Хабарда ибжьаӡыз жәларбжьаратәи рымш азгәарҭоит есышықәса, нанҳәамза 30 рзы. Ҳтәылаҿы ибжьаӡыз ирхыԥхьаӡалоу реиҳараҩык — Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьраан ибжьаӡыз роуп.
Асҭанда Арӡынԥҳа
Нанҳәамза 30 рзы адунеи зегьы аҟны иазгәарҭоит хабарда ибжьаӡыз рымш. Аԥсны азы ари акрызҵазкуа, илахьеиқәҵагоу рыцхәоуп: ҳтәылаҿы иҟоуп жәабала аҭаацәарақәа, зыуацәеи зҭынхацәеи ирлахьынҵахаз ззымдыруа.
Аԥсны ибжьаӡыз реиҳараҩык — Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993 шш.) ашықәсқәа раан хабарда ибжьаӡыз роуп. Ибжьаӡыз рҭынхацәа уажәшьҭазы иагьгәыӷуам урҭ рыԥсы ҭаны ирбап ҳәа, акызаҵәык изышьҭоу — урҭ рыԥсыбаҩ ԥысуа ҵасла анышә амадара ауп.
Урҭ анышәынҭрахаҳәқәа рызгылаӡам
Хабарда ибжьаӡыз рқьашанақәа рахь узнеиуам — урҭ анышәынҭрахаҳәқәа рыздыргылаӡом. Аха Аԥсны жәлар дара ргәаларшәаразы еиуеиԥшым азнеишьақәа рыԥшаауеит. Иаҳҳәап, Аҟәа, Амҳаџьырцәа рыԥшаҳәаҿы игылоу аӡыржәтә ахьааиуа аӡыршә аҿы абас еиԥш ажәақәа ануп: «Агәалашәара — уаҩы узлыимцо џьанаҭуп».
2011 шықәсазы Аԥсуа драматә театр аҿаԥхьа иргылаз аӡыршә (аскульптор Архип Лабахәуа иаԥҵамҭа) мацароуп хабарда ибжьаӡыз ауааԥсыра ирызку баҟас иахьа иҟоу. Автор игәҭакала ари аргыламҭа символуп: аӡыршә аӡы амҵәаанӡа, ибжьаӡыз ргәалашәара аԥсы ҭазаауеит. Абаҟа хыркәшоуп зшәага дуум, аџьаз иалху аскульптуратә композициала, уи иаҳнарбоит хабарда ибжьаӡыз, бзиа иаҳбо ауаа наунагӡа ҳгәалашәараҿы ишаанхо.
Атеатр аҿаԥхьа игылоу абаҟа — иҿымцәаауа ҳгәалашәара аршаҳаҭгас иҟоуп. Аибашьра еилгеижьҭеи 26 шықәса инареиҳаны ишыҵуагьы, иахьагьы имҩаԥысуеит ибжьаӡыз рыхабар аилкаарақәа.
Аибашьра ахьаа
2010 шықәса инаркны, Аџьар Ҟаԥшь Жәларбжьаратәи Аилак (АҞЖәА) еиҿнакааз ҩ-ганктәи аиԥыларақәа рҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥысуеит Аԥсныи Қырҭтәылеи рхаҭарнакцәа реиԥылара — 1992-1993 шықәсқәа рзтәи аибашьраан хабарда иҭахақәаз рыԥшааразы. Арҭ аиԥыларақәа раан аганқәа еимырдоит хабарда ибжьаӡыз ирызкны рнапаҿы иҟоу аинформациа: ибжьаӡыз руахҭа аазырԥшуа, урҭ анышә иамазар ахьалшо аҭыԥқәа ртәы зҳәо.
Аџьар Ҟаԥшь ацхыраарала иалыршахеит аибашьраан иҭахаз идырым аибашьцәа рыԥсыбаҩқәа ыҵхны рышьақәыргылара апроцесс ахацыркра. Арҭ аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы апроцесс иадгалан антропологиатә археологиаҿы аԥышәа ду зоухьоу аекспертцәа. Аибашьцәа рыԥсыбаҩқәа рыҭҵаара мҩаԥысуеит Хорватиатәи ақалақь Загреб иҟоу ДНК-лабораториаҿы.
Абри аус хацыркуижьҭеи фышықәса ирылагӡаны Аџьар Ҟаԥшь аспециалистцәа Аԥсны ирыԥшаахьеит 431-ҩык рыԥсыбаҩқәа. Урҭ рҟынтә рхаҭарақәа шьақәыргылоуп 163-ҩык, уаанӡа хабарда ибжьаӡыз ҳәа иԥхьаӡаз.
Аԥсуаа ирыҭан 42-ҩык рыԥсыбаҩқәа. Аха даҽа 127 ҭаацәара иахьа уажәраанӡа иазыԥшуп аибашьраан ибжьаӡыз рҭынхацәа ирызку аинформациа.
Иҭахаз рыԥсыбаҩқәа рыԥшаареи рыҭҵаареи аус иацҵахоит. Аԥсны аҵакырадгьыл аҟны иԥшааз 268-ҩык рыԥсыбаҩқәа макьана рхаҭарақәа узышьақәыргылом, избан акәзар зыԥсы ҭаны иҟоу урҭ рыуацәа зегьыҵәҟьа азыхиам ДНК-анализ аҭара. Аӡәырҩы ари аганахьала дара рхатә знеишьа рымоуп. Урҭ абри азҵаара убас ихьааргоит, алацәажәарагьы рҭахымхо аҟынӡа ҳәа ҳзеиҭарҳәеит Аџьар Ҟаԥшь ахаҭарнакцәа.
2019 шықәса мшаԥымзазы Аҟәа афотосахьақәа рцәыргақәҵа мҩаԥысит. «Ҳара ҳаԥшуп» ҳәа хьӡыс измаз аекспозициа иаанарԥшуан Аԥсны хабарда ибжьаӡыз рыԥшааразы Аџьар Ҟаԥшь имҩаԥнаго апрограмма аусушьа. Ацәыргақәҵа аартраҿы Аԥсны иҟоу Аџьар Ҟаԥшь амиссиа аиҳабы Максим Забалуев иҳәеит: «Аҭаацәарақәа азин рымоуп иҭахаз рыуацәа рлахьынҵа адырразы. Урҭ анышә иахьамоу адырра азин рымоуп, рнышәынҭраҿы иааины иргәаладыршәарц азы... Ари апрограмма аусура иацҵахоит, Аԥсны ахьынӡанаӡа-ааӡо аԥсыжырҭа ҭыԥқәа ҳрышьҭазаауеит».
Аџьар Ҟаԥшь апрограммала зхаҭара шьақәыргылаз аԥсуа еибашьцәа зегьы ҳаҭырла анышә иамадан. Аибашьра еилгеижьҭеи ҩажәа шықәса инареиҳаны ишҵуазгьы аԥсуа жәлар ҩаԥхьа уи аамҭахь ихынҳәызшәа иҟалеит. Ҩаԥхьа иаатит иара усгьы имӷьацыз ахәрақәа.
Ҩажәа шықәса рышьҭахь зхаҭара шьақәыргылаз
2015 шықәса аԥхынразы убас иԥшааз аибашьҩы иҭоурых Аԥсны зегьы иахыҵәеит.
Очамчыра араион, Ҷлоу ақыҭа иалҵыз Борис Инаԥшьба дҭахеит Марттәи ажәылараан, 1993 шықәсазы. Аҟәа ахақәиҭтәра хықәкыс измаз уи ажәылара маншәаламхеит, Борис иԥсыбаҩ Гәымсҭа арымарахьтәи аԥшаҳәаҿы иаанхеит, аԥсуа аруаа уахь неишьа рымамызт усҟан.
Аибашьраҿы Аԥсны аиааира анага аамышьҭахь, 1993 шықәса, жьҭаарамзазы азеиԥш ԥсыжырҭаҿы анышә иамадаз аибашьцәа реилкаара даара иуадаҩхахьан. Аха Борис Инаԥшьба иани иаби рыҷкәын иԥсыбаҩ аҩныҟа иргеит ҳәа ԥхьаӡаны, Ҷлоу иқыҭа гәакьан анышә дарҭеит. Аибашьҩы иԥҳәыс Мзиа Беиа — Аԥсны афырԥҳәызба ҳәа ахьӡ зыхҵоу — усҟан аиҳабацәа рҳәатәы даҿамгылеит, аха лхаҭа гәаартыла ишылҳәаз ала, агәыҩбарақәа деимаркуан.
Убри азоуп Аԥсны ари жәларбжьаратәи апрограмма анхацыркха, Аҟәа, ахьӡ-Аԥша абаҳчаҿы анышә иамадаз, зхаҭара шьақәыргыламыз аибашьцәа рыԥсыбаҩқәа рыҭҵаара ианалага, лара Аԥсны Аминистрцәа реилазаараҟны иаԥҵаз Хабарда ибжьаӡыз рзы Акомисииа дзадҵаалаз. Зегь реиҳа иуадаҩыз — иҭахаз лыԥшәма иуацәа ари апрограмма алахәра рақәыршаҳаҭра акәын, ДНК-анализ арҭарц азы.
Нас ишеилкаахаз ала, убри зегь башамызт. Борис Инаԥшьба ибаҩ ԥшаан Ахьӡ-Аԥша абаҳчаҿы анышә иамадаз аибашьцәа рыбжьара. 2015 шықәса, рашәарамза 21 азы аҭаацәара алшара роуит Борис Инаԥшьба иԥсыбаҩ аҩныҟа иганы анышә амадара.
«Уажәшьҭа сара сгәы ҭынчуп, избан акәзар сыҷкәын идыруеит иаб анышә дахьамоу, ус анакәха имоҭацәагьы ахьааиша, шәҭык ахьнықәырҵаша рдырлоит», — лҳәеит усҟан Мзиа.
Бзиала иаҳзырша...
«Ҳарҭ ҵаҟа-ҵаҟала ҳаузықәхуам, аиҿагылара иацҵахоит», — ҳәа имшынҵаҿы иҩит Аԥсны Жәлар рпоет Таиф Аџьба, иагьаҵаиҩит арыцхә: «жьҭаара 9, ахәаша».
1992 шықәса, жьҭаарамза, Аԥсны аибашьра цоижьҭеи ҩымыз инареиҳан.
Убри ахәашаҽны, жьҭаара 9 рзы ақырҭуа гвардиауаа бџьарла еиқәных Аҟәа, Аҳабла ҿыц аҿы игылоу апоет дахьынхоз аҩнеихагылаҿы иааины иареи даҽа хацәқәаки раԥцаны идәылыргеит. Иахьыргаз иахьа уажәраанӡа идырым. Убри аахыс иахьанӡа апоет илахьынҵахаз еилкаамкәа иаанхоит.
Таиф Аџьба аҽнышьыбжьон дыргеит, агәылацәа зегьы рыла ишабоз. Аҵыхәтәан иара иԥшәмаԥҳәыс дызлыҳәаз акызаҵәык акәын — ихатә архив еиқәлырхарц, маӡала ииҩуаз имшынҵагьы ақырҭқәа рнапаҿы имнеирц, ҿыц игыло абиԥара иҟаз шыҟаз атәы зҳәо аҵабырг раҳарц азы.
Аибашьра раԥхьатәи амшқәа рзы ихацыркыз апоет имшынҵа анаҩс икьыԥхьын «Бзиала иаҳзырша...» ҳәа хьӡыс иаҭаны. Абарҭ ажәақәа имшынҵа адаҟьақәа рҿы лассы-лассы иуԥылоит, урҭ рыла ихиркәшон иара уатәи ианҵамҭақәа.
Ишьақәырӷәӷәам адыррақәа рыла, апоет акыраамҭа ддыргәаҟуан, нас иеихсны дыршьит. Анышә дахьамадоу еилкаам.
Аԥсуа уаажәларра уи илахьынҵа аилкаара акырӡа ргәы иҵхоит. Ари азҵаара ихадароу ируакны иаанхоит Аџьар Ҟаԥшь адгыларала имҩаԥысуа хабарда ибжьаӡыз рыԥшаара ахырхарҭала аԥсуа-ақырҭуа еиԥыларақәа рҿы.
2014 шықәсазы Аџьар Ҟаԥшь аспециалистцәа Таиф Аџьба анышә дамазар ҟалап ҳәа иахьрарҳәаз аҭыԥ аҿы — Аҟәа араион, Акаԥа ақыҭан — аԥшаарақәа мҩаԥыргеит, аха уа ԥсыжырҭа ҳәа акгьы ыҟамызт. Азҵаара иахьа уажәраанӡа ишаарту иаанхоит. Егьа ус акәзаргьы, аԥсуа ган роума, жәларбжьаратәи аспециалистцәа роума еицҿакны ирҳәоит: раԥхьатәи аԥышәаҿы ҳманшәаламхазаргьы, уи аус аҳаркуеит ҳәа аанагаӡом. Зегьы еицазхарҵахьоу аԥсуа поезиа аклассик Таиф Аџьба иԥшаара иацҵоуп. Избан а
кәзар, аибашьра еилгам ҳәа иԥхьаӡоуп, аҵыхәтәантәи асолдаҭ анышә дауҭаанӡа.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аҿы игаз 75-шықәсатәи Аиааира даԥылоит Џьгьарда ақыҭа инхо, 97 шықәса ирҭагылоу Леуарса Қьбар-иԥа Ашәба. Иазгәаҭатәуп, Очамчыра араион аҟны аветеранцәа рахьтә зыԥсы ҭаны иаанхаз иараӡәзаҵәык шиакәу. Леуарса Қьбар-иԥа игәашьамх дахашшаауам, аха ашықәс иара атәы ҟанаҵоит, иҟоуп зны-зынла акы анааиласуа, ишьақәыӷәӷәара анхало. Ила акыр иҵаруп, агәыр арахәыц кылидартә еиԥш, маҷк ихьысҳан иаҳауеит. Ирацәоуп ари абырг бзиа дызнысыз аԥсҭазааратә мҩа, дызхаану акымкәа-ҩбамкәа аибашьрақәа, аԥсҭбарақәа, ахьаагарақәа. Ҳара ҳзыҿцәажәаз Леуарса Ашәба иԥа Славик излаиҳәо ала, иаб итәылауаҩшәҟәаҿы 1924 шыкәса рзы диит ҳәа арбоуп, аха шықәсқәак деиҳауп, уажәшьҭа шәышықәса днарҭысхьазаргьы ҟалап.
"Усҟан, ишахәҭаз еиԥш изымҩаԥымсуазар акәхарын ашәҟәҭагалара иадҳәалаз аусқәа, аамҭа ус иҟан. Ари ареволиуциа ашьҭахь акәын, ареволиуциа ахаангьы ауаа ахьҭаргалоз ауахәамақәа рҿы акәын. Саб ақьаад аҿы иарбоу иирашықәс дақәшаҳаҭӡам, "иҵегьы сеиҳабуп" иҳәоит", - абас ҳаиҿцәажәара хацҳаркит Славики сареи.
Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ианалагоз, Леуарса Қьбар-иԥа Ашәба ашахта дҭан, уаҟа аус иуан. Иара хҩык аишьцәа иман: Ҭемраз, Кәана, Сҭеԥан. Леуарса дназлаз аишьцәа рыԥшьҩыкгьы Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду иалахәын. Аишьцәа зегьы иреиҵбыз Леуарса иакәын.
"Ашахта дызҭаз абронь аман. Ус ишыҟаз, ашахтаҿы адиверсиа ҟалеит. Иԥыржәарц азы иҵарҵаз артҟәацгақәа рҟынтәи, саб иҳәоны изласаҳахьоу ала, иҟоуп иԥжәаз. Убри ашьҭахь ашахта даԥырҵны аҩныҟа дааит. Усҟан Џьгьарда ахахьы Ахәҵа ҳәа иахьашьҭаз инхон. Аҩны дшыҟаз ашахтахь аусура деиҭаарыԥхьеит. Аха иара "сашьцәа еибашьра иҟоуп, саргьы еибашьра сцоит, ашахтахь уаҳа схынҳәӡом" иҳәан, саб аибашьрахь дцеит", - иҳәеит Славик Ашәба.
Леуарса Ашәба Аџьынџьтәылатә еибашьрахьы данца 13 мшы ааҵуаны ахы даҿагылар акәхеит. Аамҭа бааԥсын, аибашьра гәӷәа цон, афашист иҿагыланы еибашьуаз рахьтә иҟан уамаӡак ззымдыруазгьы, аха аԥышәара аамҭа иҭагылар акәхеит.
"Ԥыҭрак еибашьхьан еиԥш, Новороссииск зынӡа амца акны иҟан, убраҟа саб ахәра ӷәӷәа иоуит. Ихәра иахҟьаны Ермантәыла, Ленинакан агоспиталь ахь ддәықәырҵеит, уаҟа дышьҭан фымз инарзынаԥшуа. Убрантәи угәы бзиахаанӡа ҳәа даарышьҭит аҩныҟа, иаҳәшьа Дуда ҳәа дыҟан, илҳәо саҳахьан, саб алаба икын, ашьа иҿыҵуан данеимҳәалак. Аџьамыӷәа цәгьа ихигазаргьы, иԥсы ҭаны далҵгәышьеит аибашьра", - иаб дызнысыз аҭоурыхтә мҩа ҳзеиҭеиҳәон иԥа.
Леуарса Ашәба иашьцәа рахьтә иҟоуп аибашьраҿы хабарда ибжьаӡыз, иара убас аҩныҟа ахынҳәра зылшаз. Урҭ зегьы дара рхатәы лахьынҵа рымоуп, ишрымоу еиԥш дара рхатәы ҭоурых.
"Арҭ ашықәсқәа зегьы саб иашьа Сҭеԥан Ашәба ихабар ҳаздыруамызт. Аԥсҭазаараҿы иџьашьахәу ахҭысқәа аныҟалало рацәоуп. Хәбаҟа шықәса раԥхьа, лаҵарамза 9 рзы, аинтернет ҳахьынҭалаз, Сҭеԥан ихабар зҳәоз аҩымҭа машәыршақә иаҳбеит. Уаҟа излазгәаҭаз ала, иара анышә дамадоуп Нхыҵ Кавказ, сержант-еиҳабыс дыҟан. Подольсктәи архив аҟынтә ауп аинформациа шыҟоу, азеиԥш нышәынҭраҿы еицжуп 1000-ҩык инарзынаԥшуа ауаа", - ҳәа азгәеиҭоит Славик Ашәба.
Аишьцәа рахьтә Леуарса иашьеиҳаб Ҭемраз Ашәба деибганы аибашьра алҵра илшеит. Ҭемраз амҩа дшықәыз ауп лаҵарамза 9, 1945 шықәса рзы аибашьра шеилгазгьы.
"Ҭемраз иԥсҭазаара далҵит 1988 шықәса рзы. Дыҟанаҵгьы ибжьы аҭыԥахь имааицызт, дхәын. Даноурышьҭыз арыцхә ақьаад ианын акарандашь ала. Ахԥатәи рашьа Кәана Ашәба хабарда ибжьаӡыз рсиахь дыҟоуп, иахьа уажәраанӡа иӡбахә ҳмаҳаӡац", - иҳәеит Славик Ашәба.
Хыԥсыра баны, аибашьра амца шыра иалҵыз Леуарса Ашәба, аибашьра анеилга дук мырҵыкәа, аҭаацәара далалеит. Инасыԥ ицеиҩылшеит ахшара рацәеи амаҭацәеи ицзааӡаз Фениа Михаил-иԥҳа Лагәлаа.
"Ҳара хәҩык ахшара ҳрааӡеит ҳани ҳаби. Ҩыџьа саҳәшьцәа рыԥсҭазаара иалҵхьеит. Аԥсны Аџьынџтәылатә еибашьраҿы дҭахеит саҳәшьаԥа Ҭамаз Қәинаӡе, Аиааира амш абара дахьымӡакәа, цәыббра 29, 1993 шықәса рзы. Егьи саҳәшьаԥа Дима Гамгьиа иакәзар, 16 шықәса шихыҵуаз аибашьра дцеит имукәа. Деибганы далҵит, иреиҳау аҵараиурҭа далгеит. 2001 шықәса рзы "Сахарная голова" Гелаев данҳақәла, убраҟа дҭахоит. Аибашьра иацәынхаз саб урҭ реиԥш ирацәоуп ихигахьоу аԥсҭбарақәа зцу ихьаақәа", - ҳәа азгәеиҭоит аԥа.
Аиааира ду амшныҳәа аламҭалазы ирацәоуп Леуарса Қьбар-иԥа Ашәба атәыла анапхгареи ауаажәларреи рҟынтәи иоуа адныҳәаларақәа, азеиӷьашьарақәа. Убас еиԥш, мышқәак раԥхьа имедалқәеи иорденқәеи рхыԥхьаӡара иацлеит, Урыстәылатәи Афедерациа Ахада Владимир Путин иусԥҟала игәышԥы иадыркит Аиааира 75 шықәса ахыҵра иазку аиубилеитә медал. Ари ахҭыс хаҭала саргьы саҿахәҳәагахеит, акырӡа сазгәыдуны исыдыскылеит. Леуарса Қьбар-иԥа Ашәба ифырхаҵареи, игәаӷьреи, ичҳареи, ихымҩаԥгареи еиҵагылоу абиԥарақәа рзы акыр иҿырԥшыгоуп.
Ашәышықәса иахаану зыԥсы ҭаны иҳамоу аветеранцәа агәабзиара ду рзеиӷьаҳшьоит, здунеи зыԥсаххьоу ракәзар, ргәалашәара лаша ҳацуп. Аџьынџьтәылатә еибашьру ду иалахәыз, афицар ичын змаз сабду Паҷ Шьаҳан-иԥа Ҷанба иҩызцәеи иареи рҿаԥхьа саӡәыкны схырхәоит.
Ҳаҭыр зқәу аветеранцәа! Аиааира ду амш ныҳәа шәагымзааит!
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥснытәи ашколқәа роушьҭымҭацәа рзы аҵаратә процесс хацыркын рашәара 2 рзы, уи мҩаԥыслоит ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. 1-10 аклассқәа рҵаҩцәа рҵараамҭа хыркәшахеит лаҵара 13 рзы акоронавирус иадҳәалоу аҭагылазаашьа иахҟьаны.
"Амза ҩба инаркны ажәеизатәи аклассқәа рҵаҩцәа иацырҵеит рҵара, аха уи иаанагом апрограмма зегьы ҩымчыбжьа ирҭагӡаны иалгоит ҳәа. Еиҳарак ари зызку ахәыҷқәа аԥышәарақәа разыҟаҵара ауп. Ашколқәа зегьы адезинфекциа рызун. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны ашколқәа рҿаԥхьа еиҿкаауп амедпункт, ашоура шәаны ашколқәа рахь инарышьҭуеит, аклассқәа рҟны аӡәаӡәала итәоуп.
Сынтәа ашкол иалго араион аҟны 128-ҩык ыҟоуп, ақалақь аҟны 45-ҩык аушьҭымҭацәа ҳамоуп", - лҳәеит Арышԥҳа.
Лара иазгәалҭеит араионтә аолимпиада иалахәыз аушьҭымҭацәа рыбжьара алҵшәа бзиақәа змаз шыҟоу, урҭ иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа ирҭалартә еиԥш алшара ҟалап ҳәа агәыӷра шлымоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ахь ихынҳәит: аԥснытәи аушьҭымҭацәа аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит


Sputnik, Саида Жьиԥҳа.
1992 шықәсазы нанҳәа 14 аҽны, Зураб Сергьегьиа Бармышь ақыҭан, иҭынха ичара аҽазыҟаҵара даҿын. Жәлар Реидгыла Афорум иалаз изы имаӡаӡамыз, ақырҭцәа хара имгакәа Аԥсны ишақәлоз, аха уи аамҭа анааи, азнык азы ахаҿы аагара уадаҩхеит.
"Руслан Габлиа ичара аҽазыҟаҵара ҳшаҿыз, ашьаԥа ааҳаргылоны еиԥш, аибашьра алагеит ҳәа ажәабжь ааҳалаҩҩит. Ҳазегьы иҟаҳҵара ҳзымдыруа ҳааилауаҭырит. Сара Гагра сынхон аҟнытә, иаразнак сҽааибысҭан ақалақь ахь сдәықәлеит. Араион ахадара ахыбра аҿаԥхьа аԥсуа хацәа еизахьан, устәи аԥсуа школ ахь ҳцеит аилацәажәаразы", — игәалаиршәоит аветеран.
Адырҩаҽны, Цандрыԥшь адесант ӡхыҵит ҳәа адырра аныҟала, абџьар змаз ахацәа уахь еихеит.
"Сара Цандрыԥшь ашкол салгеит аҟнытә, уатәи аҭыԥқәа ибзианы издыруан, аха ашәарыцага шәақьла ҳазҿагылодаз", — иҳәоит Зураб.
Ақырҭцәа Цандрыԥшь ахысра ӷәӷәа ҟарҵеит. Убраҟа дҭадырхеит Иури Қаԥшь. Ҳаибашьцәа шьҭахьҟа ихьамҵыр ада ԥсыхәа ҟамлеит.
"Цандырԥшь ааныжьны, шьхала Гаграҟа сааит. Иаразнак сҭаацәа ақалақь иалызгарц сыӡбеит, аха иамуит. Усҟан сыҷкәын аиҵбы хымз ракәын ихыҵуаз. Изулак, сгәыла урыск сиҳәан, иҩны иҵәахит. Сареи, даҽа гәыԥҩык аԥсуа хацәеи маӡала Ԥсоу аҳәаа ҳаиасит. Адлерынтәи аидара мҩанызгоз аӷбақәа рыла Гәдоуҭаҟа ҳдәықәлеит", — еиҭеиҳәоит аибашьҩы.
Зураб Сергьегьиа Гәдоуҭантәи Бзыԥҭаҟа дааит. Уи аамҭазы, араҟа, аӷацәа ахьтәоу аҭҵааразы, шьхала Гагра ахырхарҭахь идәықәырҵашаз аԥшыхәцәа ргәыԥ ҷыда аидкылара иаҿын.
"Сара иаразнак агәыԥ саларҵарц азы асиа сҽанысҵеит. Избанзар, урҭ ашьхаҭыԥқәа бзианы издыруан, изныкымкәа шәарыцара сцахьан, насгьы арахә сыманы схалахьан", — ҳәа азгәеиҭеит аветеран.
Ааҩык аҽцәа, Капитон Ӡаԥшьба еиҳабыс днарыцҵаны амҩа иқәлеит.
"Аилашәшәымҭазы Бамбаиашҭа ҳәа иахьашьҭоу аҭыԥ аҟны ҳаннеи, аибашьыга машьынақәа ҩба халеит. Ҳаӷацәа шракәыз анеилаҳкаа, ҳҽаҳҵәахит. Ус аамҭакы ашьҭахь, қырҭуак ибжьы иргеит аӡәыр шәыҟоума ҳәа. Снаԥшызар, изныкымкәа ашәарыцараан исҿаҳалоз Шота Цариа иакәын. Иара аԥшыхәразы дхалазаап. Уажәшьҭа исаӷаз ахаҵа сангәеиҭа, ԥшьала даасхагылеит. Схала ашьха саҿаз џьишьеит, аха амаӷра иаалҵыз сҩызеи сареи деимлагәа даанаҳкылеит, иабџьаргьы наимаҳхит", — игәалаиршәоит аветеран.
Зураб иҩызеи иареи ақырҭуа ԥшыхәҩы дырҭҟәеит, аха шьҭахьҟа лбаашьа рымамызт, зегьы рҽеидыркылаанӡа. Убасҟан Шота имхаҳәеит Гагратәи ақырҭцәа Зурик дҭадырхарц ишишьҭаз. Дара ирдыруан, ашәарыцареи ашьханыҟәареи иазҟазаз, аԥшыхәреи аибашьцәа рымҩаԥгареи шилшоз.
"Алада ԥшыхәра дласкьеит Сафер Бганба, аха ақырҭцәа рылаԥш дыҵашәан, дҭадырхеит. Ҳгәыԥ иалаз даҽа еибашьҩык, аԥхьанатә ҳнаӡараны ҳахьыҟаз аҭыԥ ахь деихеит. Уигьы иаԥхьаҟа ақырҭцәа иҿаҳан, иҽиӡар акәхеит. Хымш ааҵуаны ауп шьҭахьҟа ахынҳәра анилша", — иҳәоит аибашьҩы.
Зураб, Шота Цариа диманы Ҟәыџба иашҭанӡа дааит. Араҟа, иҷаԥшьоз аԥсуа гәыԥ аҭҟәаҩы дриҭеит иҿахәы иҿыхразы Бзыԥҭаҟа дыргарц.
"Аҽқәа лбаагатәын азы, ашьхарахь сеиҭахалеит. Бзыԥҭаҟа саныхынҳә, аҭҟәаҩы дышҭадырхаз сарҳәеит. Аиашазы иҿахәы иҿымхкәа дахьыршьыз сгәамԥхеит. Иара иҳәашаз рацәан, зыбла хҩаны ашьха иаҿысуаз иакәын", — игәалаиршәоит Зураб.
Аибашьҩы Гагра иалаханы иҟаз иҭаацәа гәнигон. Убасҟан, аԥсуааи ақырҭцәеи реиҭныԥсахлара инапы алакын Мираб Ақырҭаа. Зураб аҳәара ҟаиҵеит, Гәдоуҭатәи аморг ахь иршьҭхьаз Шота иԥсыбаҩи иҭаацәеи реиҭныԥсахларазы аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргарц. Ус иагьыҟалеит, хара имгакәа аҭҟәаҩы иԥсыбаҩи Зураб иҭаацәеи еиҭнырыԥсахлеит.
Жьҭаарамза алагамҭаз, Бзыԥҭатәи ахырӷәӷәарҭа акомандаҟаҵаҩ Сергеи Дбар идҵа инақәыршәаны, аԥсуа еибашьцәа Гагра араион ахақәиҭтәразы ажәылара мҩаԥыргеит. Зураб Сергьегьиа дызлахәыз, 15-ҩык аибашьцәа рыла ишьақәгылаз агәыԥ, Алик Ажьиба инапхгарала, ԥхьаҟа ақалақь ахь еихеит.
"Гагра ҳаналала, аиҿахысра ӷәӷәа ҳақәшәеит агәабзиара чаԥарҭатә центр аҿаԥхьа, анаҩс ақалақь ажәытә хәҭаҟны. Иара убрантәи адҵа ҳауит амшын аҟәарахьы ҳалбаарц", — иҳәоит аветеран.
Еицыз агәыԥ амшын аҟәараҿы ианнеи, Зураб илаԥш иҵашәеит аӷа ицәынхаз автомат. Абраҟа иҩышьҭихит раԥхьатәи иабџьар.
"Сышәарыцага шәақь аҭыԥан, сытрофеи аасыҟәнысҵеит", — игәалаиршәоит Зураб.
Аԥсуа еибашьцәа, аԥсшьарҭа ҩны "Украина" аҿаԥхьа ианнеи, адҵа ҟалеит шьыжьынӡа ԥхьаҟара имцарц.
"Аамҭа схы иархәаны, сыҩныҟа сцарц сыӡбеит. Ашҭа санааҭала арҳәцәа, иҳамаз зегьы дәылганы ишыргахьаз збеит", – еиҭеиҳәоит аибашьҩы.
Адырҩаҽны, Зураб игәыԥ Ԥсоунӡа инаӡеит. Абраҟа ихырқәшан, ажәыларатә аоперациагьы. Гагра араион ахақәиҭтәра ашьҭахь, Зураб Сергьегьиа далалеит Гаидар Иазычба напхгара зиҭоз аҟәарахьчаратә взвод ҷыда.
"Ҳавзвод рышьҭит Аладатәи Ешыра ақыҭахь. Абрантәи аҳҭнықалақь аҭарцәразы имҩаԥаагоз ажәылраҟны дҭахеит ҳкомандаҟаҵаҩ. Сара цәыббрамза раԥхьатәи амшқәа рзы ахәра соуит", — игәалаиршәоит аветеран.
Зураб Гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны раԥхьатәи ацхыраара аниоу, иҩызцәа дрыхьӡеит. Аибашьҩы Аиааира даԥылеит Ҵабал.
Зураб Сергьегьиа аибашьраан еиқәирхаз иҷкәынзаҵә Алиас изы, инагӡаны дзымгәырӷьеит. 2016 шықәсазы, 25 шықәса ирҭагылаз абиԥазаҵә иԥсҭазаара далҵит.
Аинар Ҷыҭанаа, Sputnik
Ԥхынгәымза амра ашәахәа цаҳә-цаҳәқәа хәыҷы-хәыҷла еихсыӷьуан, ақыҭа мҩа саныланы, счабра ду сҿышьуа саннеиуаз. Уаҳа зылшо иԥсра убеит ҳәа ауп сшыҟоу хҭыс рацәала игәылҭәааз ари амш анҵәамҭазы, аха аҩнынӡа сызгаша сымҩа макьана инымҵәаӡац аҟнытә, ашьыжь еиԥш ашаца-шацаҳәа акәымзаргьы , "уалла" сшьаҿақәа неихго, сҽырӷәӷәаны саауеит. Ӡы-хьшәашәак уажәы исзеицәамхар ҟаларын. Сыцагьы уажәшьҭа ҿаҵақәак азҭасыршәыр цәгьа ишамбо аҟара снардыруеижьҭеи акрааҵуеит, аха аҩнынӡагьы уажәшьҭа рацәак бжьам, иаасычҳап...
Аха сышнеиуаз, сыварахьшәа баҳча ссирк сылаԥш анақәшәа, сгәы иамукәа сааҭгылан, саанаԥшы-ааԥшит. Абаҳчаҿы ашәырҵлақәа рхыԥхьаӡара рацәам, реиҳаракгьы ҵәаҵлақәоуп, аха харантәи икәалыкәаџьо исҿаԥхо аҵәа ҟаԥшь ҟәазқәа уамак ала иԥшӡоуп, ргьамагьы ссирхашт, ҳәарада. Ааигәа-сигәа аӡәгьы сылаԥш иқәшәом уажәазы. Ас иманшәаланы "амомент" соузар, ҩбаҟа ҵәа ҿыхны, наҟ-арахь икны саарыцҳауа, ԥшьаала сымҩа инацысҵар, аҩнынӡа сназгаша "абылтәгьы" соурын, абаҳча аԥшәмагьы уеизгьы-уеизгьы ԥхасҭа дук исҭарым ҳәа азысыӡбан, аамҭа мгакәа аанда снадгылт.
Даараҵәҟьа исгәамԥхаӡеит аҵәаҵлақәа санырзааигәаха сназлаԥшыз ацәыршәагара. Иабаҟоу харантәи сыԥсы злахаз аҵәа ҟаԥшь ҟәазқәа? Ааи, аԥштәхәы аганахьала сыла самжьаӡеит, урҭ ҟаԥшьқәаҵәҟьоуп. Ашәагаагьы ҟәнушьартә иҟам, схы иаҟарақәоуп амахәқәа ырхәаны, ихьанҭыџь-хьанҭыџьӡа, аԥсаҵла ахәмаргақәа реиԥш икнаҳау ашәыр. Аха ари абаҳчаҿы игылоу аҵәаҵлақәа зегьы сара сеиԥш иреилаҳашаз ауаҩы дрыниаанӡа сынтәатәи рҽаҩра зегьы хьӡыда-цәада иҿабаазаап, иагьа уҽазушәаргьы, афаразы имаҭәахәу ҵәа цырак узрылԥшаауам. Убри аангьы абаҳча анапы агуп сҳәар – гәнаҳарахоит: аҵа цқьаӡа ирхуп, амахәқәа ишахәҭоу еиԥш еилыхуп. Аха уи зегьы змаҭәахәгәышьоузеи, зегьы ззыҟаҵаз аҵыхәтәантәи алҵшәа ахархәара маиузар, аџьабаа абзабаа ацымлазар, ихәарҭаны изыҟамлазар ауаҩы изы? Аԥшәма ихаҭа аҵәафара уамак дамеилаҳазаргьы, игәылацәа ирзишар амурыз… Аҵәыуашьа ззымдыруаз ихы ԥиҽуан аума ари иахьӡу, мамзаргьы ау дымлаҟәит, акьаҿ днамӡеит акәу? Мап, арҭ ахшыҩҵакқәа уажәы сызлаԥшыз апылҳаҭра ианымаалошәа збоит. Абаҳча зҵазкуа анхарҭа злақьаԥҭоу ала, еиҳа ииашахоит ала цәгьа иаргьы иафомызт, даҽакгьы ианаҭомызт ҳәа ари ахҭыс аҟазшьарба азыҟаҳҵар.
Ԥыҭраамҭак санынаԥшааԥш, сыкәша-мыкәша избоз зегьы хшыҩзышьҭра анрысҭа, аԥшәма ари аҩнаҿы уаҳа дышнымхоз аҟара еилсыргеит азоуп ақьаԥҭа ҳәа зысҳәазгьы. Избан акәзар кәыркәа шоуразы ақыҭаҟны ашәқәеи аԥенџьырқәеи ыҵарбаҟа иаркны аӡәы дтәап ҳәа сгәы иаанагом, ауаҩы ихы даӷамзар, мамзаргьы аҩнуҵҟа аҳауа рхьшәашәага изыҩнагыламзар. Аха аԥенџьырқәа акы-ҩба ҭаԥсаны излаҟоу ала ари аҩны зыӡбахә сымоу ахархәага амоуп ҳәа аҳәара даараӡа исцәыуадаҩуп. Сгәанала, алкаа ҟаҵоуп – аԥшәма инхарҭа ҭыԥ иԥсаххьеит.
Уи зегьы еилкаауп, аҭагылазаашьақәа зегьы еиԥшӡам, аԥшәма иҩны ныжьны ицара мзызс иамоу здыруада… Аха ирхароузеи аҵәақәа? Избан урҭ ҿабаанӡа даҽа џьоукы изырҿаҵахәымхаз? Аԥшәма дкаҷбеизар? Иҟазшьа бааԥсызар? Уи ишәиира иацәшәаны акәзар егьырҭгьы ашәыр уажәраанӡа изакьымсыз? Аха даҽа ганкахьалагьы, зхы иамыхәо даҽаӡәгьы дызихәом аҟнытә, ара уеизгьы-уеизгьы иџьашьатәу ҳәа акгьы ыҟам, сгәанала. Издыруада ус акәымзаргьы, сгәы сажьозаргьы… Издыруада…
Ашәыр ҳҳәеит ҳәа, ауаҩгьы ари аҩыза ахаҿыҩбара ицәтәымӡам. Иаҳҳәап, иҟамлалои убасгьы, харантәи ауаҩы дыԥшӡазшәа анубо, аха иааигәаны данудырлакь дшеиӷрабаау анеилукаауа. Иҟалалоит даҽакалагьы: изаҭәаумшьо аҳәак иҟәнуп ҳәа шырҳәо еиԥш, еиҳа узқәымгәыӷуа ауаҩы, уара еиҳа ацхыраара ануҭаху аамҭазы инапы узырханы уанышьҭихуа. Аҭагылазаашьа ауп аус злоу, иароуп ҳсабрадақәа ҳҿыхны ҳхаҿра иаша алашарахь ицәырызго. Усҟан ҵакы амаӡам ауаҩы иҭеиҭыԥш, "дҟаԥшьу", "деиқәаҵәоу" мамзаргьы "дцәышу". Аҵакы змоу агәаҭа заҵәык акәхоит...
Ус, схәыцуа сышгылаз, исызгәамҭакәа ҷкәына хәыҷык даасыдгылеит. Даара исцәымыӷхеит, аиашазы. Иҟамлои ари абаҳча аԥшәма иара ихаҭа иакәзар? Аха, мап... Аҷкәын саниабадыр, маҷк ҳанааицәажәа, игәрагара сырҳазар акәхап, абаҳча аԥшәма изкны иидыруаз аинформациа ансыцеиҩиша, уаанӡатәи сгәаанагарақәа шьақәырӷәӷәахеит. Иара иажәақәа рыла, аԥшәма ақалақь аҟны дынхоит, зны-зынла даалоит арахь, иабацәа рџьынџь ахь. Ари абаҳча иара инапала иааӡеит, аха иаҿало ашәыр аӡәы дакьысыр иуам, даара аҭыӡшәа алихуеит. Убри аҟнытә агәыла хәыҷқәа аԥшәма аҩны дшыҟам шырдыруагьы, аҵәақәа рҿыхра рзыгәаӷьуам, еиликаар ҳәа ишәоит. Абри акәзаап ара иҟаланы иҟоу...
Ахәыцрақәа уанрылоу хәарҭазар акәхап... Маҷ-маҷ зыҟаҵара салагаз алкаақәа шиашаз еилыскааит... Аха уажәазы шьоукы рҵәабаақәа срықәӡыргьы уамак исҭахымызт аҟнытә, ԥшьаала сымҩа сназыхынҳәит. Сышӡышац сӡышуеит, сыцагьы шышәаҳәац ишәаҳәоит, аха уи уажәшьҭа хырҩа асҭаӡом, сзызхәыцуа анҭ аҵәабаақәа роуп. Сгәыӷуеит, ҽааны урҭ даҽа лахьынҵак рзыԥшуп ҳәа...
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Нанду Ҷаҷа Габлиаԥҳа лажәабжьқәа ирлас-ырлас еиҭасҳәалоит санҵамҭақәа рҿы, уи лыбзоурала сжәар иалоуп иахьа имаҷны ахархәара змоу аԥсуа лексика, иара убас, зегь реиҳа ихадоу, ажәаԥҟақәа - "Ҿыц ибеиахаз уас анцәа дсыумҭан", "Абгадуқәа ԥсын, абгассақәа гылеит", уҳәа иаацәырылгалон лара лдунеидкылашьа аазырԥшуаз лажәақәа. Нанду аҵара лымамызт, аха лажәа ԥҟан, илдыруаз ажәытә жәабжьқәа рацәан. Исымоу алшара схы иархәаны, нанду лразҟы иадҳәалоу нҵамҭа кьаҿк шәыдызгалоит, аԥхьаҩцәа шәхаҵкы. Даара зуал сыду санду, ԥсаҭа шкәакәа, лгәалашәара адунеи саннаҵы исыцзаауеит.
Санду деибан, ҩыџьа лашьцәеи лареи зааӡоз лаб иашьа Мҭы иакәын. Иаргьы хҩык ахшара драбын. Инхон дара Тамшь ақыҭан. Лара ишылгәалашәоз ала, рыҩны даара анеиааи ыҟан.
Асасцәа инеиуаз дрылан хаҵа ԥшӡак, "дад, Ҷаҷа, снапы сбырӡәӡәар" иҳәон уи ахаҵа, Мҭы иԥшәмаԥҳәыс Тадгәыгә аишәа анлырхиалакгьы. Ҷаҷа хәыҷы, ишылдыруаз ала, уи ахаҵа еибашьра дцаны даахьан. Деилаҳәан иара еснагь ԥсыуа маҭәала, игәы икыдын аџьарқәа ԥшьба.
Ҷаҷа илызҳаит, лҭәымҭа дааҭагылеит. Зеижәҟа шықәса анылхыҵуаз, нанду ԥсрак ахь дылгеит Тадгәыгә, убри алагьы раԥхьаӡа акәны аџьар даарылагылеит. Ауаа рахь деиҿкааны дцәырҵырц азы, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы лзылӡахит. Усҟан аԥсрақәа рахь уи еиуаз акәын иршәырҵоз. Абраҟа Ҷаҷа игәалҭеит рыҩны инеиуаз, згәы аџьарқәа кыдыз ахаҵа акалашәа дышлыхәаԥшыз...
Самырзаҟантәи Гогьиак машәырла Коӷониа Кәаҵиа дишьит, уи Акоӷониа иҭынхаз иҷкәын хәыҷ иангьы дыԥсхьан азы, деибахеит, иаб иашьцәа Манчеи Ҭемрази роуп изгәакьаӡаны инхаз, дара аҭаацәара иаламызт. Машәырла иҟалаз ауаҩшьра ашьҭахь, ауаа ныбжьалан, аиӷара аанкылазарц азы а-Гогьиақәа хәдықәҵара ҟарҵеит Ҟача хәыҷы изҳаанӡа иааӡара рхахьы ишырго азы.
Аӡәы иџьеишьаргьы ҟалап уажәы ари аҩыза ажәабжь, аха ажәытәан аҟазара злаз абжьаҟазаҩцәа рыла аиӷара ааныркылон абас. Ҟача дзааӡоз аҵарагьы идырҵеит, х-класск Қәҭешьтәи аҵараиурҭа далдыргеит.
Ҽнак зны, адәаҿы дызцыхәмаруаз ҷкәынаки иареи ргәы ааибаган, "уаб дызшьыз роуп уара узааӡо" ҳәа илымҳа иааҭасит Ҟача. Аԥшәмаԥҳәыс дшихьынҳалаз, 14 шықәса иреиҳамыз Ҟача шьапыла амҩа инаныршәланы Кәтолҟа ихы ирхеит…
Ҟача Коӷониа даныҩеидас, "Аԥсуаа рышәк" даланы хатәгәаԥхарала еибашьра дцеит, уи ашәк далан иаб иашьа Ҭемразгьы, иара убас кәтолаа жәаҩык рҟынӡа.
Ирҳәоит иара дҽыбӷаҟазан, иара убас дкәашон ссиршәа ҳәа. Аҳәара уадаҩуп, избан усҟан 26 шықәса зхыҵуаз арԥыс иқәыԥшра ишәарҭараз амҩахь изирхаз. Дцеит иара хатәгәаԥхарала раԥхьатәи ааԥхьара аныҟалаз ҽаҩраҭагалан 1914 шықәсазы. Хьыӡрацаран, даара ихаҵа усын ҳәа ишьозар акәхарын, зҽи зкәадыри еибыҭаны аимператор Николаи II изыҳәан еибашьра идәықәлаз кәтолтәи арԥыс...
Ҷаҷа дышқәыԥшыз ашьҭазааҩцәа лоуа далагеит. Усҟантәи аамҭазы иахьеиԥш аинтернет ала еибадыруамызт, уи иазыркуан ақьаӷьариацәа. Аҭыԥҳа лҭаацәа ауаҩы дырнырҵон рыӡӷаб дшыргәаԥхо азы, аҵыхәтәантәи ажәа змазгьы аиҳабацәа ракәын. Ҷаҷа ажәа лнызҵоз рхи рҵыхәеи уамак игәаԥхомызт лаб иашьа Мҭы. Иара диҭахын зыхьӡ, зыжәла нагаз амаҳә.
Раԥхьаӡа акәны аџьар рахь ицәырыргаз, акәаԥкәаԥқәа зқәыԥсаз ацәҩыча иалхны аҵкы зшәыз Ҷаҷа дшеицгәарҭоз лдыруан Тадгәыгә, убри аҟынтә деиҿкааны дцәырылгарц лҭахын. Аԥсраҿы аџьар еилагылан. Зыҵкы ԥшӡа зышәҵаны уахь инаргаз Ҷаҷа игәалҭеит иҵәыуаны иаақәҵыз ахаҵа ицәҩабжьаз аблақәа шлыхәаԥшуаз… Урҭ аблақәа лара дхәыҷаахыс илдыруан...
Черкессктәи аҽцәа рполк аибашьҩы Ҟача иаразнак агәымшәара ааирԥшит. Иццышәыз иҽы дақәтәаны аибашьра адәаҿы джәылон. Гьаргь иџьар lV аҩаӡара иоуит жәабранмза 1915 шықәса рзы ақалақь Станиславов ахақәиҭтәразы. Анаҩстәи Гьаргь иџьар lll аҩаӡара кәтолтәи аибашьҩы ианаршьеит ԥшыхәра аӷа имаӡақәа ҭҵааны аагаразы дахьцаз, "амацәаз дызҭаркыз" дҭыҵны, идҵа нагӡаны дахьааз азы...
Аибашьраҿы игәымшәара ахьазгәарҭоз акыр игәы шьҭнахны, анаҩстәи ажәыларақәа дрызцон. 1915 шықәса ҽаҩраҭагалантәи ажәыларақәа рзы Ҟача ианаршьоит Гьаргь иџьар II аҩаӡара. Анаҩсан, Королиово ақыҭаҿы, 1915 шықәса рашәамзазы ԥшыхәра дцаны аӷацәа рхырӷәӷәарҭа ықәхны, 5-ҩык анемсаа тҟәаны иахьааигаз азы Ҟача Коӷониа даԥсахоит Гьаргь иџьар I аҩаӡара.
Абасала, "Аԥсуаа рышәк" афырхаҵа 1916 шықәса рнаҩсан дгьежит иқыҭахь аҭынч ԥсҭазаара дазыхынҳәырц.
Ҟача иҽааилеиҳәан, икәымжәы, икаба, иара убас игәы зыздууз иџьарқәа иаԥхьа инаҭаны дынҽыжәлеит. "Уара шьҭа ухәыҷӡам, аџьар унарылаԥш, иудыруеи, уразҟы убаргьы", - ҳәа наиқәҿылҭит иҭынхаз ԥҳәыск. Аԥсраҿы дҵәыуаны данықәҵ, ацәҩабжьа ԥштәы змаз ибла ҵарқәа лықәшәеит дхәыҷаахыс иидыруаз иҩыза Мҭы Габлиа иашьа иԥҳа Ҷаҷа. Ҟача имбацызт уи уаанӡа аџьар дрылагыланы, убри аҟынтә, дышҭыԥҳахаз, насгьы ишылԥшныз аагәеиҭеит. Уи акәхеит, аҩныҟа даныгьежь ашьҭахь, Мҭы Габлиа ауаҩы дизишьҭит "уашьа иԥҳа Коӷониа Ҟача ажәа лниҵоит" ҳәа еиҭеиҳәарц.
15 шықәса рыла Ҷаҷа дышлеиҳабызгьы, Мҭы дақәшаҳаҭхеит Ҟача иуахара. Егьырҭ илеиҽырбоз рызҵаатәы нықәганы, Ҷаҷа хаҵа дрышьҭит.
"Сҵәыуон хаҵа санцоз, сара усҟан сзызхәыцуаз даҽаӡәын, аха саб иашьа "уи ҳара дҳақәнагам" ҳәа иааҿахиҵәеит лҳәалон нанду, лхаҵацашьа аалгәалашәо. Ажәытә ҵасқәа рыла, иҟан аибагара зыбжьаз, еишьашәалаз ажәлақәа. Нанду лаб иаҳәшьа Мариа Габлиаԥҳагьы Коӷониа Абас диман, ларгьы иргәаԥханы Коӷониаа дрырҭеит лҭынхацәа.
Хҩык аԥацәа рхылҵит Ҟачеи Ҷаҷеи. Ахәыҷқәа рааӡара ада гәырҩа рымамкәа иҟан, Ҟача аҵара змаз иаҳасабала, аусҳәарҭаҿы аус иуан.
Ҽнак, ԥсшьарамшк азы, рашҭа иааҭалеит ақыҭа анапхгара ирхаҭарнакыз џьоукы. "Аиҳабыра уԥхьоит, уаалароуп" анырҳәа, гәҩара ҟамҵакәа дрыцны ашҭа аанижьит Актәи аибашьра ду афырхаҵа. Даҽа ҩбаҟа сааҭ рышьҭахь, ахаан нанду илымбацыз џьоукы аакылсын, аҩны еимырдан, Ҟача иҳәаҭҳақәа ргеит. Лара дахьӡеит иџьарқәа рыԥхьакра. Хышықәса инарзынаԥшуа дахганы дыҟан, дзыхдырҟьаз изымдырӡо.
Дхынҳәит иара иқәра аҵкыс акыр еиҳаны изхыҵуа еиԥш ихы шлаӷәӷәаӡа. Нанду гәҩарас илымаз ауаҩы дшьыц бааԥсын лҳәон.
"Дшьыцуан азы шәабду дирӡырц иӡбеит", - уажәы-уажәы еиҭалҳәалон лара. Ҷаҷа акыр илеиҳабыз Ҟача данирҭоз лылаӷырӡқәа леиуазаргьы, ашьҭахь, ианеишьцыла, ифырхаҵара зырԥшӡоз ицыз аԥхарра деилаҳауа дааҟалеит. Еснагь иӡбахә бзианы илҳәон, зегь ҳааилатәаны лҳәатәы аныхлыртлоз.
1934 шықәсазы Ҟача ахгара иқәырҵаз дацәынханы дааит. "Ахамаԥагьареи агәымшәареи зыԥсабараҿы аҳра ауаз гәаныла изыхгомызт дзыниаз азалымдара, - даақәыԥсычҳауан Ҷаҷа, урҭ ашықәс хьанҭақәа лгәаларшәо. - "Аиҳабыра уԥхьоит" ҳәа дыдмырҩашьазҭгьы, ахаан иҽриҭомызт урҭ иашҭа иҭалаз ақыҭа чынуаа", - иазгәалҭон лара.
1942 шықәсазы Аџьынџьтәылатәи аибашьра Ду ашыкьымҭазы Кәтол ақыҭан анышә дамардон Николаи II ихаан хатәгәаԥхарала урыстәылатәи акаршәрақәа рҿы анемсаа зырхуаз Коӷониа Ҟача Кәаҵиа-иԥа.
Деибаны дынхеит 30 шықәса ирҭагылаз Ҷаҷа, хҩык лыхшара лыманы. Аԥсҭазаара аҭагәҭасра акыр дкыднаҟьазаргьы, аԥҳәыс еиба илылшеит аџьынџь аиқәырхара.
Сара зны-зынла илысҭоз азҵаара "избан бара аҩбатәи аҭаацәара заԥылымҵаз" нанду абас аҭак ҟалҵон: "Ҳаӷоу ибааит, нан, Ҟача Коӷониа иԥҳәыс хаҵа дцеит ҳәа". Убасҟак ҳаҭыр ақәылҵон иара ихьӡ, убри лыԥсы ҭанаҵы ишьҭыхны илкын.
Нанду дызланагалаз аҩнаҭаҿы абиԥарақәа иахьанӡа ирызҳауазар, лара дызлыҵыз, акыр инагаз Мҭы Габлиа иашҭа иахьа иҭацәуп. Ҳара ҳаб ианшьцәа бзиа иаҳбон. Сара сызхааныз инханы иҟаз санду лашьа Ӷәыӷә заҵәык иакәын. Иара ахшара димамызт. Санду лашьа гәакьа Гәадӷа дышқәыԥшӡаз дыԥсит.
Иара диҭынхеит аԥҳа заҵәы. Иааигаз аԥҳәыс Мери Емхааԥҳа дынцәахшан. Нанду еиҭалҳәон, Гәадӷа ԥҳәыс данааига, аҭаца лыԥшӡара зегь шаршанхаз.
"Алаԥш лаахан, Мери ԥшӡа дахьыкҿагылаз дынхьыдышьшьит", - илгәалалыршәалон нанду.
Лыԥсы ҭанаҵы, лашьа Гәадӷа дылнықәуан нанду. Мҭы иҷкәынгьы дышқәыԥшыз идунеи иԥсахт, иҭынхаз ҩыџьа аԥҳацәа роуп.
Ирҳәоит, Габлиа Мҭы дызқәынхоз адгьыл ашәи ацын ҳәа, избанзар ахацәа араҟа ианахаӡомызт… Инханы иҟаз санду лашьа заҵә Ӷәыӷә идунеи иԥсахт аибашьра ҟалаанӡа, аӡәгьы диҭнымхаӡакәа.
Аибашьра ааилгазар, сымнеицызт саб ианшьцәа ахьынхоз. Сара издыруан уа уаҩытәҩыса дахымлеижьҭеи акыр шҵуаз, ашҭа иҭагылаз Мҭы икәасқьеи ашьҭахь идыргылаз амаҵурҭеи ҳара ҳаибашьра ишыццышәнатәыз. Анцәа изигәаԥхаз здырхуада, аха ауаа нагақәа ззырҳәоз рынхарҭа қьаԥҭахеит.
Аабыкьа сҩыза Саида Жьиԥҳа лмашьына ҳақәтәаны ҳныбжьалеит Тамшь Габлиаа ргәарабжьара.
Ана-ара ауаа нхоит, аха Мҭы Габлиа иҩны аԥсҭазаара анубаалом. Сгәы хьу-хьууа саншьцәа дуқәа иқьаԥҭахаз ргәараҭа снықәыԥшны сгьежьит, санхәыҷыз сахьыԥхьоз акәасқьа ду ала аҭаԥшра ахьысқәашьымхаз азы зӷьара уадаҩу хьаак сыцны…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 14 - Sputnik, Ренат Ԥачалиа. Аԥсны АКХ ахантәаҩы Ҭамаз Гогьиа Sputnik иазеиҭеиҳәеит иалырхыз адепутатцәа рнапынҵақәа рахь ииасыр анрылшо атәы.
Ацентртә алхратә комиссиаҿы абжьыҭара ашьҭахь бжьымш рыҩныҵҟала адепутатцәа ашәҟәы иҭарыҩуеит. Ашәҟәҭаҩра ашьҭахь адепутатцәа Аԥсны АКХ аӡбамҭаҟынтә алҩаа роуеит. Уи Апарламент ахь инаргоит. Уа имҩаԥгахоит иалху адепутатцәа азинԥҵаратә усбарҭа аилазаара ралаҵара апроцедура.
"Бзыԥҭатәи алхырҭатә ҭыԥ хадаҟны иҟалараны иҟоу аиҭалхра егьырҭ адепутатцәа русура анырра анаҭом", - ҳәа иҳәеит Гогьиа.
Гогьиа иҳәеит аус зуа азакәанԥҵара инақәыршәаны, Бзыԥҭатәи алхырҭатә ҭыԥ хада № 10 аҿы аиҭалхрақәа шымҩаԥысуа. Ҩымчыбжь рыҩныҵҟала АКХ алхрақәа ррыцхә шьақәнаргылоит.
Оҭҳаратәи ҭыԥ хадаҿы иалху Алмасхан Барцыц иҳәеит алхрақәа аиҩызаратә ҟазшьа рыманы имҩаԥган ҳәа.
"Алхраԥхьатә кампаниа зегьы соппоненти сареи еиҩызарыла имҩаԥаагеит. Аихшьаалақәа аныҟаҵаха Робестан Габлиа сиааира сыдиныҳәалеит, ақәҿиарақәа сзеиӷьеишьеит", - ҳәа иҳәеит иара.
Адепутат иҳәеит апандемиа инадҳәаланы Аԥсны ауааԥсыра ақыҭанхамҩахь ихьаԥшит, ари агәыгәҭажьра ҟалом ҳәа. Барцыц иажәақәа рыла, Апарламент аҿы ақыҭанхамҩа аусхк иацхраауа апроектқәа адгылара риҭалоит.
Кындыӷтәи ҭыԥ хадаҿы иалырхыз Гарри Кокаиа иҳәеит ари аокруг аҿы егьырҭ ирҿырԥшны ауаа рнеира рекордтәын ҳәа. Иара изы зыбжьы зҭииз зегьы ҭабуп ҳәа реиҳәеит.
"Очамчыра идепрессиву раионуп ҳәа иԥхьаӡоуп, аха скомандеи сареи иаҳҭахуп иааҳарԥшырц араион иамоу алшара дуқәа", - ҳәа иҳәеит адепутат.
Аԥсны Жәлар Реизарахь алхрақәа мҩаԥысит ԥхынгәы 12 рзы иҭацәыз амандатқәа ԥшьба рахь - атәыла ахадас иалырхыз Аслан Бжьаниа, аԥыза-министрс иҟарҵаз Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс иҟарҵаз Дмитри Дбар, Гагра араион ахадас иҟарҵаз Иури Хагәышь рҭыԥқәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, цәыббра 24 - Sputnik. Урыстәылатәи аихамҩақәа амаҵзура ҿыц аларгалеит. Хәыда-ԥсада апассаџьыр адырра рырҭалоит адәыӷба аныҟәараамҭаҿ еиҭакрақәак ҟалар. Апассаџьыр имобилтә ҭел аномер нижьыр илшоит абилеҭ анааихәо, уи ала адырра ирҭалоит аиҭакрақәа раан.
"Амаҵ аура еиҳа ахаҭабзиара аиӷьтәразы, адәыӷбақәа рпассаџьырцәа иҟалар зылшо аиҭакрақәа дырдырразы аҳәара ҟаҳҵоит абилеҭқәа аазхәо рмобилтә ҭел аномер нрыжьларц. Ари амаҵзура хәыда-ԥсадоуп", - аҳәоит адырраҭараҿы.
Аԥхынтәи аамҭазы Аԥсныи Урыстәылеи адәыӷбақәа хԥа еимардоит.Рашәарамза инаркны нанҳәамзанӡа Москвеи Санкт-Петербурги рҟынтәи адәыӷба есыҽны ибжьыслоит.
Арҭ адәыӷбақәа Урыстәылатәи Афедерациаҿы иныҟәо адәыӷбақәа иреиуоуп: аплацкарт, акупе. Аԥсны иаҭаар зҭаху атуристцәеи аԥсшьаҩцәеи рзы иманшәалоуп. Иара убасгьы иаку абилеҭ ала Аԥсныҟа аара алшоит. Уи иаанаго Адлерынӡа иааз атурист имҩа иациҵар илшоит автомобилтә транспорт ала.
Адәыӷба Санкт-Петербург – Аҟәа жьҭаара 12 рҟынӡа иныҟәалоит.
АҞӘА, ԥхынгәы 15 - Sputnik. Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи рҳаиртә еимадара хацдыркырц азы еилацәажәеит, аха макьаназы арыцхә еилкаам ҳәа аанацҳауеит РИА Новости, Ҭырқәтәыла атранспорт аминистрраҟынтә ахыҵхырҭа шьаҭас иганы.
"Иахьа ҳминистр аҳәамҭа ҟаиҵеит атәылақәа рыҩба рҳауатә ҵакыра аартра ишақәшаҳаҭхаз, аха макьаназы арыцхә шьақәыргылам, аимадара анхацыркхогьы еилкаам", - ҳәа иҳәеит амаҵзура иацәажәоз ахаҿы.
Урыстәыла акоронавирустә пандемиа инадҳәаланы хәажәкыра 27 раахыс аҳауатә еимадара ԥнакит. Ззин ыҟаз аидаратә, аԥошьҭатә, асанитартә, агуманитартә реисқәа ракәын, иара убасгьы аиҳабыра рзин ҷыдала иалшон атехникатә маҵзуразы, иҭацәу аҳаирпланқәа рырԥырреи атранзит реисқәа рымҩаԥгареи рзы.
Урыстәыла ԥхынгәы 15 инаркны иаԥыхуп ихымԥадатәиу ҩымчыбжьатәи акарантин атәылахь иалало рзы.
Уаанӡа Роспотребнадзор ажәалагала ҟанаҵахьан аҳаиртә еимадара шьақәыргылазарц: Германиа, Италиа, Великобританиа, Польша, Даниа, Финлиандиа, Венгриа, Нидерланды, Норвегиа, Китаи, ШриЛанка, Вьетнам, Монголиа рахь.
Аԥыза-министр ихаҭыԥуаҩ Татиана Голикова аҳәамҭа ҟалҵеит аҳаиртә еимадара ахацыркразы аҭагылазаашьа иахәаԥштәуп, 100000-ҩык ауааԥсыра рыбжьара 40 вирус хҭыс еиҳамкәа аҭыԥ амазароуп ҳәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 15 - Sputnik. Урыстәыла уахыки-ҽнаки рыла 6 422 -ҩык авирус рыдбалоуп арегионқәа 85 рҿы ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы Москва аоперштаб.
Авирус зыдбалаз рҟынтәи 26,6% аклиникатә ҟазшьақәа рныԥшуамызт.
Уахыки-ҽнаки рыла рыԥсҭазаара иалҵит 156-ҩык, ргәы бзиахеит 10 424-ҩык.
Зынӡа атәылаҿы COVID-19 иахҟьаны 11 770 ԥсыҭбара азгәаҭоуп, 523 249-ҩык ргәы бзиахахьеит.
Аԥсны ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аштаб адыррала, ареспубликаҿ 38 чымазара хҭыс ыҟан, урҭ рҟынтәи 37-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Иахьазы Аԥсны акоронавирустә инфекциа змоу ҳәа уаҩ дыҟам.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа илрыҩааит COVID-19 аҟынтә зҽызхәышәтәыз аҩыџьа


АҞӘА, абҵара 7 — Sputnik. Европа ақалақьқәа 70 руааԥсыра рыбжьара имҩаԥгаз азҵаарақәа реихшьаалала икьыԥхьуп Pollution Index 2018 Mid-Year есышықәсатәи аҳасабырба. Аҳасабырбаҿ асаит Numbeo аекспертцәа иалыркааит апланетаҿ еиҳа аекологиа бааԥсы шьақәгыланы иахьыҟоу аҭыԥқәа ҳәа аанацҳауеит РИА Новости.
Аекологиа аганахь ала зегь раасҭа аҭагылазаашьа бааԥс амоуп Монголиа. Уи иашьҭанеиуеит Афганистани Мианмеи.
Зегь раасҭа аҭагылазаашьа бзиа ыҟаны ишьоуп Финлиандиа. Иара иашьҭанеиуеит: Исландиа, Естониа, Швециа, Норвегиа.
Урыстәыла, 102 ҭыԥ рҟынтәи 48-тәи аҭыԥ ааннакылеит. Урыстәыла зегь раасҭа иҟьашьу ақалақь ҳәа ахьӡ ҳәоуп Челиабинск, нас – Екатеринбург. Москвеи Санкт-Петербурги ахԥатәии аԥшьбатәии аҭыԥқәа ныркылеит.
АҞӘА, ԥхынгәы 9 - Sputnik. Иаҳхысыз уахыки-ҽнаки рыла Урыстәыла 6 509-ҩык COVID-19 рыдырбалеит ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы Москва аоперативтә штаб.
Авирус зыдбалаз рҟынтәи 27,3% аклиникатә ҟазшьа рныԥшуамызт. Уахыки-ҽнаки рыла рыԥсҭазаара иалҵит 176-ҩык, ргәы бзиахеит 8 805-ҩык.
Зынӡа атәылаҿы иазгәаҭоуп 707 301-ҩык COVID-19 змоу, урҭ рҟынтәи 481 316 -ҩык ргәы бзиахахьеит, 10 843-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит.
Аԥсны ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аштаб адыррала, ареспубликаҿ 38 чымазара хҭыс ыҟан, ҩыџьа Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 35-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Џьонс Хопкинс ихьӡ зху ауниверситет адыррақәа рыла, адунеи аҿы COVID-19 змоу рхыԥхьаӡара 12 миллион иахысхьеит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
АҞӘА, ԥхынгәы 9 - Sputnik. Ес-иааиуа ахәышықәса аҳауа градуск иадамзаргьы ишьҭыҵуеит аиндустри аамҭа иаҵанакуа 1850-1900 ашықәсқәа ирҿырԥшны ҳәа аҳәоит Адунеизегьтәи аҳауагәаҭаратә еиҿкаара аҳауатә зыԥхьагәаҭара адыррақәа.
Уи адагьы иазгәарҭоит шықәсык ашьҭахь аҳауа 1,5°С ишьҭыҵыр шалшо. Аҟазауаа рдыррақәа рыла, аҵыхәтәантәи ахәышықәса реиҳа ишоураз шықәсқәоуп.
Адунеизегьтәи аҳауагәаҭаратә еиҿкаараҿ агәра ганы иҟоуп аҭҵаарадырра аҳауа аԥсахразы парижтәи аиқәшаҳаҭра ахықәкқәа рынагӡаразы аусдҵақәа шықәыргылахо – аиндустриаамҭа иаҿырԥшны ҳазҭоу ашәышықәсазы аҳауа 2°С еиҵатәызарци 1,5°С аҳауашьҭыҵра аԥкыра аҭарази.
Аметеорологиатә зыԥхьагәаҭарахь иаҵаркхом COVID-19 апандемиа иахҟьаз агазқәеи аерозольқәеи аҳауа ралалара. CO2 атмосфераҿ акраамҭа аҟазаара ашоура ашьҭыҵра мзызны иамоуп. Уи аҳауа амԥсахырцгьы алшом.
Аиҿкаара амаӡаныҟәгаҩ хада Петтери Таалас иазгәеиҭеит COVID-19 адунеитә економика иҵоурам анырра шанаҭазгьы, аҳәынҭқаррақәа рхы иадырхәароуп апандемиашьҭахьтәи аиҭашьақәыларазы ауснагӡатәқәа рымҩаԥгара ҳәа.
"Ари ахҭыс гәык-ԥсыкала ирыдысныҳәалар сҭахуп раԥхьа инаргыланы аԥсуа журналистцәа, иара убас аԥсуа уаажәлар зегьы, избанзар ари аԥсуа журналистика жәларбжьаратәи аҩаӡараҟны азхаҵара акәны исыԥхьаӡоит", - иҳәеит Ҳашыг.
Аԥсны ажурналистцәа реидгыла ахантәаҩы иазгәеиҭеит, ас еиԥш ахҭыс - шәышықәса ирҭысыз аԥсуа журналистика иазааԥсоз арҿиаҩцәа русура ахәшьара аҭара ауп ҳәа.
"Ари алшара ҿыцқәа ҳзаанартуеит, ҳҭакԥхықәра иацнаҵоит. Ихадараны иҟоу, иаатуа алшарақәа ҳхы ишаҳархәо, ҳусура шеиҿаҳкаауа, ажурналисттә еилазаара аҩнуҵҟа аидгылареи, аицлабреи, аицарҿиареи рпринципқәа шынаҳагӡо, ажанрқәа зегьы рыла иаԥаҳҵо шаҟа ахаҭабзиара ҳаракхо, аамҭа иақәшәо", - иҳәеит Ҳашыг.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


МОСКВА, лаҵара 30 — РИА Новости, Галиа Ибрагимова. "Адунеи зегьы аҿы Еиду Аштатқәа арра-биологиатә усура мҩаԥыргоит, ҳара ҳҳәаақәа рааигәа-сигәагьы" ҳәа иҳәеит Сергеи Лавров ОДКБ атәылақәа рыдәныҟаполитикатә министрцәа реиԥылараан. Москва акырҵуеит агәҭынчымра амоуижьҭеи абри азы. Ҟазахстан, Ермантәыла, Таџьикистан америкаа абиологиатә лабораториақәа дыргылеит. Азҵаара рацәа цәырнагоит Қырҭтәыла иҟоу Лугар ихьӡ зху алабораториа. Абарҭ зегьы Вашингтон изаҭаху еилнаргоит РИА Новости.
Акоронавирус раԥхьаӡа акәны Ҟазахстан иазгәаҭан хәажәкыра алагамҭаз. Атәыла ахадара аҳәаақәа аркны аҭагылазаашьа ҷыда аларгалеит. Аинтернет аҿы ицәырҵит ацәажәарақәа авирус 2016 шықәса рзы америкаа идыргылаз абиолабораториа иадҳәалазар ҟалоит ҳәа.
Алма-ататәи Ареферанс-лабораториа хада (ЦРЛ) Ҟазахстан иҟазар зылшо авирусқәа рыштаммқәа ҭнаҵаауеит. Шьаҭаны иамоуп Ҟазахтантәи аинфекциақәа рыҭҵаарадырратә институт, Агәабзиарахьчара аминистрра анапаҵаҟа иҟоуп. Ҟазахстан иатәны ишьоуп Пентагон ишаргылазгьы. Абри аобиект азы ЕАА 108 миллион доллар азоурыжьит.
Вашингтон иазгәанаҭеит: арегион аҿы америкатәи аруаа ыҟоуп, урҭ идырым авирустә инфекциақәа ирцәыхьчатәуп ҳәа.
ОДКБ, ИАР, ШОС рсаммитқәа рҿы Москва ахаҭарнакцәа изныкымкәа ирҳәахьеит америкаа арҭ алабораториақәа урыстәылаа ринтересқәа ирҿадыргылоит ҳәа. Аха Ҟазахстан аҭыԥантәи абиологцәа русура уаҩ ихы алеигалом ҳәа рҳәон.
"Аҳәаанырцә ҵарауаа ралахәра ҟалоит аицусурақәа рымҩаԥгараан заҵәык", - ҳәа рҳәеит Алма-ататәи Ареферанс-лабораториа хада аҟны.
2018-шықәса рзы Ҟазахстан иаагәоуҭартә ирацәахеит аменингит чымазара. Алма-Ата аменингококтәи аинфекциа аштамм ЦРЛ аҟынтәи ицазар ҟалоит ҳәа рҳәо иалагеит. Ажурналистцәеи аблогерцәеи ирыҩуан америкаа авирус дырны иоурышьҭит, аус здыруло абактериологиатә бџьар ахымҩаԥгашьа еилыркаауан ҳәа.
Ҟазахстан агәабзиарахьчара аминистрра аепидемиа аҭыԥ амам рҳәеит. "Ҟазахстан аменингит 58 хҭыс ыҟоуп, урҭ рҟынтәи Алма-Ата — 32. Арбагақәа уԥхьаӡар ВОЗ аҿырԥшқәа рыла уи акгьы аанагом", — рҳәеит аминистрраҿы.
Акоронавирус анцәырҵгьы аиҳабыра шәарҭа ыҟам рҳәеит.
Асовет аамҭақәа рзы Ермантәыла амикробиологиа Аинститут СССР иреиҳаӡоу центрны ишьан. 90-тәи ашықәсқәа раан ара имҩаԥысуаз аусурақәа интересс ирыман Аштатқәеи Великобританиеи.
Аамҭақәак рышьҭахь америкаа ара иаадыртит абиолабораториақәа. Аԥарақәа Ҟазахстан еиԥш араҟагьы Пентагон иашәон. Ацентр аиҭарҿыцразы иахшәаан 10 миллион доллар.
Ереван, Гиурми, Ванадзор, Мартун, Иджеван иргылаз ацентрқәа иҭырҵаауан Кавказ иазыҟазшьоу авирусқәеи аштаммқәеи.
Алабораториақәа Ермантәыла агәабзиарахьчара асистемахь иаҵанакуеит аха ЕАА Атәылахьчара аминистрра амаҵзура уахь анеира азин рымоуп. Аҭыԥантәиқәа реиԥш америкаагьы аус руеит.
Ермантәылатәи абиолабораториақәа рырмаӡара Москва агәынамӡара анаҭоит. Ииасыз ашықәс азы аԥыза-министр Никол Пашиниан дақәшаҳаҭхеит Москвеи Еревани аусеицуразы Амеморандум рнапы аҵарҩырц аха аҵыхәтәны мап ацәыркит.
2010-шықәса рзы америкатәи абиологцәа Таџьикистан иазхьаԥшит. Аепидемиологиатә ҭагылазаашьа аҿкра цәырнагоит ҳәа иршьеит. Мраҭашәаратәи афондқәа аҭҵааратә центрқәа рыргылара аԥара ахыршәааит.
2013-шықәса рзы Душанбе иаадыртит абиологиатә шәарҭадара алабораториа. Апроект аԥара азоунажьуан франциатәи афонд Мерио.
Афранцызцәа ирыцхраауан ООНи ЕАА Жәларбжьаратәи аҿиараз ацентр USAID. Аинвестициақәа х-миллион доллар иреиҳахеит.
2019-иаԥҵан аҽа лабораториак. Спонсорс иҟан: USAID, Пентагон.
2019 шықәса рзы ақалақь Исфар аҿы аҽа обиектк аартын. Аригьы аԥара азоурыжьуан америкаа.
"Ацентртә Азиаҿы акоронавирус ҟалаанӡагьы аепидемиологиатә ҭагылазаашьа уадаҩын. Арегион аҿы ирацәан ачымазарақәа. Иаҭахын абиолабораториа ҿыцқәа. Уи аԥара аҭахуп. Ацхыраара ада иҳалмшеит" ҳәа РИА Новости иазеиҭеиҳәеит Душанбе аполитологиатә ҭҵаарақәа р-Центр адиректор Абдугани Мамадазимов.
Аексперт америкаа ара рыҟазаара шәарҭарак аҵаны ибом.
Қырҭтәыла ОДКБ иалам аха Урыстәыла иаԥнуп. Кавказ ахатә ҭыԥ ааннакылоит. Москва агәҭынчымра аанарԥшуеит ара иргылоу Ричард Лугар ихьӡ зху Аҭҵааратә центр. Иҟоуп агәаанагара абиолабораториа америкаа ринтересқәа ирыцхраауеит ҳәа.
2018-шықәсазы Қырҭтәыла уаанӡатәи ашәарҭадаратә маҵзура аминистр Игор Гиоргаӡе аҳәамҭа ҟаиҵеит алабораториаҿы ауаа аԥышәара иахрыжьуазар ҟалоит ҳәа, ицәыригеит ашәҟәқәа, Лугар зҽызхәышәтәуаз шыԥсыз аазырԥшуаз. Ара аус руан Пентагон анапаҵаҟа иҟаз афирмақәа CH2M Hill, Battelle, Metabiota рҟынтәи абиологцәа.
Гиоргаӡе иазгәеиҭеит алабораториа иамоу абактериологиатә хьчара. Уи адагьы ацентр абиологиатә маҭәашьар алазырҵәо ахархәагақәа амоуп. "Ауааԥсыра рыԥсҭазаара ҳахьчаҩцәоуп зҳәо аусбарҭаҿ ари аҩыза заҭахузеи?", - ҳәа дҵааит иара.
Пентагон Гиоргаӡе ииҳәаз хшыҩдароуп рҳәеит. Қарҭаа алабораториа шәарҭам рҳәеит, Лугаратәи ацентр ахь аурысқәа рнеирагьы иақәшаҳаҭын, аха настәи акризис зегь еиԥнарҟьеит.
"Қырҭтәыла ахаангьы афизико-химиатә биологиа аинтерес амамызт. Асеиԥш зыҩаӡара ҳараку алабораториа — зперсонал абиологиатә хьчара ду рымоу азҵаарақәа цәырнагоит. Иабаҭаху апатоген хьанҭақәаа ус рыдулара?" —РИА Новости аинтервиу аҭо дҵаауеит абиологиатә наукақәа рдоктор, апрофессор Николаи Сетков.
Авирусологиа ацентр "Вектор" адиректор ихаҭыԥуаҩ Александр Агафонов иазгәеиҭоит Лугар ихьӡ зху Ацентр аҿы абиологиатә бџьар аԥырҵоит ҳәа ииашоу адыррақәа роура шалымшо.
"Убри аан аилахәырақәа CH2M Hill, Battelle, Metabiota ари аусура ралахәра идыру акоуп. Дара иҭырҵаауиет ишәарҭоу абактериақәа. Урҭ хылаԥшрада рааныжьра ҟалом", - иҳәоит аҟазауаҩ.
Амаҵзура зазҵааз аекспертцәа ргәаанагара еиқәшәеит асовет ҳәынҭқаррақәа аҳәаанырцәтә цхыраара иақәгәыӷны аепидемиологиатә ҭагылазаашьа хырҩа азырур ҟалоит ҳәа. Ари узыцәшәаша ахҟьа-ԥҟьа аиур алшоит. Апандемиа аан алабораториақәа еиҳа цәшәарҭахәыс ишьҭырхит. Ари иунаҭоит агәыӷра арҭ аструктурақәа еиҳа рымаӡара рхырхып ҳәа.
АҞӘА, ԥхынгәы 3 - Sputnik. Краснодартәи атәылаҿацә аҿы ԥхынгәы 21 рҟынӡа аҽырхиаратә режим аҿҳәара инахеит ҳәа аанацҳауеит атәылаҿацә ахадара асаит.
Аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ахылаԥшра шамоугьы арегион аҿы ԥхынгәы 21 рҟынӡа уснагӡатәқәак шыҟац иаанхоит:
" Аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ахылаԥшра шамоугьы, арегион аҿы ԥхынгәы 21 рҟынӡа уснагӡатәқәак шыҟац иаанхоит. Аинфекциа алаҵәара алмыршаразы аусурақәа мҩаԥгахоит", - ҳәа рҳәеит Роспотребнадзор аҿы.
Краснодартәи атәылаҿацә азы аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла иазгәаҭан 57-ҩык коронавирустә инфекциа змаз. Иахьазы 6159-ҩык COVID-19 рыдырбалахьеит. 4910 пациент ахәышәтәырҭақәа ирылҩаауп. 81-ҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 3 - Sputnik. Урыстәыла Аконституциа иалагалоу ариашарақәа азинмчра роуеит ԥхынгәы 4 инаркны. Абри азы аусдҵа инапы аҵаиҩит аҳәынҭқарра ахада ҳәа аанацҳауеит Кремль апресс-маҵзура.
"Ишьақәсырӷәӷәоит: "Амчра аусура аиҿкаараҿ хаз игоу зҵаарақәак рҭышәныртәалара аиӷьтәразы" ҳәа Урыстәылатәи Афедерациа Аконституциа ариашарақәа ралагаларазы 2020 шықәса хәажәкыра 14 рзы №1-ФКЗ инақәыршәаны, Урыстәылатәи Афедерациа азакәан ахәҭаҷ 1 иазыԥхьагәанаҭо ариашарақәа 2020 шықәса ԥхынгәы 4 инаркны азинмчра рымазарц", - ҳәа арбоуп аусдҵаҿ.
Аконституциахь ариашарақәа ралагаларазы абжьыҭара иаанарԥшит ауаажәларра рконсолидациа ҳарак ҳәа иҳәеит Путин авидеоеимадарала Аконституциахь ариашарақәа ралагалара аззырхиоз аусутә гәыԥ рԥылараан.
"Иааидкыланы Аконституциахь ариашарақәа ралагаларазы абжьыҭара иаанарԥшит амилаҭтә ҵакы змоу азҵаарақәа рҿы ауаажәларра рконсолидациа ҳарак", - ҳәа иҳәеит Путин.
Урыстәыла Алхратә комиссиа хада Урыстәыла Аконституциахь ариашарақәа рзы абжьыҭаратә ԥкаанҵақәа 100% аус рыднаулеит. Абжьыҭарахь инеиит 67,97% ауааԥсыра. Урыстәыла Аконституциахь ариашарақәа рзы 77,92% ( 58 миллионҩык) рыбжьы рҭиит, иаҿагыланы 21,27% (16 миллион-ҩык) урыстәылаа рыбжьы рҭиит.
Аԥсны иахьаҵанакуаз абжьыҭара рҽаладырхәит 2700-ҩык.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 3 – Sputnik, Ренат Ԥачлиа. Абжьаратә школқәа роушьҭымҭацәа амедалқәа ранашьара мҩаԥысит Аԥсны Акультура аминистрраҿы ахәаша, ԥхынгәы 3 рзы.
Аԥсны аҵареи абызшәатә политикеи рзы аминистр ихаҭыԥуаҩ Медеиа Ченгьелиаԥҳа илҳәеит сынтәатәи ашықәс уаанӡатәиқәа ишреиԥшым, аепидемиологиатә ҭагылазаашьа иахырҟьаны аҵаратә процесс шыԥсаххаз. Ус шакәугьы, аминистрра официалла аҵарашықәс хнаркәшеит.
"2020 шықәса рзы Аԥснытәи ашколқәа ирылгеит 1791-ҩык аҵаҩцәа. Урҭ рҟынтәи 11-ҩык амедалқәа рыманы иалгеит, 64-ҩык "ибзиаӡоуп" ҳәа иалгеит. Иаҳҳәар ҳалшоит, медалла ашкол иалгаз аҵаҩцәа ԥхьаҟазы ҳҿар рыхьтәы фонд иалахәхо роуп ҳәа. Абас иҟоу аҿар роуп уаҵәтәи ҳԥеиԥшгьы знапаҿы иҟало", - ҳәа лҳәеит Ченгьелиаԥҳа.
Аԥсны арккареи абызшәатә политикеи рзы аминистр Инал Габлиа аушьҭымҭацәа ирыдиныҳәалеит, иазгәеиҭеит раԥхьаҟа имариам амҩа шышьҭоу аха аҿар ирус хаданы иҟоу аҳәынҭқарра аҿиара рлагала алаҵара шакәу.
"Шәаԥхьаҟатәи шәыԥсҭазаараҿ зегь раԥхьа иргыланы ишәхашәмыршҭыроуп иреиҳаӡоу аҟазшьақәа: ауаҩреи аламыси» ҳәа иҳәеит Габлиа.
Ахада ихаҭыԥуаҩ Бадра Гәынба Аԥснытәи арҵаҩцәа ҭабуп ҳәа реиҳәеит 11 шықәса дуӡӡа аҵаҩцәа аԥсҭазаара ду амҩахь иахьнаргоз азы, иуадаҩыз рџьазы. Иара агәрагара ааирԥшуеит рџьабаа баша ишмыӡуазы.
Аҳәынҭқарра ахада Аслан Бжьаниа ихьӡала ихаҭыԥуаҩ аҵаҩцәа рыхьӡала иааишьҭыз адныҳәаларатә шәҟәы даԥхьеит.
Араӡны медал занашьоу Данил Кәыҵниа Sputnik акорреспондент даниҿцәажәоз иҳәеит Москватәи аҵараиурҭақәа руак аҭалара игәы ишҭоу. Амедицина азанааҭ шалихуа. Аҵара ашьҭахь иара Урыстәыла аԥышәа иманы Аԥсныҟа ахынҳәра игәы иҭоуп.
Нестор Лакоба ихьӡ зху Пицундатәи абжьаратә школ №1 хьтәы медалла иалгаз аҵаҩы Дамеи Ҳагба иазгәеиҭеит Урыстәылатәи аҵараиурҭа дҭаларц дшыҟоу, Аԥсны анџьныр-аргылаҩ ҳәа афакультет ахьыҟам азы. Иара иҳәеит иаԥхьаҟазы иԥсҭазаара Аԥсны мацара ишадиҳәало.
Аԥсны арккареи абызшәатә политикеи рзы аминистр ихаҭыԥуаҩ Медеиа Ченгьелиаԥҳа далацәажәеит ахьтәы ма араӡны медал аиушьа атәы.
Лара лажәақәа рыла, "Ахьтәи араӡни медалқәа рзы" аԥҟара инақәыршәаны ахьтәы медал аиуразы 10-11 аклассқәа рҿы "хәба" ҳәа аҵара ҵатәуп, араӡны медал аиуразы ҩ-ԥшьбак умазар ҟалоит.
"Аҵаҩцәа агәаҭара цҵатә усурақәа мҩаԥыргоит. Актәи аетап азеиԥшҵаратә школқәа рҟны имҩасуеит. Убри аан аԥышәарақәа хԥа – ахатәы бызшәа, алгебра, нас ашкол иалнахуа рҭиироуп "хәба" ҳәа. Аҩбатәи аетап Аԥсны араионқәеи ақалақьқәеи рҿы имҩаԥысуеит", – ҳәа лҳәеит Ченгьелиаԥҳа.
Ахыркәшаратә етап мҩаԥыргоит Аҵара аминистрраҿы. Арҭ ах-етапк ирхысыз амедалқәа ранашьаразы иқәдыргылоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ажьиԥҳа еиҭалҳәеит Гагра араион азы аҵарашықәс зеиԥшраз, уи ахарҭәаашьа шылбо


АҞӘА, цәыббра 19 - Sputnik. Аԥсны ахада Рауль Ҳаџьымба Аминистрцәа реилазаара аилатәара мҩаԥигеит. Аилатәараҿы ирылацәажәан аекономикаҿ аплантә рбагақәа рынагӡара. Абри атәы аанацҳауеит ахада ипресс-маҵзура.
Афинансқәа рминистр Џьансыхә Нанба аҳәамҭа ҟаиҵеит абиуџьет ахь иаланагалеит ф-миллиардки 74 миллион мааҭ, уи ф-миллиардки 56 миллион мааҭ еиҳауп ҵыԥх аасҭа.
Аԥсны Афинансқәа рминистрра иазыԥхьагәанаҭоит 2019 ықәса рзы абиуџьет алагала миллиардбжк ала аизырҳара.
"2019 шықәса рзы абиуџьет иалалеит ахатә хашәалақәа х-миллиардки 169 миллион мааҭ. Ари ҵыԥхтәи ашықәс иаҿырԥшны 266 миллион мааҭ рыла еиҳауп", - иҳәеит аминистр.
Нанба иазгәеиҭеит, урыстәылатәи ацхыраара аҟнытә абри аамҭақәа рзы абиуџьет ишалалахьо ҩ-миллиардки 905 миллион мааҭ.
Ашәахтәқәеи аизгақәеи рзы аминистр ихаҭыԥуаҩ Геннади Арӡынба иҳәеит Гагратәии Гәдоуҭатәии араионқәа рҿы ада егьирахь аплантә рбагақәа нагӡоуп ҳәа.
Аҳәынҭқарратә ҳазалхратә еилакы ахантәаҩы Беслан Ҵнариа еиҭеиҳәеит аамзы рыла адәныҟахәаахәҭратә еикәшара ишартәаз 16,5 миллиард мааҭ. Ари 1,7 миллиард мааҭ рыла еиҳауп ҵыԥх аасҭа.
"Аекспорт 4 миллиард мааҭ артәеит, ҵыԥх– 3,2 миллиард мааҭ, аимпорт – 12,5 миллиард мааҭ, 2018 шықәса рзы - 11,6 миллиард мааҭ. Атауареикәыршара ҵыԥх иаҿҳарԥшуазар 11,6% артәеит", - иҳәеит Ҵнариа.
Аҳәынҭқарратә биуџьет 2019 шықәсазтәи Апарламент аҿы ирыдыркылеит ԥхынҷкәын 28, 2018 шықәсазы.
АҞӘА, ԥхынгәы 15 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа аусԥҟа инапы аҵаиҩит Даур Ақаҩба Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрс иҟаҵаразы ҳәа аанацҳауеит ахада исаит.
Даур Вадим-иԥа Ақаҩба диит хәажәкыра 15, 1979 шықәса рзы Аԥснытәи АССР Аҟәа ақалақь аҿы.
2000 шықәса рзы Башкиртәи аҳәынҭқарратә университет, "Азиндырратә" факультет далгеит (азанааҭ – "адәныҟатәи економикатә усура азинтә еиқәыршәара").
1995-2000 шш. – ареферент, Ареспублика Башкортостан аҿы Аԥсны Ахаҭарнакраҿы абжьгаҩ.
2000-2009 шш. – Ареспублика Башкортостан аҿы Аԥсны Аҷыдалкаатә Зинмчы змоу ахаҭарнак.
2005-2006 шш. – Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы жәларбжьаратәи аҟәша аиҳабы.
2006-2010 шш. – Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистр ихаҭыԥуаҩ.
2010-2011 шш. – Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара Аппарат аиҳабы.
2012 шықәса лаҵарамза инаркны абҵарамзанӡа – Аԥсны иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рзы Аусбарҭа азинтә ҟәша аиҳабы.
2012-2014 шш. – Урыстәылатәи Икоммерциатәым Афонд "Институт Евразийских исследований" анапхгаҩы ихаҭыԥуаҩ.
2014 шықәса – Аԥсны Ахада ипротокол Аусбарҭа аиҳабы.
2016 шықәса жьҭаарамза инаркны – Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистр.
АҞӘА, ԥхынгәы 15 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа Аԥсни Урыстәылеи рҳәаа ахысразы иҟоу аԥкрақәа ирыциҵеит ԥхынгәы 21 рҟынӡа, абри атәы аанацҳауеит атәыла ахада ипресс-маҵзура.
Адырраҭараҿы иазгәаҭоуп аԥсуа ган аурыс-аԥсуа ҳәаа ахысразы иҟоу аԥкрақәа раԥыхра алзыршо ажәалагалақәа шышьақәнаргылаз.
Урыстәыла аиҳабыра рхада Михаил Мишустин ихьӡала ашәҟәы нашьҭуп Аԥсны аҳәааҟны аԥкрақәа рахыхра шрылшо, иахәҭоу асанитар-епидемиологиатә усмҩаԥгатәқәа ирықәныҟәозар.
Уажәазы аҩганк реиҳабырақәа рхаҭарнакцәа злахәу аилацәажәарақәа мҩаԥысуеит аҳәааҟны аԥкрақәа раԥыхра алзыршо еицырзеиԥшу аӡбамҭа рыдыркыларц азы.
Ԥхынгәы 3 рзы имҩаԥысуаз апресс-конференциаҟны Аслан Бжьаниа иазгәеиҭеит аҳәаа аартра аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ишадҳәалахо, Аԥсны аҳәаа аартра ишазыхиоу, аха атәылақәа рыҩба аамҭак ала рус еиқәдыршәар шакәу.
Урыстәыла ԥхынгәы 15 инаркны иаԥыхуп ихымԥадатәиу ҩымчыбжьатәи акарантин атәылахь иалало рзы.
Аԥсны ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аштаб адыррала, ареспубликаҿ 38 чымазара хҭыс ыҟан, урҭ рҟынтәи 37-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Иахьатәи аамҭазы Аԥсны Аҳәынҭқарраҟны акоронавирустә инфекциа зыхьуа ҳәа аӡәгьы дыҟаӡам.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Урыстәыла уахыки-ҽнаки рыла 6 422-ҩык акоронавирус рыдбалоуп


"Аиадертә аамҭазы" астратегиатә бџьар аԥкра иаҵанакуа жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа ираԥхьатәиуп Еиду аштатқәеи, Британиа дуи, Асовет еидгылеи 1963 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵарҩыз Атмосфереи, акосмостә ҵакыреи, аӡаҵаӡи аиадертә бџьар аԥышәаразы аиқәшаҳаҭра.
Абри ашьҭахь иҟан ирацәаны ҩ-ганктәии ганрацәалатәии аиқәшаҳаҭрақәа. Урҭ рыхәҭак иахьагьы аганқәа ықәныҟәоит. Иҟоуп иахьазы иажәхьоу ма еиҭаркхьоу. Иҟоуп иԥдыргахьоу.
Аиҳарак ацәажәара ахылҵит Михаил Горбачиови Рональд Реигани 1987 шықәса рзы рнапы зҵарҩыз Абжьаратәии ааигәатәи ахарара аракетақәа аракетақәа рзы Аиқәшаҳаҭра аԥкра.
Иара ацәырҵра ҵаҵӷәыс иаман ЕАА Европа иқәнаргылаз аракетақәеи Асовет еидгыла Европаҟа зхы архаз аракетақәеи. Уи анапаҵаҩра мзызс иаиуит ЕАА Европа ишьақәдыргылаз аиԥш зеиԥшу аракетақәа, урҭ СССР еиҳа ауааԥсыра ахьеилынхо аҭыԥқәа рахь рхы рхан. Иара убасҵәҟьа Асовет Еидгылаҟынгьы Европаҟа зхы рхаз аракетақәа шьақәыргылан.
ДРСМД аԥҟарақәа 500 - 5000 километра зынашьҭра алшо аракета ҿыцқәа аус рыдулара рзин ҟанаҵомызт. Убри аан Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуамызт амшын ихтәалоу, амҵәыжәҩа змоугьы абрахь иналаҵаны аракетақәа. Иаҳҳәап, Адгьылбжьаратәии, Балтиатәии, Норвегиатәии амшынқәа ракваториаҟынтә иршьҭуаз америкатәи "Томагавкқәа" ирыман алшара "адгьылтәқәа" рыԥсахра.
ЕАА ДРСМД алҵра иамзызхеит иҵаҵӷәыдаз Аиқәшаҳаҭра еиланагеит ҳәа Урыстәыла ахара адҵара. Абри атәы рылаҳәан жәабран 1, 2019 шықәса рзы акомплексқәа "Искандер" реилазаарахь амҵәыжәҩа змоу аракета 9М729 ианалала ашьҭахь. Убри аан, ҩышықәса раԥхьа иара ЕАА официалла абиуџьет аҟынтәи аԥарашәара мҩаԥнагеит 1000 км. зыԥырра наӡоу амҵәыжәҩа змоу аракетақәа аус рыдуларазы.
Аштатқәа абасеиԥш рхымҩаԥгашьа аҭакс Урыстәыла ДРСМД ахалархәра ааннакылеит. 2019 шықәса нанҳәа 2 рзы Аиқәшаҳаҭра аусура аанкылахеит.
Уи адагьы, Урыстәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистр Сергеи Лавров ишиҳәаз ала ЕАА ахымҩаԥгашьа аҭакс Урыстәыла аус рыднауло иалагоит абжьаратәии ааигәатәи ахарара аракетақәа алшара змоу аракетақәа. Убри аан Урыстәыла арҭ аракетақәа џьаргьы иаргылараны иҟаӡам, урҭ ирышьашәалоу америкатәи ма европатәи аракетақәа џьара идыргылаанӡа.
Абри аҩыза аԥеиԥш аиур алшоит иаарту ажәҩан азы Аиқәшаҳаҭра (ДОН). Иара уажәгьы америкаа раԥшьгарала. Ари аиқәшаҳаҭра иазыԥхьагәанаҭоит атәылақәа дара-дара рҵакырақәа арратә ҭагылазаашьа агәаҭаратә ҟазшьа аманы рхаԥраара.
ЕАА ахыԥраара азинҟамҵара ҽыԥныҳәаны иаиуит Урыстәыла иҟанаҵаз аҳәара – асериа "Иаарту ажәҩан" иаҵанакуа аҳаирпланқәа ҩба рышьақәгыларақәа асертификациа рзура. Америкатәи аконгрессменцәа иазырыԥхьаӡеит рҵакырадгьыл аинспекциатә хаԥраарақәа "ашпион ҟазшьа" рымоуп, амилаҭтә интересқәа ирԥырхагоуп ҳәа. Убри аан ДОН алҵра ззыфеидоу дара америкаа роуп.
Аиқәшаҳаҭрақәеи аилаӡарақәеи анымҩаԥгаз ма ианԥыргаз аамҭақәеи дара ззырхоуи урызхьаԥшыр, иумбар залшом ҭагылазаашьак: аиқәшаҳаҭрақәа хра рыманы иҟалоит ЕААи дара рыдгылаҩцәеи СССР ма Урыстәыла аасҭа атехникатә ҩаӡараҿ аԥыжәара аҽакала ианырзымго аамҭазы. Америкаа абри аус аҿы аԥыжәара шаароулак, зегь леиларыжьуеит. ДРСМДгьы абри аҩыза аҭагылазаашьоуп изыхҟьаз.
Уажәы ЕАР ацхыраарала аҽазышәарақәа мҩаԥыргоит Урыстәыла аԥыжәара ззамоу абжьеиҳатә абџьар аԥкразы. Иумдырырцгьы залшом уи мап ацәкра ишаҟәыҵуа дара рхаҭақәа абри аус аҿы аԥыжәара шаароулак.
Ари иугәаланаршәоит ахәмарраҿ данзымиааилак ахәмарра аԥҟарақәа рыԥсахра иалагоз аџьентльмен изку анекдот.
Иахьазы Урыстәылеи Америкеи рыбжьара аус зуа астратегиажәыларатә абџьар армаҷразы Аиқәышаҳаҭроуп. Иара аҿҳәара анахара заҵәык ауп изылзыршар ауа аракета-иадертә усхк аҟны ахылаԥшратә механизм ашьақәырхара.
"ДРСМД азы аиқәшаҳаҭра анаԥыхха ашьҭахь америкаа ицәырыгеит 2021 шықәсанӡа СНВ-3 азы аиқәшаҳаҭра аркьаҿрақәа рылагалара азҵаара, – иҳәоит арратә експерт Борис Рожин. – Америкаа иахьа ирҳәоит аиқәшаҳаҭра ма иаанкылатәуп ма ЕАА ишахәарҭоу ала аҭагылазаашьақәа ирықәшәо еиҭактәуп ҳәа".
Рожин игәаанагарала, ЕАА асеиԥш ахымҩаԥгашьа адунеижәларбжьаратә шәарҭадара асистема зынӡа еиланажьуеит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 10 - Sputnik. Сҭампыл игылоу Аԥшьа Софиа луахәама астатус еиҭаркит, уажәшьҭарнахыс иџьаамахоит ҳәа аанацҳауеит амаҵзура Anadolu.
"Ҭырқәтәыла Аҳәынҭхеилак ишьақәнарӷәӷәеит Аиа-Софиа Асулҭан Мехмет Хан ихьӡ зху Афонд абаланс аҿы иҟоуп, убри инадҳәаланы џьаамак аҳасаб ала ахархәара ҟалоит", - ҳәа ирыдыркылаз аӡбамҭа ахҳәаа ааргоит.
Аҳәынҭқарратә реестр аҿы Аиа-Софиа аџьаама ҳәа ианҵахоит, ари афакт аиҭакрагьы ҟалом", - ҳәа аҳәоит Аҳәынҭхеилак аӡбамҭа.
Уаанӡатәи адыррақәа рыла, Ҭырқәтәыла аҳәынҭхеилак иаԥнахит 1934 шықәса рзы ауахәама музеизааит ҳәа иҟаҵаз аусӡбара. Ҭырқәтәыла ААР ахада Мевлиут Чавушоӷлу аҳәамҭа ҟаиҵахьан атәылаҿ ауахәама астатус аԥсахразы азин шыҟоу, егьырҭ атәылақәа ргәаанагара иазхьамԥшыкәа.
Аԥшьа Софиа луахәама Константинополь османаа ианрымпыҵархала, Византиатәи аимпериа анеилаҳа ашьҭахь, 1453 шықәса рзы иџьаамоуп ҳәа азҳәан. Аха 1934 шықәса рзы Кемаль Ататиурк иусдҵала амузеи ҳәа астатус аҭаны ИуНЕСКО Адунеизегьтәи аҭынха асиа иаҵаркын.
АҞӘА, ԥхынгәы 9 - Sputnik. Иаҳхысыз уахыки-ҽнаки рыла Урыстәыла 6 509-ҩык COVID-19 рыдырбалеит ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы Москва аоперативтә штаб.
Авирус зыдбалаз рҟынтәи 27,3% аклиникатә ҟазшьа рныԥшуамызт. Уахыки-ҽнаки рыла рыԥсҭазаара иалҵит 176-ҩык, ргәы бзиахеит 8 805-ҩык.
Зынӡа атәылаҿы иазгәаҭоуп 707 301-ҩык COVID-19 змоу, урҭ рҟынтәи 481 316 -ҩык ргәы бзиахахьеит, 10 843-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит.
Аԥсны ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аштаб адыррала, ареспубликаҿ 38 чымазара хҭыс ыҟан, ҩыџьа Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 35-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Џьонс Хопкинс ихьӡ зху ауниверситет адыррақәа рыла, адунеи аҿы COVID-19 змоу рхыԥхьаӡара 12 миллион иахысхьеит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
Шәазыӡырҩла арубрика "Аҭоурых иагәылаҵәаху" арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы есмҽыша.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аргәын Аԥсны аҳра амузеи азы: аҭыԥантәи ауааԥсыреи ҳтәыла асасцәеи азҿлымҳазар ҳҭахуп


АҞӘА, нанҳәа 16 - Sputnik. Шьамтәыла аҳауаҽацәыхьчаратә система апровинциа Хама Масиаф ақалақь иазырхаз аракетатә жәылара аԥдырҟәҟәааит ҳәа аанацҳауеит РИА Новости ателеканал Syria TV адыррақәа ҵаҵӷәыс иганы.
"Шьамтәыла аҳауаҽацәыхьчаратә система апровинциа Хама Масиаф ақалақь иазырхаз аракетатә жәылара аԥдырҟәҟәааит. Аракетақәа ажәҩан аҟны иԥжәан", - аанацҳауеит ателеканал.
Масиаф аганахь ала аракетақәа ҭырҟьан асааҭ 23:06 рзы Ливан аҳауатә ҵакыраҟынтә ҳәа иҳәоит Шьамтәыла ар рхаҭарнак.
Иара иазгәеиҭеит аракетақәа аҳауаҿы ишыԥжәаз.
Аматериалтә ԥхасҭеи ааха зауаз ауааԥсыреи рганахь ала дырра ыҟам.
АҞӘА, ԥхынгәы 6 - Sputnik. Амҩаду ҿыц Џьубга – Шәача аура 119 километра иҟоуп ҳәа аанацҳауеит Краснодартәи атәылаҿацә ахадара.
"Ари амҩа ашьҭаҵара Шәачеиԥш Амшын еиқәа арегион зегьы аҿиара иацхраауеит. Амҩаду ҿыц Џьубга – Шәача аура 119 километра иҟоуп. Иара аиланхарҭақәа ирхыган имҩангоуп. Уи акраҵанакуеит, аиҳарак Тҟәаԥстәи араион азы. Уа амҩақәа машьынала иҭәуп", - ҳәа иҳәеит атәылаҿацә агубернатор Вениамин Кондратьев.
Ари амҩа Шәачеиԥш Амшынеиқәа арегион зегьы аҿиара иацхраауеит ҳәа иҳәеит иара.
Иахьазы аус зуа амҩацәаҳәа Џьубга – Шәача Шәача егьырҭ Урыстәыла арегионқәа ирыдызҳәало мҩа заҵәыкны иҟоуп. Ҩ-цәаҳәакны ишьақәгылоуп. Аԥхынразы акыр ауадаҩрақәа аиуеит атранспорт арацәаразы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Амҩаду Џьубга - Аԥсны аҳәаа ахәҭак аамҭала иаанкылоуп
АҞӘА, ԥхынгәы 6 - Sputnik. Иаҳхысыз уахыки-ҽнаки рыла Урыстәыла 6611-ҩык COVID-19 рыдбалан, 135-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит, 3579-ҩык ргәабзиара шьақәгылеит ҳәа аанацҳауеит апортал стопкоронавирус.рф.
Аиҳарак ачымазара змоу рацәоуп Москва (685), Подмосковье (292), Ханти Манцызтә Автономтә Округ (289), 280 – Санкт-Петербург, 270 — Свердловск, 239 — Иркутсктәи аобласт.
Зынӡа атәылаҿы иазгәаҭоуп 687 862-ҩык COVID-19 змоу, урҭ рҟынтәи 454 329-ҩык ргәы бзиахахьеит, 10 296-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит.
Аԥсны ауааԥсыра коронавирус рацәыхьчаразы аштаб адыррала ареспубликаҿ 38 чымазара-хҭыс ыҟан, хҩык Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 34-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы – лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Араса аганахьала апроблема дуқәа ыҟоуп сҳәар имцхоит, избанзар ауаа рхатә џьабаалеи иара убас араион ақыҭанхамҩа иазоужьыз амармалташьтә пты иаҿагыланы ақәԥаразы 500 литра ахәшәи рзаҳшеит. Ахәшә ирызшаз азхаӡом, избанзар араион аҟны 18 қыҭа ыҟоуп, быжь-нызқь гектар инацны арасаҭрақәа ыҟоуп. Ҳәара аҭахума, ацхыраара иҵегьы иҳаур ибзиахон, избанзар акәыкәбаачымазара иаҿагыло ахәшә ҳақәгәыӷуан, иахьа ишҳаҳауа ала, Аԥсны ахадара азҵаара аӡбара иаҿуп. Иҳаҩсыз амчыбжь азы араион ҳалсуан, ачымазара хәыҷык идәықәлахьеит, араса аус даара ашәарҭара иҭагылоуп. Анхацәа хәыҷык ацхыраара ҳазрыҭар, аура ҟалап ҳәа ҳгәы иаанагоит", - иҳәеит Шьониа.
Иара иажәақәа рыла, ҵыԥх араион аҟны 4 нызқь гектар араса вертолиотла ихәшәтәын, сынтәагьы ахәшәтәра арбан.
"Хәыҷык аус ҳарццакыр цәгьаӡам, ианаамҭоу ахәшәқәа ҳаур акәыкәбаачымазара аҟынтә, алҵшәа бзиахон. 2017 шықәсазы араса аҽаҩра 20 % ҳамаӡамызт, 2019 шықәсазы 50-80 процент рҟынӡа аҽаҩра аанашьҭит. Иаҳхысыз ашықәсқәа рзы иҟаҵаз ахәшәтәрақәа рылҵшәақәа ҳцәыӡыр ҟалоит шықәсык бжьаҳажьыр, ажәлар рџьабаа аӡы иагеит ауп. Араион ахадара ирдыруеит, аиҳабырагьы ирарҳәахьеит ацхыраара ҳаур, кәыркәамза ахәшәтәра иара иатәуп, ихымԥадатәуп. Иахьа ачымазарақәа ҳбоит, амармалташьтә птгьы иаҳа иацло иалагеит уажәтәи ашоурақәа раан, акәыкәбаачымазара аԥхьа инаргыланы еиҭазго иара ауп", - иҳәеит Шьониа.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, жьҭаара 31– Sputnik. Аахыҵ Уаԥстәыла Ӡауск араион, Синагур ақыҭаҿы аҳәаа иахьаԥну иҟоу аибарххарақәа Қырҭтәыла иахаранаҵоит, амчрақәа еиднакылоит ҳәа иашьоит ҳәа аанацҳауеит Sputnik Южная Осетия ареспублика аҳәынҭшәарҭадара апресс-маҵзура ахада Екатерина Биазрова.
"Жьҭаара 28 рзы аиланхарҭа Синагур ааигәара еиҭахацдыркит уаанӡа зыргылара мҩаԥыргоз аблокпост. Ақырҭуа ган арратә мчрақәа аҳәаа радгара ацынхәраси изакәанымкәа идыргыло аблокпост аргылара аанкылара ацынхәраси урҭ ара рыҟазаара еиҳагьы иацырҵоит. Убри алагьы ашәарҭара еиҳагьы идырххоит", - лҳәеит Биазрова.
Аилак Евроеидгыла ахылаԥшыҩцәа рмиссиахь адырра ҟанаҵеит ақырҭуа полициа изакәаным ахымҩаԥгашьаз.
Уаанӡатәи адыррақәа рыла Аахыҵ Уаԥстәыла АШәМ аҳәаахьчаратә маҵзура ишьақәнарӷәӷәеит ақырҭуа ԥшыхәратә гәыԥ Аахыҵ Уаԥстәыла аҳәаахь ишҭалаз.
Знауртәи араион ақыҭа Цнелис ааигәара, аҭыԥантәи ауааԥсыра рынхарҭақәа ирцәыхарамкәа, ақырҭуа ар аблокпост аргылара нападыркит нанҳәа 23 рзы.
Аблокпост ахьдыргылоз аҭыԥ Аахыҵ Уаԥстәыла аҵакыра иатәуп. Нанҳәа 29 рзы Аахыҵ Уаԥстәыла аделегациа МПРИ (Аинцидентқәа раԥырҟәҟәаареи аҭак рыҭареи рзы Амеханизм) аформат ала 95-тәи аиԥылара ааннажьит Қырҭтәыла аҳәааҿы иаргыло аблокпост аргылара ари аиҿкаара иааннакыларц агәы иахьҭам азы.
Аибарххаратә ҭагылазаашьа ахьыҟоу аҭыԥқәа рахь инаган Аахыҵ Уаԥстәыла АШәМ, ОМОН уҳәа егьырҭ амчратә еилазаарақәа. Аахыҵ Уаԥстәыла аҳәаахьчаҩцәа акәылӡтәы техника ала ареид мҩаԥыргеит аҳәаа иаԥну аҭыԥқәа рҿы.
Нанҳәа 8, 2008 шықәса рзы Қырҭтәыла "Град" ала ареспублика иалахысуа иажәланы аҳҭнықалақь Цхинвал ҟәыбаса ишьҭарҵеит.
Абри ашьҭахь Урыстәылатәи Афедерациа, нанҳәа 26, 2008 шықәса рзы Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи рхьыԥшымра азханаҵеит.
АҞӘА, ԥхынгәы 13 - Sputnik. Урыстәыла Афедералтә Шәарҭадаратә маҵзура иаадырԥшит "Исламское государство" алахәылацәа ргәыԥ Ростовтәи аобласт аҿы ҳәа аанацҳауеит Урыстәыла АШәМ ауаажәларра рнырразы Ацентр.
"Дара аполициаа рықәлареи амедицинатәи аҵараҵаратәии усбарҭақәа рҿы атеррористтә акциақәеи рымҩаԥгара рҽаздырхион", - аҳәоит арелиз аҿы.
Аоперациа ҷыда мҩаԥган Азовтәи араион аҿы. Агәыԥ ахада иаанкылараан аҿагылара ҟаиҵеит автомат Калашников ала дхысуа, нас арԥжәагала иҽԥижәеит. Иара дҭахеит, егьырҭ ахәҩык аанкылоуп.
Иааныркылаз ргәаҭараан ирыдбалоуп автоматқәа, аџьаԥҳаны, ахалаҟаҵаратә рԥжәага, анаркотикқәа.
Атеракт, абџьар закәанда ахархәара, азинхьчаратә усбарҭақәа рҿагылара рзы ашьаус хацыркуп.
Урыстәыла АШәМ адиректор Александр Бортников иқәгылара инақәыршәаны, аҵыхәтәантәи жәашықәса рыҩныҵҟа Урыстәыла 160 теракт рымҩаԥгара аԥырҟәҟәаан, 2019 шықәса рзы – 43.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 13 - Sputnik. Урыстәыла уахыки-ҽнаки рыла 6 537-ҩык авирус рыдбалоуп арегионқәа 84 рҿы ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы Москва аоперштаб.
Авирус зыдбалаз рҟынтәи 25,6% аклиникатә ҟазшьа рныԥшуамызт. Уахыки-ҽнаки рыла рыԥсҭазаара иалҵит 104-ҩык, ргәы бзиахеит 2 960-ҩык.
Зынӡа атәылаҿы иазгәаҭоуп 11 439-ҩык COVID-19 змоу, урҭ рҟынтәи 504 021 -ҩык ргәы бзиахахьеит.
Аԥсны ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аштаб адыррала, ареспубликаҿ 38 чымазара хҭыс ыҟан, ҩыџьа Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 35-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Ԥхынгәы акы инаркны ҳалагеит арзаҳалқәа рыдкылара. Ашәҟәқәа ҳадаҳкылоит азанааҭқәа фба рыла. Иахьазы арзаҳалқәа зегь реиҳа иахьырацәоу аҳазалхратә ус аҿоуп. Абитуриентцәа зегьы ҳрыҿцәажәоит, аус рыдааулоит, нас ауп ашәҟәқәа анҳадаҳкыло дара рҟынтә. Ақыҭанхамҩа азанааҭ ала имаҷхар ҳәа ҳшәоит. ААУ аҿы иазыҟарҵоит агрономцәа, ҳара иазыҟаҳҵоит ақыҭанхамҩа аекономика ахырхарҭала, ҳаицәажәан ауп ишыҟаҳҵо. Даргьы иаурышьҭуеит 10-ҩык рҟынӡа, ҳаргьы - убасҵәҟьа. Аха иахьазы 4-ҩык роуп ҳаинститут ахь ақыҭанхамҩа аганахьала ашәҟәқәа алазҵахьоу", - ҳәа азгәеиҭеит Кәарҷиа.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, рашәара 10 - Sputnik, Бадри Есиава. Аԥсны амилаҭтә команда Ашьха Ҟарабах имҩаԥысуаз ашьапылампыл азы Европа ачемпионат ConIFA аҟынтәи аҩныҟа ихынҳәит аҩаша, рашәара 11 рзы.
Ачемпионат апризиорцәа аҳәааҿы ирԥылеит Аԥсны ашьапылампыл азы Афедерациа ахада Џьума Кәарацхьиа, Sputnik акорреспондентцәа.
Аспортсменцәа ражәақәа рыла, дара маҷк амҩа ишарааԥсазгьы ргәалаҟазаара бзиоуп. Акоманда акапитан Шабаҭ Логәуа еиҭеиҳәеит Степанакертнтәи Еревантәи аҳаиртә баӷәазаҟынӡа быжьсааҭк амҩа ишықәыз. Ереванынтәи Шәачанӡа - аҽа сааҭк агеит.
"Ҳцәаныррақәа рацәоуп. Ачемпионат ҩаӡара ҳаракыла имҩаԥган. Ауаа ракәзар гәыкала иаҳзыҟан", - иҳәоит Логәуа.
Ахьчаҩ Асҭамур Ҵышәба иазгәеиҭеит Ашьха Ҟарабах Аԥсны аӡбахә бзианы ишырдыруа. Степанакерт акәзар, оумашәа иигәаԥхеит.
Ахәмарыҩ Данило Арӡынба Ҟарабах ауааԥсырагьы аԥсуаа реиԥш асасдкылара бзиа ирбоит иҳәеит. Иара иажәақәа рыла, ҳкомандаз иуадаҩхеит Мраҭашәаратәи Ермантәыла ацыхәмарра.
"Акоманда, иӷәӷәоу командоуп. Азыҟаҵара амоуп", - иҳәеит иара.
Амилаҭтә команда азыҟаҵаҩ Беслан Аџьынџьал иазгәеиҭеит ашьапылампыласцәа ибзиан рхы шаадырԥшыз.
"Аӡәгьы ихәмарра бааԥсын сызҳәом. 100% ирылшоз ҟарҵон. Пенальти – лотереиоуп", - иҳәеит азыҟаҵаҩ.
Ашьапылампыл азы Аԥсны Афедерациа ахада Џьума Кәарацхьиа амилаҭтә команда ичеиџьыка инапы иқәыргыланы дырԥылеит. Ахәмарыҩцәагь аџьаз иалху Ахраҿа инапы иадыркит.
"Сара алҵшәа бааԥсуп сызҳәом. Ҳәарада ҳаиӷьхаргьы ауан, аха иҟоу ыҟоуп. Европа ачемпионат аҿы ахԥатәи аҭыԥгьы узеигәырӷьаша акоуп", - иҳәеит иара.
Аԥсны амилаҭтә команда Ашьха Ҟарабах имҩаԥысуаз ашьапылампыл азы Европа ачемпионат ConIFA аҟны ахԥатәи аҭыԥ ннакылеит.
АҞӘА, ԥхынгәы 13 - Sputnik. Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҟны ишьҭоу акоронавирус зцәа иалаз акурсантцәа ҩыџьа аҩашаҽны, ԥхынгәы 14 рзы рылҩаара иаздырхиоит ҳәа адырра ҟанаҵоит Ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Ари амш иалагӡаны агәаҭара иахрыжьыз 36-ҩык рҟынтә аӡәгьы иҿы акоронавирус шьақәырӷәӷәамхеит
Иахьазы Аԥсны зынӡа акоронавиурс рыдырбалахьеит 38-ҩык. Урҭ рахьтә ҩыџьа макьанагьы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 35 ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Адунеизегьтәи агәабзиарахьчаратә еиҿкаара аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, адунеи аҿы ишьақәдырӷәӷәахьеит 12,5 миллион хҭыс инареиҳаны, рыԥсҭазаара иалҵит 561 нызқьҩык инарзынаԥшуа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
АҞӘА, ԥхынгәы 13 – Sputnik. Ахылаԥшра аушьҭырҭатә пункт "Егры" ԥхынгәы 13 асааҭ 15:00 13 рзы 74-ҩык ахысхьан. Абри атәы арадио Sputnik иазеиҭалҳәеит ареспублика асанитартә ҳақьым хада Лиудмила Скорик.
Лара лажәақәа рыла, ахылаԥшра аушьҭырҭатә пункт "Егры" иахысуа рҭагылазаашьа агәаҭаразы аус руеит Аԥсны Ашәарҭадаратә маҵзура, Аԥсны Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра, араионтә санитар-епидемиологиатә маҵзурақәа русзуҩцәа.
"Агуманитартә коридор иахысуа зегьы рбиоматериал гоуп, 14 рыҩныҵҟа аҽыԥхьакра ишахысша ашәҟәқәа рыҭоуп, избанзар Қырҭтәыла макьаназгьы авирус шьаҽым. Уаанӡа СЕС-и Аԥсны ААР-и рмаҵзурақәа агәҽанҵара рыҭан арҭ ауаа хылаԥшра рыҭаразы", - лҳәеит лара.
Аԥсны Ашәарҭадаратә маҵзура Аҳәаахьчаратә отриад аиҳабы Рустам Латипов иажәақәа рыла, ԥхынгәы 13 рзы Қырҭтәыла Аԥсны атәылауаа 300-ҩык рҟынӡа ыҟан.
"Ихынҳәыз рҟынтәи ҽыхәышәтәра иҟаз маҷын, егьырҭ Гал араион инхо роуп. Урҭ еиуеиԥшым амзызқәа рыла Қырҭтәыла аҵакырахь иҟан", - иҳәеит иара.
Қырҭтәыла иҟоу Аԥсны атәылауаа рзы аушьҭырҭатә ҭыԥ "Егры" Аԥсны аганахь ала аҽа гуманитартә коридорк шаартхо азы адырра ҟаҵан ԥхынгәы 11 рзы.
Қырҭтәыла иҟоу Аԥсны атәылауааи иқәынхои рзы акоридор аартуп абарҭ арыцхәқәа рзы:
Ԥхынгәы 13 - 15, 2020 шықәса рзы асааҭ 9:00 инаркы 19:00 рҟынӡа аҭыԥантәи аамҭа инақәыршәаны;
Ԥхынгәы 16 - 17, 2020 шықәса рзы асааҭ 9:00 инаркы 15:00 рҟынӡа аҭыԥантәи аамҭа инақәыршәаны.
Қырҭтәылантәи ихынҳәуа атәылауаа зегьы ргәабзиара аҭагылазаашьа аилкааразы амедицина-санитартә гәаҭара хымԥада иахысроуп.
Аҳәынҭқарратә ҳәаа ахысра ҟалоит анаҩстәи адокументқәа рымазаараан:
Уаанӡа акаридор аартын рашәара 22 - 24 рзы. Усҟан ареспубликахь иҭалеит 907-ҩык.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, абҵара 27 — Sputnik. Урыстәылатәи атуристцәа аҳаиртә баӷәазахь амҩа ианықәыз изҭаз автобус аидарамҩангага иасит ҳәа аанацҳауеит РИА Новости.
39-ҩык рҟынтәи хҩык хәыҷқәан. Ԥсыҭбара ҟамлеит, аха иҟоуп зҭагылазаашьа хьанҭоу.
Ааха зауз ареспублика аҳҭнықалақь Санто-Доминго ахәышәтәырҭақәа рахь инагоуп.
Уажәазы 27-ҩык Доминикана ахәышәтәырҭақәа ирҭоуп. Аҳақьымцәа ражәақәа рыла, ҩажәаҩык рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылам, егьырҭ рҭагылазаашьа уашәшәыроуп.
2019 шықәса ԥхынгәымзазы урыстәылатәи атуристцәа злахәыз авариақәа ҩба ҟалеит Аԥсны.
Ԥхынгәы 12 рзы Гагра автомашьына Honda Fit атуристтә микроавтобус Volkswagen Caravelle ианҟьеит. Сыктывкартәи атуристка аҭыԥ аҿы лыԥсҭазаара далҵит.
Ԥхынгәы 8 рзы амаршруттә микроавтобус Volkswagen Пицунда ааигәара амашьына лас иаахеит. 15-ҩык апассаџьырцәа рҟынтәи жәҩык ахәышәтәырҭахь инаган.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 9 - Sputnik. Иаҳхысыз уахыки-ҽнаки рыла Урыстәыла 6 509-ҩык COVID-19 рыдырбалеит ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы Москва аоперативтә штаб.
Авирус зыдбалаз рҟынтәи 27,3% аклиникатә ҟазшьа рныԥшуамызт. Уахыки-ҽнаки рыла рыԥсҭазаара иалҵит 176-ҩык, ргәы бзиахеит 8 805-ҩык.
Зынӡа атәылаҿы иазгәаҭоуп 707 301-ҩык COVID-19 змоу, урҭ рҟынтәи 481 316 -ҩык ргәы бзиахахьеит, 10 843-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит.
Аԥсны ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аштаб адыррала, ареспубликаҿ 38 чымазара хҭыс ыҟан, ҩыџьа Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 35-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Џьонс Хопкинс ихьӡ зху ауниверситет адыррақәа рыла, адунеи аҿы COVID-19 змоу рхыԥхьаӡара 12 миллион иахысхьеит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
АҞӘА, ԥхынгәы 9 - Sputnik. Ес-иааиуа ахәышықәса аҳауа градуск иадамзаргьы ишьҭыҵуеит аиндустри аамҭа иаҵанакуа 1850-1900 ашықәсқәа ирҿырԥшны ҳәа аҳәоит Адунеизегьтәи аҳауагәаҭаратә еиҿкаара аҳауатә зыԥхьагәаҭара адыррақәа.
Уи адагьы иазгәарҭоит шықәсык ашьҭахь аҳауа 1,5°С ишьҭыҵыр шалшо. Аҟазауаа рдыррақәа рыла, аҵыхәтәантәи ахәышықәса реиҳа ишоураз шықәсқәоуп.
Адунеизегьтәи аҳауагәаҭаратә еиҿкаараҿ агәра ганы иҟоуп аҭҵаарадырра аҳауа аԥсахразы парижтәи аиқәшаҳаҭра ахықәкқәа рынагӡаразы аусдҵақәа шықәыргылахо – аиндустриаамҭа иаҿырԥшны ҳазҭоу ашәышықәсазы аҳауа 2°С еиҵатәызарци 1,5°С аҳауашьҭыҵра аԥкыра аҭарази.
Аметеорологиатә зыԥхьагәаҭарахь иаҵаркхом COVID-19 апандемиа иахҟьаз агазқәеи аерозольқәеи аҳауа ралалара. CO2 атмосфераҿ акраамҭа аҟазаара ашоура ашьҭыҵра мзызны иамоуп. Уи аҳауа амԥсахырцгьы алшом.
Аиҿкаара амаӡаныҟәгаҩ хада Петтери Таалас иазгәеиҭеит COVID-19 адунеитә економика иҵоурам анырра шанаҭазгьы, аҳәынҭқаррақәа рхы иадырхәароуп апандемиашьҭахьтәи аиҭашьақәыларазы ауснагӡатәқәа рымҩаԥгара ҳәа.
АҞӘА, ԥхынгәы 10 - Sputnik. Аминистрцәа Реилазаараҟны агуманитартә цхыраара азҵаарақәа рзы акомиссиа аусура еиҭалагеит аилазаара еиҭакны ҳәа аанацҳауеит Аиҳабыра рсаит.
Акомиссиа аилазаара ҿыц иалагалоуп уаанӡа Асоциалтә еиқәыршәареи адемографиатә политикеи Рминистрраҟны иаԥҵаз Ауаажәларратә хеилак алахәылацәа, Аԥсны икоммерциатәым аиҿкаарақәа Рассоциациа анагӡаратә директор Азамаҭ Багаҭелиа, "Москватәи аԥсуа диаспора" анапхгара алахәыла Инна Барчанԥҳа, Аҟәатәи ақәыԥшцәа рыҩны адиректор лхаҭыԥуаҩ Аида Ладариаԥҳа.
Акомиссиа напхгара аиҭоит аԥыза-министр ихаҭыԥуаҩ, Афинансқәа рминистр Владимир Делба.
Ԥхынгәы 9 рзы имҩаԥысыз акомиссиа раԥхьатәи аизараҟны ирыхәаԥшын ахатәхаҿқәеи ауаажәларратә еиҿкаарақәеи Аԥсныҟа иаарышьҭуа аидарақәа агуманитартә цхыраара астатус рыҭара азҵаарақәа. Акомиссиа Аԥсныҟа иаауа агуманитартә цхыраара аиуреи аихшареи мҩаԥызго аусбарҭақәа, аиҿкаарақәа, ахаҿқәа ркоординациа мҩаԥнагоит аҳәынҭқарратә ҩаӡарала.
Акомиссиа иара убасгьы аидара агуманитартә цхыраара астатус анаҭоит уи азы иахәҭоу ашәҟәқәа ацҵаны. Аршаҳаҭга змоу роуп азин зауа "Аҳазалхратә тариф" азакәан инақәыршәаны аҳазалхратә льготақәа зауа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Атәылауаҩи аиҳабыреи- аӡбамҭа здызкылуеи иназыгӡои рыҿцәажәара. Арадио Sputnik Аԥсны астудиа аҟны актуалра злоу аиҿцәажәарақәеи, урҭ рыӡбара амҩақәа рыԥшаашьеи.
2020 шықәса рзы Аԥснытәи ашколқәа ирылгеит 1791-ҩык аҵаҩцәа. Урҭ рҟынтәи 11-ҩык амедалқәа рыманы иалгеит, 64-ҩык "ибзиаӡоуп" ҳәа иалгеит.
Адунеи аҿы ишьақәырӷәӷәоуп 10,9 миллионк инарзынаԥшуа ачымазара ахҭысқәа, ргәы бзиахахьеит хә-миллионк 700 нызқьҩыки инареиҳаны ауаа. Ачымазара иахҟьаны рыԥсҭазаара иалҵит 520 нызқьҩык раҟара.
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа амаҵзура "Интерфакс еиҿнакааз ипресс-конференциа мҩаԥысит ԥхынгәы 3 рзы онлаин режим ала.


Аҳҭнықалақь аӡымҩангагатә ҳа аҭагылазаашьа зеиԥшроуи, уи еиҭакшьаз иамоуи ртәы арадио Sputnik иазеиҭеиҳәеит АУН "Аӡыканал" адиректор Александр Ҳаразиа.
Sputnik
Аӡымҩангагақәа рҭагылазаашьа акыр иуашәшәыроуп. Иахьатәи Аҟәатәи аӡымҩангагақәа аусура иаларган ХХ ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа раан.
АУН "Аӡыканал" адиректор Александр Ҳаразиа иажәақәа рыла, атрубақәа рхархәара аамҭа цахьеит. Ус шакәугьы атрубақәа ҳамԥсахыцт.
Аӡы ааныркылоит анаплакы аплантә усурақәа анымҩаԥнаго. Аиҳарак аӡы аанкылара авариақәа рыҟалара иахҟьоит.
"Аремонт аҟаҵараан аӡы анашьҭра аанумкылар ҟалом. Асистемаҿы аӡы ыҟанаҵ аусура ҳзалагом. Ҩба-хԥа сааҭ аусура ҳагозаргьы, иаашаанӡа асистемақәа аӡы рыҭрыцқьаатәуп. 12-13 сааҭ ҳаныԥшуа ыҟоуп атрубақәа барц азы. Ҭыԥк аҿы аремонт аҟаҵаразы араион зегьы аӡы рымаҳхыр акәхоит", - ҳәа еиҭеиҳәоит Александр Ҳаразиа.
Аҟәа ақалақь агәаҿы есыуаха аӡы ааныркылоит. Асеиԥш зыҟало арезервтә ӡыҭгагақәа ахьыҟам ауп. "Апроблема зыӡбар ауа аӡыҭгага ҿыц аахәароуп", - иҳәоит Ҳаразиа.
Уи адагьы комплексла аӡымҩангагақәа ԥсахтәуп. Ари иаанаго аӡымҩангага цәаҳәақәа рыԥсахра адагьы, аӡыҭгагақәа, аӡыҭгагатә станциақәа, аӡеизгарҭақәа шьаҭанкыла рыԥсахроуп. Абри азы аԥара заҟа аҭаххо атәы "Аӡыканал" адиректор изҳәом. Бжьаратәла ҩба-хԥа миллиард артәар ҟалоит. Ареспублика асеиԥш алшара амам.
Аҵыхәтәантәи ахәышықәса рыҩнуҵҟа аӡымҩангага трубақәа ԥсахуп Арӡынбеи Имам Шамили рыхьӡ зху амҩақәа рҿы.
Аинвестициатә программа инақәыршәаны Алада Ешыра аӡыҭгагатә станциа ҿыц ргылоуп.
"Аргыларақәа хышықәса имҩаԥысуан. Астанциа ахархәарахь лассы ирыҭахоит. Иара ӡыла еиқәнаршәоит Алашарбага араион, Ешыра ақыҭа, ақалақь агәы", - иҳәоит Александр Ҳаразиа.
2020-2022 шықәсазтәи Аинвестпрограммаҿ иарбоуп АУН "Аӡыканал" иатәу, аремонт ззутәу аобиектқәа реиқәыԥхьаӡа.
Макьаназы аӡынкылара аԥыххап ҳәа ҳәашьа амам. Аӡынкылара алшоит аӡымҩангагатә цәаҳәақәа зегьы шьаҭанкыла ианыԥсаххалак ашьҭахь.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Анқәаб: аӡыҭгагатә станциа ауаҩы ицәеижь иаҩызоуп, акыи акыи еидҳәалоуп
АҞӘА, ԥхынгәы 15 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа аусԥҟа инапы аҵаиҩит Даур Ақаҩба Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрс иҟаҵаразы ҳәа аанацҳауеит ахада исаит.
Даур Вадим-иԥа Ақаҩба диит хәажәкыра 15, 1979 шықәса рзы Аԥснытәи АССР Аҟәа ақалақь аҿы.
2000 шықәса рзы Башкиртәи аҳәынҭқарратә университет, "Азиндырратә" факультет далгеит (азанааҭ – "адәныҟатәи економикатә усура азинтә еиқәыршәара").
1995-2000 шш. – ареферент, Ареспублика Башкортостан аҿы Аԥсны Ахаҭарнакраҿы абжьгаҩ.
2000-2009 шш. – Ареспублика Башкортостан аҿы Аԥсны Аҷыдалкаатә Зинмчы змоу ахаҭарнак.
2005-2006 шш. – Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрраҿы жәларбжьаратәи аҟәша аиҳабы.
2006-2010 шш. – Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистр ихаҭыԥуаҩ.
2010-2011 шш. – Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара Аппарат аиҳабы.
2012 шықәса лаҵарамза инаркны абҵарамзанӡа – Аԥсны иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рзы Аусбарҭа азинтә ҟәша аиҳабы.
2012-2014 шш. – Урыстәылатәи Икоммерциатәым Афонд "Институт Евразийских исследований" анапхгаҩы ихаҭыԥуаҩ.
2014 шықәса – Аԥсны Ахада ипротокол Аусбарҭа аиҳабы.
2016 шықәса жьҭаарамза инаркны – Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистр.
АҞӘА, ԥхынгәы 15 - Sputnik. Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа Аԥсни Урыстәылеи рҳәаа ахысразы иҟоу аԥкрақәа ирыциҵеит ԥхынгәы 21 рҟынӡа, абри атәы аанацҳауеит атәыла ахада ипресс-маҵзура.
Адырраҭараҿы иазгәаҭоуп аԥсуа ган аурыс-аԥсуа ҳәаа ахысразы иҟоу аԥкрақәа раԥыхра алзыршо ажәалагалақәа шышьақәнаргылаз.
Урыстәыла аиҳабыра рхада Михаил Мишустин ихьӡала ашәҟәы нашьҭуп Аԥсны аҳәааҟны аԥкрақәа рахыхра шрылшо, иахәҭоу асанитар-епидемиологиатә усмҩаԥгатәқәа ирықәныҟәозар.
Уажәазы аҩганк реиҳабырақәа рхаҭарнакцәа злахәу аилацәажәарақәа мҩаԥысуеит аҳәааҟны аԥкрақәа раԥыхра алзыршо еицырзеиԥшу аӡбамҭа рыдыркыларц азы.
Ԥхынгәы 3 рзы имҩаԥысуаз апресс-конференциаҟны Аслан Бжьаниа иазгәеиҭеит аҳәаа аартра аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ишадҳәалахо, Аԥсны аҳәаа аартра ишазыхиоу, аха атәылақәа рыҩба аамҭак ала рус еиқәдыршәар шакәу.
Урыстәыла ԥхынгәы 15 инаркны иаԥыхуп ихымԥадатәиу ҩымчыбжьатәи акарантин атәылахь иалало рзы.
Аԥсны ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аштаб адыррала, ареспубликаҿ 38 чымазара хҭыс ыҟан, урҭ рҟынтәи 37-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Иахьатәи аамҭазы Аԥсны Аҳәынҭқарраҟны акоронавирустә инфекциа зыхьуа ҳәа аӡәгьы дыҟаӡам.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Урыстәыла уахыки-ҽнаки рыла 6 422-ҩык акоронавирус рыдбалоуп


Нанҳәа 15 рзы Аԥсны иазгәарҭоит Ахатәгәаԥхарауаҩ имш. Ари амш рызкуп – Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьраан хатәгәаԥхарала ҳажәлар ирывагыланы аӷа иабашьыз афырхацәа. Абри арыцхә инақәыршәаны АААК аинфопортал иазнархиеит аветеранцәа-ахатәгәаԥхарауаа ирызку ҭоурыхқәак.
Асҭанда Арӡынԥҳа
1992 шықәса, нанҳәа 14 рзы ақырҭуа ир Аԥсны иалалеит: абас иалагеит Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра. Адырҩаҽныҟҵәҟьа Аԥсныҟа иаауеит Кавказтәи ашьхарыуа жәларқәа Рконфедерациа (КАЖәР) аҽыхьчаратә еилакы аиҳабы Султан Сосналиев напхгара ззиуаз раԥхьатәи ахатәгәаԥхарауаа ргәыԥ. Урҭ неиуеит аԥсуаа рнапаҿы инханы иҟаз Ӷәдоуҭа ақалақь ахь, Аԥсны егьырахь аӷа дахаԥахьан.
Аԥсуа жәлар зынӡа ишазаԥшымыз ауп аибашьра шалагаз. Ҳәара аҭахума, ахатәгәаԥхарауаа раара – уи аамҭазы ашьақәгылара иаҿыз аԥсуа ар рзы игәышьҭхыгаз хҭысны иҟалеит.
Нанҳәа 15 рзы Аԥсныҟа иааз Сосналиев игәыԥ – зегьы злалагаз раԥхьатәи шьаҿан. Убри аҳаҭыразоуп ари амш – Ахатәгәаԥхарауаҩ имшны Аԥсны изазгәарҭогьы.
Нанҳәа 18 рзы Грозныи имҩаԥысуеит КАЖәР апарламент асессиа ҷыда, уаҟа иӡбан Аԥсны ахьчараз игылаз аибашьцәа ганрацәалатәи ацхыраара рыҭара. Анаҩс Нхыҵ-Кавказ, Аладатәи Урыстәыла, аԥсуа диаспора ахьынхо атәылақәа – Ҭырқәтәыла, Иорданиа, Шьамтәыла, Канада уҳәа убас егьырҭ рҟынтә ахатәгәаԥхарауаа аауа иалагеит.
Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра ашықәсқәа раан, згәы аҿыҭра иақәныҟәаны, рашьцәа ирывагыланы гәышԥыла аӷа иҿагылаз зегьы ирымоуп рахтә ҭоурыхқәа. Аха дара зегь еицырзеиԥшыз, еидызкылоз ҟазшьақәан аамсҭашәара, агәымшәара, агәаӷьра, зыԥсадгьыл ахақәиҭразы хамеигӡарала еибашьуаз аԥсуа жәлар рыцхырааразы агәазыҳәара.
Ҳалдун
Аветеран-хатәгәаԥхарауаҩ Ҳалдун Леиба Иорданиантәи дааит. Аибашьра раԥхьатәи амшқәа наунагӡа игәалашәараҿы инхеит.
«Аԥсныи Урыстәылеи рҳәаа ахысра ҳахьӡеит, уи ақырҭқәа рнапаҿы иааргаанӡа. Анаҩс излеилаҳкааза ала, ақырҭқәа аҳәаа аҟынӡа рнеира ҩажәаҟа минуҭ ракәын иагыз: ҩба-хԥа километр ҳнеихьан еиԥш, амҩаҿы иаҳԥылоит Ԥсоуҟа зхы рхаз ақырҭуа ир. Ҳааныркылеит, ҳгәарҭеит… Абџьарс иҳамаз ҳәа уамак акгьы ыҟамызт. Исыцыз аҳәызба сҵәахит. Султан Сосналиев иман ашәҟәы, уи излаҳәоз ала – еицу зегьы ашьапылампыласратә гәыԥ ҳалан, Аԥсныҟа ҳаарагьы уи ишадҳәалоу аршаҳаҭуан. Инҳахәаԥш-ааҳахәаԥшын ҳаруыжьит», – игәалаиршәоит Ҳалдун.
1992 шықәсазы Ҳалдун 31 шықәса ихыҵуан. Убасҟан ауп раԥхьаӡа акәны иабдуцәа рыԥсадгьыл данаҭаа. Ҟабарда-Балкариа, Нальчик ақалақь аҟны Ҳалдун ҭыԥҳа ссирк дибоит, анаҩс уи ԥҳәысс дигарцгьы иақәикуеит.
«Иорданиа инхо аԥсуаа ҟабарда бызшәалоуп ишцәажәо, избан акәзар адыгақәа (хылҵшьҭрала аԥсуаа ирзааигәоу, мрагыларатәи Кавказ инхо ажәларқәа иааизакны адыгақәа ҳәа ирышьҭоуп – аред.) уаҟа еиҳа ирацәаҩуп. Адыга ҭыԥҳацәагьы роуп ԥҳәысс иаарго. Аҭаацәаарақәа еилаԥсоуп азы аԥсуа бызшәа маҷ-маҷ иацәхьаҵуа иалагеит. Исаҳахьан абыргцәа ԥсышәала ишцәажәалоз, аха еилыскаауаз ҳәа егьыҟамызт», – еиҭеиҳәоит Ҳалдун.
Аԥсшәеи аурысшәеи зынӡа иззымдыруаз, аха ибзиаӡаны аҟабарда бызшәала ицәажәоз, хылҵшьҭрала иԥсыуаз Ҳалдун иӡбоит, нхарҭа ҭыԥс Аԥсны акәымкәан Ҟабарда-Балариа алхра.
Аха, ишырҳәо еиԥш, улахь иану узацәцом. Хара имгакәа иҵысыз ахҭысқәа арԥыс иҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь днаргоит.
«Иҳәаны исымаз аҭыԥҳаи сареи атеатр аҿы ҳаҟан. Ицоз ақәыргыламҭа аанкыланы, асцена аҟынтә Аԥсны иақәлеит ҳәа иҳаларҳәеит. Азал аҟны «Аԥсны еиқәырхатәуп!» ҳәа абжьқәа аагеит. Убри аухаҵәҟьа Сосналиев дызхагылаз раԥхьатәи ахатәгәаԥхарауаа ргәыԥ сацны автобусла Аԥсныҟа амҩа санын. Иҳәаны исымаз аҭыԥҳа уи аҽны нахыс уаҳа дсымбеит», – ҳәа игәалаиршәоит Ҳалдун.
Аԥсны данааи, Ҳалдун дақәшәоит Ҟабарда-Балкариантәи ахатәгәаԥхарауаҩ Ибрагим Иаган (Аԥсны Афырхаҵа – аред.) игәыԥ. Ҳалдун дрылахәын аԥсуа ар имҩаԥнагоз ихадоу ажәыларатә операциақәа зегьы. Абџьар ахархәашьа бзиаӡаны идыруан, уи иҵеит Иорданиа аррамаҵура данахысуаз аамҭазы.
«Уа, Иорданиа, абџьаркышьа – хымԥада иудырша акы акәны иҟоуп, уаҟа ес-ҩышықәса аибашьра хацыркхоит уҳәар ҟалоит. Аԥсны акәзар, уи даҽакуп. Ара курортуп, ачыс хаақәа, аҭыԥҳацәа... Аԥсуа аибашьышьа рыздырӡомызт, иагьырҭахымызт. Аԥсуаа агрессиа злоу жәларӡам. Саргьы ауаа сшьуеит ҳәа акәӡам сзааз, аӷацәа иқәырхырц ргәы иҭаз сыжәлари сыԥсадгьыли рыхьчаразоуп сзааз. Уи оуп зегьы ирхадоу, уи оуп сара схазы издыруа», – иҳәоит Ҳалдун.
Иара агәра ганы дыҟоуп сфырхаҵахандаз ҳәа аибашьара дшалахәымыз. Насгьы, арԥарацәа лассы-лассы ишрыхьуа еиԥш, иаалырҟьаны изааиз ӡбарангьы иҟамлаӡеит. Уи, сара исыӡбаз акоуп ҳәагьы узҳәаӡом, иазгәеиҭоит Ҳалдун, уи – иреиҳаӡоу амчқәа ирыӡбамҭоуп. Усҟан доусы ишизеиӷьхаша ҳәа уаҩ дазхәыцуамызт, «аҭагылазаашьа иаҳәоз, иахәҭаз» акәын иҟаҳҵоз.
«Зегь реиҳа исцәымӷын аснаипер иаԥыхразы адҵа ансырҭоз. Аснаиперцәа реихсра – уаҩшьроуп. Дубоит, нас дкылкааны, иқәкны ухысроуп. Сара еиҳарак агранатаршәга акәын искыз – «абџьар еиқәаҵәа». «Аиқәаҵәа» ҳәа изашьҭоу жәдыруоу? Иршьхьаз аӡә иабџьар акәын азы. Сара ажәабатәиин убри агранатаршәга захь ииасыз», – еиҭеиҳәоит Ҳалдун.
Аибашьра анеилгалак ашьҭахь еиҳараҩык аибашьцәа ргәалашәараҟны инхо аиааира, ма изҭаркыз амацәаз аҟнытә рхала ацара шрылшаз, ма аидысларақәа рхаҭақәа ракәӡам. Еиҳараӡак иргәалашәо иҭахаз рҩызцәа роуп.
Убас оуп Ҳалдунгьы: «Аибашьраҟны анышә иасҭеит 35-ҩык сҩызцәа. Сара, ҳқьабыз ишаҳәо ала, урҭ зегь кәабаны аҵыхәтәантәи рымҩа ианысҵеит. 35-ҩык. Зегьы рхы-рҿқәа сгәалашәоит».
Риад
Зыӡбахә ҳамоу, Ибрагим Иаган хадара ззиуаз агәыԥ аҟны деибашьуан Шьамтәылатәи ахатәгәаԥхарауаҩ Риад Арыҩҭаагьы.
Аԥсныҟа иара даауеит иашьа гәакьа Фарид дицны. Аибашьра зегь дара еицын, 1993 шықәса, хәажәкырамзазы иашьа Мрагыларатәи афронт аҿы дҭахаанӡа. Анышә дамардеит Тҟәарчал.
«Сашьа иҭахара ашьҭахь сара Шьамтәылаҟа сцеит, сани саби збарц, ргәы сырӷәӷәарц. Ахынҳәра аамҭа анааи, урҭ сныркыларц иалагеит. Рԥацәа руаӡәы дырцәыӡхьан, иаанхазгьы дырцәыӡыр ҳәа ишәон. Аха аӡәгьы сизымӡырҩит, сҽааидкыланы сцеит».
Риад игәалашәоит жәаба иреиҵамкәа итрагикомеидиоу ахҭысқәа. Ишдыру еиԥш, аибашьраҿы ауаа рыԥсҭазаара аангылом, алафҳәарагьы иаҟәыҵуам. Иҟоуп ауаа рыԥсы еиқәзырхаз «имашәырымыз амашәыршақәқәа» ирызку хҭысқәакгьы.
Зегьы ирдыруеит Тамшьтәи адесант аӡбахә (1993 шықәса, ԥхынгәымза 1-2 руха қәҿиарала имҩаԥысыз аоперациа: абаржа аҟынтә Тамшь ақыҭан амшынтә десант ӡхыҵын, Мрагыларатәи афронт иадлеит – аред.). Уи, ҳәарада, қәҿиара дуун. Аха, уи аԥхьаҟагьы адесант Очамчыра аӡхыҵразы аҽазышәара ҟанаҵахьан. Уи атәы аветеран абас еиԥш еиҭеиҳәоит.
«Гәдоуҭатәи асқьалаҟынтә ақалақь ауааԥсыра зегьы ҳнаскьаргон. Аҳәсақәа ҵәыуон, ахәыҷқәа рнапқәа ҳзырҟьон… Ари закә десантузеи? Шәачаҟа аӡәы аҭел даасыр, аӷа иаразнак ала еиликаауан ҳгәы иҭаҳкыз. Ус шакәызгьы амшын ҳхылеит. Аха абар, ҳбаржа ааихәлацәан, аӡааҟәрылара иалагеит. Иааҳакәыршаны мшынуп иҟоу, аҟәара ҳбаӡом. Аҩнуҵҟагьы хар амамкәа аӡы ҭалеит. Аҵыхәтәан излауала иҳалшеит Гәдоуҭаҟа ахынҳәра. Усҟан аӡәы ус иҳәеит: «Сара издыруан амшын ҳзамгоз, избан акәзар Риади Фариди – ԥсылман цқьақәоуп, урҭ Хыхь иҟоу иҭаирхомызт, ирыцҳаишьон» ҳәа. Очымчыра иаҳԥылараны иҟаз аҷкәынцәа ҭахеит: аӷа амацәыз иҭаикын, зегьы ршьит».
Иахьазы Риад дынхоит Аҟәа, бжьышықәсаҟа ҵуеит нхара ҳәа арахь дааижьҭеи. Иԥшәмаԥҳәыси иареи хҩык ахшара рааӡоит.
Шьамтәыла, Риад иҭаацәара нхон Израиль аҳәаа азааигәара, Голонтәи аҳаракырақәа ҳәа иахьашьҭоу. Иҟан аамҭақәак, убраҟа адыга қыҭақәа 14 аныҟазгьы, аха иахьазы урҭ рыҟнытә ҳпа роуп инхаз. Шьамтәылеи Израили реибашьра иахҟьаны аҭыԥантәи ауааԥсыра рыҩнқәа ныжьны ицеит, еиҳарак Дамаск ақалақь ахь ииасит. Аха аибашьра Дамаск аҟынӡагьы инеит.
«2012 шықәсазы сҭаацәара Дамаск иалганы Аҟәаҟа иаазгеит, – еиҭеиҳәоит Риад. – Аҳәыҷқәа ирласны аҭыԥ ҿыц иашьцылеит. Сыҷкәын уи ашықәс азы ашкол далгон. Апрограмма иԥсахыр акәхеит, аха дшыхәыҷыз аахыс аурысшәа бзианы иахьидыруаз абзоурала, Аҟәатәи ашкол аҿы зҵара ицәыцәгьахаз ҳәа акгьы ҟамлеит».
Заур
Ашәуа Заур Ӡыгәа 1992 шықәсазы 25 шықәса ихыҵуан. Уи аамҭазы иара далгахьан амашьынамҩатә ҵараиурҭа, асовет арраҟны амаҵура дахысхьан, Ҟарачытәи апедагогикатә институт аҟны, «абаҩрҵәыра арҵаҩы» изанааҭ ала иҵара хиркәшахьан. Ԥхьаҟа иҭынчыз аԥстазаара изыԥшызар акәын. Ихаҿгьы изаагомызт хаҭала аибашьра амца далагылоит ҳәа.
«Аибашьра аӡәгьы иазгәаҭаны имаӡам…уи аԥшьызгаз рыда. Зхы аҭыԥ аҿы иҟоу ауаа аибашьра зынӡа иазхәыцӡом», – иҳәоит Заур.
Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра игәыҿкаагахаз, зынӡа иззыԥшымыз акы акәны ирзыҟалеит Заур иқыҭауаа зегьы. Нанҳәа 14 рзы, Аԥсны аибашьра аналага аҽны, Ҟарачы-Черқьессиа иҟоу Заур иқыҭа гәакьа Хәыжә Ду акультура Ахан аҟны еизеит ақыҭауаа зегьы. Ауаа рыгәқәа ԥыжәжәо ааԥхьарақәа шыҟарҵоз игәалашәоит ахатәгәаԥхарауаҩ.
Иаарласны, ахацәа ргәыԥ далаланы Заур иҽазикуеит аԥсуа жәлар рзы агуманитартә цхыраара аидкылара. Ауаа ирылшоз наргон: афатә-ажәтә, аԥара, аҭаҭын.
1992 шықәсазы (жьҭаарамза) Гагра ахы ианақәиҭтәха ашьҭахь, ҩымш ҳәа ҞЧА даҭаауеит Аԥсны еибашьуаз Муҳаммед Кьылба (Аԥсны Афырхаҵа, иахьазы – Аԥсны Ашәарҭадаратә Хеилак амаӡаныҟәгаҩ – аред.). Аԥсныҟа иара дхынҳәуеит ахатәгәаԥхарауаа гәыԥҩык ицны, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Заур Ӡыгәагьы.
«Сагьазымхәыцкәа, иаразнакала исыӡбеит Аԥсныҟа ацара. Аҩны аӡәгьы акгьы издыруамызт. Усҟан сани саби рыԥсы ҭан, сыҷкәын хәыҷы шықәсык ихыҵхьан. Ари аӡбара аӡәгьы идсымгалеит, даласмырцәажәеит», – иҳәоит Заур, инацҵангьы иазгәеиҭоит: «Акомабтс дҳаман, иахьагьы дҳамоуп – Муҳаммед Кьылба. Апрофессионалтә аруаҩ, Асовет Еидгыла арратә структурақәа рҿы акыршықәсатәи аԥышәа зырҳахьаз, иус бзиаӡаны идыруан, қәрала дҳаиҳабын, аҷкәынцәа зегьы иара идҵаҟаҵара рыдыркылеит. Аибашьраҿы, ҳазшаз Анцәа ишьҭахь, ҳара ҳзы Муҳаммед иакәын иҟаз. Зыԥсқәа еиқәирхаз даара ирацәаҩуп».
Ҟарачы-Черқьессиантәи Аԥсны ахақәиҭтәразы аибашьра рхы аладархәит 119-ҩык ахатәгәаԥхарауаа, урҭ рыҟнытә 13-ҩык ҭахеит. Афырхацәа ргәалашәара иазкны, рҭаацәарақәагьы ацхыраара рыҭаразы, Черқьесск иаԥҵан Аԥсуа хатәгәаԥхарауаа реидгыла. Аамҭак азы Заур Ӡыгәа Аидгыла напхгара азиуан.
Иара ицхыраарала 2016 шықәсазы Черқьесск иаартын Аԥсны ахақәиҭреи ахьыԥшымреи зхы ақәызҵаз ахатәгәаԥхарауаа рбаҟа. Амонумент ргылоуп Аиааира апарк аҿы, Ахьӡ-Аԥша Аллеиа аҟны, афгантәи-аибашьцәа рбаҟа азааигәара.
Х-метрак аҩаӡара змоу аграниттә хаҳә иқәыргылоуп ахаҳәҟьаԥс еиқәаҵәа, уаҟа инауп иҭахаз зегьы рыхьыӡқәа.
Ари аҩбатәи баҟоуп аԥсуа-хатәгәаԥхарауаа ирызкны Урыстәыла иргылоу: раԥхьатәи ргылоуп Ҟабарда-Балкариа, Нальчик ақалақь.
Ахатәгәаԥхарауаа рфырхаҵара наунагӡа хьӡи-ԥшеи ацзаауеит
Еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтә Аԥсны аибашьра иалахәын ҩ-нызқьҩык инареиҳаны ахатәгәаԥхарауаа. Урҭ рҟынтә 51-ҩык ирыхҵоуп «Аԥсны Афырхаҵа» ҳәа ахьӡ ҳаракы. 247-ҩык иранашьоуп Леон иорден, 623 – «Агәымшәаразы» амедал. 260-ҩык инареиҳаны ахатәгәаԥхарауаа ҭахеит. Ақалақь-фырхаҵа Гәдоуҭа, аибашьра ашықәсқәа раан КАЖәР аштаб ахьыҟаз ахыбра аҿаԥхьа игылоуп ахатәгәаԥхарауаа ргәалашәара иазку астела.
Амемориал авторцәас иамоуп асахьаҭыхыҩцәа Баҭал Џьапуеи, Ҭемыр Ҟаиҭани, Беслан Багаҭелиеи. Астелаҟны иаарԥшуп ауарба – ахақәиҭра асимвол, уи арымарахьтәи амҵәыжәҩа иаҵакуп аԥсуа бираҟ, арыӷьарахьтәи амҵәыжәҩа иаҵакуп – Аконфедерациа абираҟ.
Ари амемориал аԥсуа хатәгәаԥхарауаа иаадырԥшыз ахаҵареи агәамчи наунагӡа ргәалашәара шаҳуалу иасимволуп.