәа: Џьыгәдараа (Хәарцкьиаа) Ҭыҟәаа, Саӷариаа, Аргәынаа уҳәа, иҟан ажәлазаҵәқәа иахьа иқәӡаахьоугьы. Ақыҭаҿы аӡәгьы иҭыԥ имҭиӡеит, иахьыҟазаалакгьы рыҩнқәа рышьаҭа еиқәдырхеит, аԥхынразы иаауеит, икармыжьӡеит", - иҳәеит Аидын Аҩӡба.
Аҩ-еишьцәа ирхылҵыз рахьтә иаанхаз Аидын Аҩӡба иоуп, иашьцәа хҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Ердынџь иашьа иԥацәа ҩыџьа ыҟоуп, изҳауеит Аидын иҵеира иацызҵауа иԥа Еффе Аҩӡба.
"Ҳқыҭақәа анаҳцәыӡ, ҳаԥсуарагьы ыӡуеит, ҳазланхо ҳнарылаӡ ҳцоит. Ҳқыҭақәа уажәраанӡа рыхьчара ахьҳалшаз ауп ҳаԥсы ҭакны изку. Ақыҭақәа рҿоуп ҳаԥсуара ахьынхаз. Ақалақьқәа рахь иагаз аҿар рыбызшәа рхашҭуеит, еилыркаауазаргьы изаламцәажәо иҟалоит. Дузџьа еиҿкаау аԥсуаа ҳкультуратә хеидкыла иҭаҩым уаҩ дыҟам. Рҭоурых, раԥсуара, ркультура иашьҭоуп аҿар. Абызшәа зегьы ирыцкуп, абааԥсы! Абызшәа рхамшҭроуп еизҳауа, мамзар аԥсыӡ аӡы зҵабаз ҳаҩызахоит", - ҳәа азгәеиҭоит Аидын Аҩӡба.
Дузџьа иаҵанкуа аҭыԥқәа рҿы 25 рҟынӡа аԥсуа қыҭақәа ыҟоуп, ҭыӡҭыԥла шәкы еиҵаӡам, иҟоуп ԥшьышә ҭӡы рҟынӡа ахьынхогьы, иаҳҳәозар Бычка захьӡу аԥсуа қыҭаҿы. Аидын Аҩӡба Аԥсныҟа салам ҳәо, иажәақәа абас ихиркәшеит:
"Аԥсуа дахьанаало Аԥсноуп. Анцәа иҳәаны амҩақәа ҽеила ихтыр, инеиуа-иааиуа рацәахар, арантә инеины уа инхо рацәаҩхоит. Аԥсны ҳаԥсы иаҳзалымхуа бзиа иаҳбоит!"
Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Адунеи Аҟны имҩаԥысуа ачымазара ҿкы иадҳәалоу аҭагылазаашьа рныԥшуеит Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора. Изқәынхо атәылаҿы ишьақәыргылоу аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, еиҳараҩык рыҩнқәа ирдәылҵуам, егьа ус акәзаргьы русқәа рнапы рылакуп, изларылшо ала рҿаԥхьа ицәырҵуа азҵаарақәа рыӡбара рҽазыршәоит.
Сҭампыл еиҿкаау Аԥсуа хеидкылақәа рфедерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба дазааҭгылеит русура шҳәаақәырҵо атәы, иара убас раԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа.
"Аҭагылазаашьа цәгьоуп азы аҩны ҳаздәылҵӡом. Ус зысҳәо, Сҭампыл нас егьырҭ ақалақьқәа рҟны иҟақәоу аусура амшқәа рҟынтә амҽышеи ахәашеи рыбжьара аус ҟазымҵар амуа, адәахьы идәылымҵыр ада ԥсыхәа змам урҭ русқәа рыӡбарц азы идәылҵуеит, аҳәынҭқар ианиҳәо амшқәа рзы адәылҵра анзалымшо амшқәа ыҟоуп, усҟан зегьы рыҩны иҟоуп", - ҳәа азгәеиҭоит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭаацәарақәа рҟны рыҽгәаҭаны, идәылҵуазаргьы асабрада рҿаҵаны, метрак, ҩ-метрак рыбжьаҵаны убас идәылҵуеит. Иҟоу ашәарҭара азгәаҭаны рхы рыхьчоит. Ҭырқәтәыла инхо ауаажәларра рахьтә 85% арҭ аԥҟарақәа ирықәныҟәоит.
"Иаҳҳәап, ҭыԥк аҿы шәҩык аус руазҭгьы, уажәы ҩынҩажәижәаҩык рҟынӡа идырмаҷит, рҽеиҭнырыԥсахлоит, егьырҭ нас даҽазны ицоит аусурахь. Убри инадкыланы 20 шықәса еиҵоуи, 60 шықәса еиҳауи адәахьы идәылҵыр зынӡагьы иҟалаӡом", - иҳәеит Аҟәысба.
Аԥсуа Федерациа аиҳабы иазгәеиҭеит, ахеидкылақәа рхаҭарнакцәеи рыуаажәларреи дареи шеимадоу аинтернет ахархәарала, ишиашоу ицо авидеоқәа рҽалархәрала, алшара рымоуп аҩны ишыҟоу азеиԥш зҵаарақәа рылацәажәара, рыӡбара.
"Аҳәынҭқар убас еиԥш иҟаз азакәан ҟаиҵеит хымз-ԥшьымз аилатәарақәа рахь ауаажәларра рнеира ҟамло. Аха авидеоконференциа ззаҳҳәо асистема ҳхы иаҳархәоит. Аԥсуа Федерациа мызкахьтә знык аилатәара ҳамоуп, абыргцәа рхеилак ҩымз рахьтә знык ирымоуп, ахеидкылақәа реиҳабацәеи ҳареи аиқәшәарақәа ҳамоуп. Убарҭ рызегьы абри атехнологиа ҳхы иархәаны имҩаԥаҳгоит", - иҳәеит Аҟәысба.
Иара убас, аҵыхәтәантәи аамҭазы ҳџьынџьуаа имҩаԥырго аилацәажәарақәа рҟны иззааҭгыло атемақәа еиуеиԥшым. Урҭ хәҭа-хәҭала дырзааҭгылоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы.
"Ҳаззаҭгылаз азҵаарақәа ируакуп адернеқьқәа русура, иҟоу ачымазара аҽацәыхьчаразы ҳауаажәлар рхы шымҩаԥыргаша, ашәарҭара иҭанамыргыларц азы алкаа ҟаҵаны рызнагара, лаҵарамза 21 рзы ахҵәара иақәшәаз ҳауаажәлар ргәалашәара амш шеиҿаҳкааша. Ашколқәа рышәқәа аркуп, ҳҳәыҷқәа аҩны иҟоуп, убри азы ирзеиҿаҳкааша, раамҭа хирла излархыргаша ҳазхәыцуеит. Адырра ҟаҳҵеит ахәыҷкәа рсахьаҭыхымҭақәа рцәыргақәҵа инадҳәаланы (мшаԥымза 23 рзы Ҭырқәтәыла ахәыҷқәа ирызку ныҳәамшуп), убри инақәыршәаны рсахьақәа аарышьҭит, аицлабраҿы аҭыԥқәа згаз ашәҟәқәа рзаҳашьҭуеит нас", - иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Аҭанур Аҟәысба иазгәеиҭеит иҟоу аҭагылазаашьа ҳасаб азуны, аԥсрақәа абзарақәа рахь ишымныҟәо, ацара-аарақәа шыҟам, ақалақьқәа рыбжьара амҩақәа шарку.
"Ари абжьарак аԥсрақәа ҳрықәшәеит. Аӡәгьы џьаргьы ҳзымцаӡеит, аӡәгьы џьаргьы днарышьҭӡом, аиаша ҳҳәозар. Ааигәа-сигәа иҟоу аҭаацәа рыда аӡәгьы днеир руӡом, аԥсра иақәшәаз аҭаацәарақәа аҳәара ҟарҵоит ҳахьзымнеиз хьаас иҟарымҵарц. Ҳбыргцәа ракәзар аҩны иҩнахеит, адәахьы издәылҵӡом, ргәы ҿыӷьуеит, дара-дара зеибабаӡом, урҭ рзы иҟаҳҵара ҳазхәыцуеит. Аԥснытәи аҭагылазаашьақәа ҳрылацәажәеит, араҟа ҳамч ҿаҳәаны иҟоуп, аха цхыраарак шыҟаҳҵара ҳашьҭоуп, лшарақәак рымҩа аԥшаара ҳагәҭакуп",- иҳәеит Аҭанур Аҟәысба.
Сынтәа, Аԥсуа Федерациа шьақәгылеижьҭеи жәашықәса ҵуеит. Уи инадҳәаланы иҟаҵатәу ауснагӡатәқәа ирзааҭгылеит арҭ амшқәа рзы имҩаԥгаз ҳџьынџьуаа злахәыз аилацәажәараҿы.
"Даара салам сҳәоит Аԥсныҟа, сашьцәа рахь. Цәгьа игәхьааҳгеит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа аныҟала еиҳагьы иҳалсит. Избанзар, амҩақәа анаартыз анеиразы уадаҩра ыҟамызт, уаанӡа ианааҳҭаххоз ҳашцоз ҳдыруан, ҳгәы ҭынчын. Иаҳҭаххаргьы ҳзымцо ҭагылазаашьак аныҟала еиҳа ҳалахь еиқәнаҵеит ҳәа сазхәыцуеит, ҳгәы хьаауеит. Аинтернет аҟны сахьҭалаз абыжьбатәи амзазы абилеҭ збеит, иаразнак изгеит. Адунеи аҟны аҭагылазаашьа бзиахааит, ацәгьара рыдкыламзааит ҳажәлар, абзиара шәымазааит!", - ҳәа азгәеиҭоит Аԥсуа Федерациа аиҳабы Аҭанур Аҟәысба.
Абасала, Ҭырқәтәыла инхо ҳџьынџьуаа аҳәынҭқарра аԥҟарақәа ирықәныҟәоит, русқәа зымҩа инрыжьуам, иҟоу аҭагылазаашьа азгәаҭаны аԥхьаҟатәи рыгәҭакқәа ирылацәажәоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Гагра арион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь лаҵара 27 рзы аилацәажәара мҩаԥигеит иаԥшәымадоу алақәа рызҵаара иазкны. Уи аҟны аӡбамҭа рыдыркылеит араион аҟны иҟоу иҷыдоу алақәа рыԥхьарҭахь инаргаларц хылаԥшра змам аԥстәқәа.
"Аилацәажәараҟны ирыӡбаз аус бзиоуп. Шьҭа хәышықәса ҵуеит алақәа рааӡарҭа "Топа" аиҳабы Саида Оҭырԥҳа ари имариам аус лнапы алакуижьҭеи. Лара илыбзоураны 700 инареиҳаны алақәа Аԥсны анҭыҵҟа ишьҭуп, аԥшәмацәа рзыԥшаауп. Ааӡарҭаҟны 180 рҟынӡа алақәа ыҟоуп, аҭыԥ азхаӡом. Гагра ақалақь аӡәгьы итәымкәа иалоу алақәа маҷым, ари аҭагылазаашьа ҽеим ҳара ҳзеиԥш, дара алақәа рзгьы, ауадаҩрақәа рацәаны иацуп ари азҵаара. Амҩа иану алақәа амла иакуеит, амашьынақәа ирыҵалоит, ауаа ирзыҭрысыр ҟалоит, ишәарҭоуп, аха рышьра иашам, игәнаҳароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ари азҵаара даҽа ӡбашьак амоуп - алақәа мшьӡакәа ааӡарҭахь рышьҭра. Уи иахьадгылаз Гагра ахадара иҭабуп ҳәа расҳәоит, ааӡарҭа ацҵара ацхыраара ахьарҭо азы. Ари ус дууп, зегьы ҳзы ибзиоуп", - лҳәеит Чаблахԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио. иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Sputnik, Сырма Ашәԥҳа
- Аза, бара Ҭырқәтәылантәи мышқәак раԥхьа бааит, уа ԥшьымз инарзынаԥшуа ҳџьынџьуаа аԥсшәа дбырҵон. Уахь ааԥхьара шԥабоуи, бцара шԥаҟалеи?
— Ҭырқәтәыла, Адаԥазар Сақариатәи аԥсуаа рхеидкыла "Жәларбжьаратәи афонд Аԥсны" ашҟа иҟанаҵаз аҳәара инақәыршәаны, ԥшьымз ҿҳәарас иаҭаны, ҳџьынџьуаа аԥсуа бызшәа дырҵаразы уахь сышьҭын. Аԥсны аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра ақәшаҳаҭхарала, "Жәларбжьаратәи афонд Аԥсны" ахарџьала, ус еиԥш иҟаз ажәалагала ахаҵгылара аҭан. Ԥхынҷкәын 1 инаркны хәажәкыра 31-нӡа аус зуан Ҭырқәтәыла.
- Бара уажәаԥхьагьы ибыман ус еиԥш иҟаз аԥышәа, избанзар Енегиоль инхоз аԥсуаа абызшәа дбырҵон. Уажәы аҵара збырҵоз рықәра зеиԥшраз, хыԥхьаӡарала шаҟаҩ ыҟадаз?
— Ари аҩбатәи сԥышәоуп Ҭырқәтәылаҟа сцара. 2010-2011 шықәсқәа рзы Енегиоль сыҟан. Хымԥада, усҟан исоуз аԥышәа уажәы сара сзы акыр ицхыраагӡахеит. Уажәы уахь сышнеиз заҳаз Адаԥазар, Сақариа араион иаҵанакуа, иара убас аԥсуа қыҭақәа: Балбала-Калдахәара, Соуксу-Џьгьарда, Каиалар инхо аԥсуаа абызшәа рҵарц агәаҳәара аадырԥшит, дара-дара еигәныҩит. Ԥшьыџьара, еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы аурокқәа мҩаԥызгон. Рхыԥхьаӡара шәҩык рҟынӡа инаӡон. Фышықәса инаркны атәанчара аҟынӡа инеихьоу рыла ишьақәгылан, агәыԥқәа еихшан. Каиалар зегь реиҳа ирацәан, уа ҩ-гәыԥк ыҟан, аҿар ргәыԥ, нас ашкол ахь иныҟәоу. Балбала ақыҭаҿы ашколқәра иаҵанакуаз еиҳа ирацәаҩын. Соуксу акәзар уа еилаԥсан агәыԥ.
- Аԥсуа бызшәа збырҵоз рахьтә иҟазма аԥсшәа заҳауаз, аҩреи аԥхьашьеи рзымдыруазаргьы ус злымҳа ашьцылахьаз? Иҟазма ашьҭыбжь змаҳацыз, ишԥашьҭыркааи, ишԥарыцааи?
— Адаԥазар иҟаз сгәыԥ аҿы иҟан абызшәа зҳәоз, зықәрахь инеихьаз ауаа. Аха, урҭ аҩреи аԥхьареи рыздырӡомызт. Џьгьардагьы иҟан маҷк здыруаз. Зынӡа иззеилымкаауаз рхыԥхьаӡара еиҳа ирацәан.
- Аҵара апроцесс аҟны иарбан методиказ еиҳа бхы иабырхәоз?
— Ҭырқәтәыла абызшәа арҵара иазҿлымҳау арҵаҩцәа ыҟоуп. Иҭрыжьхьоу ашәҟәқәа рацәоуп. Аԥсуа бызшәа аҿиара аҳәынҭқарратә фонд иҭнажьхьаз ашәҟәқәа схы иасырхәон. Оқҭаи Ҷкотуеи Диана Шамԥҳаи рышәҟәы 19 урок рыла ишьақәгылоуп, адискгьы ацуп. Уи ашәҟәы даара ицхыраагӡоуп, иагәылоу ахәыҷқәа рҭахрақәа ирықәшәоит. Убарҭқәа зегьы раԥхьа игылоуп ҳәа сгәы иаанагоит ахәыҷқәа рыбзиабара. Уи ахәыҷқәа игәарымҭар залшом. Аурокқәа анымҩаԥысуа рааигәара угылазар бзиа ирбоит, ирҳәо шырҳәо гәауҭар бзиа ирбоит. Аҭырқәа алфавит иамоуп 29 нбан, ҳара ҳашьҭыбжьқәа еиҳа ибеиуоп, 62 шьҭыбжьы ҳхылҵуеит. Еицааиуа ашьҭыбжьқәа анеинырлак, ани аума, ари аума ҳәа ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Акыр аамҭа сара исҳәо, дара ирҳәо, ибзианы ҳҽаҳаршьцылон, аицлабра бжьаҵаны, аинтерес аҵаҵаны иадҳаԥхьалон.
- Иааидкыланы бусура алҵшәа аихшьаала азгәаҭан Адаԥазар. Ахәыҷқәа рықәҿиарақәа аарԥшра абанӡарылшеи?
— Ахәыҷқәа рыдҵа даара ҭақԥхықәрала иазнеит. Ҭырқәтәыла имҩаԥызгаз аусра алҵшәа аманы иҟазар, уи аҟны лылша рацәоуп аԥсуаа рҭоурых, рбызшәа, рмузыка, ркультура, ретнографиа ахырхарҭақәа рҟны зџьабаа рацәоу, гәыла-ԥсыла уи аус иашьҭоу, аԥсуара мыӡындаз, аҿар ишьҭыркаандаз, ирҵандаз ҳәа аҭагылазаашьа аԥызҵо арҵаҩы, ааӡаҩы, еицырдыруа Орҳан Ашамба иԥҳа Зеррин. Уи даараӡа сус дацхрааит. Схала заҵәык арҭ ақыҭақәа зегьы срылсны исзеиҿымкаар ҟаларын, ара дарӷьажәҩаны лара дсывагылан. Ажәеи ашәеи еицҵаны, еицырхырааны убас акәын сусқәа шцоз.
- Ахәыҷқәа гәыблыла ирҵаз аԥсуа бызшәа, аԥхьаҟатәи анарха шԥаббои?
— Ари аус бжамҽамны иаанхоит ҳәа агәаанагара сымаӡам. Иаҳҳәап, Каиалар адернеқь анапхгара азҭо Аҭеиба Ердынџь даараӡа дазҿлымҳауп ари аус. Иара иԥеи ипҳаи ибжьамыжькәа арҭ акурсқәа рахь иныҟәон. Агәра сдыргеит аус аԥхьаҟа ишхацдыркуа, зҿлымҳарада ишаанырмыжьуа, иаҳҵаз аурокқәа мчыбжьык знык иадымхаргьы еиқәшәаны, ишьҭрақәланы ишыргәаладыршәало. Ирацәаны ашәақәа ҳҵеит. Сагьахыҽхәарц сылшоит Аԥсны Агимн ҿырҳәала иахьырҵаз. Бзиа ирбоит ашәа "Аиааира". Аиҳабацәа, Аиааира анаҳгаз ирымаз ацәаныррақәа иахьагьы ирцәымӡыцкәа иҟоуп. Ахәыҷқәа ажәа — Аиааира ззымдыруа уаҩ дыҟаӡам. Ҳажәлар рҳәамҭақәа дара рҿгьы иуаҳауеит. "Ӡиуауа", "Ҵиҵи-Кәакәа", "Ҳаи, шьыри, сукәыхшандаз Аԥсынра", "Уа, мшыбзиа сыԥсадгьыл" уҳәа адиск "Аҟармаҵыс" ианыз ашәақәа сахьынӡаҟаз иаҳҳәон. "Сара исымоуп аласба" даара бзиа ибаны ирҳәон, ажәақәагьы мариоуп аҵара. Абызшәа аҵараҿы ажәа мацаралагьы иауӡом, ажәеи ашәеи еимадазароуп.
Хәажәкыра 31, Адаԥазар, Орҳан Гаази ихьӡ зху акультуратә хан аҟны ахәылԥаз ҳаман. Ауаажәларра рацәаҩны еизеит. Сҵаҩцәа бзианы иқәгылеит, зегьы рхы аладырхәит, ажәак зымҳәаз аӡә даанымхеит. Сгәы иаанагоит зегьы гәахәала ирыдыркылеит ҳәа. Аҵыхәтәаны зегьы ираҳтеит асертификатқәа. Аҵара аганахь ала, Адаԥазар акомиссиа деиҳабын Папба Месуҭ, урҭ рнапаҿы ириҭеит акурсқәа злахдыркәшаз ала Орал Бганбеи сареи ҳнапы зҵаҩыз аршаҳаҭга шәҟәқәа. Даргьы гәырӷьаҵәа ргәы иадҵаны иркын, ргәырӷьара ҳәаак амамызт. Даара гәыблыла ҳаиԥырҵит…
Арҭ ахәыҷқәа Аԥсныҟа аара цәгьа ирҭахуп. Аԥсуа паспортқәа рнапаҿы иркыр, аԥсуа жәлар ирхаҭарнакцәоуп, апсуа жәлар ҳхыԥхьаӡара зырҭбаауа, изырҿио ҵеицәаны иазгылоит Аԥсынра. Ҳара иҳамоуп ҳџьынџьуаа рыԥсадгьыл ахь рырхынҳәразы ахеилак, иара убас ауаажәларратә еиҿкаарақәа. Ас еиԥш иҟоу аус аицхыраара, аидгылара аҭахуп. Усҟан, ҳус еиҳагьы алҵшәа аиуеит.
- Аза, иҭабуп ҳаиҿцәажәаразы, бус аԥхьаҟагьы алҵшәа бзиақәа аиуааит. Аихьӡарақәа!
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥснытәи ашколқәа роушьҭымҭацәа рзы аҵаратә процесс хацыркын рашәара 2 рзы, уи мҩаԥыслоит ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. 1-10 аклассқәа рҵаҩцәа рҵараамҭа хыркәшахеит лаҵара 13 рзы акоронавирус иадҳәалоу аҭагылазаашьа иахҟьаны.
"Амза ҩба инаркны ажәеизатәи аклассқәа рҵаҩцәа иацырҵеит рҵара, аха уи иаанагом апрограмма зегьы ҩымчыбжьа ирҭагӡаны иалгоит ҳәа. Еиҳарак ари зызку ахәыҷқәа аԥышәарақәа разыҟаҵара ауп. Ашколқәа зегьы адезинфекциа рызун. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны ашколқәа рҿаԥхьа еиҿкаауп амедпункт, ашоура шәаны ашколқәа рахь инарышьҭуеит, аклассқәа рҟны аӡәаӡәала итәоуп.
Сынтәа ашкол иалго араион аҟны 128-ҩык ыҟоуп, ақалақь аҟны 45-ҩык аушьҭымҭацәа ҳамоуп", - лҳәеит Арышԥҳа.
Лара иазгәалҭеит араионтә аолимпиада иалахәыз аушьҭымҭацәа рыбжьара алҵшәа бзиақәа змаз шыҟоу, урҭ иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа ирҭалартә еиԥш алшара ҟалап ҳәа агәыӷра шлымоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ахь ихынҳәит: аԥснытәи аушьҭымҭацәа аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит


Афилолог Зураб Хьыбба далацәажәоит абызшәа ахархәараҿы ицәырҵуа апроблемақәа ишыриааитәу.
Sputnik
– Зураб Арзамеҭ-иԥа, угәы ишԥаанаго, иахьа ҳауаажәлар рыҩныҵҟа аԥсуа бызшәа ишахәҭоу ахархәара амоума?
– Аҵыхәтәантәи аамҭазы аԥсуа бызшәа ахархәара хьысҳахеит, ишахәҭоу ҳхы иаҳархәаӡом. Ашколқәа рҿы иахысуеит, ауниверситет аҿы аԥсуа секторқәа ирҭоу – убарҭ цәажәоит. Егьыс абжьааԥны ақалақь уналалар, инеиԥынкыланы аԥсшәа уаҳаӡом. Ҳақалақьқәа рҿы ари аҩыза аҭагылазаашьа ҳаман ҳара аԥсуаа ҳхыԥхьаӡара анеиҵазгьы. Иахьа уахьнеилакгьы аԥсуа бызшәа уаҳартә иҟауҵар ҟалоит, издыруа алацәажәозар. Аха издыруа алацәажәаӡом. Узламцәажәо абызшәа аҿиара аиуӡом.
– Ҳбызшәа аԥсуаа ҳхала мап ацәаҳкуашәа иахьа иҳамоу аҭагылазаашьа ҵаҵӷәыс иамоуи?
– Раԥхьаӡа иргыланы, 151 шықәса раԥхьа иҟаз ахҵәараан ҳабӷа иԥырҵәаз уажәыгь иаҳзеиҵымхӡацт. Нас атәым милаҭ рацәаны иҳаландырхеит. Абызшәа ус иҟоуп, иара зтәу ажәлар рызегьы инеиԥынкыланы ианалацәажәо, аӡы еиԥш ицоит – хьаа рымаӡамкәа иалацәажәоит. Аха ҳара ҳақалақьқәа рҟны амилаҭ еилаԥса нхоит. Кварталк абжа аԥсышәала ицәажәоит, егьи аквартал аҿы уаннеилак, урысшәала умцәажәар ада ԥсыхәа амамкәа иҟоуп макьана.
Ҭырқәтәылатәи аԥсуаа аара ианалагоз сара сгәырӷьеит. Урҭ аурысшәа рыздырӡом, иааир аԥсышәала ада изцәажәаӡом, ҳаргьы аԥсышәала ҳцәажәара еиҳахоит ҳәа сшақәгәыӷуаз, ара ианааи уамакгьы ҳзықәгәыӷуаз ҟамлаӡеит. Аурысшәа зҵаз еиҳа еиҳахеит, избанзар рыхныҟәгараҿ ирыхәо, еиҳа ирыцхраауа иаракәхеит. Нас иара аҭырқәшәагьы ара ибзианы аус ауа иалагеит. Ҳара ара инхогьы аурысшәа ҳҳәоит, дареи ҳареи ҳаилаӡҩаны аԥсшәа еизҳарҳартә ҳзыҟамлаӡеит.
Сара уамашәа избо, ҳавараҿы инхо милаҭк ыҟоуп, ателехәаԥшра рымам, ауниверситет рымам, аҩырагь рымаӡам, аха иахьнеилакгьы рбызшәала ицәажәоит. Тәымџьара аус руазаргьы, аҩны ианааилак рбызшәала ицәажәоит. Хәыҷгьы-дугьы рхатәы бызшәа рдыруеит. Убри феноменс иаҵоу даара иинтересуп. Дара даҽа бызшәак уаҩҵас ирдырыр рҭахӡам, избанзар рбызшәа аԥхьа идыргылоит.
– Аԥсуа бызшәа ахархәараҿы иахьа иҳамоу апроблема амцхә ирацәаны иалацәажәоит ҳәа зҳәо ауаа ыҟоуп зны-зынла. Уаламцәажәакәа апроблема аӡбара алшома?
– Уалацәажәеит ҳәа мацара акгьы алҵӡом, аӡбара аҭахуп. Иарбан усзаалак ахыи аҵыхәеи амоуп. Ахы ала ҳалагозар, ахәыҷбаҳчақәа инадыркны ахәыҷқәа аԥсшәа дырҵалатәуп. Ахәыҷбаҳчақәа рҿы абызшәа здыруеи иззымдыруеи џьарак еилатәамзароуп. Сара сгәаанагарала, аԥсуа гәыԥ хазы иҟазароуп. Избанзар, ахәыҷы атәым бызшәа иаразнак игәникылоит. Иахьатәи ҳхәыҷбаҳчақәа реиҳарак рҿы аԥсшәа здыруеи иззымдыруеи еилатәоуп. Ари аус иахәоит ҳәа иҟарҵоит, аха алҵшәа иамоу ауп аус злоу. Иахьала лыҵшәас иамоу убри ауп – аԥсшәа здыруаны уахь инеиуа раԥсшәа аархадыршҭуеит. Избанзар иззымдыруа еиҳауп, уи аԥыжәара агоит. Психологиала ус иҟазар акәхап – аԥсшәа зҵарц уахь рбызшәахьы иианагоит егьырҭ ахәыҷқәагьы. Убри аҟнытә акыраамҭа еиҟәыҭханы иҟазароуп аԥсшәа здыруеи иззымдыруеи. Иззымдыруа хазы аус рыдулатәуп.
Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы сахьынаԥшааԥшуа ахәыҷқәа рааӡараҿы аԥсшәа маҷхеит. Аламала аԥсышәала агарашәа џьара иуаҳаӡом. Ақыҭақәа рҿгьы иаҟәыҵхьеит. Ахәыҷы данилак инаркны иаҳауазар ауп ихатәы бызшәа. Иара итәы имаҳар, иаҳауа акәхоит ихатәы бызшәаны иҟало. Аԥсшәа ахархәара маҷхеит егьырҭ абызшәақәа аинформациа аиуразы еиҳа иманшәалахеит азын. Насгьы ауаа амал иашьҭалеит. Уаҟагьы егьырҭ абызшәақәа еиҳа ирзыманшәалахеит. Иааҳакәыршан ажәабжьқәа урысшәала еиҳа еиҳахеит. Ҳара ҳтәгьы ыҟоуп, аха макьана иаҵахоит. Иаҵамхартә аус адулара аҭахуп.
– Аԥсуа бызшәа – ҳәынҭқарратә бызшәоуп, иара ишахәҭоу еиԥш аус аурц азын иҟаҵатәуи?
– Зегь раԥхьа иргыланы аҳәынҭқарра ахылаԥшра ӷәӷәаны иазыруа иалагароуп. Еиҭасҳәоит ахәыҷбаҳчақәа инадыркны ашколқәеи егьырҭ аҵараиурҭақәеи зегьы ирыцклаԥштәуп. Ашколқәа рҟны аԥсуа бызшәа иазку амаҭәарқәа рҿы ада аԥсшәа аныҟамла, уи лыҵшәаданы иаанхоит.
Ашкол ҳанҭаз 5-тәи акласс инаркны анемец бызшәа ҳҵон. Иҳазҵама анемец бызшәа? Убри иаҩызахоит аурыс школқәа рҟны аԥсшәа зҵо аԥсуа хәыҷқәа рбызшәагьы. Избан уахь изҭарҵо? Уахь иҭарҵоит ахәыҷқәа рыԥсҭазаара еиҳа иманшәалахоит ҳәа иазхәыцны. Урыстәыла ицар, ирхымыччап, аурысшәа бзианы ирҳәап ҳәа. Аха убри аамҭазы ани аби рхәыҷы аԥсшәа дшалахәдартәуа усҟак гәхьаас иркӡом…
Дышхәыҷу аԥсшәа зурҵаз ауаҩы игәхьааиго далагоит, далацәажәар иҭаххоит. Атәымџьара даныҟоу ашьҭыбжьқәа иаҳар иҭаххоит. Аурыс бызшәа ашьҭыбжьқәа даҽакуп, аԥсуа шьҭыбжьқәа зынӡа даҽа цәаныррак урҭоит. Убри азын ахәыҷы аԥсшәа дшыхәыҷу иурҵар, нас игәхьааиго далагоит, иара ихәҭакхоит. Уи адагьы, ахәыҷқәа ашкол ианалго аԥсуа бызшәа бзианы ирзымдыруазар, аттестат рмоуа иалагар, мамзаргьы иарбан заанаҭзаалакгьы, аԥсуа бызшәазы аԥышәара иахымскәа алимит рмоуа иалагар, уаҟагьы иазхәыцуа, абызшәа аҵаразын амҩақәа рыԥшаауа иалагоит. Формалла акәымкәа, ишахәҭоу еиԥш. Абарҭқәа зегьы рҟны аҳәынҭқарра амч аҭахуп. Убасҟаноуп мҩак ианықәло.
Аныҳәақәа раан аԥсуа телехәаԥшра сахьахәаԥшуаз аԥсышәала арепортажқәа рацәан, уи иснарбеит – аԥсшәа здыруа маҷӡам. Уи даара сгәы иахәеит. Аха ақалақь уалалар, аԥсшәа здыруа шмаҷым аныԥшӡом, инеиԥынкылан џьара аԥсшәа уаҳаӡом. Ааигәа зны ԥсшьаҩык дысзаан, аҿар ԥшӡаӡа, ихааӡа иҟоуп, аԥсышәала изымцәажәои ҳәа дсазҵааит. Рыгәҭыха дара рбызшәала ирҳәартә шәбызшәа алшара амаӡами ҳәа иџьаишьеит. Ари сара сгәы снархьит, ҳәарада. Атәымџьарантә иааз ирҭахуп аҳәаанырцә ишнеиз рбарц, даҽа культурак, даҽа бызшәак иазыԥшуп. Аха ҳара ҳхы ргәаҳарԥхап ҳәа рбызшәала ацәажәара ҳалагоит. Аиаша ҳҳәозар, дара ирҭахӡам ҳара ҳбызшәа шҳамоу даҽа бызшәак ала ҳахьцәажәо.
Даҽазны сыԥсшьаҩы ус иҳәеит: "Аԥсышәала инеиԥынкыланы иахьцәажәо ҭыԥк ахь сыугар иауеи" ҳәа. Схәыцын, аха ақалақь аҩныҵҟа уи аҩыза аҭыԥ ҳәа акгьы сгәаламшәеит – ақыҭахь думгозар. Иара ақыҭаҿгьы уажәшьҭа рбызшәа еилаԥсаны ауп ишцәажәо. Абри сацәыԥхашьеит сара. Исҳәарц исҭаху – абызшәа иззымдыруа ирыздырӡом, аха издыруа рхы иадырҵароуп иалацәажәарц. Абызшәа изҭаху, бзиа избо дара-дара рхы иадҵаны аԥсышәала еицәажәалароуп.
Фазиль Искандер џьара иҳәеит: Амца аиқәырхаразын ауп аҩны здыргылаз, аха аҩны андыргыла, амца ҩныргеит акәымзар» ҳәа. Ҳаргьы ҳаԥсадгьыл зхы ақәызҵаз рыбзоурала ҳҳәынҭқарра еиҿкаахеит. Убри аҳәынҭқарра зҳамоу ҳбызшәа аиқәырхаразоуп, зегь раԥхьа иргыланы. Ари аҳәынҭқарра атрибутқәа ируакуп. Зқьышықәсала ишьақәгылоз абызшәа адоуҳа, аинформациа иамоу зегьы ааныжьны даҽакы ахьы ҳаиасырц ҳалагеит. Ҩ-бызшәак еиваргыланы ргара уадаҩуп. Еиҳа зҳәара мариоу аԥыжәара аго иалагоит. Иахьа ус ада ԥсыхәа ыҟамкәа избо рацәоуп, ҳбызшәа аԥыжәара аҭатәуп.
Аҳәынҭқарра аганахьала ақәыӷәӷәара ҟаҵаны иацклаԥшыр, аԥсышәала имцәажәар ада ԥсыхәа шыҟам ауаа ианырдырлак рбызшәа иашьҭалоит, ишьҭырхуеит. Зехьынџьарагь рхы иадырхәо иалагоит. Амала убри ҩ-напыкла иазнеитәуп. Абызшәазын згәы былуа зегьы ирылшо ҟарҵароуп ҳбызшәа ахархәара ашьҭыхразы. Усҟан шәарҭа ҳәа акгьы ҟалаӡом ҳәа сгәы иаанагоит сара.
Лара санлыхьӡаз аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан лҭеиҭԥш, аха "леиԥш зеиԥшыз дыҟамызт, убас сахьала дчаԥан" рҳәон аҽарҳаиԥш ақыҭа агәы далсны данныҟәоз лыԥшӡара збахьаз зегьы. Сара сашьҭан абас ззырҳәоз лыԥшӡара агәаҭара, аха Лахьыцәгьа ҳәа ззырҳәо иалагахьаз аԥшӡара ацәаара лнубааларатәы дыҟамызт. Мыцхәы дҭынчын, хрыжь-хрыжь дцәажәон, шамахагьы ауаа рахь дцәырҵуамызт, ҭеиҭԥшлагьы деҩцамызшәа дыҟан.
Аԥшӡара иамазкуаз аԥҳәыс лыԥсҭазаара аӷьырак зыхшыҩ аҭыԥ иҭҟьаз ахьырхәышәтәуаз ахәышәтәырҭаҿы илхылгон. Лахьыцәгьа "дырҩегьых деиҭашәан дыргеит" ҳәа аарылаҩҩуан ааигәа-сигәа инхоз ауаа, нас ԥыҭрак ашьҭахь "дааргеит аҩныҟа" рҳәон.
Зыԥшӡара иақәӡыз ԥҳәызбахеит Лахьыцәгьа, даҽакала иаҳҳәозар, зыԥшӡара ззымыхьчаз лакәхеит. Дыҵәрышкәаӡа, дшеишеиуа данааҩагыла, ԥсабарала Анцәа илиҭаз аԥшӡареи, иара убас лыкәашареи лышәаҳәареи уҳәа рыла, зегьы деицгәарҭеит. Ашьҭазааҩцәа рацәаҩны изауз аҭыԥҳа ԥшӡа аҽацә лас еиԥш дҽырба-ҽырбо аԥсҭазаара данын, лаԥхьаҟа аразҟыцәгьара шылзыԥшыз лзымдыруа.
Ҽнак зны, даҽа қыҭак аҟынтәи лабраа рахь ауаҩы дааит, абригь-абригь иԥа рыӡӷаб дшигәаԥхо, лнапы дшаҳәо реиҳәаразы. Иаргьы анцәахша диеиԥшын рҳәеит ҭеиҭԥшла, аха лабраа ирымаз ауаҩ нагара арԥыс иҭаацәа рҿы еиҳа ихьысҳазаарын, убри аҟынтә, ахамаԥагьара иарҵысуаз амакратә ажәақәа рыцҳаит арахьынтә "иара дара дышрықәнагам" азы.
Ус еиԥш ажәа лнызҵоз рацәаҩын, аха лара ашеишеи илнаало адунеи данымызшәа, дшаԥшаԥуа лыԥшӡара лхамаԥагьара еиҳагьы иарӷәӷәо, зылаԥш лхьысуаз зегь ыршанхо адунеи данын. Ани ажәа лнызҵаз Анцәахшагьы изынарыцҳаз ажәақәа гәаӷны игәы иҭан рҳәеит.
Аамҭа цон, ари ашеишеи аҳҭнықалақь ашҟа иаауаз амҩаду ахь ирлас-ырлас дцәырҵлон. Усҟан уажәеиԥш амашьынақәа рацәамызт, убри аҟынтә, ашеишеи иманшәаланы Аҟәаҟа даазгашаз дазыԥшуан амҩеихда зегь ырлашо. Ажәа лнызҵаз, мап зцәылкыз Анцәахша амашьына имазаарын, убри аҟынтә ибзиабареи игәаӷи еилаӡҩаны лымариа аниоуа ҳәа ари амҩеихада деиҩаӡон рҳәеит...
Сара санылхааныз лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан, аха лҭоурых сгәы ҭнашьаауан, аиашазы, дагьрыцҳасшьон. Адәахьы шамаха уаҩы дибомызт аҟынтә, ҿыҵгак ҟаҵаны рыҩны снеирц сыӡбеит ҽнак зны. Дара рганахь инхоз сыуацәа рҟынтә сшаауаз, рашҭа саназааигәаха, сныҟәашәа иаагсырхеит, аха схала уахь амҩахыҵра сзыгәаӷьуамызт. Санынаԥш, дгәасҭеит лара аԥсҭазаара иардагәаз леиԥш гагаҵас ашҭа дахьықәгылаз. Санылба, лхала ҿылҭит "арахь бааи" ҳәа. Сгәы неиҭаԥеит, хықәкыс исымаз уахь анеира шакәызгьы. Схәыҷымзи, сшәон, избанзар зыхшыҩ аҭыԥ иқәҟьаз рхәышәтәырҭа уажәы-уажә иҭалоз лакәын лара. Сшәон, аха Лахьыцәгьа лылаԥш аҭаԥшрагьы сҭахын, исҭахын зыԥшӡара ззымыхьчаз аԥҳәызба иааигәаны лбара.
Лани лареи ракәын аҩны иҟаз. Рҩыџьагьы мыцхәы ицәажәомызт. Ахаамыхаақәа ирымаз сыдыргалеит, аҩны ҳшыҟоу-ҳшанугьы иазҵаауан.
Сара Лахьыцәгьа сылҿаԥшуан, аха дызқәыӡыз лыԥшӡара ацәаарагьы збомызт. Изакәызеи, мшәан, "леиԥш зеиԥшу дыҟамызт" ҳәа ззырҳәо абас ллакҭа ҭааны, аӡәгьы дузилымкаауа дзыҟоузеи ҳәа схәыцуан. Усҟан иабаздыруаз аԥшӡара ахьчара шыуадаҩыз, аразҟыдара улакҭа ҭыгга уҟанаҵар шалшоз, уҭеиҭԥш шеиҭанакуаз…
Лара дшашаӡа ақыҭеи аҳҭнықалақьи еимаздоз амҩаду ахь данцәырҵуаз, илеиҩаӡоз амашьынарныҟәцаҩ игәҭакы наигӡахьазаарын...
Ҽнак зны иаарылаҩҩит, зыԥшӡара адунеи ианымӡалоз аҭыԥҳа, аҭаацәара ҳәа дымцаӡакәа лыбаҩ лтәымкәа дшыҟаз шааԥшыз. Зхамаԥагьара адунеи ианымӡалоз лабраа акыр еиҵанарӷәӷәеит рҳәеит ари ажәабжь бӷаԥҵәага. Еиҳарак ирызхымгоз "уара ҳара уҳаҭәам" ҳәа ажәа ззырыцҳахьаз рыԥҳа лымгәарҭа иҭаз дахьиабыз акәын. Усҟан, уажәеиԥш, аԥҳәыс илгәыдҵаны дыршьуамызт, ахацәа ааилатәан, ирыӡбеит, рыхьымӡӷ ахыхра аҳаҭыразы, "дигарц, мамзар ахызаҵә ихы ишҭашәо" изырыцҳарц. Ус иагьыҟарҵеит. Дыргеит Лахьыцәгьа зҭацара еилаҳауаз, аха ас ианыҟала еиҵанарӷәӷәаз абхәараа.
Аӡәгьы издыруамызт, лара амчымхара дақәшәоу, мамзаргьы илаҭәалымшьоз арԥыс маҷ-маҷ инапаҿы дааигоу, аха иҟалаз ҟалеит, Лахьыцәгьа хаҵа дцеит ахьӡыртәит. Илыхьыз лԥагьара аарԥсасиин, Лахьыцәгьа ҭацара уа дахьнанагаз лҽамариашашәа дыҟан. Лыхшараиура аамҭа анааи, аҳәса еизаны, ишаԥыз еиԥш, ацхыраара лырҭарц илыдтәалан. Лыхшараиура мариамызт, акыр дгәаҟит рҳәеит. Ашамҭазшәа асаби икьаасбжьы геит, ахаҵарԥыс диит.
Ахшараиура иаркараз Лахьыцәгьа, лыԥсы анлоу, дылҭаҳәахаа ацәа дынҭанагалеит... Шьыбжьагәазы данааԥш, лысаби длымбеит. Дҩагылан ауадақәа еимдо лҿанаалха, анхәа аҿаалырхеит "аринахыс ибыхшо ҳара даҳтәхоит, ари адәныҟантәи иаабгаз ааӡара ҳәа дызҭахыз драҳҭеит" ҳәа. Лахьыцәгьа дарҭаслымит иларҳәаз ажәабжь ҿаасҭа. Ахьымӡхыхразы ахшара ицәыӡра ачҳара згәы иҭамыз злалакәыз ала, уаҳа ажәак мҳәаӡакәа, иаанлыжьит рҳәеит лабхәараа рашҭа.
Лхәыҷ иаб иҟаиҵо изымдыруа дгыланы дахәаԥшуан зыԥшӡара инапаҿы иааигаз ашеишеи лхы лыкәажьны инхара шаанлыжьуаз. Уи аҩнаҭаҿы анхәа илҳәоз акәын иалнадоз, иара Анцәахша дымчыдан.
Лыҩныҟа дгьежьит зыԥшӡара ззымыхьчаз, зыхшара длыҵԥааны дызцәыргаз аԥҳәыс қәыԥш. Лгәыԥҳәыхш лгәыдымӡало лаб иҩны дааҩнахеит азныказы. Ашьҭахь, лыхшара иааӡаразы илыцгылаз агәыԥҳәыхш иҿаҳәаны иааныркылеит рҳәеит.
Лшьара данықәла ашьҭахь, Лахьыцәгьа лысаби иԥшаара лҽазылкит, аха хра злаз акгьы лзеилымкааит уи аамҭазы. Лабхәараагьы акырынтә ауаа лнырҵеит рҳәеит аҩныҟа дгьежьырц, аха заҳаҭыр ларҟәыз аԥҳәыс ԥшӡа уи аҩыза агәаӷьра лхы илзаҭәамшьеит. Убри нахыс, ачымазара дыхҭанакуа далагеит Лахьыцәгьа, убри нахыс еиҳарак лымҩа ахәышәтәырҭахь ихан зыхшара дзыцәдырӡыз аԥҳәыс қәыԥш. Лахьыцәгьа рҳәон уи лразҟы ианалацәажәоз.
Акыр шықәса рышьҭахь зегь акоуп иан диԥшааит ихбыџхахьаз лԥа. Лара лҽахьылхәышәтәуаз азааигәара инхоз џьоукы драаӡозаарын. Зны-зынла амҩаду ианыршәланы ақыҭа далсны иан разҟыцәгьа дибаразы даауан иара, нас деиҭацон, згәыбылра идыз, сан, саб ҳәа иишьоз дзааӡаз рахь. Ирҳәоит иара данцалакгьы, Лахьыцәгьа лчымазара еиҳагьы аҽарӷәӷәон ҳәа.
Аҭыԥҳа аҵәца дадыркылоит ҳҳәамҭақәа рҿы. Апоет Рауль Лашәриа "Аҵх ҵәца" захьӡу иажәеинраалаҿы иҩуеит:
"Ирҳәалоит: аӡӷаби аҵәцеи,
Иҟоуп избогьы еиԥшны.
Зыбла ҭылашоу аҵх ҵәца
Иагәылсуеит аӡиас ццакны…"
Аҵәца знык иԥҽыр иузеидкылом, аԥҳәызба лаҳаҭыргьы ԥыххааса ицар ашьақәыргылара ауам, убри ауп ари зырҳәогьы.
Лахьыцәгьа лдунеи лыԥсахит аибашьра ашьҭахь. Лҭоубыҭ аҿы иқәгылан, лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаанӡа иҭыхыз афотоқәа. Урҭ сылаԥш анрықәшәа, еилыскааит уи лыԥшӡара аӡбахә абырсҟак изалацәажәоз. Аиашазы, апортрет аҟынтә исыхәаԥшуан зеиҿартәышьа уаршанхоз аԥҳәызба қәыԥш лхаҿсахьа, сара издыруаз лҭеиҭԥш иузадкыломызт, хәыки шьхаки рыбжьан. Ахьышәҭҳәа иааснырит сара сзышьҭаз уи лыԥшӡара амаӡа. Ииашаҵәҟьан, уи аҩыза аԥшӡара ахьчарагьы уадаҩзар акәхарын сгәахәуан зоуреи зыҭбареи, зхаҿы аформақәеи иреиӷьу асахьаҭыхыҩцәа рзы амодельра азызушаз Лахьыцәгьа данқәыԥшызтәи лсахьа сахьахәаԥшуаз…
Избан изысыҩуеи Лахьыцәгьа илызку аҭоурых? Акы, сара еснагь саргәамҵуан зыԥшӡара аилкаара сашьҭаз аԥҳәыс лахьыцәгьа лҭоурых. Залымдараны сахәаԥшуан уи илхылгаз ахьаа. Иҩбахаз, иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы ас азалымдара иақәшәо, разҟыла еиқәымшәо иргәыдҵаны ианыршьуа сақәшаҳаҭым. Аԥҳәыс лаҳаҭыр ахьчара зуалу ахацәа роуп, уи лыԥшӡара акьысра згәаӷьыз ахаҵагьы аҭак аҟаҵара иара иуалуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Аԥшӡара аразҟыдара анацу рацәоуп. Аԥшӡара ахьчара аҭахуп. Хымԥада, лара аԥҳәызбагьы абри дазхәыцлароуп еснагь, "Аӡӷаби аҵәцеи" рымҳәои…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
АҞӘА, рашәара 6 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа даҽа курсантк ицәа иалоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп, иара Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭахь днагахоит, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 ауааԥсыра рацәыхьчаразы Аԥсны аоперативтә штаб.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла "Аитар" аҟнытә иоушьҭын зкарантинтә аамҭа нҵәаз акурсантцәа: ААР аҵыхәала ҩыџьа, жәаҩык АҶА акурсантцәа.
Зынӡа апандемиа ааҟалеижьҭеи Аԥсны иахьаҵанакуа акоронавирус рыхьхьеит 36-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Раԥхьаӡа акәны Аԥсны акоронавирус мшаԥымзазы ирыхьит Гагра атәылауаа хҩык, лаҵарамзазы Урыстәылантәи ихынҳәыз аԥсуа курсантцәеи иара убас Москвантәии Шәачантәии ихынҳәыз ҳтәылауааки ирыдбалан COVID-19.
Даҽа быжьҩык акоронавирус рыдбалан рашәара 3 рзы.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Аиҿцәажәара мҩаԥылгеит Сырма Ашәԥҳа.
— Ҳаҭыр зқәу Зеҳни, шәара шәыжәла аҩыза Аԥсны иуԥылаӡом, иаҳзеиҭашәҳәарц ҳҭахуп шәара шәыжәла Ԥыс-иԥа аҭоурых.
— Раԥхьа иргыланы сыуаажәлар сныҳәар сҭахуп. Абзиарақәа рацәаны ирԥеиԥшзааит. Ирхыргахьо шьарда ирацәоуп.
Ҳара, Цәыжьаа рхылҵшьҭра ззырҳәо иалҵыз ҳауп, жьрацәарак ҳаиуоуп. Ҭырқәтәыла, Ԥсы-иԥа ҳәа иҳашьҭоуп. Ҳара ҳажәлантәқәа Адлер азааигәара инхон. Ашьха ҳхәыҵанакны ҳаҟан, ҳарахә арха иоужьны иқәын. Сан лан Бараҟәааԥхан, Фердес лыхьӡын. Убри лҟынтә изласаҳаз ала, жә-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон Цәыжьаа рхылҵшьҭра. Анаҩс, Благә-иԥа Фаҳреҭҭин захьӡыз иҳәоны исаҳаит уантәи ианықәҵуаз зқьи хәышә иреиҳан ҳәа. Сара исаҳаз, издыруа ахыԥхьаӡара убарҭ аҩба роуп.
Арантә ихҵәаны Ҭырқәтәыла ианықәнагала, Бурса ақалақь инанагеит ҳәа ауп иаҳдыруа. Аԥсыӡ шкәакәа ҳәа ззырҳәо қыҭак ыҟоуп, убра инеины иҟан ҳәа ауп сгәы ишаанаго. Уажәгьы аԥсуаа рнышәынҭрақәа ҳәа ахьӡ аманы иҟоу аҳаҭгәынқәа рацәоуп. Ҳабдуцәа ачымазара бааԥсқәа ирго ианалага, ианрылымша, иахьынхоз аҭыԥ иахылаԥшуаз аиҳабы рҭыԥ иԥсахит. Мрагыларахь, Иншьаҳар ҳәа иахьашьҭоу раион хәыҷык ахь идәықәиҵеит. Уа еиҳагьы аҭагылазаашьа цәгьан. Аӡмахра ыҟан иахьабалак. Ашьхарантә илбааны уа инеиз ҳабдуцәа, изҭашәаз аҭагылазаашьа цәгьа еиҳагьы анҵәарахьы инанагеит. Агәаӷьра змаз шьоукы наԥшааԥшуа иахьықәыз, уажәы ҳахьыҟоу ахқыҭак (Қәынчаз, Ельмабаҳча, Ҳасанкәара) ҭырҭәааны инхартә иҟарҵеит. Инхогьы хылҵшьҭрак еиуоу роуп. Ихьшәашәараны, ишьхаҭыԥны ианырба, аӡәгьы изымҵаакәа уахь нхара ииасит.
Ааигәа-сигәа иҟаз аҭырқәа қыҭақәа рҟынтә иааны, хыҵакырҭас идыргылоз ақьалақәа рбылуан. Уи аԥсуаа ирыларыгӡомызт, ирыжәло иалагеит. Нас анхарҭа ҭыԥ дгьылқәа рзыршеит, аҳәаақәа ҟарҵеит. Уи нахыс ԥырхага ҳмоукәа ҳааит. Уажәы еиҳарак Цәыжьаа рхылҵшьҭрақәа Белеџьиқь ақалақь аҿы инхоит. Ақыҭақәа рҿы иаанхаз маҷуп уажәшьҭа. Сан лқыҭа, Ельмабаҳча ахьаҳҳәо, ҩ-ҭӡызаҵәык роуп иҟоу. Егьырҭ Ҭырқәтәыла иԥсаҟьаны иалаԥсоуп.
— Шәара арҿиара шәнапы алакуп. Ажәеинраалақәа шәыҩуеит, аԥсуара шәазҿлымҳауп. Аԥсыуак ибжьы анбашәаҳаи Аԥснынтә?
— Ҭырқәтәыла, 1989 шықәсазы, ҳашьак дааит. Схәыцуеит даара, аха ижәла сгәалашәом, саҭамзааит.
Сабдуцәа арантә ихҵәеит, сара Ҭырқәтәылантә Америка сагеит. Убра, Валери Ҭарба, Илларион Аргәын, ансамбль "Афырҭын" акәашацәа ҳаиқәшәеит, жәохә мшҟа ҳаицын.
Ҳара ҳабызшәа, адунеи абызшәақәа рышьаҭа зкыз бызшәоуп ҳҳәарц ҳалшоит. Абызшәаҭҵааҩцәеи сареи даара аус еицаҳаухьеит, иҭысҵаахьеит. Адунеи аҿы иуадаҩу абызшәақәа ирхыԥхьаӡалоуп. Ҳҭоурых ҵаулоуп, ҳтоурых ахьӡ-аԥша амоуп.
— Аԥсышәала аҩреи аԥхьашьеи шԥашәҵеи?
— 1974 шықәса рзы Ҭырқәтәылантә Аԥсныҟа иааит аделегациа. Раԥхьатәи агәыԥ иалан Омар Беигәаа, Орҳан Ашамба уҳәа жәаҩык инареиҳаны ҳџьынџьуаа. Усҟан алицеи сҭан. Игьежьны ианнеиуаз Анбан шәҟәқәа ҳзааргеит. Саргьы снапаҿы иҟалеит руак, убрантә ауп ишысҵазгьы. Сыжәеинраалак сышәзаԥхьап уажәы:
Аԥсадгьыл
Адгьыл ԥсадгьылызтәуа, излаӡәӡәаз ашьоуп,
Ҳаԥсадгьыл аҵлабыӷьқәагьы џьашьахәуп.
Ианҿалогьы, ианҿыҵуагьы, ианкаԥсогьы ишьахәуп.
Ҳаԥсадгьыл иалаҵәоу ашьа уаҩы изыкапанрым,
Ахьӡ-аԥша знаргақәаз уаҩгьы изыԥхьаӡарым.
Иалаҵәаз ашьарҩаш аӡәӡәара Амшын Еиқәа азхарым,
Шьарҩашла иахьанӡа иаазгаз рҳақ ҳазшәарым.
Ари адгьыл сасеиԥш иазрыцҳау амҳаџьыргьы,
Иаланхогьы ахә зынӡа иҳазшәарым.
Убри азоуп Аԥсадгьыл захьӡу,
Убри азоуп Аԥсны ҟаԥшь захьӡу!
— Шәара ишәылшеит Ҭырқәтәыла, шәабдуцәа иргаз шәқьабзқәа реиқәырхара. Ажәытә аамҭа иаҿҳарԥшуазар, ҳазҭагылоу аамҭазы рыԥсы абанӡаҭоу урҭқәа?
Сара аԥсшәа сани саби ирҿысҵааит. Сан лан дыбзан, егьырҭ зегьы нарцәымҩа иагахьан. Сан Бӷажәԥҳан. Саб иаб ԥшьышықәса ракәын ихыҵуаз Аԥснынтә амшын нырцә даннанага. Сан лаб дарԥызбаны дыҟан уи аамҭазы. Иахьанӡа, Ҭырқәтәыла аԥсышәала аҩреи, ацәажәареи ҳрықәиҭмызт. Саб иаб Кытыжь ихьӡын. Саби сабдуи мышкы ақалақь ахь ахҭырԥа рхаҵаны ианнеи, закәанла ирхарҵар ҟалаӡомызт, аруаа иаархырԥаан иркәыкәны инкарыԥсеит. Убри нахысгьы сара сабду Кытыжь иԥсы ҭанаҵы, уаҳа ақалақь ахь дымцаӡеит.
Убас еиԥш агәхьаақәа ҳаман ҳшааиуазгьы, ҳабызшәа еиқәхеит. Аамҭа дуӡӡак ашьхақәа ҳарҵәахит, ҳаԥсы ҿырхит, ҳаиқәдырхеит. Ашкол аҿы арҵаҩы иужәлоузеи ҳәа дансазҵаа, Ԥыс-иԥа анысҳәа, слымҳақәа рыла сааникылеит. Избанзар, ашәҟәаҿы ианыз сыжәла Шьенер акәын, аҭырқәшәан. Санхәыҷыз аԥсшәа ада, аҭырқәшәагь сыздырамызт. Уажәы ҳабызшәа ԥсыҽхо иалагеит. Ақалақьқәа рахь ҳагеит.
Сара сашьеиҵбы Раҳми Ԥыс-иԥа, Аԥсны дынхоит. Дҭаацәароуп, ирызҳауеит ихшара. Аҷҷаҳәа аԥсышәала ицәажәоит, уи даара гәахәас исымоуп. Сара сыԥсы Аԥсны иатәызарц сҭахуп. Ҳаԥсадгьыли ҳабызшәеи ахаан иӡраны иҟаӡам, уи агәра згоит.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, лаҵара 5 - Sputnik. Аԥыза-министр Александр Анқәаб аилацәажәара мҩаԥигеит Агәабзиарахьчара аминистр Ҭамаз Ҵахнакьиеи "Аԥсныфармациа" адиректор Рустам Адлеибеи алархәны. Аилацәажәараан изҵаара хаданы иқәгылан ареспублика ауааԥсыра хәшәыла реиқәыршәара. Абри атәы аанацҳауеит Аминистрцәа реилазаара асаит.
Аилацәажәараан Агәабзиарахьчара аминистр Ҭамаз Ҵахнакьиа иҳәеит аусбарҭа курсла аҽыхәышәтәра ада ԥсыхәа змам атәылауаа хәшәыла реиқәыршәаразы хықәкылатәи апрограммақәа жәпакы шынанагӡо, аха иахьатәи аамҭазы урҭ рынагӡара 30% еиҳам ҳәа.
Арахь иаҵанакуеит абарҭ рҩызцәа апрограммақәа: "Агәыҵәкра иаҿагыланы ауааԥсыра рыцхраара", "Ахәышәтәырҭатә усҳәарҭақәа рзы џьарак ахәшәқәа раахәара", "Атерминалтә ҷаҷа зымхара змоу ачымазаҩцәа рзы аԥсахратә терапиа аҿиареи аиӷьтәреи реиқәыршәара " уҳәа егьырҭгьы.
Ҵахнакьиа иазгәеиҭеит апрограмма "Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа льгота ҳасабла хәшәыла реиқәыршәара" ес-ԥшьбарак 12 миллиони 500 нызқь мааҭ аҭахуп, иааидкыланы есышықәса – 50 миллион мааҭ. Апрограмма иалахәуп 8 500-ҩык Аԥсны атәылауаа. Иахьазы ари апрограмма аус ауам.
"Иарбоу апрограммақәа аԥара рзоужьразы Афинансқәа рминистррахь ахәаԥшразы ашәҟәы нашьҭуп", - ҳәа аҳәоит Аԥсны Аминистрцәа реилазаара асаит.
"Аԥсныфармациа" анапхгаҩы Рустам Адлеиба еиҭеиҳәеит анаплакы зымаҵ ауа Агәабзиарахьчара аминистрра, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аинвалидцәа рфонд, Хымԥадатәи амедицинатә ԥгаԥса афонд дара рҿаԥхьа 30 миллион мааҭ ауал шрықәу.
Агәабзиарахьчара аминистрра ауал – 18 миллион мааҭ; Хымԥадатәи амедицинатә ԥгаԥса афонд ауал –7 миллион мааҭ; Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра аинвалидцәа рфонд ауал – 9 миллион мааҭ.
Анқәаб Агәабзиарахьчара аминистрреи Афинансқәа рминистрреи ирыдиҵеит ауалшәара аграфик шьақәдыргыларц.
Аиԥылараҿы иара убасгьы иалацәажәан анырра ӷәӷәаны иҟазҵо ахәшәқәеи ахәшәлыхқәеи рыла ауаа реиқәыршәара апроцесс еиҳа еиӷьны ишеиҿкаатәу. Александр Анқәаб иазгәеиҭеит льготала ахәшәқәа ззеихыршо ауаа иаку аҳәынҭқарратә база рҭагалара хымԥада ишаҭаху.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр иақәашьын актиорцәа шьахәқәа. Атеатр закәу еилыскаауа саналагаз ашкол санҭаз ауп, насыԥны сара срыхьӡеит атеатр акорифеицәа ҳәа ззырҳәоз актиорцәа рӷьырак, иаҳҳәап разҟны исоуит Леуарса Касланӡиа, Минадора Зыхәба реиԥш иҟаз қәрала усҟан зегьы иреиҳабыз, сқыҭа иалҵыз аҟазацәа рдырра.
Анаҩсан, атеатртә институт санҭала, атеатр еиҳа лассы-лассы саднаԥхьало саналага, алшара соуит аԥсуа театр аҿы 80-тәи ашықәсқәа рзы аус зуаз зегьы хаҭала рбара, рацәажәара.
Сыстуденттә ԥсҭазаара анналага инаркны, иааигәаны издырыз, зыҩны акырынтә снеихьаз дреиуоуп иԥсы ҭазҭгьы иахьа 90 шықәса зхыҵуаз актиор Чынчор Кәасҭа-иԥа Џьениа. Уи иԥеиҳаб Адгәыри сареи курск аҿы аҵара еицаҳҵон, убри аҟынтә Чынчор акырынтә ҳастуденттә ԥсҭазаара даҭааны ибахьан, акырынтәгьы ҳхәы неигахьан.
Схаҿы дынхеит иара, алаф зҿыкәыҳәҳәуаз, аԥсуа цәаҩа инамыцхәны иныҟәызгоз уаҩны. Чынчор данцәажәоз, игәнаҳкыларц ииҭахыз ҽмыршьагала инақәырӷәӷәаны иҳәон. "Сара сцеит, шәҟәышыз", - иҳәон уи, ҳзеиԥшынхарҭа ааныжьны дандәылҵуаз. Иԥа хазы далкааны дизныҟәомызт, Чынчор изы акурс аҿы аҵара зҵоз зегьы ихшара ракәушәа даҳхылаԥшуан.
Аинститут ахыбраҿы даннеилакь, иҷкәын ихәшьара мацарақәа еилкааны дцомызт, зегьы дҳазҵаауан. Абас иҟан Жәлар рартист иҟазшьа. Чынчор зегь раԥхьа иргылон иуаҩра, иаԥсуара, анаҩс азанааҭ усқәа. Акыр дышҳаиҳабызгьы, ҳара дҳақәлоушәа акәын дшаҳзааигәаз, убри аҟынтә, ҳаргьы иабхьӡы адымкылакәа Чынчор ҳәа иаҳҳәон.
Мшаԥымза 4, 1930 шықәсазы Гәдоуҭа араион Аҷандара ақыҭан диит ҳара ҳазлацәажәо актиор, уи аԥсуа театр даднакылт Қарҭтәи атеатртә институт даналга ашьҭахь. Усҟан, 1958 шықәсазы аинститут аҿы зҵара хзыркәшоз аԥсуа студентцәа рыстуденттә спектакль рыманы иааит аԥсуа театр амхурсҭа иҭаларц азы. Урҭ рҵаҩыс ирымаз СССР жәлар рартист Акаки Хәараа иқәиргылаз адипломтә спектакль В. Гиуго "Анджело" иманы истудентцәа ӡыригарц Аҟәаҟа иааигеит.
Атеатрҭҵааҩ Алексеи Аргәын ишазгәеиҭахьоу ала "аспектакль қәҿиарала имҩаԥысит, уи иабзоураны Чынчор иҩызцәа Софа Агәмаа, Нурбеи Камкьиа, Еҭери Коӷониа уҳәа аԥсуа театр атруппа иаалагылеит". Убри ашықәс инаркны Жәлар рартист Чынчор Џьениа иԥсҭазаара зегьы аԥсуа театр иадҳәалан. Актиор иихәмархьоу арольқәа ҵҩа рымам, иаҳәап: Амаиор - "Иван Аԥсуа" (М.Чамагәуа), Иаго - "Отелло" (У. Шекспир), Бадра - "Ахра ашәа" (Б. Шьынқәба), Дадын - "Аԥсҳа Леон - 1" ( А. Агрба), Манучар - "Март" (Шь. Аџьынџьал) уҳәа ирацәоуп актиор ирҿиаратә мҩаҿы инеигӡаз арольқәа.
Иазгәасҭарц сҭахуп Чынчор Џьениа ирольқәа рынагӡашьа ишанубаалоз аԥсуа цәа, асценаҿы ицәырҵра аԥсуа театртә пеизаж иаҩызан, даҽакала иаҳҳәозар ԥсыуа персонажын. Атеатр аҿы иихәмаруаз арольқәа рнаҩсангьы, Чынчор Кәасҭа-иԥа аус иуан Аҳәынҭқарратә филармониаҿы еиҿкааз аминиатиурақәа ртеатр "Чарирама" аҿы. Ҳаныхәыҷқәаз инаркны абри атеатр абзоурала Чынчор ибзианы даадыруан акыр иҵарыз, акыр илахҿыхыз иқәгыларақәа рыла. Араҟа актиор иааиртуан иԥсабара иалаз алаф.
Чынчор абарҭқәа рыдагьы, усҟантәи ашколхәыҷқәа даҳҭаауан алитературатә ԥхьарақәа рымҩаԥгаразы. Еиҳаракгьы, иара исахьаркны иҳадигалон асатирик Шоҭа Ҷкадуа иҩымҭақәа. Асценаҿы еиԥш, Чынчор аԥсҭазаараҿтәи илаф аҵак ҷыда аман. Исҳәарц сҭахуп атеатр аҿы Амиран Ҭаниеи, Мажара Зыхәбеи, Чынчор Џьениеи, Сергеи Сақаниеи бааԥсыла алаф шдырҿиоз. Акыр игәаӷьыуацәоуп урҭ рлафқәа аԥхьаҩ иахь рцәыргара, аха иҟоуп еиҭамҳәакәа сызвымсуа.
Ҽнак зны, аԥсуа театр гастроль ҳасабла идәықәлеит. Изықәтәаз равтобус Гәымсҭа ацҳа иқәсуаны, наҟынтә машьынак рҿалазаап. Ирҿалеит, аха еидыслара ҟамлакәа еивысзаап цәгьала. Атеатраа рмашьына аԥсҟы зкыз, рыԥсы анеиқәха, амҩа иқәнаҵы акыраамҭа ирҿалаз егьи амашьынарныҟәцаҩ изы даӷьуа иҿы иҭашәо ҳәо дцозаарын. Даҟәымҵит рҳәеит ари. Ус ари аӷьра згәы ԥнаҵәаз Чынчор дааҵҟьан, амашьынарныҟәцаҩ иаҳауаз абызшәала "Замолчи, замолчи, ты тоже не лучше он", - иҳәазаап. Чынчор дызлацәажәаз аурысшәа акыр иарччеит рҳәеит артистцәа. Актиор ииҳәарц ииҭахыз "уаргьы иара уиеиӷьым" акәын, аха Чынчор иажәа нхеит атеатруаа рҿы уажәы-уажәы рхы иадырхәо акәны.
Иахьагьы аполитикцәа, ма ус ауаа еимакык анрымоу, "ты тоже не лучше он" рҳәалоит, Чынчор дааргәаларшәо. Хымԥада, актиор ианиасакьаҳәымҭаз сара смаҷын, сырхьымӡеит уи данқәыԥшызтәи ирольқәа, аха ус акәзаргьы, иаԥсуа цәаҩа агьама збаратәы сҟалеит. Ҳҩызцәеи ҳареи акырынтә ҳнеихьан Чынчор иҩны. Уи иԥшәмаԥҳәыс Гала ԥсаҭашкәакәа ачеиџьыка змаз, иҟәымшәышәыз ԥҳәысын. Ҳара дара рҿы ҳаннеиуаз, рыҩны дычмазаҩны дышьҭан ақәра змаз Чынчор иаб Кәасҭа. Ауаҩы иҩны тәарҭас, гыларҭас ианумоу ауп икультура зеиԥшроу анудыруа. Исгәалашәоит ҭаацәаныла абду заҟа ихӡыӡаауаз.
Актиор инысымҩаҿы иубаратәы иҟоуп ишиқәҿиоз акомедиатә цәаҩақәа, иара убас атрагедиатә мотивқәагьы. Акритикцәа иалыркаахьан Нелли Ешба лықәыргыламаҭа "Иван аԥсуа" аҿы амаиор ироль анагӡара Чынчор иқәҿиарақәа ишреиуоу.
Чынчор иԥсҭазаараҿы иҟан акинорольқәагьы: Искандер иҩымҭақәа рыла иҭыху "Маленький гигант большого секса", "Чегемский детектив", "Воры в Законе", Б. Шьынқәба "Хҭарԥа шкәакәа" уҳәа рыҟны аепизодтә рольқәа дыхәмаруан. Иахьа зиубилеи азгәаҳҭо актиор аус рыциухьан аԥсуа режиссиорцәа рӷьырак - Азиз Агрба, Дмитри Кәартаа, Валери Ақаҩба уҳәа. Иара иҟазшьамызт урҭ реилыхра, аҟыҟҿыҟ алалара. Иҟалап убри акәзар ҟазшьа хаданы имаз иара, иҟалап убри азакәзар инеибеиԥшны зегьы бзиа дзырбозгьы.
Чынчор Џьениа Аԥсуа театр аҿы аус иуан 60 шықәса инареиҳаны, уи идунеи иԥсахит мшаԥымза 14, 2014 ш. Анышә дамадоуп иқыҭа гәакьа Аҷандара.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзуара, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Иҳауз алаҵа Аԥсны арахә ирымоу ҩ-чымазарак иртәуп. Аҳәынҭқарратә программала ари ахәшә ааҳхәаӡом, иааҳхәо иаҳа злеишәа цәгьоу ачымазарақәа рзоуп аҟнытә, иара апрограмма иаҵанакуамызт. Акрааҵуеит аҳәара ҟаҳҵоижьҭеи Аԥсны аус зуа Еиду амилаҭқәа рхаҭарнакра иҟанаҵо ацхыраарала ари авакцина ҳзааргарц. Даара аџьабаа адбаланы иҳарҭеит ахәшә, ақырҭцәа иаармышьҭырц иалагеит. 15 нызқь доза ҳзааргеит, урҭ рахьынтә аа-нызқь инареиҳаны ишаны ираҳҭахьеит ҳара ҳҳақьымцәа. Авакцина иагхан иахьааз аҟнытә усҟак ахархәара аиуӡом, избанзар зырахә ашьхахь иказцахьоу анхацәа ыҟоуп, ашоура ӷәӷәа аан агәыргьы рылауҵар ҟалаӡом", - ҳәа еиҭеиҳәеит Џьапуа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Ара Аԥсны ишеидынхалоз еиԥш, уа Ҭырқәтәылагьы хаз-хазы, аха еизааигәаны инхоит асаӡқәеи аҳчыԥсааи. Асаӡқәа даҽакала Хылҵысаа ҳәагьы ирышьҭоуп.
19-тәи ашәышықәсазы Кавказ ҭызҵаауаз аурыс афицар Фиодор Торнау игәалашәарақәа еидызкыло ашәҟәаҿы иазгәаиҭоит: "Асаӡқәа амшын Еиқәа ацәаҳәа ааныркылоит Гагратәи ахрыӷәӷәарҭа инаркны аӡиас Шәача аҟынӡа", ҳәа. 1864 шықәса азы асаӡқәа зегьы Ҭырқәтәылаҟа ихдырҵәоит аурыс аҳратәра анапхгара.
Ҭырқәтәыла асаӡқәа нхоит ақалақь Сакариа (Адаԥазар) акәша-мыкәша. 22 қыҭа рҟынӡа ыҟоуп. Аха қыҭақәак рҿы зынӡа иҭацәуп, ауаа ықәҵны ақалақьқәа рахь ицеит. Асаӡ қыҭақәа иреиуоуп Месудие – аԥсышәала Ҭаҳирбеи иқыҭа. Ҭаҳирбеи д-Цанбан. Уаанӡа ари ақыҭа цандаа рқыҭа ахьӡын – Цанқыҭ рҳәон. Ақыҭа Қьемалие, аԥсышәала Хамышьаа рқыҭа. Ионгаллык – аԥсышәала Ҭаԥсаа, ари ақыҭагь Цандаа роуп еиҿызкааз рҳәоит. Деирмандере аԥсышәала Гагра. Ари ақыҭаҿ аԥсуаа аӡәык-ҩыџьак роуп инхаз. Егьырҭ зегьы ықәҵаны ақалақьқәа рахь нхара ицеит. Быуазқьиои – Шьаҳанбеи иқыҭа, Шьаҳанбеи д-Чун. Чыуаа Аԥсны Мцасҭа иҭыҵыз роуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Карадере аԥсышәала Шәмеиха иқыҭа ауп.
Ионгаллық – аԥсышәала Базир иқыҭа, Алаач – аԥсышәала Лаҳә иқыҭа, Гебешь – Арыдаа рқыҭа. Асаӡ қыҭа дуқәа иреиуоуп Кәызулуқәи Бычкыдереи. Кәызулуқә – аԥсышәала Гечрыԥшь, мамзаргьы Гечаа раҳҭынра ҳәа иашьҭоуп. Ари ақыҭаҿы инхо ишырҳәо ала дара арахь иаазгоз, ари ақыҭагьы дзырбаз Геч Рашьыҭ иоуп.
Ақыҭа еиҿызкааз, зыхьӡ ахугьы д-Гечбан Шабаҭ ихьӡын. Аҩбатәи Асаӡ/ахылҵыс қыҭа ду Бычқыдыре Арыдаа рқыҭа ауп. Ақыҭа еиҿызкааз Арыдба Исмаил иоуп. Бычкыдере инхо аԥсуаа Адлер ақыҭа ҳаныҵит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Бычкыдере раҳ ирымаз д-Арыдбан.
Аԥснынтә уа Арыдаа рахьынтә дыҷкәынаны инеиз Шьырынбеи ихьӡын иҟоуп иахьа уажәраанӡа иара дызгәалашәо ауаагьы. Шьырынбеи иаб Исмаил ихьӡын. Убри Исмаил иоуп ақыҭа Бычкыдере аҿы зуаажәлар зманы инанагаз. Ардба ицны уа инанагеит Мқьалаа, Акәыџбақәа, Ашәымхәаа, Аилсырбацәа, Агәышӡаа, Ашәеибацәа, Бышныхәаа, Аграа ыҟоуп ари ақыҭаҿы, аха урҭ ақыҭа анеиҿыркаа ашьҭахь 30-50 шықәса рышьҭахь уа инанагаз роуп.
Арыдаа аамысҭацәан. Ахылҵысқәа рҿы Аубла ажәла еиҳау дыҟаӡам, уи аҳцәа зегьы иреиҳабуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Ҭырқәтәыла Ҳендеқь Сивриҭеԥе ахьахьӡу ҭӡы заҵәык аанханы иҟоуп. Зыԥсы ҭоу зегьы иреиҳабу Аубла Иозқан ихьӡуп Адаԥазар дынхоит.
Аамысҭацәа аҳ идгылацәа роуп. Аубла аҳцәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Ари ақыҭаҿы Ачаа ыҟан раԥхьа, аха нас дара Акбалық ақыҭахь ицеит. Бычкыдере инхо ауаа дара рҿы иаҳны ирыԥхьаӡо Арыдаа роуп, аха аҳцәа зегьы, ишаҳҳәаз еиԥш иреиҳаны иԥхьаӡоу Аубла роуп. Арыдаа дгылаҩцәас ирыман: Мқьалаа, Кәыџаа, Ашәымхәаа.
Аамысҭацәеи анхацәеи рыҩныҵҟа аӡәы тәыс диманы днаицо-ааицо ус иҟаӡамызт. Зегьы доусы рыдгьылқәа рыманы еицынхон, ҳәа еиҭарҳәоит ажәабжьҳәацәа уанразҵаауа. Ахылҵысқәеи асаӡқәеи аӡәны иԥхьаӡоуп. Ахылҵыс қыҭақәа рахь иаҵанакуеит Бычкыдере инаркны Доанчаи, Қьемалие, Чаибашьы, Гебешь, Месудие, Ҭашьбурун, Ионгаллық, Карадере, Кәызулуқә абарҭ зегьы хылҵыс қыҭақәаны иԥхьаӡоуп.
Арыдаа рқыҭагь ахылҵысаа рқыҭа ауп ҳәа иԥхьаӡоуп. Апсны урҭ ахьықәҵыз рқыҭа Адлер ахьӡ ахьынтәаауагьы дара рыжәла аҟынтәи ауп. Аԥсышәала Арыдаа рымҳәоз аҭырқәцәа Арыдлер рҳәон – дара рбызшәа арацәа хыԥхьаӡаратә суффикс ler ацҵаны.
Аурысқәа Адлер ҳәа ирҳәон, усоуп иахьа ишеикәхаз ари атопонимика, уи адагьы иахьала аԥсуак ишьҭа усгьы уаҟа иаанымхеит, аха Ҭырқәтәыла иҟоуп Адлер ақыҭа иқәҵыз ажәлақәа рхылҵшьҭрақәа иахьықәҵызгьы макьана згәалашәараҿы иаанханы иҟоу. Урҭ рацәамзаргь иҟоуп ԥыҭҩык иахьанӡагьы.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥснытәи ашколқәа роушьҭымҭацәа рзы аҵаратә процесс хацыркын рашәара 2 рзы, уи мҩаԥыслоит ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. 1-10 аклассқәа рҵаҩцәа рҵараамҭа хыркәшахеит лаҵара 13 рзы акоронавирус иадҳәалоу аҭагылазаашьа иахҟьаны.
"Амза ҩба инаркны ажәеизатәи аклассқәа рҵаҩцәа иацырҵеит рҵара, аха уи иаанагом апрограмма зегьы ҩымчыбжьа ирҭагӡаны иалгоит ҳәа. Еиҳарак ари зызку ахәыҷқәа аԥышәарақәа разыҟаҵара ауп. Ашколқәа зегьы адезинфекциа рызун. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны ашколқәа рҿаԥхьа еиҿкаауп амедпункт, ашоура шәаны ашколқәа рахь инарышьҭуеит, аклассқәа рҟны аӡәаӡәала итәоуп.
Сынтәа ашкол иалго араион аҟны 128-ҩык ыҟоуп, ақалақь аҟны 45-ҩык аушьҭымҭацәа ҳамоуп", - лҳәеит Арышԥҳа.
Лара иазгәалҭеит араионтә аолимпиада иалахәыз аушьҭымҭацәа рыбжьара алҵшәа бзиақәа змаз шыҟоу, урҭ иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа ирҭалартә еиԥш алшара ҟалап ҳәа агәыӷра шлымоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ахь ихынҳәит: аԥснытәи аушьҭымҭацәа аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит