Аԥсуаа еснагь рынхарҭаҭыԥ алхра даара иацклаԥшуан. Анхарҭаҭыԥ алхраҿы азҿлымҳара ду арҭон адгьыл иаҳа иахьыбарақьаҭыз, иахьчашәырҭаз, ахныҟәгаразы иманшәалаз. Нхарҭаҭыԥс иалырхуамызт адгьыл ахьыҳәазоз аҭыԥқәа, убри инаваргыланы аҭыԥ алԥшаараҿы акырӡа ихадаран аӡыхь, аӡыржәтә ааигәа аҟазаара.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Традициала, аԥсуаа ахьынхоз-иахьынҵуаз ақыҭақәа рҟны акәын. Уаҟа иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп хыхь еиқәаҳаԥхьаӡаз аҷыдарақәа зныԥшуа, анхара-бзазаразы иманшәалаз аҭыԥқәа рҿы зшьапы зҳаз хылҵшьҭрала, жәлала, абиԥарала еизааигәоу реиланхарҭақәа.
Аԥсуаа рынхара иамоуп ахатәы ҷыда ҟазшьақәа. Аҩны ҭагылазароуп ашьац зқәышьшьы саси ԥшәымеи рзы згәашә аарту иҭбаа-ҭыцәу ашҭа. Ашҭа иқәубаауа ахыбрақәа зегьы хадаратәла амҩаду ахь иԥшуеит. Аԥсуа иашҭа иқәгылоуп аԥхынра ашәшьыра ҟазҵо, аҭаацәа зегьы зҵатәоу ҩба-хԥа ҵла.
Аԥсуашҭа ҭзырҭәаауаз ахыбрақәа ирыман дара ирыдҳәалоу, иҷыдоу алексикагьы.
Аԥсуа бызшәаҿы иуԥылоит аҩны (ахыбра) аргылара иадҳәалоу ажәар ҷыда. Убри ажәар шьақәдыргылоит иахьа зхархәара ԥсыҽу ззуҳәар зылшо ажәақәа. Хшыҩзышьҭра раҳҭап ҿырԥштәқәак:
Аҟауар
Аԥсуаа рыҩныргылараҿы ахархәара ҭбаа рыман амҿлых маҭәахәқәа. Убарҭ иреиуан аҟауар. Аҟауар – ари аӷәы ршьшьаны иалырхуаз хыбга маҭәахәуп, аҟауар злыҵуаз аԥсатә, аџьтә ӷәқәа ракәын.
Алартҟа
Аҩныргылараҿы аҟауар здыркуа надаада аҩны ахыб иақәу амҿлых маҭәахәы иахьӡуп алартҟа.
Аварҩа
Ақәацә ихаргьежьны, ақә ылганы иҟарҵоз хыброуп, уи аӡын асы анақәҳалак еиламҳарц азы адәахьала иӷәӷәоу аҵәҩанқәа, мамзаргьы ашьаҟақәа адҵаны идырӷәӷәон. Убарҭ ашьаҟақәа ирыхьӡын аварҩа.
Аӡарҵәи
Ажәа аӡарҵәи иаанагоит "арасамахә аӡа". Ажәытәан аҭырас зқәырҵоз ахыбрақәа хаҳәҵәаҳәла еибаркны, иласкьаганы быцала ишышны, ӡарҵәила еидҿаҳәаланы иҟарҵон.
Аҳаҷашь
Иахьазы аҩнқәа ирымоу ауадақәа руак, азал ҳәа изышьҭоу – асас дахьдыртәо, дахьрыдыркыло асасааирҭа иазынархоуп. Аха ажәытә асасааирҭа иазкны хазы ахыбра дыргылон. Хазы идыргылоз асасааирҭа ахыбра иахьӡын аҳаҷашь.
Ананыра
Иахьа, зегьынџьара акәымзаргьы, аԥсуа нхаҩы иашҭа иқәубаауеит акыр имаҭәахәыз, ихы иаирхәо ауардын. Убри ауардын ахьыҵадыргылоз ахыбра ҷыда иахьӡын ананыра.
Ақаруаса
Ақаруа еилыԥхаауа иҟоу аҩеижьԥшшәы змоу хәызмоу хаҳә жәлоуп. Убри ахаҳә жәла ахархәарала ахацәа напҟазацәа идыргылаз аҩнеихагыла иазырҳәауеит "ақаруаса". Ақаруаса зыздыргылоз амалуаа ракәын.
Аҳацаҟьа
Ицыҩцыҩуа, иҵәырҵәыруа иҟоу ахаҳә ду иахьӡуп "аҳацаҟьа". Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аҳацаҟьа аҩныргылараҿы ахархәара аман.
Абашҳа
Аргылараҿы ахархәара зырҭоз хаҳә жәлоуп. Ацәаакыра аднакыломызт, ацәра мариан, иласын. Абри ахаҳә жәла иаҿырԥшны ирҳәон: "Аҩны иргылеит ахаҳә "башҳакы ала", иара убас аӡы злам, иласу маҭәарк рбар ирҳәон: "Ари башҳакӡа иҟоуп".
Абжьында
Акәасқьақәеи амаҵурҭақәеи рыбжьара неигас-ааигас ирыбжьдоу "абжьындақәа" рыхьӡуп (урыс бызшәала "коридор, навес"). Урҭ цхыраагӡа бзиан, уарманшәалон адәахьы умцаӡакәа, ахыбра ушыҵоу аҩнусқәа рҭыԥ рықәҵаразы.
Азақәԥах
Ҿыц идыргылаз аҩны, џьара кылххарак амоурц, аҭӡамц ԥшӡахарацы иаҿыкәдыршо иашьҭоуп "азақәԥах" (урысшәала "плинтус").
Акыӷәра
Ажәытәан, анхаҩы изгылаз аԥацхақәа, аганҩнқәа, ананырақәа уҳәа рҿы, ашьҭахьшәа уаҩы ибла иахьыҵамшәашаз иаҿаԥыршьуан ашылаҭра, аишәақәа, ачуанқәа убас реиԥш иҟоу ауаҩы ихы иаирхәо амаҭәарқәа рыԥхьакырҭас ахархәара змаз ахыбра маҷ "акыӷәра" ҳәа изышьҭаз (урыс бызшәала иуҳәозар "чулан").
Ахыбрақәа рыргылара иадҳәалоу ажәар ҷыда ҭбаауп, урҭ рахьтә хәҭа хәыҷык ауп абраҟа иззааҭгылоу.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.
Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.
Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.
Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.
Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.
Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Шьыжь шәаԥшь шьыбжьаанӡа, хәылԥ шәаԥшь жәаха-жәымш": аԥсуа згәаҭарақәак ирызкны
Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.
Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.
Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:
Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Хәыҷгьы-дугьы рныҳәа: Аҟәа имҩаԥысит аиндаҭлара "Swim Sukhum"
Қәираиа Шәқәырча еиҿкаахо афестиваль азы: аԥсыӡ ахьырԥшыга аԥсы ҭамзароуп
"Араион ахада иҟаиҵаз адҵа инақәыршәаны аџьармыкьа акәша-мыкәша еиҿкааз ахәҳаахәҭра аанкылатәын. Араион ахадара, амилициа аузуҩцәа, асанитартә маҵзура аусзуҩцәа зегьы ҳаицны знык-ҩынтә ҳнеит. Ақыҭаҟнытә иаарго рыҭитә зегьы адәахьы ирҭиуан, аџьармыкьа аҩныҵаҟа аӡәгьы днеиӡомызт, абри уадаҩраны иҟан. Зегьы еиқәҷаб иҟоуп ҳәа сызҳәом, аха аҭагылаазаашьа уажәы хар амам. Ауаа идеилыркаан, адәыхьы афатә ргыланы аҭира шиашам. Адәқьанқәа змаз уахь иҩналеит, егьырҭ аџьармыкьа аҩныҵҟахь инаган", - еиҭеиҳәеит Аҩӡба.
Аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.


Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Жәлар рдоуҳатә ԥсҭазаараҿы ажәаԥҟақәа аҭыԥ хатәра ааныркылоит. Ажәытә аамҭақәа раахыс урҭ рҿы цәыкәбар-цәыкәбарҵас рҽеиздыркәкәон ахшыҩҵак лыԥшаахқәа, нас урҭ ԥсаатәҵас иԥыруашәа, абиԥарак рахьынтә даҽа абиԥарак ирымадахон.
Ажәаԥҟақәа аҟәыӷара, исахьарку аԥсуа ажәа, аҟазара ду иадыргоуп. Ирацәоуп рзуҳәар алшоит иганрацәалатәу аԥсҭазаараҿы, ацәгьеи абзиеи реилыргараҿы ухы шымҩаԥугаша, умҩақәызҵаша, ишиашоу абжьгара-лабжьаратә ҵакы зныԥшуа ажәаԥҟақәа. Ҳрызхьаԥшып урҭ.
Атәым хьурӡ иазыԥшуа – ихатә чуан ҷышәхом. Атәым мал иашьҭоу, зхала ак ҟазҵар, ак аазрыхырц зҭахым, ихатәы ҳәа акгьы иоуӡом, еснагь ауаа рнапы данԥшылалоит. Убри ҳаҵанаҳәоит иаагоу ажәаԥҟа.
Аамҭа иунаҭаз ахәра аамҭа иарӷьоит. Аамҭа бааԥсык азы узықәшәаз арыцҳара, азалымдара, агәаҟра ухазыршҭуа даҽа аамҭа бзиак уақәшәар, узынҟьа-узынԥаз зегьы ухашҭыр ауеит. Аамҭа иунаҭаз ахәра, аамҭа иарӷьоит рҳәоит, агәкажьра аҭахым.
Уаб дуапцәҳәызаргьы, уара ууапхәылдаз. Ауаҩы иани иаби уиаҟара инагамзаргьы, унеишь-уааишь ҳәа рарымҳәозаргьы, иара урҭ раҵкыс деиӷьхароуп. Даҽакала иуҳәозар, ахшара рани раби раҵкыс еиӷьхар шахәҭоу аныԥшуеит ажәаԥҟа.
Уаб иҩыза данӷарха, маҵуҩыс думган. Ууа-уҭахы дӷархар, уигәҭамсын, ихәҭам ала уизымныҟәан, кыр улшозар – уицхраа, акәымзар, уиԥырхагамхан.
Уҭаҷкәым ураҵәаанӡа иззураҵәо уазхәыц. Ауаҩы уанизыҵҟьа, дзыхурҟьо, узизыҵҟьо удыруазароуп.
Ауаҩы уаниацәҳауа, дызлаунышәаша аҭыԥ ныжь. Угәааны ауаҩы иуҿашәо зегьы иоумҳәан, ахаан азы шәыгәқәа еицәыхьшәашәартә еиԥш уимацәажәан. Маҷк иадамхаргьы акы ианаужьроуп.
Аӡәы итәы иашьҭалаз иара итәы шатәхоит. Иутәым, уџьабаа здым, уус злам уашьҭалар, аиакәым уақәшәар алшоит.
Аӡәы ихан аҵкыс уара уқәацә. Аӡәы итәы иагьа ибзиазаргьы, ухатәы (ишыҟазаалакгьы) уара узы еиҳа еиӷьуп, игьамоуп.
Еиҭоумҳаз аҵла аԥҟара мариоуп. Ауаҩы аџьабаа здимбалаз, иимааӡаз-иимыхьчаз агәыбылра изадӡам, иахьлакгьы усс икӡам.
Уаԥхьа икаҳауа уихымыччан. Уаԥхьа арыцҳара иақәшәо уихымыччан, уи арыцҳара мышкы зны уаргьы уаниар алшоит.
Аӡәы уиазҵаа, аха ухатәы дыр. Аӡәгьы уиазҵаароуп, аха ухатә гәаанагарагьы умазароуп ҳәа ҳабжьнагоит жәлар ражәаԥҟа.
Изоуҳәо змаҳауа, уажәабжьгьы иаҭәоумшьан. Иуҳәо ззеилымкаауа, ихазымҵо, иазыӡырҩырцгьы зынӡа згәы иҭам уажәабжь имаумдан, ухы иҵаумҵан.
Бжьынтәы ишәаны знык иԥҟа. Иарбанзаалакгьы узлаго аус зны цқьа уазхәыцны, ишәа-иза напы ауркыроуп. Аԥсшәаҿы аԥшәмара аанызкылахьоу абри ажәаԥҟа шьахә аурысшәаҿы иҟоу ажәаԥҟа "Семь раз отмерь, один раз отрежь" иашьашәалоуп.
Ҵаҟатәи абӷьы анкашәо хыхьтәи ахымччароуп. Уаԥхьа ацәгьара, агәаҟра иақәшәо узимыцхрааргьы, уиԥырхагамхан, уихымыччан. Иудыруаз, агәаҟра-ацәгьара зегьы ирзеиԥшуп.
Абзиа иацлабыз мышкы ибеит. Ауаҩ ҟәыш, ауаҩ бзиа уиҿыԥшыр, абзиарахь укылнагоит.
Адагәара акәым ишәарҭоу – аҽырдагәароуп. Ауаҩы изымдыруа азы, илымшо азы акгьы узиаҳәом, аха идыруаны, имч ақәхоны иҟаимҵар ауп ихәарҭам. Убри аҩыза аҭагылазаашьа иарҿиеит зеиуахк аагоу ажәаԥҟа: "Адагәара акәым ишәарҭоу - аҽырдагәароуп".
Аҟәџьал иҭоу амҳаҵә иадыруеит. Унапы злаку аус закәу, изеиԥшроу уара ишудыруа даҽаӡәы издырӡом, мамзаргьы иузааигәоу, иахьеи-уахеи узцу, узыдҳәалоу ауаҩы игәаҭа зеиԥшроу уара еиҳа ибзианы иудыруеит аанагоит.
Маӡала ицҳауа ала зегь реиҳа ишәарҭоуп. Угха уҿаҟны иуазҳәо, згәы иҭоу уцәызымӡо иеиҳа акгьы мҳәаӡакәа, угәуҽанӡамкәа, маӡала ацәгьа узиурц иушьҭоу дшәарҭоуп ҳәа ҳгәы ҳҽаннаҵоит ари ажәаԥҟа.
Алуҵәҟьагьы хаҳәуп, аха аҵәымаӷ ахәлашәар, ицагәуеит. Ауаҩы иага илшозаргьы, иага дыӷәӷәазаргьы, имч змырхо данақәшәалак, акгьы изыҟаҵом.
Мышныҟәа ахьуҭаху, хымш умҩаныфа шьҭых. Агәҽанызаара еснагь ибзиоуп, иумыхәозар иуԥырхагам. Амҩа уанықәло ибзианы уҽеиқәуршәароуп. Иҟалоит уусқәа зегьы уара ишуҭаху, уара ушрызхәыцуа иҟамлар.
Анышь иақәымтәац ажәҩа изаҵшьуам. Узышьцылам, зтәы узымдыруа аус акгьы узалхуам, уи атәы цқьа иуҵаанӡа, уи аҿы аԥышәа уоуаанӡа.
Аԥсы абзиа ихҳәаа, ма акгьы ихумҳәаан. Аԥсы иныӡбара ԥхашьароуп, иузҳәозар, абзиа ихҳәаа. Ианамуӡа, зынӡагьы уихымцәажәан.
Аҳаҭхәыжә иҭоу умбакәа уахымыччан. Ауаҩы илоу умбакәа, дзакәу еилымкаакәа хыхь-хыхьла ихә умшьан ҳәа ҳабжьнагоит ажәаԥҟа.
Аҩыза дыԥшаа амҩа уанылаанӡа, агәыла – аҩны ургылаанӡа. Аҩыза бзиа уџьабаа ирмариоит, умҩа хара иркьаҿуеит, угәаҟра, угәырҩа ухаиршҭуеит – иуцеиҩишоит. Иара убас, ҭынч унхарц-унҵырц уҭахызар, нхарҭас иалухыз аҭыԥ аҿы гәылацәас иуоуа цқьа еилукаароуп. Уи акырӡа аҵанакуеит. "Не купи двора, а купи соседа" - аҳәоит аԥсуа жәаԥҟа иашьашәалоу аурыс жәаԥҟагьы.
Ашхырцәаӷьҭра унапы ҭумшьын. Ишәарҭоу аус уҽалаумгалан, напы аумыркын, ухы ҭаумырхан аанагоит ҳәа иҳалабжьоит жәлар ражәаԥҟа.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
"Ажәытәӡа зны, абыржәы Риҵа газго иахьҭажьу, иҟан ақыҭа. Аԥшысба ҳәа изышьҭаз ажәла мацара акәын уа инхоз. Изларҳәоз ала, урҭ уаа ԥагьақәан, дара иреиуамыз дызусҭзаалакь аӡә дрыларыжьломызт. Уахык зны харатә иаауаз ҭаҳмадак абри ақыҭа даланагалеит. Амла дакуан, дааԥса дыҟан, иҭахын џьара днымҩахыҵырц, аха дахьнеилакгьы, "Бзиала уаабеит!" аҭыԥаны, "Узлааз удыруазар, убри амҩа уқәланы уахьааз уца!" ҳәа иаҳауан. "Ԥсыуак идгьыл аҿы иҟамлац, амҩасҩы днармышьҭуа, амла иакыз акы дадмырцҳауа!" дхәыцуан аҭаҳмада. Ақыҭа агәҭаны хаҳәы еиқәаҵәа дук кажьын, абри ахаҳә даақәгылан, дшәиит: "Ауаҩра зцәыӡыз рынасыԥ абри ахаҳә еиԥш еиқәаҵәахааит, рҭыӡҭыԥқәа рҿгьы аӡы ҩеиааит!" ҳәа. Абасоуп Риҵа шыҟалаз ҳәа рҳәоит. Уи ақыҭаҿы инхоз, аҭаҳмада дыздызкылаз, ԥҳәысеибак лыҷкәыни лареи рыда, уи ақыҭа зегьы аӡиа аҵахь ицеит" (Б. Шьынқәба. "Ахьырҵәаҵәа", 1990.)
Ари аҳәамҭа ала иубоит зыуаҩра зцәыӡыз ауаа рынасыԥ шеиқәаҵәахазгьы. Аԥсуаа ирымоуп ажәаԥҟа "Амал уцәыӡыр, ҿыц иурҳауеит, ауаҩра уцәыӡыр – иузыргьежьӡом" ҳәа. Аԥсуаа иахьыҟазаалакгьы еснагь дара ртрадициатә нормақәа ирықәныҟәоит. Ауаҩы ихымҩаԥгашьатә кодқәа рыла ишьақәгылоит иара итрадициатә культурагьы. Еснагь иҟоуп ҩ-ганк: ацәгьеи абзиеи, иҟауҵар иҟалои иҟамлои. Иҟауҵар иҟамло аилагара иахылҿиаауеит иҽеим ахҭысқәа.
Еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ухы шымҩаԥугаша аԥҟарақәа ыҟоуп. Иаҳҳәап, сасра иҟоу ихы шымҩаԥиго инаркны, аԥсраҿы ма ачараҿы рхымҩаԥгашьа ахатә ҵасқәа шамоу еиԥш, еиуеиԥшым аԥсабаратә ҭыԥқәа рҿы аныҟәарақәагьы ахатә ԥҟарақәа амоуп.
Ашьха аԥсуа изы Ацқьаҭыԥ ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи зырҵабыргуа иреиуоуп ҳныхақәа, урҭ зегьы ашьха иаԥнуп. Аԥсны шьхатәылоуп, аԥсуаа ашьхауаа иреиуоуп. Убри инамаданы ирацәоуп ашьха иадҳәалоу аҵасқәеи ақьабзқәеи, анцәахәқәеи.
Ашьха ихало ауаҩы дазыҟаҵазароуп. Абжьааԥны гәыԥ-гәыԥлоуп ишныҟәо, ашьха атәы здыруа аиҳабы дрыцны. Ашьха иҟоу еснагь зегьы дырзыхиазароуп, уаҟа лассы-лассы аҳауа аҽеиҭанакуеит, амш еилгаӡа ишыҟоу акәымкәа, иаалырҟьаны идыдымацәысыр ауеит, анаҟә хылоит. Анаҟә анхылалак, умҩа иацумҵар, уҽумырҵысыр еиҳа еиӷьуп, ишакәым ушьапы лаҿаургыр, улалҟьа уцар ауеит. Ахыхьчаратә ԥҟарақәа рыдагьы иҟоуп зеилагара ҟамло ахымҩаԥгашьатә нормақәа. Ауаҩы ихымҩаԥгашьеи ишәарҭадареи еицуп, акы аилагара иҽеим аҵыхәтәахьы унанагар алшоит.
Ашьха иҟоу дарбанызаалак иажәа дацклаԥшуазароуп: абжьы ардура, агәамҵра, ацәҳара ҟалаӡом. Уажәа мацарагьы акәым, ухы-угәы иҭоу ухәыцрақәагьы цқьазароуп. Иазгәаҭатәуп, иара аԥсабара ашәарҭадаратә ԥҟарақәа рылагьы абжьы рдура, аҿыҭра ашьхараҿы ишыҟамло, избанзар уатәи аҳауатә ҭагылазаашьа хазуп, абжьырдура "дгьылҵысрак" иаҩызахар ауеит, абахәра ахаҳә аҿыбгар алшоит.
Ихадароуп иара убас аҽхымтра. Ашьха ицқьоу ҭыԥны ишыԥхьаӡоу ала, уатәи аӡыхьқәагьы цқьоуп, уҽеилыхны аӡы уҭалар ҟалаӡом. Издыруа маҷуп, аха ари ахымҩаԥгашьатә ԥҟарагьы ахатә шәарҭадара аҵоуп. Аҵарауаа ишазгәарҭо ала, ашьхараҿы амра ашышьа хазуп, иаҳа ицоуп. Уҽырҟьантазны уатәи амра уаҵагылар, уцәа былуеит, ачымазара узнарҵысуеит. Ашьха иныҟәо аиҳабацәа иазгәарҭоит ашьха чымазара шыҟоугьы.
Ахысразгьы ашьхараҿы ахатәы ԥҟарақәа ыҟоуп. Шәарыцара иҭыҵуа дахьышәарыцо аҭыԥқәа идыруеит, ашәарах ишьуазаргьы, избеит ҳәа зегьы ишьуам. Уимоу, ашәарыцаҩ ҟаза иакәымзар, абџьар ҽаӡәы идыркуам, избанзар ашьхараҿы гәыԥ-гәыԥла ауаа ахьылоу, абнара иаҵәахуа ианыҟоу, ишакәым иҭҟьаз ахымҩас машәырла аӡәы дашьыргьы ауеит.
Ашьхараҿы арыжәтә џьбара ажәра зынӡаск иҟалаӡом. Рыжәтәс уаҟа рхы иадырхәо ахарҵәыӡҩеи ацхаӡҩеи заҵәык роуп. Ацха уашьӡом ҳәа згәы иаанаго ыҟазар, урҭгьы ргәы иажьоит, ацхагьы уашьыр ауеит иурмыцхәыр. Ижәны иҟоу ауаҩы ихымҩаԥгашьагьы ицәажәашьагьы аҽеиҭанакуеит, иныҟәашәагьы еиланагоит (ашьхараҿы ушьапы ахьургыло убозароуп!), иакәым инарҟаҵар ауеит азы ашьхараҿы уи зынӡаск иҽацәхьеикыр еиӷьуп.
Абарҭқәа рнаҩсгьы иҟалаӡом иара убас ашьхараҿы ашәаҳәара, акәашара. Ашьха иҟаз ашәарыцацәа ашәаҳәара ианалагоз, рышәарыцарҭа ҭыԥ иҭыҵны акыр ианыласкьалак акәын, мамзаргьы лбаа ианыҟаз, ахалара ианалагоз.
Абарҭ ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа ашәарҭадаратә ԥҟарақәа инарываргыланы зегьы ирдыруазар ахәҭоуп, урҭ аԥҟарақәа рыларҵәалатәуп ԥсшьара иаауа, ҳаԥсабара алеишәа ззымдыруа ауаагьы.
Ажәа Нарцәы ахархәара ахьамоу аԥсуа бызшәаҿы акыр ирацәоуп: "Инарцәымҩа дықәлеит", "Нарцәы шәыԥсқәа еиқәшәааит", "Нарцәы гыларҭас иоуааит", "Унарцәымҩа лашазааит", "Анарцә тәарҭас-гыларҭас Анцәа иуиҭааит", "Аарцәы илоуҵаз Нарцәы иуԥылоит" уҳәа. Нас изакәызеи Нарцәы аԥсуа жәлар реилкаараҿы?
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Ауаҩы иԥсы анҭоу дызқәу ари адунеи аамҭалоуп, даныԥслак иԥсы ахьнанагоу наунагӡоуп. Ауаҩы ицәа-ижьы аамҭала акәзар ишыҟоу, иԥсы ԥсра ақәӡам. Аԥсуаа ҳҟны ҩ-дунеик рыҟазаара агәра ргоит, убри инадҳәаланы ауаҩы даныԥслак ирҳәоит "идунеи иԥсахит", дунеик аҿынтә даҽа дунеик ахь диасит. Аԥсуаа рдунеитә хәыцрақәа рҟны урҭ аҩ-дунеик ирыхьӡуп Нарцәи Аарцәи. Ауаҩы даныԥслак ицәа, ижьы, ибаҩ ари адунеи аҿы иааныжьны, иԥсы ихыҵны иахьцо аҭыԥ Нарцәы ҳәа азырҳәоит.
Абзацәеи аԥсцәеи рдунеи ӡиасуп еиҟәызыҭхо, уи аӡиас ихуп ацҳа - Нарцәыцҳа. Ауаҩы данԥслак иԥсы нырцәи аарцәи адунеиқәа ирыбжьоу аӡиас ихыу ацҳа иқәымсыкәа Нарцәы изнеиӡом. Имариаӡам Нарцәыцҳа ақәсра, џьаҳаным ицои џьанаҭ ицои еилнаргоит, арахәыц еиԥш ипоуп. Зыԥсы анҭаз цәгьарамзар бзиа ҟазымҵоз ауаа, иага рҽыршәаргьы рыԥсқәа уи ацҳа изықәсуам, "нарцәы инарышьҭуам", иалыҩрны џьаҳаным иҭаҳауеит. Нарцәыцҳа ԥынгылада иқәсуеит цәгьара ҟазымҵаз, қьиарала зыԥсҭазаара мҩасыз, гәнаҳара здым зегьы рыԥсқәа. Урҭ џьанаҭ гыларҭас ироуеит.
Аҵарауаҩ Цира Габниа "Аԥсуа ҵасқәеи ақьабзқәеи ирызкуи ирымҩаԥгашьоуи рзы згәаҭарақәак" ҳәа хьӡыс измоу лыстатиақәа рцикл аҿы илыҩуеит: "Анышә иамардаз роуп зыԥсы Нарцәы инеиуа. Ацәеи-жьи еимадатәуп ҳәа аԥсуаа ирыԥхьаӡоит. Убри азы аҩны имԥсыз, амҩан иҭахаз, аӡы иагаз, ахра иалҟьаз рзы иҟарҵоит "аԥсы аагара", "аԥсы аҭгара" захьӡу аритуал. Усҟан иԥсыз иԥсы арахәыц иқәҵаны иааргоит ицәеи- ижьи анышә иарҭаанӡа еимардарц азы".
Нарцәы иадҳәаланы акыр иҟазшьарбагоуп ауаҩы даныԥслак имҩаԥыргоз ақьабзқәа руак. Академик Валентин Асҭамыр-иԥа Кәаӷәаниа иусумҭа "Аԥсуаа рҿаԥыц поезиа аиҿартәышьа" аҿы абас иҩуеит: "Аԥсы уаҵәы дыржраны уахеиԥш, дызҷаԥшьоз ажьрацәара иаҵанакуаз ракәын. Аҭынхацәа, аиашьара, ажәлар аныԥхьатәалак, асааҭ жәаҩа, акы-ҽеи, аԥсы иҟны инеины аӷәеидчаԥала дықәырҵон ирҽеиразы – дыдрыцқьон, иԥаҵа рсон, дыркәабон. Аԥсы дыԥҳәысзар, аԥҳәыс дылкәабон, дхаҵазар – ахаҵа. Аԥсы данеиларҳәалак имаҭәа-иҩыҭәа, икәыба лырҽеиуан аиаҳәшьа (аҭаца). Аиаҳәшьа (аҭаца) димамзар, иԥҳәыс иҟалҵар акәын. Иԥҳәыс дыԥсхьазар, иҭаца иналыгӡон ари аритуал.
Аԥсы аҩны дыҩныргаанӡа дызқәыркәабаз аӷәеидчаԥала аҩны иҟазар акәын. Анышә данамардалак, аӡы ахьиасуа – кәараз, ӡыӷӷараз инаган цҳас ихырҵон, ауаа ықәсларц. Убри заҟа иқәныҟәоз иара изыҳәан исабаԥуп ҳәа ирыԥхьаӡон".
Амифологиатә дунеихәаԥшраҿы ацҳа нарцәи аарцәи еимаздо маҭәаруп. Ишдыру еиԥш, наџьнатә аахыс ацҳақәа хырҵон аӡиасқәа, акәарақәа, аҩхаақәа, аиасра ма ахыԥара ахьаҭахыз аҭыԥқәа рҿы. Ацҳаҿы ауп аԥсуа миф хаҿсахьа, аӡқәа рынцәахәы Ӡыӡлан ауаа дахьырзышәарыцоз. Лара дамоуп ҳәа ахьырыԥхьаӡоз аҭыԥ ауаа ҿырҳасҭас иҟарҵомызт, уаантә аӡы рыжәуамызт, еиҳараӡак уахынла уахь анеира рҽацәырыхьчон.
Иара убас, аԥсуа хаҵа иԥсҭазаараҿы шаҟа инапала, ихатә џьала ацҳақәа рацәаны ихиҵо аҟара иԥсҭазаара иқәманшәалахоит, идунеи аниԥсахлак инарцәымҩа данықәло ихәоит, џьанаҭ анеира иацхраауеит ҳәа иԥхьаӡан. Ацҳахҵара иазҟазаз ауаҩы дымшуп, имшьҭа бзиоуп ҳәа пату иқәын, ахаҵгылара иман.
Ауаа реинраалара, рыбжьацәажәара иазыманшәалоу ауаҩ ҟәыш изы ирҳәоит, "уи дыцҳаны дҳамоуп". Убасгьы иазгәаҭатәуп "Ацҳа ақәсра иацәаашьаз, даҵнагеит", "Ацҳа ақәсышьа ззымдырыз, даҵнагоит", "Ацҳа арра иацәаашьаз, даҵнагоит" реиԥш иҟоу аԥсуа жәаԥҟа авариантқәа иҳаилдыркаауеит иаашьаны аус мариа ҟазымҵаз ауаҩы ихҟьаны уи "аус мариа" еиҳа ицәгьаз аусқәа шахылҿиаауа.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.
Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:
"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".
Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.
Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.
Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.
Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:
"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".
Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.
А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…
Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:
Лыбла аҭышамшамра
Иаҳагьы иҭыԥхо,
Уи дрыцҳашьан амра
Ицоит илхаԥхо!
(Б. Шьынқәба)
Уа амра игыло бадыскылоит,
Амраҿ – адунеи лашоит,
Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,
Изури, бзиа бызбоит.
(Платон Бебиа)
Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,
Нас саангылеит сымҵысуа,
Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,
Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.
(А. Аџьынџьал)
Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Аԥсаӡ архиара аԥсуаа рҟны иалагеижьҭеи рацәакгьы ҵуам. 60-70 шықәса зхыҵуа ауаа уи шдырхиоз ргәалашәозар, урҭ иреиҳабацәоу "ашықәс ҿыц ҳәа ҳара иазгәаҳҭоз ажьырныҳәа ауп, уигь аԥсаӡ ҳаргылон ҳәа ҳгәалашәом" рҳәоит. Аԥсаӡ аԥсуаа рдунеихәаԥшышьаҿы зымшьҭа бзиам аҵлақәа рахь ирыдыркылоит. Иара ԥҳәыс ҵлоуп ҳәа иахьыршьо аҟынтәи, аҩнаҭа ааигәара азҳара иалагар, ахацәа ирҧырхагахоит, аҩнаҭа ахацәа рҟынтәи иҭанарцәуеит ҳәа иқәыргон. Аха иара убри аангьы џьанаҭ ҵлоуп ҳәа иԥхьаӡаны анышәынҭрақәа рҿы еиҭарҳауан – уи еснагьтәи аиаҵәара, ашәҭра ԥсраӡра зқәым акы акәны иахәаԥшуан.
Адунеитә культураҟны аԥсаӡ амахәқәа еиуеиԥшым аритуалқәа рымҩаҧгараҿы рхы иадырхәон, ақьабзтә ҵла ҳәа ахьыӡгьы аман ишьақәгылеит (обрядовое деревце). Аҵла ахаҭа х-дунеик еимаздо сахьаны иаарԥшуп: ахықәцә – ижәҩантәу, амахәқәа – идгьылтәу, адацқәа – адгьыл аҵаҟатәи. Абрантәи иара асемантикатә ҵакгьы аҽашоит. Аԥсаӡ акәзар, ҳара иаҳтәуи иаҳтәыми адунеиқәа рҳәааҿы игылоу ҵланы иҧхьаӡоуп. Ақьырсианраҿы иара аџьар иадыркылоит.
Аԥсуаа рҿы аҧхьаӡа аҧсаӡ дырхио ианалага, уи ашықәс ҿыц ирзаанагаша раарыхра абеиара иадырганы еиуеиԥшым ашәырхкқәа, ачакәаҳа иалхны иҟаҵаз амра, амза рсахьақәа, ацәашьқәа аларгыланы иҟарҵон. Хымԥада ашықәс ҿыц аухазгьы акы ашьа карҭәон. Ԥақәашь ақыҭан инхо Адлеиба-Ҷаҭанаа Ламара илгәалашәоит даныхәыҷыз лани ланду аԥсаӡ шрыздырхиоз.
"Сара ишысгәалашәо ала, Ашықәс ҿыц ныҳәа дуун зегьы рзы. Уаҵәы ныҳәаны уаха ҳаб дцаны аԥсаӡ ҳзааигон. Ҳара ҳааԥшаанӡа ҳан илырхион илымаз ала: аџьынџьыхәа, алаҳарҩа, амандаринақәа, ахаа-мыхаақәа рыла. Нас усҟан уажә еиԥш арлашагақәа абаҟаз, ацәашь хәыҷқәа ҟаҵаны иаҳаркуан. Саб есышықәса акы имшьыр иуамызт, аӡыс ҿа ишьуан, аҩ ҿа иҭаҭәаны имаз ықәиргылон, аҩ ҿа ала дныҳәон", — ҳәа ҳзеиҭалҳәеит лара.
Иазгәаҭатәуп Ашықәс ҿыц жәытәла ианазгәарҭоз анхацәа аарыхра ианалагоз аамҭазы, арахәгьы ашьха ианкарцоз, аԥсабара зегьы анҿыхоз аамҭазы шакәыз. Иарбанзаалак аныҳәа иҷыдоу мшны ишыҟоу ала, амышшьара еиԥшны иршьон Ашықәс ҿыц аныҳәагьы. Иарбанзаалак уск ҟарҵомызт, иааҟарҵоз зегьы аҧсабаратә мчқәа ргәы аҟаҵара иазкын. Иҟан аамҭақәа аԥсаӡ ахаҭыԥан аиаҵәара еснагь изцыз даҽа ҵлак андырхиозгьы. Џьоукы аԥсаӡ аҩныҟа аҩнагалара рҭахымызт рыхдырраҿы иҟаз уи амышьҭа иацәшәаны, даҽа џьоукы аԥшаара, аагара рцәыцәгьан, иҟан акоммерциатә гангьы – аахәара аныуадаҩыз.
Убас ҳара даҽа ҳинформантк ишаҳзеиҭалҳәаз ала, лара даныхәыҷыз адаԥа, ма амимоза-ҵлагьы дырхиалон: "Ҳандуи, ҳани, ҳаби адаԥ ҳаздыргылон. Уи саргьы сахаануп. Адаԥ аҟны иаҿарҵон аҵәа, аконфеҭ, апечениа. Ақьаадқәа ԥыҟҟаны иакәдыршон, амандаринагь арҭон. Амимоза зыргылозгьы дыҟан. Урҭ зегьы ҳара еилаҳкаауа ҳаналага аԥсаӡҵәҟьа ҳаргыло ҳалагеит. Асааҭ жәаҩа аныҟалалак ҳандуи ҳани астол дырхион: абысҭа руан, акәты ршьуан, ачашәқәа ҟарҵон, усҟан уиаҟарақәа ачысқәа рыздырӡомызт (ачарӡхаақәа) хкы-хкыла. Асааҭ жәаҩа аныҟалалак ахысра иалагон, аԥсаӡ ҳакәшон, ҳкәашон, ҳахәмаруан. Нас агәылацәа ааиуан, шьыжьынӡа убас иҳаршон, Ашықәс ҿыц ҳаԥылон", — ҳәа еиҭалҳәоит Џьгьарда ақыҭа инхо Динара Џьопуа.
Иҳәатәуп даҽакгьы: ишдыру еиԥш Ашықәс ҿыц аныҳәа иацуп аԥсаӡ архиара адагьы ашәҵатәы ҧшӡақәа рыла ауаҩы иҽырхиарагьы. Иахьа еиуеиԥшым ашәҵатәы блахкыгақәа рӡахуеит. Аханатә аҧыжәара змаз еиуеиԥшым аԥстәқәа рсахьа аазырԥшуа амаҭәақәа рышәҵара акәын, иара убас амч лашьцақәа: аџьныш, аҭакәажә омага, аҩсҭаа тәыҩа хаха аазырҧшуаз ацәамаҭәала рҽеибырҭон. Избанзар аамҭақәа анеилысуазы еиуеиԥшым амч лашьцақәа иаҳа ирацәаны ианцәырҵуа мшуп ҳәа иԥхьаӡан.
"Сара сан ибзианы дӡахуан, дықәҵон. Ашықәс ҿыц ааирагьы ҳгәы хыҭхыҭуа ҳзазыԥшыз ҳан амаҭәа ҿыцгьы шаҳзылӡахуаз ҳдыруан азоуп. Есышықәса ҿыц маҭәак ҳзылӡахуан еиуеиԥшымкәа иҟаз", — ҳәа ҳалҳәеит Ламара Адлеиба-Ҷаҭанаа.
Аԥсуаа Ашықәс ҿыцазтәи разнеишьа иара аԥсаӡ аҵакы аҽшашо еиԥш ҩбаны иршоит: акы гәырӷьарала, барақьаҭрала иҭәы, иԥха аԥылара – аԥсаӡ аҿы ихыршьуаз ашәырқәагьы аарыхра абарақьаҭхара символра шазнауа еиԥш, егьи – амч лашьцақәа рҟынтәи ахыхьчара. Ари аҵыхәтәантәи азы аԥсуаа разгәаҭарақәа рыла убас ирымоуп, аԥсаӡ аҩны ианыҩнаргало аҩымсаг ҿыцгьы ацыҩнаргалоит. Аԥсаӡ ашәхымс иахыргаанӡагьы аҳәымсаг ашәхымс аԥхьа икадыршәуан амышьҭа цәгьа аҿаҟәарц азы.
Аԥсаӡ андәылырго акәзар, ажәытә ҩымсаг ала иалаԥссаны адәахьы иацдәылганы, аҩны азааигәара акәым, хара инаскьаган иҟарҵон. Абасалагьы аԥсуа иҩны ҩ-ҩымсагк еснагь иҟоуп ҳәагьы рҳәон, акы аҩынтәи, егьи адәахьтәи – ажәытә адәахьы иаанхоит, аҿыц – аҩны.
Аамҭа цацыҧхьаӡа аԥсаӡ иаҳа-иаҳа изырҧшӡо, еиуеиԥшым ахәмарга хкқәа аԥырҵо иалагеит. Аԥхьатәи ахәмаргақәа уаанӡа ихыршьуаз ашәырқәа рсахьақәа аманы иҟазҭгьы, иахьатәиқәа аельфқәеи, Асҭыԥҳаи, Аҵаа Бабадуи инадыркны зқьыхкы сахьахкыла иҩычоуп, лашарбагала икәыршоуп, алакә ссирҵәҟьа ацәаҩа ахоуп. Ҳаамҭа алахтреи лашаралеи иаҳа ишҭәу убоит. Макьанагьы егьахк ҳбара ҳаҟоуп. Ҽаанԥшӡала инеиша!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Гәныҳәа – ашықәсҿыцазтәи шьыжьхьа
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
"Аамҭа ахәы ауҭароуп" ҳәа рыҧхьаӡоит аҧсуаа. Убри инамаданы аӡын ааиаанӡа, рҽаҩра зегьы ҭагаланы ианалгалакь: ршәырқәа, рымхы, руҭра уҳәа, рырахә ашьхантәи ианылбаахьо, рымҿы андырхиалак, рҩы анҭарҭәалак ашьҭахь, аҩы иаҵырхыз ажьаӷь уатка аҧатлыка иҭаҭәаны цахак, ма қьаадк накәыршаны амаҵурҭа акәакь инхыршьуеит. Иаҳа ииашан иуҳәозар, ажәытә кныхны, аҿыц хыршьуеит.
Ҭагалан беиоуп адгьылқәаарыхра иадҳәалоу аныҳәақәа рыла. Аҧсуа жәлар рамзар аҟны арҭ аныҳәарақәа рцикл хыркәшахоит "Аамҭахә" ("аамҭа ахәы"), мамзаргьы "Сынтәа ҳазмадоу" ҳәа ахьыӡшьара змоу аныҳәарала.
"Жәытәнатәаахыс иҟарҵоит ари, ажәытәқәа иҟарҵон: аурахаҳара ҳәа, ашықәс дууӡӡа, ҭагалара ианаамҭоу, аџьықәреи оума, ажь оума, зегьы нҭаргалалагьы, ҭаҳцәашәала илатәаны, икнарҳаз аԥаҭлыка кнырхон", — ҳәа ҳзеиҭалҳәеит Дәрыҧшь ақыҭанхаҩ 73 шықәса ирҭагылоу Мери Жьиҧҳа.
Иазгәаҭатәуп, Мери лхаҭа ақыҭаҿы ныҳәаҩыс далхны дшыҟоу. Лара лҭаацәараҿы ари аншьҭрала лнапы ианылаз усуп – уи лан, ланду, ланду лангьы ныҳәаҩцәан.
Есышықәсеиҧш сынтәагьы "Аамҭа алҧха ҳамазааит! Иаҳзыбзиахаратәы, иаҳзыҧшӡахаратәы, арахә-ашәахә, аду, ахәыҷы, ҳазегьы", — ҳәа дныҳәа-ныҧхьаны, Мери амаҵурҭа акәакь аҿы икнаҳау, ҵыҧх уажәааны ихылшьыз аҧатлыка ныкныхны, лҭаацәеи лареи неидтәалоит.
Аҧатлыка аҧсуаа рҿы аҿиара иадҳәалоу нхамҩатә маҭәахәны иҟоуп.
Иаҳгәалаҳаршәап, аҧҳәыс хшара данлоуа аамҭазы уи егьырҭ амаҭәарқәа (ақәаб, адырган) реиҧш, хынтә лхы инакәыхшаны ашас ҳасабла адгьыл ишыҵарҵо.
Аҿиара, абеиара иасимволу аҧатлыка ажьаӷь уаткала издырҭәуа ҳәагьы гәҩарас иҳамоу: акы – ари ҭагалан аамҭа хзыркәшо, аҵыхәтәантәи ҭагалан-ус акоуп, ҩбагьы – шықәсдуӡӡак иахьыхшьугьы иҧхасҭахаӡом, уи аныкнырхуа иалеидтәалоит, иахныҳәоит. (Издыруада ауатка аџьбарарагьы аҩсҭаацәа ҧхьанацозар, иқәнагозар?!)
Аҧаҭлыка ахьыкнарҳауа аҭыҧ – акәакь атәы ҳҳәозар, жәлар разгәаҭарақәа рҿы, ражәаҳәаҿы — аҩны акәындыхәқәа еимаздо акакәны иҟоуп. (Иаагозар, аҭаца акәакь лыкҿаргылара – лҭыҧ лзалхра, лкындыхә лоуит; аҧсы изы акәзар, дыкҿарҵеит рҳәоит – иҭыҧ ылихит, икәакь дырхиоит амаҭәақәа кҿаҵаны.) Даҽа ганкахьала, акәакь ҧхьаӡоуп амч лашьцақәа ирҭыҧны (аҩны ашәхымс, аҧенџьыр реиҧш). Даҽакала иаҳҳәозар, акәакь "аҩнатәи" "тәыми" ирҭыҧтә ҳәаан иҟоуп ("свое", "чужое" пространство- аред.).
Аныҳәара мҩаҧыргоит шәахьеи ҧшьашеи руакы. Арҭ амшқәагьы ныҳәагатә мышқәаны иахьалху ахатә ҵакы амоуп. Ажәлар рҟны ишырҳәо ала, ашәахьеи аҧшьашеи еиҟароу, еиҧшқәоу мшқәоуп, еихыршалоуп. Аҧшьаша аҭаацәаратәи анхамҩатә усқәеи рзы иманшәалоу мшны иҧхьаӡоуп. Ашәахьа – аусқәа зегьы ахы аныркуа, аусура раҧхьатәи мшуп. Ашықәс аҭаацәа иманшәалан ирхыргазар, "Сынтәа ҳазмадоу ҳзыбиахеит" рҳәоит.
"Абаҭылка зыкнарҳауагьы убриоуп: сара сани сандуи есышықәса, ашықәс анаанҵәо ҭагалан, адәахь иҟоу рызегьы анеидаҳкылалак, убас аишәа дырхион, абаҭылка кнырхуан. Афара, ажәра бзианы иҟарҵон, аишәа рҭәны, ҳхәыҷқәа, ҳара, зегьы ҳаилатәаны, убас имҩаҧаҳгоит. Иаанаго убриоуп: абарақьаҭра, гәырҭәыла, хырҭәыла.., аҭаҳцәа зегьы ахьчот ҳәа иҧхьаӡоуп. Акәакь аҟны ашықәс дуӡӡа икнаҳауп. Абарақьаҭра иатәуп, аурахаҳара!" — ҳәа лҳәоит Мери Жьиҧҳа.
Абасала, гәырҭәыла, хырҭәыла аӡын рҽазыҟаҵан иаҧылоит "Сынтәа измадоу" инақәныҳәаны икнырхыз аҧаҭлыка иҭоу ауатка ала. Уи инаҷыдангьы аишәа андырхио акәакәарқәа ржәуеит, арбаӷь ашьа карҭәоит, абысҭа аныруа ашыла ажәи аҿеи еилаҧсаны иҟарҵоит.
Абри аҵыхәтәантәи алкаазар ахәҭоуп! Аџьықәреи ҿыц иҭаргалази уаанӡа ирымази реилаҧсара ажәытәи аҿатәи аамҭақәа (ҵыҧхи сынтәеи) реиқәшәара аанарҧшуеит. Урҭ аамҭатә ҳәаак инахысны еилысуеит.
Анаҩс ари ақьабз амҩаҧгара иацааиуа амчыбжь азы аҧатлыка ажьаӷь уатка ҿыц нҭаҭәаны, аҩнаҭа аҧҳәыс еиҳабы дныҳәа-ныҧхьаны акәакь аҟны ҿыц еиҭаныкналҳауеит.
Абас ихыркәшахоит адгьылқәаарыхратә акалендартә циклгьы. Џьоукы ари ақьабз заа имҩаҧыргоит, даҽа џьоукы иаҳа ихьшәаны – доусы иусқәа дышрылго еиҧш, ианҭышәынтәалалак, аха ихымҧадатәны ашықәс ҿыц аныҳәа ааиаанӡа иахьӡароуп.
Ноиабр мза аӡыни ҭагалани реисара иамзоуп рҳәоит. Ари амзазы ашарҧи ахәылҧ шәаҧшьи ҽынлан еиқәшәоит. Аҵыхқәа заҟа ихьшәашәахо аҟара аӡынрагь ӷәӷәахоит, акәыбрқәа рацәазар, аӡын ҟәандахоит.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Иахьа Аԥсны ашколқәа рҟны аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы геит. Аушьҭымҭацәа рхыԥхьаӡара 1791-ҩык рҟынӡа инаӡоит.Жәеизаҩык медалла иалгеит. Арҵаҩцәа роушьҭымҭацәа ирзеиӷьаршьеит аԥеиԥш лашеи ақәҿиара дуқәеи. Аушьҭымҭацәагьы аганаҿ иаанмхеит, арҵаҩцәа акыршықәсазтәи рааԥсаразы иҭабуп ҳәа рарҳәеит.
Ишаԥу еиԥш, аушьҭымҭацәа ркьаҿ шкәакәақәа рҟны адныҳәаларқәеи азеиӷьшьарақәеи анырҵон. Аҵыхәтәан ажәҩан ахь аԥышҭарчқәа халарҵеит, раԥхьааҟа ирзыԥшу агәырӷьаратә хҭысқәа ирсимволны.
Акоронавирустә пандемиа иахҟьаны Аԥсны аиҳабыра ирыӡбеит хәажәкырамзазы ашколхәыҷқәа зегьы аҵараҟынтә роушьҭра, изаамҭанытәымыз аԥсшьара рыҭаны. Сынтәа аҵарашықәс хыркәшан лаҵарамза 13 рзы. Рашәара 2 рзы аушьҭымҭацәа ҩы-мчыбжьа ҳәа ашкол ахь ихынҳәит, аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵарц. Иалагалаз аԥкрақәа ирыхҟьаны аҵараамҭа иахьагхаз азы, хә-ԥышәарак рхаҭыԥан сынтәа аушьҭымҭацәа иарҭон ҩба: ахатәы бызшәеи алгебреи.
Аԥсны ашколқәа рҿы игеит аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы.
Аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы геит атәыла ашколқәа 153 роушьҭымҭацәа рзы.
Сынтәа ашкол иалгаз ахәыҷқәа рхыԥхьаӡара 1791-ҩык рҟынӡа инаӡоит.
Жәаҩык аушьҭымҭацәа ахьтәы медалқәа роуит, аӡәы - араӡны.
Аҟәатәи ажәабатәи абжьаратә школ аҟны аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы.
Ахәыҷқәа ркьаҿ шкәакәақәа рҿы азеиӷьшьарақәеи адныҳәаларақәеи рыҩуан.
Аушьҭымҭацәа рырҵаҩцәа иҭабуп ҳәа рарҳәеит ирыдырҵаз ааԥсаразы.
Арҵаҩцәагьы ахәыҷқәа ирзеиӷьаршьеит мҩамш иқәларц, раԥхьаҟа иҵегь аҵара дуқәа рҵарц.
Шьҭарнахыс ашкол аушьҭымҭацәа аԥсҭазаара ду ахь ршьаҿа еихыргоит.
2021 шықәсазы аԥснытәи ашколқәа 153 ирылгеит 1975-ҩык аушьҭымҭацәа, урҭ рахьтә ааҩык хьтәы медалла ицоит, аӡәы - раӡныла.
Ари аҵарышықәс аҵаҩцәа рзы имариамызт. Алагарҭатә школқәа мызқәак иаанкылаз рҵара еиҭахацыркын жәабран 15 рзы, аиҳабыратә классқәа мчыбжьык ашьҭахь иҭыҵит.
Убри азы 2021-тәи аҵарашықәс рашәарамза 25 рҟынӡа инахеит. Аушьҭратә ԥышәарақәа ԥхынгәы 1 азы инҵәеит.
Рашәарамза алагамҭазы Аԥсны аҵара аминистр Инал Габлиа ақәҵара ҟаиҵеит ақалақьтә хәылԥазқәа раԥыхразы, убри аан алшара риҭеит ашколқәа рашҭақәа рҿы, асабрадақәа рҿаҵаны, асоциалтә дистанциа азгәаҭаны имҩаԥыргарц.
Аԥсуа школқәа роушьҭымҭацәа ари аҩыза алшара раҩрмыжьит. Дара зегьы мышкы-мышкы алхны рыхәылԥазқәа мҩаԥыргеит.
2021 шықәсазы аԥснытәи ашколқәа ирылгеит 1975-ҩык аушьҭымҭацәа.
Зынӡа Аԥсны иҟоуп 153 зеиԥшҵараиуратә школ.
Акоронавирус апандемиа иахҟьаны азеиԥшқалақьтә хәылԥазқәа рымҩаԥгара мап ацәкын, аха школцыԥхьаӡа мшык-мшык алхны аушьҭымҭацәа рныҳәақәа мҩаԥыргеит.
Аҟәатәи ашколқәа роушьҭымҭацәа аҳҭынақалақь аԥшаҳәаҿы амаҭәа лыԥшаахқәа рышәҵаны инеиааиуан.
Дарбанзаалак аушьҭымҭа ҽаӡәы диеиԥшымкәа ишәыз-ихаз ҷыдала иалиԥшааит.
Аҭыԥҳацәа Аԥсуа драматә театр аҿаԥхьа рызхара рфотосахьақәа ҭырхит.
2021 шықәсазы ааҩык хьтәы медалла иалгоит, аӡәы - раӡныла.
Афотосахьа бзиақәа ҭырхразы аушьҭымҭацәа аԥшаҳәаҿы еиҿкааз аҭыԥ ԥшӡарақәа зегьы еимырдеит.
Аҭыԥҳацәа аӡә лаҵкыс аӡә деиӷьын.
Арԥарцәа ракәзар, урҭ ирыҵахомызт.
Арҭ аҷкәынцәа еицырдыруа аҳәаанырцәтә телесериал "Острые козырьки" афырхацәа ираԥыргоит уҳәап.
Аушьҭымҭацәа рыхәылԥаз аԥшӡара аконкурс излеиԥшым акгьы ыҟам.
Абас ауп аушьҭымҭацәа рхы-рҿы рхаччо аԥсҭазаара ду ахь ршьаҿа шеихырго.
Аҭыԥҳацәа рыҵкқәа збаз ихамшҭыртә, ҽаӡәы лтәы иаламҩашьо аҟаҵара рылшеит.
Аҵкы шкәакәа абжьааԥнеиԥш сынтәагьы азҿлымҳара ду амоуп аҿар рыбжьара.
Иацы ихәыҷқәоуп ҳәа изхәаԥшуаз ашколхәыҷқәа иахьа адунаӡацәа ирҩызаха иаақәгылт.
Шьоукы-шьоук аҭыԥҳацәа аԥарԥалыкьқәа иреиԥшын.
Ашкәакәа еиԥш, аиқәаҵәа ԥштәгьы бзиа избо аҿар рацәаҩуп.
Аушьҭымҭацәа рыхәылԥаз аан арԥарацәа изышьцылахьоу рышколтә форма рыԥсахит акостиумқәа рыла, иаразнак еиқәтәеиқәгылагьы иааҟалеит.
Аҟәа аԥшаҳәа ариабжьарак еиҳагьы иԥшӡахеит, аҿар рыԥшра-рсахьа, зегь рыла убла хыркуан.
Аушьҭымҭацәа рышәҵатәы заа иазхәыцхьан, иршәырҵашаз рыӡбахьан.
Ахәылԥаз ахь ирыцны иааит рҭаацәагьы.
Абжьааԥны аспорт маҭәа еиҳа згәы иаҭахыз аҿар иахьа аклассика иазхьаԥшит, уи оумакала ирнаалеит.
Школқәак роушьҭымҭацәа рыхьӡқәа зну аҭыӡқәа аԥшаҳәаҿы ишьақәдыргылеит.
Ашкол ааныжьны ацара - иагьгәырӷьароуп, иагьлахьеиқәҵароуп.
Иагьа ус иҟазаргьы, арҭ ақәыԥшцәа рыԥсҭазаараҿы акрызҵазкуа даҽа шьаҿак ҟарҵеит. Мҩамш иқәлааит!
Тҟәарчал араион изызҳауа агортензиақәа иахьа ауаарацәа зҭаауа аҭыԥԥшӡарақәа ируакуп. Аҟармаратәи аӡхыҽҽахь уҩазго амҩа инаваршәны изызҳауа арҭ иршанхагоу ашәҭқәа еиҳарак аиаҵәеи, ажәҩанԥшшәи, ацәаԥшьи аԥшшәқәа роуп. Уарла-шәарла иуԥылоит алила аԥшшәы змоу. Ацәаакыра бзиа избо агортензиашәҭқәа амра рҭахӡам. Убри азы акәхап, лассы-ласс ақәа ахьауа, ишәшьу Тҟәарчал изрызҳауа. Дара шәҭуеит ԥхынгәымза инаркны жьҭаарамзанӡа.
Есԥхынра Тҟәарчалҟа иаауеит хыԥхьаӡара рацәала аԥсшьаҩцәа реиԥш аҭыԥантәи ауааԥсырагь, арҭ ашәҭқәа ирыдгыланы рсахьақәа ҭырхырц.
Ашәҭқәа рҿыхра ҟалаӡом, иҿызхыз ахараԥса иршәахоит ҳәа иахьабалак адҩыларақәа кыдуп. Аԥсшьаҩцәа уи азгәаҭаны рызхара ашәҭқәа ирхылҵуа рыфҩы хаа нылбааданы, Тҟәарчалтәи аԥсабара ргәаҵаҿ иаанхарцаз рфотосахьақәа ҭыхны ицоит.
Абас ала, агортензиақәа рџьанаҭ дгьыл Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьра Тҟәарчал ианнаҵаз ахәрақәа хьанарԥссоит.
Аԥхынра шааизашәа Тҟәарчал шәҭышла иҭалаҳауеит.
Иахьабалак ԥшшәырацәала ишәҭуа агортензиақәа Тҟәарчал заҵәык ауп ас ирацәаны иахьразҳауа.
Ула зыргәырӷьо ари аџьанаҭ ашьхыцқәагь ирыԥсықәроуп.
Sputnik акорреспондент Асмаҭ Ҵәыџьԥҳагь ари аԥшӡара дзаҩымсит, аҭыԥҳацәа зегь реиԥш ашәҭқәа рыгәҭа лфото ҭылхит.
Аиаҵәара зҭалаҳау ашьха ӡыхьқәа рхықәан агортензиашәҭқәа рызҳара - асахьаҭыхыҩ игәазыҳәароуп.
Игәыгәҭажьу Аҟармаратәи абаҟақәагьы агортензиақәа рхыкәыршоуп.
Есԥхынра агортензиашәҭқәа рбаразы Тҟәарчалҟа иаауеит хыԥхьаӡара рацәала аԥсшьаҩцәа.
Аҟармаратәи аӡхыҽҽахьы ихало амҩан иааҭгылоит ашәҭқәа ирыдгыланы рсахьақәа ҭырхырц.
Ашәҭқәа рҿыхра ҟалаӡом, иззымчҳакәан иҿызхыз ахараԥса иршәахоит.
Ицәаԥшьу агортензиа ҿымхкәан уадгылан усахьа ҭухыр еиҳагьы игәахәароуп.
Агортензиақәа мызқәак роуп иахьышәҭуа, убри аҟынтә ҳфотолента иахәаԥшыз, абри аҩыза аԥшӡара шәҽахьыжәгӡарц шәмаашьакәа Тҟәарчалҟа амҩа шәықәла.
АҞӘА, ԥхынгәы 23 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 550-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 145-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 192-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 63-ҩык, ибжьаратәуп - 54-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 41-ы пациент, урҭ рахьтә 17-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 23-ҩык, рҭагылазаашьа уадаҩуп- ааҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 45-ҩык, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 15-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, ԥхынгәы 11 – Sputnik. Ҟабарда Балкариа, 2,3 нызқь метра ашьхаҳаракыраҿы, Ельбрус амҵан иаадыртит COVID-19 аҟынтәи алаҵаҟаҵарҭатә ҭыԥ. Абри атәы аанацҳауеит RT Интерфакс ажәақәа шьаҭас иганы.
"Ашьхаҳаракыраҿы COVID-19 аҟынтәи алаҵаҟаҵарҭатә ҭыԥ аартуп Азау-дәы аҟны", - ҳәа аҳәоит адырраҭараҿ.
Ара алаҵа ҟарҵар ҟалоит аҭыԥантәи анхацәа реиԥш аԥсшьаҩцәагьы.
Ԥхынгәы 11 рзы иҟоу адыррақәа рыла Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 18853-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 15788-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 265-ҩык.


Sputnik
Сергеи Дбар аибашьраҿы иааирԥшыз афырхаҵара далацәажәо, Аԥсны Раҧхьатәи Ахада Владислав Арӡынба ус иҳәахьан: "Сергеи Платон-иԥа Дбар иҟаиҵаз аԥсуа жәлар зегьы ирдыруеит. Сара сызлахәаԥшуа ала, ҳиааира аагараҿы иара илагала дуӡӡоуп. Исхамышҭуа схаҿы иаанхеит Сергеи Платон-иԥа иажәақәа, аиааира анаҳга ииҳәаз — "Уажәшьҭа ҳгәы рҭынчны ҳаԥсыр ҟалоит, избанзар, ҳуалԥшьа наҳагӡеит" ҳәа".
Лаҵарамза 2, 1946 шықәсазы Мгәыӡырхәа ақыҭан диит заб игәараҭа еснагь иҭҭәааз, зхәыҷра ашықәсқәа ақыҭаҿы изхызгаз, еснагь аччареи ахәмарреи згымыз, зшьапы зыжәлар рԥеиԥш азы иеихызгаз, зцәажәара, зхәыцра, змилаҭ рҭоурых иузаҟәымҭхо иадызҳәалоз, Аԥсны ашәарҭа ианҭагылоз зыбжьы аӷьеҩҳәа изыргоз, ҳарбџьармчқәа ҵәатәы шьаҟаны ирыҵагылаз аибашьҩы-аинрал, Аԥсны Афырхаҵа Сергеи Платон-иԥа Дбар.
Мгәыӡырхәатәи абжьаратә школ далгеит, уи ашьҭахь Бақәатәи иреиҳаӡоу азеиԥш арратә ҵараиурҭа хиркәшеит, авзводи, аротеи, абаталиони ркомандирс дыҟан, Фрунзе ихьӡ зху Арратә академиа азыӡырҩыс дыҟан, Аеҵәа ҟаԥшь аорденқәа дыркавалерын, Германиеи, Венгриеи, Ефиопиеи реиҳабыратә ҳамҭақәа ианаршьахьан, Аԥсны аиҳабыра иҟарҵаз аҳәарала, 1990 шықәсазы Сергеи Дбар арратә комиссарс дҟаҵан. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьра ианалага инаркны уи Аҟәа ахьчара напхгара аиҭон.
"Сергеи Дбар аибашьра алагаанӡа хаҭала дсыздыруамызт, аха иӡбахәи имаз арратә ԥышәеи ртәы саҳахьан. Август 26 рыҽны Гагра ахырхарҭаҟны имҩаԥаагаз, илҵшәадаз ажәылара ашьҭахь ҳаибадырит. Ҳгәыԥ ахьыҟаз аҭыԥ ахь Сергеи Дбар шьыбжьоншьҭахь дааит, убра ҳаиқәшәеит, ҳаибадырит, уи инаркны аибашьра зегьы ҳаицын", — ҳәа игәалаиршәоит Сергеи Дбари иареи реибадырра шыҟалаз Гарри Саманба.
Афронт Гәымсҭа аӡиас ахь ианиас ашьҭахь, Сергеи Дбар Бзыԥтәи ахырӷәӷәарҭатә ҳәаа аштаб еиҳабыс дарҭеит, Гагра ахақәиҭтәра напхгара азиуан, уи қәҿиарала ианхыркәшаха, Гәымсҭатәи ахырӷәӷәарҭа акомандаҟаҵаҩыс далхын.
1993 шықәса лаҵарамза инаркны Аԥсны арбџьармчқәа рыштаб хадас Сергеи Дбар дҟаҵан, иара Аԥсны аҳҭнықалақь ахақәиҭтәра аплан аус адызулаз дыруаӡәкын.
"Даара иаҳирбаз, иаҳирҵаз рацәоуп, аибашьра абаҳбахьаз, иара арратә напхгара азыҳәан дыррала деиқәшәан, акәамаҵамарақәа идыруан, шәаԥхьаҟа ишәыхәоит ҳәа ҳаҳәаны, иҳабжьеигоз рацәан. Иџьабаала, ибзоурала ҳаԥсы аанхазшәа сгәы ыҟоуп иахьагьы. Иаҳирҵоз убас аҟазшьа аиҭон, иара днавсны, ҳхаҿы инеирц азы алаф ааҳәашәа иҳазнеигон. Даара игәра ҳгон, аиаша азыҳәан, абык иеиԥш игәра ҳгон, ииҳәозгьы ҳахыԥомызт", - ҳәа ациҵеит Аԥсны Афырхаҵа Гарри Саманба.
Аибашьраан "17-тәи", мамзаргьы "Аду" ҳәа ахьӡ ҷыдақәа иман Сергеи Дбар, иара дахьыҟазаалак аибашьцәа дырԥшаауан, агәра ргозаргьы иара имазҵааӡакәа шьаҿак ҟарҵомызт.
"Абри ауаҩы сара игәы каҳаны дсымбаӡацызт, избан акәзар иара игәы каҳазҭгьы, ивагылазгьы ҳгәы каҳауан. Иара амҩа иаша ҳақәиҵон, адҵа ҳаҭаны уа аштаб аҟны дтәо акәымкәа, доусы ҳахьыҟоу днеины, дынҳавагыланы, илаԥш ҳхын, имацарагьы аԥшыхәра данцозгьы ыҟан", - ҳәа азгәеиҭеит Саманба.
Шрома аҭарцәраан ԥшыхәра ицаз Сергеи Дбар аӷацәа рыгәҭаҵәҟьа далашәеит, дыҭҟәаны дыргарц маҷк ауп игхаз. Аԥсуа еибашьцәа Анцәа иҳәон Сергеи Дбар деибганы дхынҳҳәырц.
"Шрома анаҳгоз аан аҳаркыра зегьы ҳзымгаӡеит, уа ҳаангылеит, иара аҵх лашьца иалагӡаны ԥшыхәра дцеит, даауеит ҳәагьы ҳаԥшымызт, избанзар аӷацәа рыгәҭанӡа днеит. "Сзымнеиргьы иҟоу, иҟоу абри ауп", - ҳәа аинформациа ҳаиҭеит. Анцәа имчала, иара деибга дгьежьит. Уи ашьҭахь иаҳҳәалон данцозгьы ҳамбеит, данаауазгьы ҳамбеит ҳәа. Аиааира агаразы Аҟәа ахақәиҭтәра ҳҽаназыҟаҳҵоз, есҽны ҳаибабон, ҳгәы ҟаҵаны амҩа ҳақәиҵон, аибашьра еибашьроуп, аӡәгьы дҭахароуп, аӡәгьы дыԥсыроуп ҳәа иҳәалон", — абасала ари ахҭыс игәалаиршәоит Гарри Саманба.
Абри ашьҭахь аибашьцәа даҽазныкгьы агәра ргеит Сергеи Дбар имаз агәаӷьреи адырреи Аиааира аҟынӡа ишнанагоз.
Сергеи Дбар зажәа ҿацаӡа иҟаз, агәаӷьра злаз, хара ихәыцуаз ԥхьагылаҩны ҳаибашьцәа дырзыҟан. Аибашьра ашықәсқәеи уи ашьҭахьи иоуз агәыфареи агәамҵреи ирыхҟьаны игәабзиара уашәшәырахеит.
"Иара ианакәызаалак аибашьра далацәажәомыз, аҽхәара захьӡу уи иааигәара иҟамыз акакәын. Аиааира амш аныҟоу, қәгыларак аныҟоу џьара акы имҳәозар, абжьааԥны уи далацәажәаӡомызт. Иҟасҵаз ҳәагьы дыҽхәомызт. Акызаҵәык ииҳәоз, аибашьра цон, аха уаҟатәи аԥсҭазаара аҵәыуареи, алаӷырӡи, агәырҩеи шыҟоу еиԥш, алафгьы ацын, лафшақә иигәалашәақәоз акы имҳәозар, аибашьра зынӡагьы далацәажәомызт", — иҳәеит Саманба.
Сергеи Дбар аибашьцәа ргәалашәараҿы даанхеит, аԥсыуа хаҵа наганы, зыжәлари, зҩызцәеи бзиа избоз, аибашьраҿы дмыцәа-дымтәа, аҩныҟа дымца аиааира аагара иазықәԥоз фырхаҵаны.
"Гәыкала зыԥсадгьыл зҭахыз абри иеиԥш ауаҩы иԥшаара уадаҩуп. Санхәыцлак, сгәы иабоит иара Анцәа даҳзааишьҭызшәа, избанзар илшаз зылшаз маҷуп. Иара аԥсҭазаараҿы егьа ицәыуадаҩзаргьы, зныкгьы иҿы ҭыганы акгьы иҳәомыз. Убасҟак дҳаракын, аӡәы усыцхраа ҳәа сышԥаидгыло иҳәон. Ихы шьҭыхны зегь реиҳа сара иҟасҵеит ҳәа иҳәаны ахааназ исмаҳацызт. Сергеи иаҳзаанижьыз агәыбылра еиԥымкрада иаагоит. Даҳзымыхьчеит Сергеи, иҟамзаара ҳныԥшуеит. Иеибашьратә мҩеи ифырхаҵареи аҭоурых иазынижьит", — иҳәеит аибашьраан Сергеи Дбар ивагылаз Аԥсны Афырхаҵа Гарри Саманба.
Рашәарамза 27 рыҽны, 2002 шықәсазы Сергеи Дбар 57 шықәса дшырҭагылаз иԥсҭазаара далҵит. Иҟаиҵарц ииҭахыз рацәаӡан, урҭ зегьы бжамҽамны иаанхеит. Зыхьӡи зыжәлеи еидкыланы аҳәара иаԥсахаз, зымчи зылшеи зыжәлар ирызҭоз, зхаҿсахьа наунагӡа зыԥсадгьыл иазынзыжьыз Сергеи Дбар игәалашәара аҳаҭыраз аҳҭнықалақь Аҟәа амҩадуқәа руаки Гәдоуҭатәи иҭахаз аибашьцәа рмузеии ихьӡ рыхҵоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аамҭа иаратәы афырхацәа амоуп. Ашықәсқәа цацыԥхьаӡа ииуеит даҽа шьоукы. Аха иҟоуп урҭ ирзеиԥшу акы - ашьҭа. Уи ухыланы уҿынаухар, ицәырҵуеит ишьахәу аҭоурых.
Сара иахьа ишәзеиҭасҳәар сҭахуп Африка, Ефиопиа аҳҭнықалақь Аддис-Абеба СССР амиссиа Актәи амаӡаныҟәгаҩс иҟаз Мгәыӡырхәатәи арԥыс Григори Сергеи-иԥа Шәлымба иӡбахә. Уи анҵоуп имаҭа Зураб Бжьаниа иҿынтә.
Sputnik, Саида Жьиԥҳа
Григори Шәлымба диит 1912 шықәсазы Мгәыӡырхәа ақыҭан, анхаҩы иҭаацәараҿы. Ахәыҷы адунеи иқәлара алахьеиқәҵарала иалагеит, ахшараиураан иан Арӡынԥҳа лысаби дихԥсаауеит. Григори изҳауеит ан лнапы хаа имбакәа. Аамҭак ашьҭахь иашьеиҳаби иареи рааӡара лҽазылшәоит ранԥса.
Григори Шәлымба ԥсабарала аҟәышреи аамысҭашәареи злаз уаҩын. Лыхны инхоз иуацәа Гагәылиаа рыцхыраарала иҟәшәаны иааигоз араса ҭины, иаҭныҵуаз ала аберҳәсацәа аҩреи аԥхьареи идырҵарц дрызцон. Урҭ адыррақәа ирыбзоураны Н. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышкол қәҿиарала даналга, уи аамҭазы Акомҿар Еидгылаҿгьы зхы бзианы иаазыԥшхьаз арԥыс Жәлар рҵара акомиссариат дыршьҭуеит Ленинградҟа, аусутә факультет ахь.
Анаҩс, Ленинградтәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет дҭалоит. Агәырҵҟәыл змаз аԥсуа ҷкәын изы иуадаҩмызт адыррақәа рырҳара, аха имариамхеит дгьыл наӡарак аҿы ахныҟәгара. Убри аҟнытә ҽынла аҵара ҵаны, уахынла ашхәа абна ақәихуан, чак ахә ирҳарц. Ус дшыҟаз, агәамбзиара иахырҟьаны аҩныҟа дгьежьыр акәхеит. Ишьапы данықәгыла, фымз Мгәыӡырхәатәи абжьаратә школ аҿы аҵара аҟәша аиҳабыс аус иуит. 1935 шықәсазы, иҵараиурҭаҿы дшьақәгылоит. Ленинградтәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аҭоурыхҭҵааҩ изанааҭ иоуеит.
Аџьынџьтәылатәи аибашьра ду аналага, 1941 шықәсазы Григори Шәлымба икурс зегьы афронт ахь идәықәлоит. Иаргьы ахыԥсаҟьаҩс аԥырҩы диватәаны ҳаирпланла изныкымкәа аӷацәа дырҿагылахьан. Ус ишыҟаз, наҟ-наҟ аҵарауаа ҳҭаххоит ҳәа, рнапхгара уи акурс астудентцәа еидыркылоит. Иагьыршьҭуеит рҵара иацырҵарц Москваҟа, СССР Жәлар ркомиссариат адәныҟатәи аусқәа иатәу Иреиҳау адипломатиатә школ ахь.
"Сабду Москва ақалақь аҟны иҩызцәеи иареи Иреиҳау адипломатиатә школ иҭалеит. Қәҿиарала рҵара анхдыркәша, доусы усурҭала еиқәдыршәеит, иара Жәлар ркомиссариат адәныҟатәи аусқәа рҿы референтс дрыдыркылоит. 1945-1949 шықәсқәа рзы сабду Африка, Ефиопиа аҳҭнықалақь Аддис-Абеба СССР амиссиа Актәи амаӡаныҟәгаҩс дыҟан. Аԥсшәа аламҵакәа быжь-бызшәак идыруан. Иара ихылаԥшарала уаҟа иргылаз агоспиталь аҿы иахьагьы ифотосахьа уахьааҩнало икыдуп. Уи дырҵабыргит Еиду Амилаҭқәа Реилазаараҿы аус зуаз ҳтәыла ахаҭарнакцәа Денис Данькои Тата Џьоџьуаԥҳаи», - аҭоурых дазааҭгылоит амаҭа Зураб Бжьаниа.
Сталини Бериеи рполитика хәашь иахырҟьаны, Григори Шәлымба авба иҭаны СССР адәныҟатәи аусқәа рҟынтә ихы дақәиҭыртәит, убас апартиа далырхит. Аамҭакы Москва еиуеиԥшым усурҭа ҭыԥқәак рҿы амаҵурақәа ныҟәигахьан. Анаҩс, Узбекисҭан қалақьқәак рҟны абжьаратә школқәа рҿы аурыс бызшәеи алитературеи аҭоурыхи амаҭәарқәа мҩаԥигон. Сталин иԥсҭазаара даналҵ, 1955 шықәсазы иҭаацәа иманы Аԥсныҟа дааит.
Григори Шәлымба изы иуадаҩхеит аб игәараҭа аҭалара. Араҟа уаҳа дизыԥшымыз жәҩахырс имаз иашьеиҳабы. Уи хабарда дыбжьаӡуеит дышқәыԥшӡаз, Аџьынџьтәылатәи аибашьра ду аан, Ԥсҳәы асовет солдатцәа дышрыцыз. Еицырдыруаз адипломат Гәдоуҭа ақалақь аҩны ргыланы ибзазара еиҿикааит. Ишьапы данықәгыла, иуаажәлар рымаҵ аура иҽазикит. Апартиаҿы дшьақәгылеит. Мгәыӡырхәатәи ашкол аҿы аҵара аҟәша аиҳабысгьы аусура далагеит. Уи ашьҭахь Гәдоуҭатәи аусутә ҿар рыбжьаратә школ аҿы аҵара аҟәша дахагылеит. Аамҭа-аамҭала Гәдоуҭатәиқәа ихарҭәаами, Н. Лакоба ихьӡ зху актәи абжьаратәи, Џьырхәатәи ихарҭәаами ашколқәа рдиректорс дыҟан.
"Сабду ақәра ду ниҵеит, шәышықәса данырзааигәаха ауп идунеи аниԥсах. Зоура бжьаратәыз, еиқәаз, ҿаԥшыларала еиҿкааз, ҟазшьала иҟәымшәышәыз, аҽынкылара змаз хаҵан. Иуаажәлар рҿы ҳаҭыр дуӡӡа иқәын. Иажәеи иуси нагӡан азы џьоукы аимак рыбжьаларгьы, усеилыргаҩыс иҽимардон", - еиҭеиҳәоит амаҭа.
Григори Сергеи-иԥа тәанчара данца, лассы-лассы ақыҭахь даауа далагеит. Иааӡон ашьха, аҩы бзиа ҭаиҭәон. Аџьа рылаиааӡон имаҭацәа. Аԥсшьарамшқәа раан ианизнеилак, иваргыланы инапы иадыруаз зегьы дирбон.
Григори Шәлымба игәы имӷьаӡо ахәрақәа анын. Ираамҭанымкәа рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа иԥацәа. Дара аҭаацәара алалара иахьымӡеит аҟнытә, иахьа Григори дуӡӡа ишьҭра ыӡит. Иԥҳа лҟынтәи имоу амаҭацәа Зураби Сергеи Бжьаниаа ракәын ԥсыс ихаз.
Григори Сергеи-иԥа Шәлымба ихааныз ауаа аиацәажәара мацара насыԥс ирԥхьаӡон. Уи иҭоурых нагӡаны издырар сҭахын, аха аамҭа иаратәы ҟанаҵоит, иҟалеит аҭаацәа иргәаламшәо, ирхашҭыз ахҭысқәа.
Иахьа ҳҳәынҭқарра шьақәзыргыло абиԥара ҿыц шеиҵагылазгьы, зегь акоуп шьҭахьҟа ҳхьамԥшыр ҟалаӡом. Урҭ аамҭақәа рфырхацәа роуп ҵәатәы шьаҟас ҳҭоурых иаҵагылоу.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ахыркәшарахь инеиуеит "Амаҵурауааи адепутатцәеи рхашәалақәеи, рныхрақәеи, рмазареи, амазаратә ҟазшьа змоу рхыдҵақәеи" рзы ашәҟәқәа рхарҭәаара аҿҳәара. Азакәан инақәыршәаны ҳазҭо ашықәс нанҳәамза акынӡа, анапхгаратә ҭыԥқәа ныҟәызго ачынуаа аус ахьыруа акадрқәа рыҟәша ашҟа, ирымоу ирыхӡу аазырԥшуа адекларациа харҭәааны иаларҵароуп.
Иаҳҳәап, сара сдекларантызтгьы исԥыларыз уадаҩрақәас абри абланк ахарҭәааразы? Зегь раԥхьаӡа иргыланы, ԥсышәала еиқәыршәоу ақьаадқәа снапы иакаанӡа ихасырҭәаауамызт. Уи азы сусура самырхыр, аӡбарҭахьы ашшыԥхьыӡ аласҵон, сзинқәа ахьеилагоу азы. Апарламент асаит, аминистрцәа реилазаара уҳәа акырџьара сеимдеит, аха ҳәынҭқарратә бызшәала ицәажәо адекларациа ахарҭәааразы еидкыло ашәҟәқәа ҳәа акгьы сымбеит.
Аԥсны ашәахтәқәеи аизгатәқәеи рминистр Џьансыхә Нанба абри азҵаарзы ҭелла саниҿцәажәоз: "Шәара шәиашоуп", ҳәа ԥсышәала аҭак соуит. Абри зхысҳәаауа, аҳәынҭқарратә бызшәазы азакәан еилагоуп ҳәа исыԥхьаӡоит, атәылауаҩ ԥсышәала ахарҭәааразы алшара ахьимам.
Адекларациақәа рхарҭәаара уадаҩрақәас иаҵоу рзы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа акадрқәа рыҟәша аусуҩцәа руаӡәы слацәажәон. Лара лажәақәа рыла, Аԥсны аиҳабыра ирылшар акәын, акадрқәа рыҟәшақәа русуҩцәа рзы аилыркаатә семинарқәа реиҿкаара. Ус иҟазҭгьы, абланкқәа рхарҭәаара аус еиҳа имариахон. Ус акәзаргьы, сзацәажәоз ишазгәалҭо ала, еиуеиԥшым аконсультациақәа рышьҭахь, лара илылшеит ииашаны ахарҭәаашьа аилкаара, уажәы-уажә азҵаарақәа лызцәырҵуазаргьы. (Иабеицәаҳӡари, зынӡа имарам урыс бызшәала иҩуп адекларациа атекст. Аԥышәа змам агха ихьыргьы ауеит). Уи иабзоураны, аус ахьылуа адекларантцәа ацхыраара рылҭоит ахарҭәаараҿы.
Аминистр Нанба игәаанагарала, "иара азакәан аҿы ҷыдала иарбам ари аус арккара знапы иану". Зыӡбахә ҳамоу азакәан адкыларазы ахаԥшьгаратә гәыԥ иалахәу Наира Амалыиа лажәақәа рыла "Апарламент иаднакыло азакәанқәа зегьы Аԥсны аминистрцәа реилазаарахьы инеиуеит. Убри аҟынтә, адеклорациақәа рхарҭәаара аус дырцыхцыхроуп аиҳабыра рхаҭа".
Ашәахтәқәа реизгаразы аминистр Нанба аҭел санизас зегь раԥхьаӡа сиазҵааит адекларациа иара ихаирҭәаахьоу ихаимырҭәаахьоу? "Ааи ихасырҭәааит, сара азиндырҩы изанааҭ ахьсымо азы, уадаҩра дук снамҭеит",- иҳәеит иара. Ус акәзаргьы, Џьансыхә Едуард-иԥа иажәақәа рыла, хаҭала аҭел изасны аконсультациақәа мҩаԥызго ачынуаа рацәаҩуп "иахьынӡасылшо зегьы срыцхраауеит" иҳәеит иара.
Уажәшьҭа, сазхәыцыр сҭахуп, иаҳҳәап адекларациа хасырҭәаауазҭгьы, исылшозма изакәанымкәа исырҳахьоу амазара аҵәахра? Ҳәарада исылшарын. Избаназар, зықәра наӡоу сыхшара, сара ныҟәгатәыс исымамзар, иаҳҳәап истудентцәамзар, смазара дара рыхьӡала ианызар, адекларациаҿы уи арбатәыс исымам. Иашьҭада, 25 шықәса зхыҵуа ауаҩы аҩны, ауада, зыхә ҳараку амашьына уҳәа рыхә арҳара шилымшо, уи иани иаби рҟынтәи шакәу иахьиоуа аилкаара.
Азакәан иамоу арҭ акылҳарақәа ауаажәларра рҿы акырынтә ацәажәара цәырнагеит, аха апарламент иаднакылаз азакәан аҿы аԥҟарақәа хыхь ишысҳәаз ауп ишыҟоу. Хымԥада, ари азакәан ҳаԥхьаҟа алагалақәа аиушт, абарҭ ицәырҵуа азҵаатәқәа раԥырҟәҟәааразы, убри аҟынтә, уажәазы изызхәыцтәу иахьа иҟоу азакәан ақәныҟәароуп.
Наира Амалыиаԥҳа ҳаиҿцәажәараҿы иазгәалҭеит, Аԥсны аиҳабыра адекларациақәа рхарҭәаара аус арццакра, анагӡара уамак иаахтны ишаламцәажәоз. "Аӡәы заҵәык ашәахтәқәеи аизгақәеи рминистр Нанба иакәын аинформациатә хархәагақәа рҿы ицәырҵуаз",- лҳәеит лара. Амалыиа иара убас иазгәалҭеит, азиндырыҩцәа алархәны Аҟәа ахада Беслан Ешба аилацәажәара шымҩаԥигаз. "Егьырҭ ачынуаагьы убас иныҟәар акәын. Даара имаҷын аилыркаатә усура", - лҳәеит ахаԥшьгаратә гәыԥ алахәыла Амалыиа.
Иахьа адекларациа хасырҭәауазаҭгьы, ақьааадқәа шҭысҵааз ала, уадаҩрак соурымызт, избанзар, Аҟәа агәаны хәҩык ҳахьҭаҩу исымоу ԥшь-уадак змоу сынхараҭа ада, мазара сымам, иара убас, суалафахәы наваргыланы.
Адекларациа ахарҭәаара азҵаатәы ҭҵаауа исызцәырҵит ахшыҩҵак, иаҳҳәап, ачынуаҩ дычмазаҩызар, мамзаргьы ԥсшьара дыҟазар, ианаамҭаз изхамырҭәаар ишԥаҟало ҳәа. Абраҟагьы, сызҵаара аҭак ҟаиҵеит Џьансыхә Нанба "Азакәан аҿы акгьы арбам" ҳәа. Иара дақәшаҳаҭхеит, абыржәы COVID-19 аԥсҭазаара ианалагьежьуа, акыраамҭа ичмазаҩны ишьҭоу, ма атәыла анҭыҵ цатәыс измо ауаҩы изы аҿҳәара аҽахьыгӡара проблемахар шауа.
Иаҳҳәап, "ацәаҳәа ҟаԥшь" аҿы ишьҭоу ауаҩы адекларациа изхарҭәаауама? Адекларациа ахарҭәаара сеиҭазыгьежьуазар, са сеиԥш амазара рацәак змам изы ибаргәым, аха иаҳҳәап, ахԥатәи, аԥшьбатәи ахәҭақәа рҿы иану еиуеиԥшым аԥаратә счиотқәа, акциақәа, акоммерциатә усқәа рҿы ахәҭаа амазаара уҳәа реиԥш иҟоу рҿы ацхырааҩ дысҭаххон, агха ҟамҵакәа ишахәҭоу аинформациа ааныжьразы. Абланк ахԥатәи ахәҭаҿы иаҳԥыло аԥаратә считотқәа ирызку ахәҭаҷ адекларант хымԥада ихаирҭәаароуп, аха даҽа зҵаароуп, аҳәаанырцә мацара акәым ҳара ҳтәылаҿы иҟоу азакәан ала, абанкқәа ауаҩы изалоу аҵәахы азы аинформациа аӡәгьы ирҭаӡом.
Ицәырҵуа азҵаатәқәа рацәоуп, адекларациа ахарҭәаара аҿҳәара анынҵәалакгьы еилкаахоит, иҟоума иахьымӡаз ахарҭәаара, иҟоума змазара зӡаз, уҳәа зусура зцәыӡырц зылшо рыӡбахә аҟынӡа.
Сыҩтәы аус анадызулоз, иҟоуп аӡәы ҩыџьа сзацәажәаз адекларантцәа, аха, макьана ишхадмырҭәаац сарҳәеит, иҟоуп сызҵаара зынӡа изгәамԥхазгьы.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
"Шерстистаиа белокрылка ҳәа изышьҭоу ԥшьышықәса раахыс иазгәаҭан иҳамоyп Аԥсны. Еиҳарак иахьаабо ацитрус аҟноуп, даара аҽамхакны иҟоуп. Ари хәаҷа ҿыцуп. Аҭагылазаашьа ас ианыҟала, ааигәа аинспекциаҿы иҟаз аиԥылараҟны иазыӡбан ахәаҷа зшьуа ахимметод ада, абиометод ахархәара. Абжы криптоламус, уи аԥырԥалыкь иаԥырхагоуп, ус азгәарҭеит аиԥылараҿы аекспертцәа. Макьана иҳазҳәом уи иахәоит ҳәа, аха иалагалазар, ахы шымҩаԥнаго аабарын. 500 цыра аԥсабарахь аушьҭра азгәаҭоуп. Ҳара урҭ аԥсабара ԥырхага анаҭом ҳәа азыҳаԥхьаӡоит", - еиҭалҳәеит Шьынқәырԥҳа.
Инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.


Оумашәа иубартә иҟоуп аамҭа аҩнқәеи ахыбрақәеи рлахьынҵа шаԥсахуа. Ауаа рлахьынҵақәа реиԥшҵәҟьоуп ишаԥсахуа. Зны-зынла урҭ аҩнқәа хыҵакырҭа змам ахьыԥхьо хыбраны иҟаларгьы аналшо ыҟоуп. Аҟәа ус иҟақәоугьы уԥылоит. Иҟоуп ахҭысқәа зынӡа аҽа хырхарҭак анроуагьы. Уажәы ҳалацәажәоит ахыбрақәа ҩба рҭоурых.
Урҭ руак — амодерн астиль иатәуп. Ҩбаны еихагылоу ахыбра ԥшӡа, аиҭарҿыцра зҭахны иҟоу, аха ажәытәтәи аԥшӡарагьы зцәымӡыц Аидгылара амҩаҟны игылоуп (Аидгылара, 44). Араҟоуп иахьа иахьыҟоу Агуманитартә ҭҵаарақәа ринститут.
Ахыбра 104 шықәса ахыҵуеит. Усҟан Ахәаахәҭратәии Акондуктортәии ҳәа захьӡыз амҩақәа реихдарҭаҿы иргылан аҭуџьар, аҭаҭынааглыхыҩ Христофор Самуриди изы 1912 шықәса рзы иргылан. Агәаанагарақәа еиуеиԥшым абри ахыбра зыргылаз ихьӡ азы. Ақалақьдырыҩ Анзор Агәмаа ишьақәирӷәӷәон Бамме ирҿиамҭоуп ҳәа. Архитектор Георги Баронин иакәзар — Модрах иоуп ҳәа иазиԥхьаӡон. Дарбанызаалакгьы изыргылаз, иахьагьы улаԥш адхалартә еиҿкаауп.
Шәышықәса ирхысхьоу абри ахыбра адәахьтәи аҽраԥшӡара азаанханы иҟоуп. Аҩналарҭа хада ашә аума, аԥенџьыртә хышәқәа роума, адашьма иқәу амармалташь аума иахьагьы улаԥш рыдырхалоит, ҳәа иҩуеит асахьаҭыхыҩ Пишт. Ҳәарада арҭ зегьы аиҭашьақәыргылара мҩаԥгахозар ишыҟоу иааныжьтәуп.
Ҳазыхынҳәып ахыбра аҭоурых. Аҭуџьар Самуриди ара хышықәса дынхон, нас аҭауад Џьото Шервашиӡе-Чачба иааирхәоит. Ирҳәоит аҭауад ԥҳәыс данига иуацәа руаӡәк аҭаацәа агәырӷьа жәабжь рызнеигарц ҽыла амармалташь мардуан ала хыхь дхалеит ҳәа. Иҟалоит ус акәзаргьы, избанзар усҟантәи аамҭақәа рзы ари аҩыза ахҭыс џьаушьартә иҟамызт.
Асовет аамҭақәа рзы ахыбра аҩбатәи аихагылаҟны Нестор Лакоба икабинет ыҟан. Егьырҭ ауадақәа рҟны — ЦИК. Иҳаҩсыз ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа раан, аброуп аус ахьауаз ауаажәларра-политикатә еиҿкаара "Аидгылара". Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахь абри ахыбраҿ аус ауан атәыла Ахада Иусбарҭа. Иахьазы – аԥсуа наука иагараны иҟоуп.
Марри Лакобеи рымҩақәа реихысырҭаҿы игылоу аҩбатәи ахыбраҿ аус ауеит Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа.
Архитектура ссир змоу ари ахыбра иаразнакы иубоит изнапкымҭоу. Иван Бегич истиль умдырырц залшом. Араҟагьы ихы иаирхәоит бзиа иибоз ақьырмыт. "Бегич инапкымҭа аҽакы иалаҩашьом", ҳәа иҩуеит Баронин.
Бегич ари аҩны иргылоит 1904 шықәса рзы, абырзен ҭуџьар Иван Бостонджогло изы. 112 шықәса зхыҵуа ахыбра адәахьала анцәа иџьшьаны еиҭакра дук иақәымшәазар, аҩныҵҟа акыр иԥсахуп. Ажәытә иамаз аԥшӡара атәы зҳәо ҳәа инхаз адәахьтәи аԥшрада иаанхаз аҩныҵҟатәи аверандеи авазонқәеи роуп.
АҞӘА, нанҳәа 5 – Sputnik, Бадри Есиава. Урыстәылатәи аспелеологцәа Аԥсны иҟоу Веревкин иҳаԥаҿы ахаҵа иԥсыбаҩ рбеит 1100 метра алаҟәыраҿы, абри атәы Sputnik иазеиҭеиҳәеит Урыстәыла аспелеологцәа Реидгыла анапхгара алахәыла Евгени Снедков.
"Нанҳәа 3, асааҭ 4:00 азы Москва, Перовсктәи аклуб аспелеологцәа ргәыԥ, 30 шықәса инарзынаԥшуа Веревкин иҳаԥаҿы аусурақәа мҩаԥызго, атурист иԥсыбаҩ рбеит. Аԥхьа аҭаларҭатә ҵеиџь ахықәаҿ ашаха рбеит, маҭәақәакгьы. Анаҩс 1100 метра алаҟәыраҿ ауаҩы иԥсыбаҩ кнаҳан", - иҳәеит иара.
Снедков иажәақәа рыла иҭахаз дыштуристыз еилкаахеит, избанзар аҳаԥы амаршрут ауадаҩра иақәшәомызт ихархәагақәа. Иҟалоит иара аԥышәеи амчи изымхазар. Уи адагьы асеиԥш иҟоу аҳаԥқәа аӡәы ихала аҭалара ашәарҭадара атехника еиланагоит. Иара ихаҭара шьықәзыргылаша ҳәа аспелеологцәа акгьы рзымԥшааит.
Урыстәылатәи аспелеологцәа ргәаанагарала Веревкин иҳаԥаҿы арыцҳара ҟалазар ҟалоит 2020 шықәса аԥхын ма ҭагалан.
Аспелеологцәа реидгыла Аԥсны АҶА ахь адырра ҟарҵеит.
"Идокументқәеи игәакьацәеи ԥшаатәуп. Иҟаҵатәу дара ирҳәароуп. Асеиԥш аан аԥсыбаҩ аҭгара рҽазыршәоит аха ариаҟара аҵаҟынтә уи уадаҩуп. 50 – 100-ҩык рҟынӡа аспелеологцәа аҭахуп. Аҳаԥаҿы ишәарҭоу аҭыԥқәа ыҟоуп",- иҳәоит Снедков.
Иара иҳәеит Аԥсныҟа амҩа ишықәло аспелеологцәа Реидгылаҟынтә уи азы аҳәара ҟаҵахар.
2020 шықәса нанҳәамзазы Арбаика аҳаԥаҿы дҭахеит аспелеолог Павел Демидов. Иԥсыбаҩ 300 метра рҟынтә ихагалан.
Веревкин иҳаԥы адунеи аҿы реиҳа иҵаулоу ҳәа иԥхьаӡоуп. 2018 шықәсазы урыстәылатәи аспелеологцәа 2212 метра илбааит.
АҞӘА, нанҳәа 4 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 392-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 98-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәшәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ԥшьҩык: 76 шықәсеи 80 шықәсеи зхыҵуаз ҩыџьа аҳәсеи, 42 шықәсеи 83 шықәсеи зхыҵуаз ҩыџьа ахацәеи.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 178-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 41-ы, ибжьаратәуп - 51-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 44-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә 17-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 24-ҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 47-ҩык, урҭ рахьтә 12-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 13-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, ԥхынгәы 2 – Sputnik. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниа ицхырааҩ ҿыц Максим Ӷәынџьиа арадио Sputnik аҟны еиҭеиҳәеит имаҵура ҿыц аҿы гәҭакқәас имоу. Иара иҳәеит Аԥсни егьырҭ атәылақәеи иахьазы ирымоу аимадарақәа реиқәырхареи реизырҳареи қәҿиарала Адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы ишымҩаԥырго.
"Саргьы ари аус схы аласырхәып, схатәы еимадарақәа цәырзгап. Урҭгьы атәылақәа реизыҟазаашьаҿы аҵакы рымоуп. Аизыҟазаашьақәа аофициоз мацарала имҩаԥымслароуп. Ирацәаҩуп иахьагьы ҩызцәак раҳасаб ала сыззыҟоу, исзыҟоу ауаа. Урҭ егьырҭ атәылақәеи ҳареи ҳаимадарақәа рышьақәыргылараҿгьы ацхыраара ҟарҵар рылшоит", - ҳәа иҳәеит иара.
Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада жәларбжьаратәи аусқәа рзы ицхырааҩыс аҟазаара ари аҭакԥхықәра змоу, аинтерес зцу усуп ҳәа азгәеиҭеит Ӷәынџьиа.
"Аиаша сҳәоит, сара скандидатура рыдызгалеит, сбиографиа дсырдырит, агәахәара дугьы снаҭоит сахьрыдыркылаз. Даара исҭахын иҿыцу уск аҟны сзышьцылахьоу схы иархәаны џьара акы снапы аласкыр", - ҳәа азгәеиҭеит иара.
Аусуразы игәҭакқәа, уаанӡа, Адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы аус анызуазтәи ирышьашәалоуп ҳәа иҳәоит ахада ицхырааҩ.
"Егьырҭ атәылақәеи ҳареи аимадарақәа ҳабжьаҵара аус адулатәуп. Аполитикатә шьаҭала ҳазхазымҵо рганахьала аекономикатә еимадарақәа рыбжьаҵара алшоит. Уи аԥышәа Ахәаахәҭра-ааглыхратә палатаҿы исоуит. Иҟауҵаша рацәоуп", - ҳәа иҳәеит Максим Ӷәынџьиа.
Максим Ӷәынџьиа 2002-2004 шықәсқәа рзы Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистр ихаҭыԥуаҩс дыҟан.
2004 шықәса хәажәкырамза инаркны 2010 шықәса жәабранмза рҟынӡа Максим Ӷәынџьиа Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрс дыҟан.
Анаҩс Ахәаахәҭра-ааглыхратә палата аиҳабы ихаҭыԥуаҩыс аус иуан, иара убасгьы жәларбжьаратәи афонд "Аԥсны" аиҳабы дихаҭыԥуаҩын.
Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада жәларбжьаратәи аусқәа рзы ицхырааҩыс уаанӡа дыҟан Ахрик Аҩӡба.


Арԥызбеи аԥҳәызбеи анеигәаԥхеибашьалакь, ажәа еибырҳәо иалагар анапеимдахьа еимырдон. Напы еимдахьас еиҳарак иҟаз ачабра, амацәаз ракәын. Аха урҭ зегьы иреиҳаны иԥхьаӡаз ажәа акәын – ажәа еимырдон. Ажәа анеимырдо ашаҳаҭ дыҟоуп, есымша.
Анаҩыс лҭаацәа ирымуа иалагар убри ашаҳаҭ днеиуеит: "Шәыԥҳа ари арԥыс ажәа анилҭоз сара сыҟан", иҳәоит. Знык ашаҳаҭ ишиаҳауа ажәа анилҭалакь мап акра даара иуадаҩын, уи акәым зынӡагьы иҟалаӡомызт, уи аус ду злыҵуа акы акәхон. Ирҳәоит: "Ажәа ауаҩы дҿанаҳәоит, ашаха арахә ҿанаҳәоит", ҳәа.
Аха анапеимдахьа еимырдахьаны аус аныҟамлогьы ҟалон. Арԥыси аԥҳәызбеи рыбжьара ашаҳаҭ иҟоу иҳәон аус зыҟамло изыхҟьаз усҟан. Ус ианыҟалалак ацәгьара анахылҵуазгьы ҟалон. Ари аҩыза алыҵшәа аҭыԥҳа лхаҵацара иаԥырхагахон. Иара арԥысгьы иԥырхагахон. Убас зыхьқәахьаз, ус ишыҟоу аҭаацәара иаламлаӡакәа ианынхозгьы ҟалон.
Ԥырхага ыҟамкәа арԥыси аҭыԥҳаи рус ҟалозар, ишаҳҳәахьоу еиԥш аԥҳәызба лҭаххара азын аҷкәын иаб ауаа ишьҭуан. Уаҟа арԥыс иаб иқәырҵо ачма ԥырҵәон. Уи анишәалакь ашьҭахь ачара аҿҳәара ԥырҵәон.
Ачара ҩымш ицон – асабшеи амҽышеи. Ахәаша инаркны харантәи иаауа асасцәа аизара иалагон. Урҭ зегьы агәылацәа иргон, ашьтәа зызшьтәугьы ашьтәа рзыршьуан, идырсасуан.
Ирҳәоит аԥсуараҿ ачара зуа ауаҩы ачара анимоу имӡырха иара итәӡам ақыҭа иртәуп ҳәа. Аԥшәма иуалыз ирфашаз архиара акәын. Егьыс иаҭаху зегьы агәылацәа иҟарҵон. Аҭаца ачара аҽны даарымгозар џьара дтәан. Уи данҭыргоз еиҳарак амҽыша ашьыбжьышьҭахь акәын. Уи аԥхьа ауаа дыртәон, акрырҿарҵон.
Ачарахь иаауаз ауа-аҭынха ахаршә ааргон. Еиҳарак арахә ааргон. Егьырҭ аԥара, ахьы уҳәа доусы илшоз ааигон. Ачара ахьыруаз аҩны ашҭа агәҭа еишәак дыргылон, досу иааигаз уа иқәырҵон. Нас хаҵак уи дазыркуан уа днеиуан, раԥхьа анхәа длыԥхьон. Анхәа данааилакь бҭаца илыбҭазеи ҳәа длазҵаауан. Лара ҳамҭак напхаҵоума, хәдахаҵоума, мацәазума џьара акы лылҭон. Анаҩыс, ани иалхны иҟоу ауаҩы аҭынхацәа, ақәлацәа иааргаз абри абри ауп ҳәа иаазгаз рыхьӡ ҳәаны ауаа идирбон.
Лара аԥҳәызба лҭаацәа лымаҭәа иаалгоз ада акгьы лырҭаӡомызт, дахьнеиз дабароуп ҳәа иԥхьаӡан. Ачара аҽны имҩаԥыргоит еиуеиԥшым ахәмаррақәа: акәтаӷь ацәа иԥаны акы акәыршаны иҳаракны икнарҳауан. Нас арԥарацәа иақәзыршәо ҳәа еицлабны иеихсуан. Иақәзыршәаз, арԥыс аҭацаҩыза ҳамҭа хәыҷык илҭар акәын. Анаҩыс иҟарҵон аҽырхәмарра, аҽырҩрақәа.
Ачараҿ имҩаԥыргоз аицлабрақәа зегь раасҭа ирылаҵәаны иҟаз аџьмацәа амҵарсра акәын. Уи усҟантәи аамҭақәа рзын иахьатәи ашьапылампыл иаҩсуа апату аман. Ачара аҽны ааигәа иршьыз, акры зхымҵуа аџьма ацәа иманы арԥыск ҵла дук дыҩхалон.
Аҽцәа, ашьаҟауаа зегьы икәшаны иара ихәаԥшуеит. Иаргьы аџьмацәа ҳәа ибжьы ныхҵа-аахҵаны иргоит. Ауаа ианраҳалакь, уажәшьҭа ибзианы дшырбо агәра анигалакь уахьынтәи аџьмацәа ыршәны ирылаиҵоит. Изԥыхьашәаз, изызкыз ауаҩы иманы дыҩуеит.
Дызраԥысыр иалхны иҟоу аиҳабацәа раԥхьа иааигароуп. Амала ари аџьмацәа имырхырц ишьҭоуп ирацәаҩны арԥарацәа, ихьӡар имырхыр имызхызгьы ишьҭалоит, имырхуеит. Ус ишнеиуа аҽцәа рнапахьы ииасуеит, нас дара рызегь уи иашьҭалоит. Ганкы быжьҩык-ааҩык еимдырххоит – егьи агангьы убас, акыр ианеимдырххалакь, изызгаз ани аиҳабацәа ахьыҟоу иаазгаз ауаҩы аҳамҭа ирҭоит. Дызтәу ақыҭагьы аиааит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Аџьмацәа згаз арԥыс иаразнак иманы дзыгьежьӡом. Амҩан иԥыло аԥынгылақәа зегьы дырхыԥароуп, зегьы дыриааины даароуп. Иҟалоит џьара аанда дахыԥар, џьара ахәы дхалан дакәшар, џьара аӡы дырыр, аха ишакәхалакь аџьмацәа ааигароуп, усҟан даиааиуеит. Ахәмаррақәа, аџьмацәа амҵарсра рышьҭахь аҿар акәашарақәа ирылагон. "Аԥсуа кәашара", — захьӡу аӷәи алабеи ирысны иахькәашо ала иалагон. Аҭацаҩыза аҭыԥҳа алабақәа ылманы дааиуеит, арԥарацәа уи аамҭазы аӷәи алабеи рхианы иҟарҵахьеит, лара алабақәа рзылшоит, нас акәашара иалагоит.
Аӷәи алабеи амырзакан рыцуп есымша. Уи амырзакан аԥҳәызба иалырҳәоит. Лнапаҿы икны иарҳәо дықәгьежьааны даныкәашогьы рацәоуп. Убас акыраамҭа икәашоит. Ачара ахыркәшарахь инеиуа ианалагалакь амҽыша ауха "Аураашьа" ҟарҵон. "Аураашьа" — арԥарацәа, аҭыԥҳацәа рнапы еибаркны икәашоит, агәҭа аӡәы дҭагылоуп ахапа иҳәоит.
Абра иазгәаҭатәуп "Аураашьа" икәашо ишнеиуа аҵыхәтәахьы инеиуа ианалагалакь аҩны аҭӡамц иасны икылырҵәон, иахьшьыз амырхуан. "Аураашьа" иахьыкәашоз амҳараҿы акәын. "Аураашьа" анынҵәалакь, рызхара ианыкәашалакь "Арзазага" икәашон – уи рнапы еинҟьаны, амырзакан арҳәаны икәашон, аӷәи алабеи ацӡам.
Абас, иччо ихәмаруа икәашо аҵхабжьон ачара хыркәшан еилысуан. Амала адырҩаҽны аҩны аҭӡамц икылырҵәаз аҭаца иҟалҵар акәын, аҭацара шымариам лдырроуп ҳәа иԥхьаӡан. Аха, ҳәарада уи лара илдырҟаҵаӡомызт, лара иҟалҵазшәа рҳәон, аха аԥшәмацәа иҟарҵон.
Асовет аамҭазы изызҳаз ауаҩы иаҳасабала, акыр исзымбатәбароуп ацәгьоура џьбарақәа ҟазҵо ауаа азакәан иамкуа, рхы иақәиҭны, ирҭаху ҟаҵо ҳаԥсҭазаара иахьалоу. Аибашьра анцоз уажәы-уажәы иҭахаз ирыдҳәалаз аинформациа шааиуаз еиԥш, акриминалтә еибашьра иазку аинформациа асоциалтә ҳақәеи аинформациатә хархәагақәеи рцәаҳәа хадаҿы игылоуп. Урҭ аидысларақәа аԥсыҭбарақәа рыцуп, насгьы ауааԥсыра рзы ишәарҭоу аҟазшьақәа змоу еиҿахысрақәоуп.
Ԥхынгәы 17 ахәылбыҽха асааҭ 8 шыҟаз иааҳалаҩит Аҟәа Аҳабла ҿыц аҿы аиҿахысра ҟалеит, ҩыџьа ауаа ҭахеит ҳәа. "Беслан Ӡыбеи Гәдалиа Руслани рыԥсҭазаара иалҵит, Аслан Зыхәба арепубликатә хәышәтәырҭа аԥсеиқәырхаратә ҟәшаҿы аҳақьымцәа иԥсҭазаара аиқәырхара иазықәԥоит", - абас аанацҳауан Аԥсны Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра. Уи ашьҭахь даанкылан ауаҩшьра иалахәу ҳәа иԥхьаӡоу Игорь Гәдалиа, зыԥсы еиқәдырхаз Аслан Зыхәбагьы амилициаа аамҭала дааныркылеит. Аиҿахысра еиҭа иалахәыз ҳәа иԥхьаӡоу Гарри Аҩӡба иакәзар, дыбналаны дыҟоуп.
Ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа ҳрышьцылахьеит, аха иахьатәи сыҩтәы ззыскырц исҭаху, ҩыџьа абри аиҿахысра иалахәуп ҳәа иршьо, иџьбароу ашьауӷатә ус аҵыхәала уаанӡа иаанкыланы иахьыҟаз ауп. Иааныркыло зегь ахара рыдымзар акәхап, аха дара рус Иреиҳаӡоу аӡбараҭаҿы акассациатә хәаԥшра аиуаанӡа ирылшеит даҽа цәгьоурак аҽалархәра. Ишәгәаласыршәоит, хәажәкырамза 2020 шықәсазы амилициа аусзуҩцәа иреихсит, аҿагылара ӷәӷәа аадырԥшит ҳәа ԥшьҩык - Гарри Аҩӡба, Аслан, Мизан, Аинар Зыхәаа - аанкылан.
Руаӡәы Мизан Зыхәба иакәзар, дук мырҵыкәа Иреиҳаӡоу аӡбарҭа акассациатә хәаԥшра ашьҭахь ихы дақәиҭтәын. Иахьа иара апартиа "Амцахара" ацхантәаҩцәа дреиуоуп, аполитика ду инапы алакуп. Уажәтәи аиҿахысра иалахәу ҳәа иԥхьаӡоу Аҩӡбеи Зыхәбеи ракәзар, аабыкьа рашәара 28 рзы Аҟәатәи араион аӡбаҩ Александр Степанов апрокуратура ирыднаҵоз ахарақәа зегь рыла вба рымаӡам ҳәа рхы иақәиҭитәит.
Ишдыру еиԥш, аӡбарҭа ахара зыднамҵо ауаа адәы иқәлоит. Убас иҟалеит араҟа. Аԥсны Апрокуратура хада ари азы ашшыԥхьыӡ Иреиҳаӡоу аӡбарҭахь иашьҭзаргьы, уи иахәаԥшаанӡа зыӡбахә ҳамоу Зыхәбеи Аҩӡбеи даҽа еидысларак рҽаладырхәит. Сара, асовет аамҭазы инхоз ауаҩы, арҭқәа иахьеи уахеи иџьазшьо соуп. Исгәалашәоит, ҳанстудентцәаз, атеатртә институт аҿы аҵара зҵоз Даӷьсҭантәи астудент аԥсшьара мшқәа раамҭазы амилициа аусзуҩи иареи еиҿанагалеит. Астудент инапы шьҭихит амилиционер иганахь. Арԥыс хышықәса аҭакра иқәырҵеит, иара аинститутгьы дҭырцеит.
Аԥсны аибашьра ааилгазар, акырынтә иҟалахьеит, автоинспекциа аусзуҩцәа, мамзаргьы егьырҭ амилициа иаҵанакуа аусбарҭақәа рхаҭарнакцәа раҳаҭыр аныладырҟәуа, ианрышьклахысуа, аха уи азы инагӡаны уск азы ахара здырҵо шамаха иуԥылом. Ари иаҳнарбоит иахьа акриминалтә елементқәа злоу ауаа рыбӷа ӷәӷәаны ишыҟоу. Абарҭ иреиԥшу ахҭысқәа аныҟалалак, азакәан еилазгаз рзы "ибналаны иҟоуп" нахьӡҵаны, рхы иақәиҭны адәы иқәырҵоит.
Аҳабла ҿыц аҿы уажә иҟалаз аиҿахысреи ауаҩшьреи инарыдҳәаланы ԥхынгәы 20 рзы Жәлар Реизара "атәылахьчареи ашәарҭадареи ркомитет" аҿы аилатәара мҩаԥган Аԥсны апрокурор хада Адгәыр Агрба, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар уҳәа, урҭ аструктурақәа рхаҭарнакцәа алархәны. Аицәажәара ишаанарԥшуа ала, "амилициа аусзуҩцәа иааныркылоит, аха аӡбарҭаҿы рхы иақәиҭыртәуеит". Зны-зынла амаҷ азы абахҭахь ирышьҭуа аныҟоу, аиашазы, иџьашьахәуп амилициа аусзуҩцәа ирышьклахысуаз ҳәа 2020 шықәсазы аҵх агәазы Каман иаанкылаз ауаа хара рыдымкәа иԥшахьарсуа иахьдәықәу.
Аӡбарҭа ӡбарҭоуп, уи иаднакылаз аԥырызхыр зылшо Иреиҳау аӡбарҭоуп. Апрокурор хадеи амилициа ахадеи Апарламент аҿы рцәажәара ишаанарԥшуа ала, иахьа аӡбаҩцәа ацәгьоура хырҩа азуны, уи иалахәыз рхы иақәиҭыртәуеит. Апарламентуаа ракәзар, урҭ аӡбаҩцәа шьақәзырӷәӷәо дара роуп.
Ажәакала, аицәажәара алкаа азаҳуазар - амилициа, апрокуратура мчыдахеит акриминал ҟазшьа змоу аусқәа рҿы аҳра зуа ахаҿқәа рахьырхәраҿы. Дара ишырҳәаз еиԥш, урҭ аӡбарҭаҿы иоурышьҭуеит. Зегь звырбо аӡбаҩцәа ракәзар, урҭ лахь рыҭара имариам усуп. Аквалификациатә коллегиа ашҟа уи азы ҷыдала ауаа ашшыԥхьыӡқәа нарышьҭлар акәзаап. Ишыжәдыруа еиԥш, ҳара ҳуаажәларра ашшыԥхьыӡқәа рыҩра уамак бзиа ирбом, агәрагьы ргом аиашара аҳра аур алшоит ҳәа, избанзар "анапи анапи еибаӡәӡәоит" ҳәа иԥхьаӡоуп.
Жәлар Реизара адепутатцәа агәынамӡара аадырԥшит апрокуратура асаит аҿы абри ауаҩшьра инадҳәаланы ицәырҵыз аинформациазы. Дара иргәамԥхеит аиҿахысра иахҟьаны иҭахаз аветеран Ӡыба "идырны Гәдалиа Руслан дишьит, нас иашьа ишьа иурц Игорь Гәдалиа даалаган Ӡыба дишьит" ҳәа ахьану. Дара ргәаанагарала, аус макьана инагӡаны иҭҵаам, Ӡыба иакәу, егьырҭ ракәу аԥхьа ихысыз.
Азинхьчратә усбарҭа ахаҭарнакцәа ирҳәеит дара ринформациа иҭырҵааз ацәгьоура ишахылҿиаауа, насгьы апрокурор хада иазгәеиҭеит ахҭыс зыбла иабаз ашаҳаҭцәа шцәырымҵуа.
Шәазхәыц, убри ахҭыс машәыршәа иақәшәаз ауаҩы иибаз иҳәар иԥеиԥшу? Акгьы иамкуа акриминал уи игәаӷ ркуеит, иҭаацәеи иареи ирԥеиԥшхогьы сеидроу. Ашаҳаҭҩы зынӡа дыхьчам ҳҳәынҭқарраҿы. Дызлахьчахои, иџьбароу ацәгьоурақәа рзы гәҩарас иҟоу ауаа рабџьар разқәынҵа ирҭаху ҟарҵозар?
Апарламент аҿы иҟаз аицәажәара иаанарԥшуеит 2015 шықәсазы имҩаԥгаз "аӡбарҭа асистема ареформа" алҵшәа бзиа шаанамышьҭыз. Уи азакәан ахәҭаҷқәа ишаадырԥшуа ала, иаҳҳәап, азеиԥш иурисдикциа аӡбаҩцәа рыҿҳәара 10 шықәса азоужьуп. Уи алагьы дара аналырхуа аус зуа амчра иазоужьу аамҭа акыр иахыгоуп.
Аӡбаҩцәа рхақәиҭра аҳаҭыраз иҟаҵаз ашьаҿақәа ахақәиҭра амҩа ианымлаӡеит, ацәгьоуцәа абахҭахь рышьҭра аҭыԥан, роужьра аҭыԥ амоуп. Ашьақәырӷәӷәара сцәыуадаҩуп, аха аӡбаҩцәа ма акоррупциа иалахәзар ҟалоит, мамзаргьы ақәыӷәӷәара рымоуп реиҳа зымчу рҟынтәи. Даҽакала иаҳҳәозар, акриминал абӷа ӷәӷәоуп.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Ҳбызшәеи, ҳҭоурыхи, ҳлитературеи мшын нырцә иҟоу ҳаԥсуа жәлар рыбжьара имыӡыртә, иҿиартә, еизҳартә еиԥш аџьабаа дуӡӡа збаз драԥхьагылоуп апоет, аҵарауаҩ, абызшәадырҩы - Беигәаа Омар.
Сара ибзиаӡан исгәалашәоит, усҟан ҳара ҿыц Аҟәа ҳшьапы анналаҳаргылаз ауп, 1978 шықәсазы Омар Беигәаа Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа ргәыԥ дук раԥхьа дгыланы мшынла Аԥсны дыӡхыҵит анырҳәоз аамҭақәа. Усҟан, соуп сҳәоз аԥсуа интеллигенциа зегьы урҭ рԥыларазы еиханы уахь ицон. Знык Ҭырқәтәылантәи иааз аԥсуаа рлакҭа ҳҭаԥшны, ҳаԥсра ԥсроума зҳәоз ауаагьы убасҟан сылала избеит. Избанзар усҟан ҳажәлар ибзиан ирдыруан ҳашьцәеи ҳареи ҳаиламҵәар, ҳаибамбар ада ԥсыхәа шҳамамыз, ус иҳалаз ҳшьа ишҳаҵанаҳәоз.
Омар Беигәааи ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәеи аимадара бзиа рыман, наҟ-ааҟ ажәеинраалақәа еимырдон, еихьӡнырҩылон. Абра иааҳгоит урҭ рахьтә ҳпоет гәлымҵәах Борис Гәыргәлиа "Омар Беигәаа уахь" захьӡу иажәеинраала:
Амҩа абаҟоу,
Амҩа иқәлаз,
Имҩа мҩабжара иҿахҵәазар...
Ажәа абаҟоу,
Ажәа зҳәарцаз
Зҿы еихызхыз
Деихаркызар…
Ашәа абаҟоу,
Ашәа зхылҵыз
Аԥсҭазаара
Ииаанӡа иршьызар…
Ажәлар роума
Зыӡбахә умоу,
Ҳамҳаџьырқәа
Рҵеи ҭынхада…
Ҳажәлар ԥагьа,
Рыхша гәакьа,
Ажәлар тәымџьара
Изоухьада?
Амҩагь ыҟоуп,
Ажәларгьы ыҟоуп,
Ашәагь каҩуеит,
Ан дахьыҟоу…
Уан - Уԥсадгьыл,
Аԥсынтәыла,
Узгәышьуеит,
Омар, Уабаҟоу?..
1974 ш.
Абра иаазгар сҭахуп Аԥсны жәлар рпоетесса Нели Ҭарԥҳа аџьабаа дуӡӡа адбаланы 1989 шықәсазы иҭлыжьыз Омар Беигәаа ишәҟәы аԥхьажәа. Уи акраанагоит иахьа игыло аҿар рзы, избанзар урҭ рахьтә даара ирацәаҩуп иззымдыруа Омар Беигәаа иҭоурых, насгьы уи ҳажәлар рҭоурых ишаласоу.
"БЫҶКУН* САРА, ЧЧАРА ЗХАШҬЫЗ..."
Омар Беигәаа иуазашәа-ергьашәа
"Аԥсны аиацтәи амш, аиахьатәи амш, ма ауаҵәтәи амш уаназхәыцуа**, иугәаламшәар ҟаларыма ҳазну ашәышықәса аҩажәатәи ашықәсқәа раан ҳашәҟәыҩҩы-классик Миха Лакрба Дырмит Гәлиа ду изикыз ажәеинраала ҟаимаҭ. Аԥсуа шәҟәҩыратә поезиа ахы аныҵнахуаз Дырмит Гәлиа ииҩыз ажәеинраала "Аҳы, сышәҟәы, уеиҵамхан!.." аамышьҭахь ари ажәеинраала, хымԥада, программатә трактатуп азуҳәар ауеит уи изҩызи изызкызи рзы адагьы иара Аԥсны ахаҭа азгьы.
Ушнеиуа унеи, уус гәырҩагаз,
Уаҟәымҵын, уашьҭаз, инагӡа!
Иуцәыхьанҭоугьы — мчыла уаҵаз,
Узхьымӡо — цасҳәа уҽахьыгӡа!..
Убас-убас, алада ицоит ацәаҳәақәа, ажәақәа, аки-аки рҵаки рыкапани хеибарҭәаауа, дасу дунеик-дунеик, аха хықәкы зеиԥшк иеицаҵаны.
Узырхәыцша, иҩуижьҭеи 70 шықәса шҵуагьы (1919 ш. раахыс) иахьагьы иацәыӡым ажәеинраала актуалра, уаҵәгьы иацәыӡуам, ус иҟоуп Аҟазара, Аҟаза иажәа, Аҟыбаҩ ду анарха, алахьынҵа! Аха иҟоуп даҽакгьы, уи Омар Беигәаа иажәақәа рыла акәымзар, даҽакала ҳәашьа аманы иуадаҩуп: "аԥсуа анцәа дишаны адәы дзықәиҵаз — дԥишәаларц ауп... ҳашԥишәауа мацара ҳааиуеит..." Абри "ҳашԥишәауа мацара ҳааироуп" леитмотивс иаҵоу Дырмит Гәлиа раԥхьатәи ипоезиатә жәҵыс "Аҳы, сышәҟәы, уеиҵамхан!.." "Ҳашԥишәауа мацароуп" ашәа знырҳәало аԥхьарцеиԥш, зыӡбахә ҳамоу Миха Лакрба иажәеинраалагь зыдҳәалоу. Амала, шаҟа иҵәаа-ҵәаауазеи уи "аԥхьарца" абжьы! Ажәеинраала зегьы шьахәуп, ҳәарада, ишедевруп аԥсуа литература "аарыхраҿы, ҵакылеи формалеи акы узавбом. Иҟам ажәак усгьы изҭыԥым, имыцхәу, иҟьалахан иқәнагалаз, акы аҵкыс акы ӷәӷәаны, зегьы апыҟҟаҳәа "ахҭыԥқәа" ирҭашәоит. Аха иҟоуп усгьы зегьы ирыцку, илымкааху, ажәеинраала зегь ақәкы ныҟәызго, "аԥсы зхоу" ацәаҳәақәа:
Уԥшишь! Иубома, амра гылоит!
Уажәнатә ицәывҵыҷҷоит иара!..
Убас хәҷы-хәҷла иҿыхоит,
Ҳара хазҽеихар, ҳ-Аԥсынра!
Егьа угәы алаҟаны, егьа ԥагьа ухы убо уҟазаргьы, абри ажәа "ҳара ҳазҽеихар" угәы амырԥшаар, ӷәӷәалагь уамырхәыцыр залшом, убасҟак ауаҩы "иԥсырҭа" иақәку ажәа еидароуп, ажәа ҭынхоуп, иуҳәар ауеит: ҭоурых ажәоуп! Ҳабацәа урҭ рабацәа рҟынтә "абшьҭрала", абхәҭак еиԥш ирымдан иааҳго, зхацхә уаҳа инкаҳмыршәыз убри "ҳашԥишәауа мацара ҳааира" бырҵкал кылхырҭас иаиуз жәларлеи дасу хаҭа-хаҭалеи, хара ҳамхәыцреи, ҳхы инагӡаны ҳамыхәареи, аҽеихараз ҳақәԥара, икәадамзаргьы, аӷьараҳәа аҟамлареи уҳәа, иарбан иамҳәо ари ажәа!
"Ҳара ҳазҽеихар... Ҳазҽеихар, ҳазҽеихар, ҳазҽеихар..." — уааҟәымҵӡакәа иуҳәалар цәгьа ишԥоуҭаху зны-зынла!..
"Ҳашԥишәауа мацароуп" Аԥсны аҵеи гәлымҵәах Гьаргь Чачба (Шервашиӡе) и-Аԥсны анхара дақәиҭымкәа, дахыганы тәым дгьыл ҳасабла Қырҭтәыла (Қарҭ) изихигаз аҵыхәтәантәи ишықәс хьанҭақәа. Уи "аԥышәара" мыжда дареиџьноуп уаҳа еиҭазҳәо акы акәым ҳәа, иԥсадгьыл Аԥсны иазԥҵәаны ауеимадаҳәа тәым бызшәала изырҩыз иашәа хьанҭа "Уарада".
Шьҭрала адуцәа иреиуаз, Аԥсны аҳцәа иршьаз, иҟәыш дууз, аҵара дугьы змаз аҳ-иԥа Гьаргь, еиқәырхатәуп абаа, ишәыхьча ҳәа ақырҭ бызшәа атрактатқәа аназиҩуаз, қырҭуак ишимыхьчара ианихьчоз, изгәамҭеит ивараҿ дышгылаз еихьымӡа-еиԥымӡа иааӡаз, амҳаџьырра зыԥсы ацәынзырхаз анхаҩ ӷар иҷкәын, анхaҩы ҷкәын Дырмит Гәлиа ижәлар дышрылагылаз.
"Аҳы, сыжәлар, шәеиҵамхан!.." ҳәа аанарго, "Аҳы, сышәҟәы, уеиҵамхан!.." ҳәа иҿшынеихаз, дагьшахьӡаз ижәлари иареи ргәахәтәы. Бжеиҳан ажәлар дуқәа рҵеицәа дуқәа, ҭауади-аамсҭеи аҳцәа рхылҵшьҭреи ракәзар зыжәлар еиқәзырхоз, алитература дуқәа, акультура дуқәа рзызчаԥоз, Аԥсны анхаҩы ҷкәын иакәхеит уи аԥеиԥш бзиа азызыӡбаз! Анхацәа рҵеицәа ракәхеит, рыдгьыл дацԥашәла ишазааигәаз еиԥш, дацԥашәрагь азызуз, ԥхьаҟатәи аиҭаҿиара ацҳа хьанҭа иқәсны...
Иаҳхылаԥшхәу, лахь сумҭан,
Ас сахьашшуа чҳарада.
Уа зны-зынла иаасырӷызлап
Сабацәа рашәа, уарада!..
Ишуазашәаз, уаҳа ергьашәак зхымҩыз Гьаргь Ачачба ахәаша иуарада! Дзазҽеимхеит уи уаҳа ижәлар рлахьынҵа!
Еиҭах и-"Уарада" еиҭаганы, иара ишаимырҳәарыз аԥсышәала иуаз арҳәаны, Аԥсны аҵеицәа гәлымҵәахқәа дрылазыргылаз — шьҭрала анхаҩы ҷкәынцәа роуп!
"Хашԥишәауа мацара ҳааира" иԥнашәаз, уаҳагь лахьеиҵыхра змоуз Аԥсны ауаҩы хаҭара!..
Аԥсны "ааҵра" дшыҟаз, Аԥсны уаҳа изымааӡаз, забацәа рыдгьыл аҿы анышәнап иаҳәаз, нышәнапсгьы изауз...
Усҟан дгьылнырцә, нахьхьи Ҭырқәтәылан, аҳәира илиаан изызҳаз аҵла шанеиԥш, тәымтәылан ижәлар рлахьынҵа хьанҭа далиаауан Омар Беигәаа, аарцә иԥсадгьыл аҿы Дырмит ду иргаз ибжьы ҿаца зыбжьы ацзыргаз! Зыԥсадгьыл иацәыӡыз аԥсуа жәлар амшын иалаӡыз цәыкәбаршәа иналамӡырц, иагьалазмырӡыз!
Иара убригьы анхаҩы ҷкәын иакәны!!!
Абри зегь илшеит Омар Беигәаа, убри "ҳашԥишәауа мацара ҳааира" даиааины! Убри "аԥышәароуп" егьызхылҵыз, нас, Омар Беигәаа ихьӡ ахны тәымдгьылынтәи — Асҭампылтәи — аҧсуа ибжьы акәны, ус анакәха, аԥсуаа — нырцә иҟа, аарцә иҟа — зегьы-зегьы руазашәа акәны, рергьашәагь акәны иҟалаз иажәеинраала-иашәа "Асҭампылтәи аԥсыуа бжьы" (акомпозитор Ражден Гумба ашәа алихит).
"Аҳы, сышәҟы, уеиҵамхан!.." иашьҭамнеир ԥсыхәа ыҟамызт Миха Лакрба иажәеинраала "Дырмит Гәлиа уахь".
Урҭ ирышьҭамнеиргьы "ҵасхомызт" Омар Беигәаа иаԥҵамҭа гәлымҵәах "Асҭампылтәи аԥсыуа бжьы".
Аԥсны ала хҩоуп, алымҳа дагәоуп,
Лашарак зааишам, илашьцоуп...
Ихьанҭоуп Лакрба иуаз бжьы! Аха, мап, ишцац имцеит! Ихтит уи абла, алымҳагь ҵархеит, алашара иааиуагь — иахьанӡагь ирацәам, аха Асар рымҩеиԥш, ҩаԥхьа игәылҳәаа игахеит:
Иазылухт амҩа, маҷӡак угуп,
Лашара иааиуа рацәаӡоуп!
Миха Лакрба илаԥш ҵар икылнакааз Дырмит Гәлиа илихыз амҩоуп наҟынтәи, аҳәаанырцәынтәи иаԥыҩланы изыргаз Асҭампылтәи аԥсуа ибжьгьы. Лашара иааиуа арацәароуп зышьҭа жжаӡа ажәҩан ианылаз аныхашьҭеиԥш, харантәи иаазыгӡаз аԥсуа ибжьы:
Амшын еиқуа сыҽԥынгылоуп,
Иасымша нырцә сыԥшыуа...
...Сгуы-сгуаҵәа нырцәҟа иынхаит,
Сзыӡысаом, сзыԥыруам...*
Нас аҩныҵәаабжь еиԥш аӷьаҵәыӷьаҵәбжьы, аԥа, тәым дгьыл иқәнакыз, амшын измырыз аарцә иан лахь иҿҭыбжьы-ҩныҵәаабжь:
Амшын анырцә иҽԥынгылау,
Сан, абааԥсы, бгуы камҳааит!
Сгудбыкларцы бнапы иеиҵыхыу
Бгәы каҳаны ихьамыҩрааит!..
Агәыԥшаара, агәыԥшаара, алаӷырӡ еидара — угәы икылачуа, уԥсы еихәлазырхауа...
Изҳәо-изыҩуа илаӷырӡ, игәырҩа хьанҭоуп дашьуа аҿынӡа, — хымԥада, иалшоит уаргьы уашьыр! — ус егьакәхар ауеит, аха алада, алада иацуп аиқәырхага-ԥсҿыхга, уаҩы ҳасабла адагьы милаҭ ҳасаблагь аиқәырхага:
Быҷкун сара, ччара зхашҭыз,
Бгуҳәԥы схы нкыдҵаны,
Аҵәыуара зны сақуиҭхар,
Саагудбыклап срыӷуӷуаны!
Абра иаацәырҵуеит ажәеинраала агәыцә хада, алыреиԥш автор ихәыцра хьантақәа зегьы зхагьежьуа, еиҳагьы изырхьанҭо, аха еиҳагьы игәакьазтәуа, илымкаахызтәуа:
Быҷкун сара, ччара зхашҭыз... (!!!)
"Ҳара ҳазҽеихар" ажәа гәҭлыха, ажәа ҭынха аиаҳәшьа, аиашьа гәакьа!
Жәлары ҳасабла ҭоурыхла ҳаҿиара амҵәыжәҩақәа хьыдзыжәжәаауа ари "ҳазҽеихар" мыжда аиҭабзахара — аиҭаҿиара ҭоурыхтә етапк ахь, аҽеихарахь ианҳаԥхьо, Омар Беигәаа иажәа ҭынха ччара зхашҭыз, анаџьалбеит, закәытә ҭоурыхтә трагедиоузеи, иажәа заҵәны, apaxь шәҟәы ианымӡало ҭоурых дуны иаҳәо!
Ашьхагәара шьхагәаразтәыз ашьхақәа зегьы аҽрылырҳәҳәаны, дара рыла аҽеибаркны, иара алагь дара еибаркны абаҟеиԥш ирылиааз ашьха кьоукьоу иаҩызоуп ари ажәа, ажәеинраала аҵакы зегьы азы, ахшыҩҵакқәа еизнагаз зегьы рзы! Омар Беигәаа ирҿиара ду зегьы азы!
Быҷкун сара, ччара зхашҭыз...
Азхәыцра, аҵгәара даара ихьанҭоуп ари ажәа, "соуп" зҳәо хаҵакгьы изныҟәымгаша, дзырҟәышша еидара хьанҭоуп, аха ахаҵа данхаҵаха (ажәларгьы — аныжәларха!), иныҟәгатәуп, иаҵгәатәуп ԥсыхәа змамгьы! Убри азоуп автор алада изиҳәо:
Сзымӡысао, сзымԥыруа,
Мшыни жәҩани саиааины,
Арсӡа ицарым, аамҭак ааиып,
Саагуыдбыклап срыӷуӷуаны!
Азхәыцра, аҵгәара хьанҭоуп, ҳәарада, ишыхьанҭаз дарбан изымбоз аргама, лаԥшҿаба, уи ажәеинраала иара Омар ихаҭа игәҭыхажәа ибжьгьы даҵасны иацырӷызуа ҿырҳәала данҳзаԥхьоз уа Сҭампыл, ажәытә мҳаџьыр рыцҳақәа ирхылҵыз ирҭынхаз аԥсуааи Аԥснынтәи уа анеира зразҟхаз ԥшьҩык ашәҟәыҩҩцәеи (Алықьса Гогәуеи, Кәымф Ламиеи, Платон Бебиеи, сареи) ҳаиԥылараан, 1988 ш. октиабр 9 рзы.
Хара-ныҟәаҩ иеиԥш, 90 шықәса дуӡӡа иоухаз — ԥшӡалагь иҵегь инажәразгаша! — ақәра ду зҽырӷәӷәаҟаца иаҵагылаз, аха даара акыргьы шьҭа изқәыӷәӷәоз ауаҩы ԥааимбар (дԥааимбарҵәҟьоуп Омар Беигәаа!) ари иажәа ҭынха данаԥхьоз, инапы ззынамӡоз, илаԥш зхьымӡоз, аха гәыла-ԥсыла еснагь дыззааӡоу, збылра-зшыра еснагь дабылуа-иншуа итәыла-ԥсадгьыл ацәыхарара, азыгәкра ахьаа ауаз еиԥш ианеихиҳәалоз збоз-изаҳауаз иарбан иеиҳаз ланарԥшыра хьанҭас ҳаԥсы ахьынӡаҭаз иаҳҭахыз! Уажәымзар-уажәы игәы ааҿҵәоит, даахԥсаауеит, иаууеи, иуаз, уҳәарын, убасҟак идуун ауаҩы-ԥааимбар игәынхьаа, аха дхаҵамыз, дԥааимбар уаҩымз Омар Беигәаа! Ибылны-иҷыҷны еиҭабзахаз аҵыс лакә феникс еиԥш, деиҭабзахеит Омар, анцәагьы исахьа аахәаны дасу ҳгәы дахьынкыдлаз — уа дкыдуп иахьагьы, ԥсраҽнынӡагьы! Угәы изамбарыз, нас, анцәа ихаҭа дгыланы хара ицәынхаз, иԥсы зыӷраз идгьыл-џьанаҭ ауаз, агәаҟашәа ахиҳәаауан ҳәа! Аергьашәа ахиҳәаауан ҳәа! Аиеи, анцәа ихаҭа дгыланы! Аԥсынгьы, ирымҳәои, анцәа зегь реиҳа иԥсы зыӷраз, ихы-иԥсазы иҵәахны имаз, аԥсуа ида аҽаӡәы изыҳәа изымгәаӷьыз идгьыл хәҭа ссир акәын ҳәа!..
Eгьа разҟыцәгьара ҳахҭысхьеит аԥсуаа, егьарааны аччарагьы ҳхашҭхьан, аха аҵәыуара, аҵәыуараҵәҟьа ҳҽаҳамҭацызт! Ҳҽагьаҳамҭароуп ԥшӡала наҟ-наҟ! Иубаз еицәоу убеит ҳәа, иаабахьоу еицәоу шәырқыҭ иҟоуп! Усгьы "ҳашԥишәауа мацара" ҳааимгои...
Зхы ладырхаз ацәымзеиԥш, егьарааны ҳлахьынҵа ахы лахарц акгьы агымкәа ҳҭагылахьеит, аха ҳааиҭашәаны, иккаӡа идырлашаз аҵх еиԥш, иааҳакәшаны, даҽа зныкгьы ҳҭысуан анцәа иҟынтәи уи "ҳԥышәара".
"Имԥсыша аџьма амаҵә азылаҟәуеит" ҳәа, егьараан егьа маҵәы ҳзылаҟәит, ҳхы ишаҳархәаз, "ҳшазҽеихаз атәы акәгәышьоуп иахьатәи ҳамчымхарагь, аха иаҳзылаҟәхьаз аҽа "маҵәык" даҩызамкәа дҳазгылар акәын усгьы аӡәы! Дагьҳазгылт. Уи Дырмит Гәлиа ду иакәхеит. Уи игәныҩит Омар Беигәаа ду, уиоуп егьзиҳәаз араатәи каламк ҳара иаҳзамырҳәаз: "уԥсы аҵаҟа сыԥсы ыҟауп!" Аха ихаҭагьы, аԥсуаа — уахь иҟа, арахь иҟa — ирзылаҟәыз аҽа маҵәоуп!
Гәыла-ԥсыла, хшыҩла-наӡарала иуцзымҳәогь дҟаларыма: Дырмит Гәлиа иҳаракыра ахәы ицықәгылоу, хымԥада, Омар Беигәаа иоуп!
Дагымхароуп Омар Беигәаа уи Аҳаракыра!
Иахьа нахьхьи, дгьылнырцә, тәымтәылан, деилызкаауа раҵкыс деилызымкаауа, ихә ӷба ишҭам ззымдыруа рацәоуп макьаназы. Уи ҳара уа инеиз ҳалалагь иаҳбеит, гәынхәҵысҭалагь иаҳнырит. Убригь аԥсуаа наџьнатә ишаҳҵасхәу, ишаҳқәашьхәу еиԥш, ҳагьшзацәымцац еиԥш...
Аҳ, иаҳауеи, ԥсеивгарҭак,
Лашара ԥыҭк, наԥшырҭак,
Шьапҟьарҭа ҭыԥк, гуӷырҭак,
Бжьы заҳауа ҩызацәақуак!..
Убри "иаҳҵасхәу" аилибамкаара ауп, ҳәарада, изырҩыз Омар Беигәаа арҭ ацәаҳәа хьаақәа! Аха уи хәарҭа змам акы акәым! Зынгьы дырзеилкаауамызт иаамҭалатәқәак Дырмит Гәлиагьы!..
Иумҳәац џьышьа ҿыц иуҳәалар шԥоуҭаххои зны-зынла: шаҟа зқьышықәсқәеи шәышықәсқәеи аҭаххазеи усҟангьы аԥсуа илахьынҵазы убри ауаса иира! Аха диит!!!
Диит Омар Беигәаагь — ччара зхашҭыз Аԥсны аҵеи-шьауардын!
Атәым дгьылаҿ Дырмит Иуаҩдура имыздаз!
Иҳаракыра ицықәгылаз!
Анцәа иумҳәан, ауаа, иахьыҟазаалак, рыдгьыл гәакьаҿ акә, атәымдгьылаҿ акә, анцәа иеиԥш изҵаԥшуа уаҩы наӡак, уаҩы ԥааимбарк рылахь данымкәа! Убри иҵаԥшра аҟны мацарагь иаангылом, иагьаанымгылароуп ауаа! Ицхалароуп дзықәгылоу и-Аҳаракырахь!
Иагьыҟалароуп, нас, иԥсабаратәу азакәанеиуаршәара: урҭ шаҟа иҳаракхо, шаҟа ицхало, — убриаҟара иаргьы еиҳа-еиҳа дҳаракхоит!
Убриаҟарагь адунеи ду еиҳагьы иҭбаахоит! Уагмыз, уагмыз — анцәа шьарда зымчу-у! — Омар Беигәаа, амҳаџьыртәи аԥсуа ԥааимбар ду уи Аҳаракыра! Уагмыз Аԥсынра!
Даҽа зныкгьы иаӡахааит уи угәыдкылара урӷәӷәаны!" (Нели Ҭарԥҳа, 1989 ш.).
Сара 2016 шықәсазы Аԥсны "Аԥҳәыншәҟәҭыжьырҭаҿы" иҭсыжьит "Ҩеижәи жәохә шықәса Беигәаа Омар иаанда" захьӡу Ҭырқәтәыла инхо, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла иалоу Маҳаинур Папԥҳа ҿыгҳарылагьы имаҷым лышәҟәы. Ари ашәҟәаҿы даара инарҭбаан иҳәоуп, иаарԥшуп ашәҟәыҩҩы ду, аҵарауаҩ, арккаҩы Омар Беигәаа иԥсҭазаара еилашыра ахы инаркны аҵыхәанӡа.
Иазгәаҭатәуп, ари ашәҟәы шәҟәны иҭыҵаанӡа ажурнал "Алашара" адаҟьақәа ишырнаҳҵахьаз Ҭырқәтәыла инхо аԥсуаа рцәажәашьеи рҩышьеи еиқәырханы.
Хыхь ишазгәасҭахьоу еиԥш, Омари ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәеи аимадара бзиақәа рыман. Абаҩхатәра бзиа змаз, ҳпоет бзиа, ҳсатирик Кьаршьал Чачхалиа Омар Беигәаа иахь ииҩыз ажәеинраалеи, иара Омар ҭакк аҳасабала Кьаршьал изиҩызи рыла ихсыркәшоит сматериал:
Ҳашьа Омар,
Аԥсны ҳаузыԥшуп, ҳашьа, —
Ԥсыхәак амазар, ухы ҳаҭәашьа!
Салам уаҳҭоит угәыдкыл,
Гәы разыла иудкыл!
Кь. Чачхалиа
Аҭак
Сзыԥсам ала усыԥхьауан,
Саԥсахарцы схандеиуан.
Иысы аамҭа сыгуы уҭан,
Уыбаразы сыгуаҟ'уан.
Аамҭантәи арыцҳара,
Аибамбара, ашьаҳара
Сырзымиааит, аҳ, сара!
Иысԥеиԥшымхеит убара!
Зегь ахьыудырша — ушьҭа уцеит,
Сеилыукаауеит, уыи сдыруеит.
Унышәынҭра сызныхахеит,
Иаагудкыла сагуыӡуеит.
1975 аш., Аԥсны.
Омар Беигәаа хаԥсыра дуӡӡа баны, иахьа мшын нырцә иҟоу ҳашьцәа ркультура ду акырӡа еиқәирхеит. Ҳара иҳахәҭоуп, уаҵәы изызҳауа ҳҿаргьы, мшын нырцә дыҟоума, аарцәы иԥсадгьылаҿ дыҟоума, дахьыҟазаалакгьы, иблаҷыц еиԥш ихьчароуп уи иҟаиҵаз, дзыхьӡаз, пату ақәиҵароуп ижәлар ирзиргылаз ԥсра зқәым абаҟа.
*Ари анҵамҭаҿы иаагоу Омар Беигәаа ицәаҳәақәа зегьы иара ишиҩыз еиԥш еиқәырхоуп.
АҞӘА, ԥхынгәы 23 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 550-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 145-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 192-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 63-ҩык, ибжьаратәуп - 54-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 41-ы пациент, урҭ рахьтә 17-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 23-ҩык, рҭагылазаашьа уадаҩуп- ааҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 45-ҩык, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 15-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, ԥхынгәы 19 - Sputnik. Акоронавирустә инфекциа еиҳа иццакны иалаҵәоит, ауаа еиҳа рчымазара хьанҭахоит иҳәеит Урыстәыла Агәабзиарахьчара аминистр Михаил Мурашко. Абри атәы аанацҳауеит РИА Новости.
"Уаанӡа арыԥҳақәа ааха афбатәи-абыжьбатәи амш азы ироуазар, уажәы ахԥатәи-аԥшьбатәи амш азы ироур алшоит. Авирус еиҳа иццакны аҽаланарҵәоит", - иҳәеит Мурашко аканал "Россия 24" аефир аҿы.
Иара иажәақәа рыла, ари азгәаҭаны еиҳа заа аҽыхәышәтәра иалагатәуп.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 19963-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 16294-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 277-ҩык.
АҞӘА, нанҳәа 3- Sputnik. Жәларбжьаратәи авалиутатә фонд (МВФ) 650 миллиард доллар аԥара азоунажьуеит апандемиа ашьҭахь адунеитә економика аиҭашьақәыргыларазы. Абри азы адырра ҟанаҵоит аиҿкаара.
Жәларбжьаратәи авалиутатә фонд аиҳабы Кристалина Георгиева лажәақәа рыла ари аӡбра "ҭоурыхтә ӡбамҭоуп" акризис аамҭазы алаҵаҟаҵара иаҩызоуп.
МВФ асаит аҿы иазгәаҭоуп аԥара аихшара нанҳәа 23 азы ишалаго. Афонд алахәылацәа зегьы рыквотақәа ирҿырԥшны азинқәа роуеит.
275 миллиард доллар рзырхахоит ахашәала маҷ змоу атәылақәа ҳәа азгәанаҭеит МВФ.
АҞӘА, нанҳәа 2 - Sputnik. Ҭырқәтәыла аладатәи акалҭ аҿы амцакрақәа бжьыџьара арцәара иаҿуп. 125 мцакраҭыԥ анапаҿы иааргахьеит ҳәа аанацҳауиет РИА Новости атәыла ақыҭанхамҩеи абнанхамҩеи рминистр Беқьыр Пакдемирли иажәақәа шьаҭас иганы.
"125 мцакра ириааиуп, апровинциақәа Анталиа, Мугла, Ыспарта рҿы амцарцәара иаҿуп 16 ҳаирплани 51 вертолети 850 мцарцәага машьынеи, хәнызқьҩык рҟынӡа аусзуҩцәеи. Егьырҭ атәылақәа рҟынтәгьы ацхыраара ҳауеит – Урыстәыла, Украина, Азербаиџьан, Испаниа, Хорватиа уҳәа егьырҭ рҟынтәгьы", - иҳәеит Пакдемирли ажурналистцәа дрыҿцәажәо.
Уаанӡа аиҳабыра ргазеҭ Yeni Safak аҳәамҭа ҟанаҵеит амцацраҵара ахахьы иагеит агәыԥ "Дети огня", Курдистан аусутә партиа иадҳәалоу ҳәа. Аха ари макьана ишьақәырӷәӷәам.
Пакдемирли иҳәеит ахара зхароу аанкылахар, азакәан инақәыршәаны ахара рхараҵахоит ҳәа.
Аҵыхәтәантәи амшқәа рыҩнуҵҟа Ҭырқәтәыла шәкы рҟынӡа амцакра дырцәеит. Макьаназ ахылаԥшра рзамҭацт хә-мцакрак акурорттә провинциақәа Анталиеи Муглаи.
Агәабзиарахьчара аминистр Фахреттин Коджа лажәақәа рыла ааҩык ҭахеит, 864-ҩык ааха роуит.
АҞӘА, нанҳәа 3 - Sputnik. Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрра "ампыҵахалара ахыхрази" аурыс-ақырҭуа еимак ҭынчмҩала аҭышәныртәаларази арезолиуциа "аԥсҭазаара иаҟәыгоу, аԥсуа-ақырҭуа еиҿагылара амзыз еиҭазкуа" акоуп ҳәа азгәанаҭеит. Абри атәы кьыԥхьуп аусбарҭа асаит аҿы.
Аԥсны ААР адырра ала, Қырҭтәыла иаднакылаз адокумент аҿы Урыстәылатәи Афедерациахь ааԥхьара ҟанаҵоит Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи "ампыҵахалара рхыхраз", иазхаҵоу рхьыԥшымра мап ацәнакырц, иара убасгьы аетникатә ҟазшьала ауаа еилырымхларц, Женеватәи аиҿцәажәарақәа рҟны аконструктивтә ҟазшьала ахы мҩаԥнагаларц азы ҳәа.
Аусбарҭаҿ иазгәарҭеит 1992 шықәсазы Аԥсны аибашьра алагаразы аҭакԥхықәра зду Қырҭтәыла шакәу, иара убас, Аахыҵ Уаԥстәыла 2008 шықәсазы аҭыԥ змаз ахҭысқәа рызгьы ахара дара ишрыду.
"Иазгәаҭатәуп Қырҭтәыла амчрақәа ишырҭаху аԥсуа-ақырҭуа еимак аурыс-ақырҭуа еимак акәушәа ауаа дырбара, аха уи изаҟаразаалак ҵаҵӷәык амам. Иззыҟарҵогьы аҭакԥхықәра рҽацәхьакны ахара ирыду мап ацәыркырц ауп", - ҳәа аҳәоит ареспублика адәныҟаполитикатә усбарҭа ахҳәааҿы.
Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистрра Женеватәи аиҿцәажәарақәа ирлахәылоу жәларбжьаратәи абжьаҟазацәа рахь ааԥхьара ҟанаҵоит 1992–1993 шықәсқәеи 2008 шықәсеи рзы Қырҭтәыла ахымҩаԥгашьа цәгьоуроуп ҳәа иршьарц, Аԥсни Қырҭтәылеи рыбжьара амч ахамырхәаразы аиқәшаҳаҭра анапаҵаҩра иацхраарц.
Аусбарҭа иара убасгьы ааԥхьара ҟанаҵоит Аҟәеи Қарҭи рыбжьара еиҟароу аҳәынҭқаррабжьаратә еиҿцәажәарақәа рышьақәыргылара иацхраарц Аахыҵ Кавказ акраамҭатәи аҭынчреи аҭышәынтәалареи реиҿкаара хықәкыс иҟаҵаны.
Аԥсуа дипломатцәа иазгәарҭоит ақырҭуа ган Женеватәи аиҿцәажәарақәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аполитикатә ҭахра аарԥшны рконструктивтә позициа иқәныҟәар шрыхәҭоу. Избанзар аиҿцәажәарақәа рлахәылацәа зегьы ззыԥшу Қырҭтәыла аконструктивтә хымҩаԥгашьа ауп.


АҞӘА, рашәара 12 - Sputnik. Аԥсны рашәара 11 рызтәи аҭагылазаашьала акоронавирустә инфекциаҟынтәи алаҵа ҟарҵахьеит 2772-ҩык ауааԥсыра, абри атәы аанацҳауеит Агәабзиарахьчара аминистрра апресс-маҵзура.
Урыстәылатәи алаҵа "Спутник V" 6500 доза Аԥсныҟа иааргеит мшаԥы 30 рзы. Акампаниа ахаҭа иалагеит лаҵара 11 рзы.
Алаҵаҟаҵара мҩаԥысуеит ҩ-етапкны, аҩынтә раан ирыларҵоит актәи алаҵа анырзыҟарҵа ашьҭахь 21 мшы анҵлак.
Алаҵаҟаҵара аҽны апациент имазар ауп зыҿҳәара мцац аԥсуа тәылауаҩшәҟәы, алаҵаҟаҵара дшақәшаҳаҭу азы анкета хаирҭәаароуп, анаҩс инапаҿы ирҭоит алаҵа актәии аҩбатәии адозақәа анизыҟарҵо арыцхәқәа ахьану. Иара убас апациент атерапевт иҟны амедицинатә гәаҭара дахысуеит - уа игәарҭоит ишьақәыӷәӷәара, ишьа аҵәыҵәри шаҟа алоу (асатурациа), ишоура ршәоит. Алаҵа изыҟаҵара алзмыршо факторс иҟоуп иарбанзаалак чымазара бааԥск ицәа иалазар.
Рашәара 11 рызтәи аҭагылазаашьала аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 15711-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 15026-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 238-ҩык.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
-
Аԥсны ауааԥсыра риммунтә ҭагылазаашьа агәаҭара апрограмма хыркәшахеит


АҞӘА, мшаԥы 28 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Аҵыҵындра аалыҵ адекларациа азуны Урыстәылаҟа аекспорт ашьҭра азҵаара иалацәажәеит мшаԥы 27 рзы Аҳәынҭқарратә ҳазалхратә еилак аҿы.
"Сынтәа иазԥхьагәаҭоуп аҵыҵындра аекспорт рацәаны. Иахьатәи аиԥылара аҳәаақәа ирҭагӡаны ҳара ҳазыхиоуп аҳазалхратә еиҿкаареи ахылаԥшреи рырмариаразы досу шәажәалагалақәа рзыӡырыҩра", - иҳәеит аиԥылара аартуа Аԥсны Аҳазалхратә еилакы ахантәаҩы актәи ихаҭыԥуаҩ Алиас Лабахәуа.
Аҳазалхратә еиҿкаара аусбарҭа хада аиҳабы Џьамал Цәеиба ишьақәирӷәӷәеит сынтәа ареспубликаҟынтә аҵыҵындра аекспорт хыԥхьаӡара рацәала ишазыԥшу.
"Уаанӡатәи ашықәсқәа реиԥш сынтәагьы ҳусбарҭа аусура азырхахоит адәныҟаекономикатә усура амҩаԥгаразы аҭагылазаашьа маншәалақәа раԥҵара", - иҳәеит иара.
Атауар аекспорт аан аҳазалхратә кәамаҵамарақәа рырмариаразы аус адулан аамҭа-аамҭалатәи адекларациаҟаҵара апроцедура ҳәа азгәеиҭеит Џьамал Цәеиба.
"Ари аԥҟара инақәыршәаны адәныҟаекономикатә усура алахәылацәа ари аформа ахархәараан акыр раамҭа еиҷаҳауеит. Уи иалнаршоит аныхрақәа реиҵатәра, атауареикәыршара ахышәаҵышәа аизырҳара. Ари аформа ахархәарала аҳәаа иахыган 25 000 тонн ацитрусқәа рекспорт", - иҳәеит иара.
Иара иазгәеиҭеит 2020 шықәса анҵәамҭазы азинмч шаиуз Аилак аструктуратә еилазаарақәа русура арегион азы адҵа.
"Аихшара абасеиԥш ишьақәыргылоуп – аҳазалхратә ҭыԥ "Ԥсоу", ари Гагреи Гәдоуҭеи араионқәа роуп, аҳазалхратә ҭыԥ "Аҟәа" – ари Аҟәеи Гәылрыԥшьи араионқәа роуп, аҳазалхратә ҭыԥ "Гал" – ари Очамчыратәи, Галтәи, Тҟәарчалтәи араионқәа роуп. Адәныҟа-економикатә усура алахәылацәа асеиԥш аихшара азин рнаҭоит атауари атранспорти рбизнес ахьыҟоу аҭыԥ аҿы реиҿкаара", - иҳәеит Џьамал Цәеиба.
Аилак азинтә ҟәша аиҳабы Анана Гогохьиаԥҳа аҵыҵындра ааӡара знапы алаку анаплакҩы Баҭал Аҩӡба азҵаара илҭеит аалыҵ аҭиразы игәаанагараз.
"Акурорттә сезон аан аҳәаа ишалшо ала ахысра ҳармариароуп", - лҳәоит лара.
Анаплакҩы иҳәеит дшазыхиоу зықь тонна рҟынӡа аалыҵ аекспорт амҩаԥгара. Иара иажәақәа рыла, ирыдгалоу аформа аҳәаа ахысраан аҳазалхратә еиҿкаарақәа армариоит.
Аҳазалхратә еилкы аексперт-ҟаза хада Максим Титаренко иазгәеиҭеит ҵыԥх Аԥснынтәи Урыстәылаҟа аҳәаа ишахыгаз 294 тонна абаҳчаҵыҵындра.
"Ари аалыҵ ирласны иԥхасҭахо тауаруп. Иара амҩангарагьы аҭагылазаашьа ҷыдақәа амазароуп. Абҵарамзазы азин ҳаҭан ҿҳәаралатә адекларациаҟаҵара", - иҳәеит иара.
Ҵыԥх ацитрусқәа риагараан аҭагылазаашьа уадаҩын аҳазалхратә ҭыԥ "Адлер" аҿы. Уахыки-ҽнаки рыҩнуҵҟа 200 инарзынаԥшуа машьына гылон. Аҿҳәаралатә декларациаҟаҵара аналаргала агәаран акыр иаӷахеит иҳәеит Титаренко.
"2021 шықәсазы 2020 шықәса иаҿырԥшны аҵыҵындра аҽаҩра хынтә рыла еиҳахар шалшо анеилаҳкаауп абри аиԥылара мҩаԥгазарц анаҳаӡба. Иара лассы иԥхасҭахо аалыҵны иҟоуп, акраамҭа аҳәааҿ инукылар ҟалом, аиҳаракгьы аԥхынразы", - иҳәеит иара.
Убри азы аҿҳәаратә декларациаҟаҵара алшара ҟанаҵоит уахынла ма ҽынла, аныҳәамшқәа ма аусурамшқәа уҳәа рыла аамҭа алхны аграфик ашьақәыргылара ҳәа иҳәеит иара.
Адокументқәа зегьы анаплакыҩцәа заанаҵы еиқәдыршәоит раалыҵ аҳәаа ахыгараан аамҭа амгарц ҳәа азгәеиҭеит Максим Титаренко.
Аԥсны иҟоу Урыстәыла аҳазалхартә маҵзура ахаҭарнак Константин Козлов иҳәеит аҿҳәаратә декларациаҟаҵара аҳәааҿ агәаранқәа рыҟазаара шеиҵанатәуа, апроцедура адекларациа зныктәи аҟаҵарала мызкы ахы-аҵыхәа атауар аҳәаа ахыгара шалнаршо. Урыстәылатәи аҳазалхырҭа азыхиоуп аҵыҵындра атауартә партиақәа аԥҟара ҿыцқәа рыла реиҿкаара ҳәа аҳәеит Козлов.
АҞӘА, нанҳәа 5 – Sputnik, Бадри Есиава. Урыстәылатәи аспелеологцәа Аԥсны иҟоу Веревкин иҳаԥаҿы ахаҵа иԥсыбаҩ рбеит 1100 метра алаҟәыраҿы, абри атәы Sputnik иазеиҭеиҳәеит Урыстәыла аспелеологцәа Реидгыла анапхгара алахәыла Евгени Снедков.
"Нанҳәа 3, асааҭ 4:00 азы Москва, Перовсктәи аклуб аспелеологцәа ргәыԥ, 30 шықәса инарзынаԥшуа Веревкин иҳаԥаҿы аусурақәа мҩаԥызго, атурист иԥсыбаҩ рбеит. Аԥхьа аҭаларҭатә ҵеиџь ахықәаҿ ашаха рбеит, маҭәақәакгьы. Анаҩс 1100 метра алаҟәыраҿ ауаҩы иԥсыбаҩ кнаҳан", - иҳәеит иара.
Снедков иажәақәа рыла иҭахаз дыштуристыз еилкаахеит, избанзар аҳаԥы амаршрут ауадаҩра иақәшәомызт ихархәагақәа. Иҟалоит иара аԥышәеи амчи изымхазар. Уи адагьы асеиԥш иҟоу аҳаԥқәа аӡәы ихала аҭалара ашәарҭадара атехника еиланагоит. Иара ихаҭара шьықәзыргылаша ҳәа аспелеологцәа акгьы рзымԥшааит.
Урыстәылатәи аспелеологцәа ргәаанагарала Веревкин иҳаԥаҿы арыцҳара ҟалазар ҟалоит 2020 шықәса аԥхын ма ҭагалан.
Аспелеологцәа реидгыла Аԥсны АҶА ахь адырра ҟарҵеит.
"Идокументқәеи игәакьацәеи ԥшаатәуп. Иҟаҵатәу дара ирҳәароуп. Асеиԥш аан аԥсыбаҩ аҭгара рҽазыршәоит аха ариаҟара аҵаҟынтә уи уадаҩуп. 50 – 100-ҩык рҟынӡа аспелеологцәа аҭахуп. Аҳаԥаҿы ишәарҭоу аҭыԥқәа ыҟоуп",- иҳәоит Снедков.
Иара иҳәеит Аԥсныҟа амҩа ишықәло аспелеологцәа Реидгылаҟынтә уи азы аҳәара ҟаҵахар.
2020 шықәса нанҳәамзазы Арбаика аҳаԥаҿы дҭахеит аспелеолог Павел Демидов. Иԥсыбаҩ 300 метра рҟынтә ихагалан.
Веревкин иҳаԥы адунеи аҿы реиҳа иҵаулоу ҳәа иԥхьаӡоуп. 2018 шықәсазы урыстәылатәи аспелеологцәа 2212 метра илбааит.
АҞӘА, нанҳәа 4 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 392-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 98-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәшәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ԥшьҩык: 76 шықәсеи 80 шықәсеи зхыҵуаз ҩыџьа аҳәсеи, 42 шықәсеи 83 шықәсеи зхыҵуаз ҩыџьа ахацәеи.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 178-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 41-ы, ибжьаратәуп - 51-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 44-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә 17-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 24-ҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 47-ҩык, урҭ рахьтә 12-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 13-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, ажьырныҳәа 12 – Sputnik. Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 10102-ҩык ыҟоуп, ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Ргәы бзиахеит 7808-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 143-ҩык.
Ажьырныҳәа 11 рзы аҟәатәи амобилтә хырхарҭарацәатә госпиталь аҟны лыԥсҭазаара далҵит 1950 шықәса рзы ииз апациентка, илзышьақәырӷәӷәан адиагноз хада - "акоронавирустә инфекциа ҿыц", иара убас зыҽзыруадаҩыз ачымазара хада "ҩ-ганктәи аполисегментартә гәыҵәкра".
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 111-ҩык, урҭ рахьтә 96-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 31-ҩык, ибжьаратәуп - 47-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 36-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 25-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 35-ҩык, агоспиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 49-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>