АХАҾСАХЬАҚӘА
Чачба-Шервашӡзе Алеқсандр Константин-иҧаҦхынчкәынмза 24, 1867 - нанҳәамза 12, 1968
Ҭауадын, Аҧсуа аҳра иахагылаз Қьелешьбеи Чачба имоҭа имоҭа иакәын, аамҭала Аҧсны аҳраҭыҧ знапы ианыз (1918—1968), Владимир Шервашиӡе иашьа иоуп. Аҧсуаа рыҩныҵҟа раҧхьатәи профессионалтә сахьаҭыхҩуп; графикуп, ҿыханҵаҩуп, сценографуп, ҟазараҭаҵааҩуп, сахьаҭыхратә критикуп.
Диит Феодосиа (Тавриатәи агуберниаҟны). Аҵара иҵон Киевтәи аҵараиурҭаҟны (1886-1889), аброуп асахьаҭыхра зҿлымҳара аиҭо дахьалагазгьы. Москватәи аҿыханҵеи, аскульптуреи, архитектуреи рзы аҵараиурҭаҟны хатәгәаҧхаралатәи зыӡырҩыс дыҟан В. Д. Поленов иҟны (1891-1893). 1885 шықәса инадыркны аҵара иҵон Париж. Париж (1906) аурыс сахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа рцәыргақәҵа далахәын. Парижтәи аурыс артисттә кружок «Монпарнас» далахәылаҩын. А. К. Шервашиӡе сахьаҭыхҩык иаҳасабала ишьақәгылара шьаҭас иамоуп аурыс реалисттә сахьаҭыхратә школи Франциа даныҟаз инарҵауланы ииҵаз европатәи акультуреи. XX ашәышықәса алагамҭазы (1907-1918) уи иеицырдыруаз асценограф дуқәа дыруаӡәкын Петербургтәи - Мариеи Алеқсандреи рыхьӡ зху аимператортә театрқәа рыҟны. Днарываҟәыло аус рыциуан иналукааша аурыс сахьаҭыхҩцәа А. Н. Бенуа, А. Иа. Головин, В. А. Серов, Н. А. Рерихи реиҧш аҳәаанырцәтәи аҟазацәа П.Пикассои А. Дерени.«Аҭауад Алеқсандр Константин-иҧа аҧсуа ҳәынҭқарцәа дырхылҵшьҭроуп, иахьа, лакәҵас иҟалаз, шамахамзар, иуҧымло мрагыларатәи аамысҭара ныҟәызгоз иакәын», - абас иҩуан усҟантәи аамҭазы аурыс театр арежиссиор, атеоретик Н. Н. Евреинов. Абҵарамза 1909 шықәсазы секундантс дыҟан М. А. Волошини Н. С. Гумилиови реиҿахысраҟны. 1918 – 1919 ш.ш. рзы Аҟәа дынхон. Ара ахәыҷтәы сахьаҭыхратә школ аартын. Иара асахьаҭыхра мҩаҧигон. Иара убас усҟан Аҟәатәи артисттә уаажәларраҟны аҭыҧантәи аҿар рзы атеатртә курсқәа аҧҵан.
Аамҭак Крым дынхон Коктебель аҳ. иҩыза, апоет, асахьаҭыхҩы Максимилиан Волошин иҟны. Ара С. П. Диагилев иҟнытә ааҧхьара иоууеит усҟан Лондон иҟаз «Аурыс балет» аҟны сценографс аусуразы. Абри инаркны А.К. Чачба илахьынҵа «Аурыс балет» иадҳәалоуп. Ара аус иуан 1920 шықәса инадыркны 1948 шықәсанӡа. Уи аҳәаанырцә иусура атәы аҳәоит «Иахьатәи абалет ажәар аҟны» (Париж, 1957): «Ахӡыргара шиламызгьы, аурыс балет азы даара акрызҵазкуаз усзуҩын, избанзар Диагилев асахьаҭыхҩцәа ирыдиҵоз, урҭ рҟынтә дыззыҧшыз адекорациатә ҧшаарақәа рыҩаӡареи рхаҭабзиареи рҟынӡа иара иакәымзар изнеиӡомызт». А.К. Чачба асценографиа инадкыланы инапы алакын иеиҭаҵуа аҿыханҵеи аграфикеи. Уи авторс дрымоуп ианаамҭаз зыхә ҳаракны ишьаз иаамҭазтәи ауаа рпортретқәа: Н. Н. Евреинов, Т. Туманов, Ж. Кантель, К. Биссон уҳәа уб.егь. Ишьҭамҭа ҕәҕәаны инижьит асахьаҭыхратә критикаҟны П. Сезанн, В. Ван Гог, Ж. Сиор, А. Бенуа ирызку зҿлымҳара зуҭаша астатиақәа рыла. Асахьаҭыхҩы иҧсадгьыл дацәыхараны дахьыҟазгьы игәцаракны иман итәыла аҧсҭазаара, акультураҟны иамаз аихьӡарақәа. 1958 ш. А. К. Шервашиӡе иматериалтә ҭагылазаашьа шыуадаҩызгьы, иусумҭақәа рыҭира мап ацәикын иҧсадгьыл ҳамҭас иаиҭеит 500 аҧҵамҭа инарзынаҧшуа.
Асахьаҭыхҩы иҧсҭазаара далҵит нанҳәамза 17, 1968 шықәсазы, 101 шықәса дшырҭагылаз Монако абыргцәа рзы апансион аҟны. Анышә дамадан Ницца аурыс ҧсыжырҭаҟны. Анаҩс, лаҵарамза 12,1985 шықәсазы аҧсуа сахьаҭыхҩы иҧсыбаҩ Аҧсны аҳҭнықалақь – Аҟәаҟа ииаганы ҳаҭырла анышә иеиҭамадан Амилаҭтә музеи аҧхьа.


Жьҭаара 14 рзы Лыхнашҭа имҩаԥысыз аҽаҩраҭагалара аныҳәа иалахәын Гәдоуҭа араион ақыҭақәа 20 инареиҳаны.
Аԥсны Аиааиреи Ахьыԥшымреи рныҳәамш 25 шықәса ахыҵра аҽны Москва, апарк "Красная пресня" аҟны имҩаԥысит аԥсуа культуреи абзазашьеи инеиҵыхны иаазырԥшуаз афестиваль "Аԥсны".
Аиааиреи Ахьыԥшымреи 25-шықәса рхыҵра иазку Аиааира апарад иалахәуп 1,5-нызқьҩык рҟынӡа аруааи шәкы инареиҳаны арратә техникеи, ахархәара рыҭоуп авертолетқәа МИ-8, МИ-24, ажәыларатә ҳаирпланқәа Л-39.
Жәларбжьаратәи атурнир "Аԥсны ахада ихраҿа" мҩаԥысит Бзаԥҭаҭәи аҽырҩырҭаҿы.
Ашәарыцацәеи аԥсыӡкцәеи рреспубликатә еилазаара имҩаԥнагеит ашәарыцалақәа рцәыргақәҵа Аҟәа, цәыббрамза 15 рзы. Ацәыргақәҵахь инаган 30 рҟынӡа ла.
Аԥсны аԥыза-министр Геннади Гагәылиа иқыҭа гәакьа Лыхны анышә дамардеит цәыббрамза 12 рзы.
Аҳәынҭқарратә ансамбль "Ингушетия" аконцерт мҩаԥысит Ингәыштәыла амшқәа Аԥсны рымҩаԥысра аҳәаақәа ирҭагӡаны.
Аԥсны ашьхагәарақәа рыҟны ацхаԥшра аамҭа хдырқәшеит. Ашьхара иҟаҵоу ацха шырыԥшуа шәҳарбарц азы Sputnik аҭааит Риҵатәи аҳәарԥсарра аҟны игылоу ашьхымзагәара.
Аӡҩыбжьа ақыҭан арԥхарҭақәа рҟны ауҭраҭых, акарпыжә, ашьынка реизгара иаамҭоуп.
Аԥсны Аҳәынҭқарратә бираҟ ажәлар ирныҳәа иашаҵәҟьаны иҟалеит. Еиҳарак иара бзиа ирбоит аҿар, ахәыҷқәа.
Асахьаҭыхыҩ Аслан Нанба Sputnik акорреспондент Бадри Есиава изеиҭеиҳәеит аҟазараҿы дызнысыз имҩа атәы.
Аԥснытәи ашколқәа 156 рҟны игеит аушьҭымҭацәа рзы аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы.
АҶА аусзуҩцәеи, атехникеи ргәаҭара мҩаԥысит Аҟәа.
Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа занашьоу, Аԥсны Жәлар рпоет, Ҟабарда-Балкариеи Адыга тәылеи Жәлар рышәҟәыҩҩы, "Ахьӡ-Аҧша" аорден актәи аҩаӡара акавалер, Аҧснытәи Аҭҵаарадырратә Академиа академик Баграт Уасил-иҧа Шьынқәба диижьҭеи 101 шықәса аҵра азгәарҭоит.
Очамчыра араион Кәтол ақыҭан ааԥыни аџьеи рымшныҳәа Маи акы аҽны имҩаԥысит аҽыспорттә еиндаҭларақәа. Арахь иааит ареспублика зегь аҟынтәи абри аспортхкы абзиабаҩцәа.
Амбаратәи абааши уи аҩнуҵҟа иҟоу ауахәамеи инҭкааны аҭоурыхҭҵааҩцәа иҭырымҵааӡацт, аха иҟоуп ари аус зыстудентә ԥсҭазаара инаркны акурстә усумҭақәа азызкхьоу, ауахәама архитектура ҭыӡҵаауа.
Мшаԥымза 2 — 6 рзы Аԥсны имҩаԥысуеит иҟоуп Жәларбжьаратәи акинофестиваль.
Еицырдыруа ауаажәларратәи аполитикатәи усзуҩы, ареспублика абыргцәа Рхеилак ахантәаҩыс иҟаз Константин Озган иԥсҭазаара далҵит 77 шықәса дшырҭагылаз хәажәкыра 22 аҽны 2016 шықәсазы.
Аамҭа рацәаны ишаҭахыугьы Марина Гәниаԥҳа ҟазарала ачаҳаржәқәа ҟалҵоит, лара зныкала 600 цыра злыҵуа ачаҳаржә азы амажәа лкәаҳауеит.
Итрадициатәу аԥсуа ҳәызба – жәытә бџьаруп. Ашәышықәсақәа иргәылсны иахьанӡагь иааӡеит уи аформа.


АЖӘАБЖЬҚӘА
21.05.2015
Москватәи Амилаҭқәа Рыҩнаҟны лаҵарамза 23 рзы имҩаҧысуеит афильм «Черқьестәыла. Адыге Хабзе» арбараМоскватәи Амилаҭқәа Рыҩнаҟы лаҵарамза 23 рзы имҩаҧысуеит 1864 ш. лаҵарамза 21 азы ихыркәшахаз Кавказтәи аибашьраҟны иҭахаз ргәаларшәара иазку «Черкестәыла. Адыге Хабзе» афильм арбара. Афильм –аҧсылмантә кино « Ахьтәы Минбар» (2009 ш.) V Жәларбжьаратәи афестиваль иалахәын, иара убас Нальчик ақалақь аҿы иеиҿкааз акинематографцәа Рфорум (2010ш.). Ари адокументалтә фильм ахәаҧшҩцәа иднардыруеит адыга етикет - ачерқьес жәлар рлеишәа-қьабзтә ҧҟарақәа. Ахәыҷы иира амш инаркны аҧсыжреи рҵас аҟынӡа адыгэ хабзэ иҳәақәнаҵон ауаажәларра аҧсҭазаара аганқәа зегьы. Адыгэ хабзэ иабзоураны ачерқьесқәа зқьышықәса аахыс рмилаҭтә хаҿра еиқәырханы иааргоит, еиҳа ианыуадаҩу аамҭақәа рзы иеидызкылогьы иароуп. Адокументалтә лентаҟны иаарҧшу ачерқьесқәа рмилаҭтә традициа, ркультура ҧшӡа адыга жәлар иеиҳа иааигәаны реилкаара алнаршоит.
Акинематографцәа афильм аҟны ажәытә қьабзқәеи аҵасқәеи реиҭашьақәыргыларала еиҭаҧырҵеит.
Афильм арбара иалагаанӡа иеиҿкаахоит амилаҭтә чыс хаа агьама арбаразы агәыҳалалратә акциа, Уи мҩаҧгахоит афильм арбара 3 сааҭк шагоу (15:30).
Ари афильм ахәаҧшрази, акциа аҽалархәреи рзы шәҽанышәҵароуп. Аҽанҵаразы шәыдҵаалар шәылшоит:
Салина http s://vk.comlidsalina07 - Лаура +7(968)874-78-59
453


2018 шықәса рзы ашьапылампыл азы ачемпионат мҩаԥгахоит лаҵарамза 14 инаркны ԥхынгәымза 15 рҟынӡа.
Иреиӷьу ачемпионат шьапылампыласыҩцәа рсиа шьақәыргылан Power Rankings адыррақәа рыла.
Ԥхынгәы 15 рзы "Лужники" астадион аҟны Хорватиеи Франциеи еизгоу ркомандақәа еиԥылараны иҟоуп. Мышкы уи аԥхьа Санкт-Петербург ахԥатәи аҭыԥ азы еиндаҭлоит Англиеи Бельгиеи ркомандақәа.
Англиа еизгоу акоманда афиналбжахь имнеицызт 1990 шықәса раахыс. Уажәы урҭ азыԥшуп афинал ахь анеира.
Иацы, ашьапылампыл азы адунеи Ачемпионат аҟны имҩаԥысуан афиналбжатә хәмарра Бельгиеи Франциеи еизгоу ркомандақәа рыбжьара.
Аргентинатәи ашьапылампылтә команда Урыстәыла имҩаԥысуа ашьапылампыл азы адунеи ачемпионат аҟны афинал 1/8 аҟынӡа инаӡеит. Аҵыхәтәантәи рыхәмарраан 3:4 ҳәа иаҵахеит.
Португалиа акомандеи мадридтәи "Реали" рыхәмарыҩ Криштиану Роналду ахәшьара ҳарак аиҭеит Ачемпионат аиҿкаашьа.
Саудтәи Аравиа ԥсылман ҳәынҭқарра-цыԥхьаӡа ахаџь аамҭазы иԥшьоу аҭыԥқәа ирҭаарц руааԥсыра ирҿырԥшны аҭыԥқәа рзоунажьуеит.
Ашьапылампыласыҩ Алан Дзагоев плеи-офф ахәмарра далахәхар алшоит.
Португалиа еизгоу акоманда ажәылаҩбжа Криштиану Роналду адунеи аҟны иналукааша шьапылампыласыҩны дшьоуп.
Урыстәылеи Египти ашьапылампыл азы реицыхәмарра мҩаԥысуеит Санкт-Петербург, рашәара 19 рзы.
Аҭоурых аҟны раԥхьаӡа акәны Урыстәыла имҩаԥысраны иҟоуп ашьапылампыл азы адунеи ачемпионат рашәара 14 инаркны ԥхынгәы 15 рҟынӡа.
Раԥхьаӡа акәны ашьапылампыл азы адунеи ачемпионат мҩаԥысраны иҟоуп Урыстәыла, рашәара 14 инаркны ԥхынгәы 15 рҟынӡа.
Раԥхьаӡа акәны Урыстәыла имҩаԥысраны иҟоуп ашьапылампыл асразы Адунеи ачемпионат рашәара 14 инаркны ԥхынгәы 15 рҟынӡа Урыстәыла ақалақьқәа 11: Москва, Санкт-Петербург, Самара, Саранск, Ростове-на-Дону, Шәача, Казань, Калининград, Волгоград, Новгород, Екатеринбург рҟны.
Урыстәыла Ахада Шәача ақалақь аҟны даҭааит ашьапылампыл азы адунеи ачемпионат аиҿкааратә хеилак аилатәара иҽалаирхәырци, ФИФА апрезидент Джанни Инфантинои иареи еиԥыларци.
Урыстәыла Ахада Шәача ақалақь аҟны даҭааран дыҟоуп абалельшьчикцәа рпаспорт ахьрырҭо Ацентр, астадион "Фишт" азырхиашьа ибараны дыҟоуп. Абри астадион аҿоуп ашьапылампыл азы адуне ачемпионат ахәмаррақәа мҩаԥысраны иахьыҟоу.
Ахаша, мшаԥы 18 асааҭ 12:00 рзы Урыстәыла ақалақьқәа 11 рҟны иалагоит ашьапылампыл азы Адунеи ачемпионат ахь абилеҭқәа рыҭира ахԥатәи аетап.
Ахаша, мшаԥы 18 асааҭ 12:00 рзы Урыстәыла ақалақьқәа 11 рҟны имҩаԥысраны иҟоуп ашьапылампыл азы Адунеи ачемпионат ахь абилеҭқәа рыҭира ахԥатәи аетап.
Ашьапылампыл азы ачемпионат аӡбаҩцәеи рыцхырааҩцәеи рыхьӡ ҳәоуп. Аӡбаҩ хадацәа ирыцхраараны иҟоуп 63-ҩык асистентцәа.
Ашьапылампыл азы адунеи ачемпионат мҩаԥысраны иҟоуп Урыстәыла, 2018 шықәса рашәарамза 14 инаркны ԥхынгәымза 15 рҟынӡа.


АҞӘА, ԥхынҷкәын 7 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. VII Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс аизара ду аатит Аҟәа иахьа ԥхынҷкәын 7 рзы. Аизара алахәылацәа рҿаԥхьа дықәгылеит Аԥсны Ахада Рауль Ҳаџьымба. Уи иҳәеит ари ахҭыс даара акыр шаҵанакуа аԥсуа-абаза жәлар зегь азы.
"Шәара шәеизеит ахәшьара ашәҭарц ҭоурыхла ҳазнысыз амҩа, иахьатәи ҳҭагылазаашьа, иазгәашәҭарц ԥхьаҟатәи ҳусқәа, иҳагу иҳабзоу. Ишдыру еиԥш, Аконгресс, зымҽхак ӷәӷәоу, ауаажәларратә хеидкыла аҳасаб ала иит ишьақәгылеит ҳажәлар рлахьынҵа зыӡбоз, аҭакԥхықәра зцыз аамҭазы, Аԥсны аџьынџьтәылатәи аибашьраан", — иҳәеит атәыла Ахада.
Иахьа, ари аиҿкаара адац-ԥашә акырӡа иарҵаулахьеит, аԥсуааи абазақәеи рыгәҭыха ахьеибырҳәо, рыхшыҩ ахьеиларҵо ҩнаҭа дук иаҩызахеит, ациҵеит иара.
"Иахьагьы амчхара шамоу иаанхарц азы, аҵыхәа ԥҵәахар ауп аҽеиҩшара, Аконгресс ахыбра аҵаҟа еицынхароуп зегьы. Иахьа ара еиниаз хьаас ишшәымоу здыруеит шьала иаагоу Аԥсны ахақәиҭреи ахьыԥшымреи иҵегь рышьақәырӷәӷәаразы рзы амҩақәа рыԥшааразы", — иҳәеит Ахада.
Аԥсны гәыҵхас иамоуп иуадаҩу азҵараақәа рыӡбаразы, урҭ рахьтә адемаграфиа, асоциал-економикатә ҭагылазаашьа арҿиара, аԥсуа-абаза бызшәақәа реиқәырхара уҳәа азҵаарақәа, азгәеиҭеит Рауль Ҳаџьымба.
"Ииашоуп, уи аганахь ала иҟаҵоуп агәыӷра ҳазҭо ашьаҿақәа, аха ҳара хыԥхьаӡарала ҳазламаҷу ала, ҳкультуреи ҳмилаҭтә дунеихәаԥшышьа ҳацәмыӡразы иҳамазар ауп ахыхьчаратә механизмқәа", — ҳәа игәы иаанагоит атәыла Ахада.
Рауль Ҳаџьымба ишазгәеиҭаз ала, зҭоурыхтә ԥсадгьыл ашҟа ихынҳәырц зҭаху зегь рзы аҳәынҭқарра иалшо шыҟанаҵоз еиԥш аринахысгьы ари аус ишахаҵгылало.
Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс амаӡаныҟәгаҩ Геннади Аламиа иқәгылараҿы иазгәеиҭеит аконгесс аҿаԥхьа ишьҭоу аусқәа даара ишырацәоу.
"Аиааира ҳгеит аибашьра аҿы, ҳаҷкәынцәа рыԥсҭазаара ақәырҵеит, аха лоуҳала аиааира гатәуп. Ҳара иԥшӡаны ацәажәара ҳдыруеит, амала иҟаҳамҵац аусқәа шаҟа ыҟоузеи?", — иҳәеит Аламиа.
VII Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс аизара ду иалагӡаны иаԥхьеит Германиа иҟоу Аԥсны ахаҭарнак Хьыбла Амҷыԥҳа иаалышьҭыз ааԥхьара. Хәҭакахь ала уи дазааҭгылеит аԥсуа-абаза рхыԥхьаӡара аилкааразы иаԥҵоу ааигәа аусура иалагаз асаит аусура атәы.
Аконгресс аусура иазгәанаҭоит уи аҩнуҵаҟтәи иҿкаашьа аҟны аԥсахрақәа ралагалара. Убас, иаԥыххоит Аконгресс апрезиденти амаӡаныҟәгаҩи рҭыԥқәа, урҭ рхаҭыԥан еиҿкаахоит Аконгресс Иреиҳау Асовет.


АҞӘА, ԥхынҷкәын 7 - Sputnik. Украина Иреиҳаӡоу арад аиҳабы Андреи Паруби атәыла ахада Петр Порошенко изынеишьҭит Украинеи Урыстәылеи рыбжьара аиҩызареи аусеицуреи рзы аиқәшаҳаҭра азинмчра аанкыларазы азакәан апроект, абри атәы аанацҳауеит РИА Новости апарламент асаит адырра шьаҭас иганы.
Паруби адокумент инапы аҵеиҩхьеит.
Уаанӡа Иреиҳаӡоу арада Украинеи Урыстәылеи рыбжьара аиҩызареи аусеицуреи рзы аиқәшаҳаҭра азинмчра 2019 шықәса мшаԥымза 1 инаркны иацҵамхарц аӡбра аднакылахьан. Абри азы 277-ҩык адепутатцәа рыбжьы рҭиит, иахәҭаны иҟаз 226-бжьы рҟынтә.
Украинеи Урыстәылеи рыбжьара аиҩызареи аусеицуреи рзы аиқәшаҳаҭра анапы аҵаҩын Киев, лаҵарамза 31 1997 шықәса рзы, ҿҳәарас ҳәа 10 шықәса аҭаны. Амчра аиуит мшаԥымза 1 1999 шықәса инаркны.


Ихарҭәаау аверсиа
рус
аԤс
Ихадароу
Аԥсны
Адунеиаҿы
АРЕПАТРИАЦИА
Аналитика
Арадио
Афотосахьақәа
Авидеонҵамҭақәа
Аинфографика
Аԥсшьара
АРЕПАТРИАЦИА
Альбина
Каралова:
аҳәаа
сахысны
Аԥсны
сшьапы
шаақәсыргылаз
исгәыҵасыҳәҳәар
сҭахуп
11:19 16.02.2019
Ашәуа ҭыԥҳа Альбина Каралова лҭаацәеи лареи рҭоурыхтә ԥсадгьыл Аԥсныҟа ишыхынҳәызи аратәи рыԥсҭазаашьеи атәы ҳзеиҭалҳәеит Сырма Ашәԥҳа.
Ансамбльқәа
"Редадеи"
"Рерашьеи"
Сҭамԥыл
ихырхыз
рацәаҩхеит
Ҳанде
Тәанԥҳа:
Аԥсны-сара
сҭаацәара
ду
ауп,
аԥсуаа-сыуаажәлар
роуп
13:15 17.02.2019
109
Ҳџьынџьуаа: досу излаилшо ала ижəлари иԥсадгьыли рзы дхəарҭахароуп
Аԥсныҟа ихынҳәыз ҳџьынџьуаа гәыԥҩык рыԥсҭазаашьеи, урҭ рыԥсадгьыл ахь ирымоу агәыбылреи, рнапы злаку аусқәеи ртәы дазааҭгылоит ажурналист Сырма Ашәԥҳа.
18:45 12.02.2019
460
Нурҭен Балԥҳа: аԥсшәа ҵаны Аԥсныҟа сцоит
Ҭырқәтәыла, Адаԥазар ақалақь инхо ашәыуа ҭыԥҳа Нурҭен Балԥҳа даныхәыҷыз аахижьҭеи Аԥсныҟа ацара лгәы азыҳәоит. Сынтәа лара илыӡбеит аԥсшәа ҵаны лҭоурыхтә дгьыл аҭаара.
10:39 10.02.2019
93
Насиба Молье: ԥхыӡ иаҳбар ихаҳҵомызт мышкымзар мышкы Аԥсныҟа нхара ҳаауеит ҳəа
2014 шықəса рзы Шьамтəылантəи зҭоурыхтə ҧсадгьыл ахь нхара иааз Гьечаа рҭаацəа аҭоурых ҳзеиҭалҳәоит Сырма Ашәԥҳа.
18:41 09.02.2019
2990
"Абысҭа" Сҭамԥылтәи асценаҿы
Хышықәса зхыҵуа, Сҭамԥыл ақалақь аԥсуа Дернеқь аҟны еиҿкаау аҿар ртеатр "Абысҭа" ашьақәгылашьеи, иарбан спектакльқәоу иқәдыргылахьоуи, актиорцәа ԥхьаҟатәи рыгәҭакқәеи ртәы еиҭалҳәеит атеатр асценарист-арежиссиор Шьибзаҳ Назлы.
14:24 02.02.2019
76
Арҩҭаа: Аԥсны - схәышҭаароуп, еинҭəыланы, ахақəиҭра аманы иҟазарц сҭахуп
Аԥсны инхо Шьамтәылатәи ҳџьынџьуаҩ Анзор Арҩҭаа иҭаацәеи иареи рҭоурыхи иахьатәи рыԥсҭазаашьеи ртәы Сырма Ашәԥҳа лматериал аҟны.
19:49 27.01.2019
1398
Аԥсуа чарақәа зырԥшӡо
Жәашықәса раахыс, Ҭырқәтәыла, Адаԥазар ақалақь иаԥҵоу аԥсуа кәашаратә ансамбль аҟны ахкы назыгӡо, ҩынтә Аԥсны еиҿкааз аконцертқәа ирылахәыз, 19 шықәса зхыҵуа Доач Сергьегьиа иаҳзеиҭеиҳәеит имилаҭтә культура абзиабара шинырыз атәы.
18:28 27.01.2019
154
Ахәаҷба иҳәеит Ҭырқәтәыла инхо Фаарықә Ажьиба Дырмит Гәылиа ҳәа дызишьҭоу
Адаԥазар инхо аԥсуаа рхатәы бызшәа дырҵаразы акурсқәа еиҿкааны измоу Ирфан Ахәаҷба арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы еиҭеиҳәеит аԥсышәала аԥхьашьа изырҵаз дазусҭоу, насгьы аԥсуа курсқәа рызҵаара аганахьала ақалақьқәа рҟны аҭагылазаашьа зеиԥшроу.
17:12 27.01.2019
93
Арда Ашәба: аҭҵаарадырратә ҩаӡара змоу арҵаҩцәа роуп Дузџьатәи ауниверситет ахь ишьҭхо
Д. Гәлиа ихьӡ зху Аҧсуаҭҵааратә институт аиҳабы Арда Ашәба дазааҭгылоит Ҭырқәтәыла, Дузџьатәи ауниверситет ахь аҧсуа бызшәа дырҵаразы Аҧснынтә арҵаҩцәа рышьҭра азҵаара шықәгылоу.
10:25 26.01.2019
229
Енгин Ебжьноу: Аԥсныҟа санаауаз издыруаз ҩ-ажәак ракәын: иҭабуп, абзиараз
Жәа-шықәса раԥхьа Ҭырқәтәылантә зҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь — Аԥсныҟа нхара ҳәа иааз, ганрацәала абаҩхатәра злоу арԥыс Енгин Ебжьноу далацәажәеит ихынҳәра шыҟалаз аҭоурыхи аратәи иԥсҭазаара шышьақәгылази.
13:23 24.01.2019
63
Аҟәа иаадыртит аинрал Уалид Маршьан ибаҟа
Аҭоурыхтә ҧсадгьыл ахь архынҳәразы аминистрраҿы имҩаҧысит иналукааша ҳџьынџьуаҩ, Шьамтәылатәи Арабтә Республика арратәи ауаажәларратәи усзуҩ, аинрал Уалид Маршьан ибаҟа аартра иазкыз аусмҩаҧгатә.
12:49 31.12.2018
37
Орал Бганба: ҳхеидкыла хықəкыс иамоуп аҿар Аҧсныҟа рхьарҧшра
Сақариа иҟоу аҧсуаа ркультуратə хеидкыла аиҳабы Орал Бганба ашықəс алкаақəа дырзааҭгылоит.
18:41 30.12.2018
63
Вадим Ҳаразиа: шьаҿа-шьаҿала аусура ҳаҿуп, ҳдиаспореи ҳареи ҳаимадоуп
Ҭырқəтəылатəи Ареспубликаҿы иҟоу Азинмчра нагӡа змоу Аҧсны Аҳəынҭқарра ахаҭарнак Вадим Ҳаразиа дырзааҭгылоит 2018-тəи ашықəс алкаақəа.
17:47 29.12.2018
24
Беслан Дбар дазааҭгылеит 2018 шықəса рзы иалкаахаз ахҭысқəа ртəы
Аҧсны аҳəынҭқарра арепатриациазы аминистр Беслан Дбар дазааҭгылеит 2018 шықəса рзы иалкаахаз ахҭысқəа ртəы.
15:25 22.12.2018
152
Викториа Аҩӡҧҳа: аҧсуара аҵакы сықəлацəеи сареи иаҳхамшҭырц сҭахуп
Ҳажəлар ирхыргаз амҳаџьырра иахҟьаны, ишдыру еиҧш, ҳхылҵшьҭрақəа рыхəҭа дук атəым тəылақəа ирылаҧсоуп. Иҳабжьаз аихатə гəашəқəа аатуа ианалага, маҷ-маҷ акəзаргьы рҭоурыхтə ҧсадгьыл иазыхынҳəуа иалагеит ҳџьынџьуаа, иҿыцəаахьаз рабдуцəа рхəышҭаарамцақəа еиқəырҵоит, еибаҧшаауеит еицəыӡхьаз аижəлантəқəа, аишьцəа.
13:26 16.12.2018
33
Кадыр Тәанба: Аԥсныҟа нхара ҳаара ҳҭаацәа азыразуп
Ганрацәала арҿиаратә баҩхатәра злоу, Ҭырқәтәылантәи зҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь дааны, араҟа аҵара зҵо, нхара ҳәа аангыларагьы згәы иҭоу арԥыс Кадыр Тәанба диҿцәажәеит Sputnik акорреспондент Сырма Ашәԥҳа.
16:22 05.11.2018
29
Алиас Нанба: арепатриантцәа аусура аиуразы апроблема рымам
Аԥсадгьыл ахь ахынҳәразы аминистрра асоциал-бзазаратә ҟәша аиҳабы Алиас Нанба Sputnik аинтервиу анеиҭоз иҳәеит аусбарҭа арепатриантцәа аусураҭа ҭыԥқәа рыԥшаараҿы ацхыраара шырнаҭо.
10:57 04.11.2018
82
Муҳаммед Рауф Абаза: ҳаҧсадгьыл ахь амҩа ылаҳхит
Арҭ амшқәа рзы аԥсуаа Мысра ҳәа изышьҭоу Египетынтә раԥхьаӡа акәны иҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь дааит Маана ирхылҵшьҭроу Муҳхамед Рауф Абаза, иԥшәмаԥҳәыс диманы. Урҭ дырԥылеит Sputnik ажурналист Сырма Ашәԥҳа. Ишәыдаагалоит лара иазлырхиаз аматериал.
18:18 29.10.2018
96
Аҟәысба Ҭырқәтәыла акультуратә центр ҿыц азы: адиаспора еиднакылоит
Акультуратә центр еиднакылоит 3000-ҩык рҟынӡа Ҭырқәтәыла инхо аԥсуа диаспора рхаҭарнакцәа.
11:49 12.08.2018
46
Рыдуан Ажəанба: Аҧсназы иҟасҵазеи иахьа ҳəа ихəыцлар бзиоуп ҳауаажəлар
Шәаҧхьарц ишәыдаагалоит Sputnik акорреспондент Сырма Ашәҧҳа имҩаҧылгаз Аҧсны иаҭааны иҟоу ҳџьынџьуаҩ Рыдуан Ажәанба иҿцəажəара.
16:53 07.08.2018
100
Ерол Ԥлиа: Аԥснынтә иаауаз ҳашьцәа аԥсуа фҩы рхаҳкаауан
Здацқәа Гагра араион, Цандрыԥшь, жәытәла Аԥсара ҳәа изышьҭаз аиланхарҭантәи иаауа, амҳаџьырра ашықәсқәа раан Ҭырқәтәылаҟа иахнагаз Жьакә Ԥлиа (Лаԥшь-иԥа) ихылҵшьҭра, 150 шықәса рышьҭахь, рҭоурыхтә ԥсадгьыл аҟны рдацқәа аурыжьит. Жьакә ишьмоҭа Ерол Ԥлиа иаҳзеиҭеиҳәеит, даныхәыҷыз аахыс Аԥсны аӡбахә шиаҳауаз, раԥхьаӡакәны иџьынџьдгьыл ахь дшааз атәы.
Иҵегь аҭагалара
16:34 17.02.2019
486
Қьамиль Аҭрышба: ҳаԥсыуаауп, уи ала зегь ҳәоуп
Ҭырқәтәыла, Ҳендеқь ақалақь аҟны еиҿкаау Кавказ акультуратә Дернеқь есыҽнытәи аусура дазааҭгыло, бжьышықәса раахыс уи еиҳабыс иахагылоу Қьамиль Аҭрышба иаҳзеиҭеиҳәеит хықәкы хадас ишрымоу ахатәы бызшәеи, аҵасқәеи, ақьабзқәеи реиқәырхара.
12:52 16.02.2019
305
Ақьаӷьариа Гәымба: ҳҭыԥҳацәа зегьы ақалақь ахь хаҵа ицар рҭахуп, уи рыцҳарахеит
Иахьа асоциалтә даҟьақәа анырацәоу хәарҭас илоузеи ақьаӷьариа, ирацәаҩума иара ицхыраарала зынасыԥ еилазҵо? Абри атәы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы еиҭеиҳәеит ақьаӷьариара ззанааҭхаз Роберт Гәымба.
11:32 17.02.2019
127
Анҷакәынҷа: аԥсаатәқәа рынцәахәи аҵыс бызшәеи
Дарбану аԥсаатә рынцәахәы ҳәа аԥсуаа ирԥхьаӡо, насгьы аҵар ирыдҳәаланы аԥсуаа разгәаҭарақәак ртәы дазааҭгылоит Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа.
15:29 17.02.2019
126
Латариа ашәирақәа ирызкны: аԥсуаа ҳазмырӷьацо ракәны иҟоуп
Иабанӡашәарҭоу ашәирақәа, насгьы аимак-аиҿак аныха аҟынӡа анагара иахылҿиаауа - абри атәы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы еиҭеиҳәеит ауаажәларратә еиҿкаара "Аԥшьаҭыԥ" анапхгаҩы Даур Латариа.
14:40 17.02.2019
120
Згәы разу: аԥсуа баҳчаҿы зхатә ҭыԥ ылызххьоу алҵла
Аԥсуа баҳчаҿы зхатә ҭыԥ ылызххьоу алҵла аҭоурых дагәылаԥшны иаҳзеиҭалҳәеит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.
Иҵегь аҭагалара


АҞӘА, лаҵарамза 4 — Sputnik, Владимир Бегунов. Ҩ-республикак рхәаахәҭра-ааглыхратә палатақәа лаҵарамза 4 рзы аусеицуразы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, абри атәы ҳзааицҳаит Sputnik акорреспондент.
Чувашиа Ахәаахәҭра-ааглыхратә палата ахада Игор Кустарин ииҳәеит, чувашиатәи аделегациа аԥсуаа ишаарыԥхьаз рыпроектқәа рӡыргаразы, аԥхын ачувашцәа аԥснытәи анаплакыҩцәа дара рҿы ирзыԥшуп
"Ҳара иҳамоуп аусеицуразы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа, — иҳәеит Игор Кустарин, — раԥхьа иргыланы ақыҭанхамҩа иаҵанакуа. Чувашиа иҟоуп азауад ду аҵиаақәа рыхьчаразы арҵәырақәа ҟазҵо. Амашьынаргыларатә наплакқәа иҭрыжьуеит атракторқәеи акомбаинқәеи, урҭ арахь раагара алшара ҳамоуп. Иара убас, Чувашиа иҭрыжьуеит афымцатә техника ахкқәа зегьы, уи аԥсуаа аинтерес рызцәырнагап ҳәа ҳгәы иаанагоит".
Игор Кустарин иажәақәа рыла, аусеицура ахырхарҭақәа рыуакы ара ицәырҵит, уи аспорттә инвентар Аԥсныҟа аагара ауп. Уи азкыуп ахәыҷқәа ахьыхәмаруа аҭыԥқәа рзи, аспорттә залқәа рзи, асанаториқәа рзи. Ари аҩыза аиқәшаҳаҭра ааигәа ирыбжьаҵан Чувашиеи Канадеи.
"Ари аҩыза аусеицура сара даара сеигәырӷьоит, — иҳәеит асасааирҭа «Интер-Сухум» адиректор Лев Павлов. — Ԥшьынҩажәижәабатәи ашықәсқәа рзы Чувашиа аҭагылазаашьа уадаҩын, аха иахьа аҿиара иаҿуп. Аԥсны ахьаҿаԥшыша ыҟоуп. Чувашиантәи аԥсшьаҩцәа ахьымаауа ҳгәы иалоуп. Ааигәа Чебоксары атурфирмақәа гәасҭон, уа зынӡа иҟаӡам Аԥсныҟа ахырхарҭақәа, дара ирыздарӡом ауаа шадыԥхьалатәу, убри аҟынтә Аԥсни Чувашиеи русеицура алыҵшәа амоуп".
Лев Павлов ихаҭа Чувшиантәи ауп дшааз, аха фы-шықәса ҵуеит Аԥсны аус иуеижьҭеи.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
- Иура Таииа-иҧа, шəара шəахаануп аҧсуа школқəа аркны, ақырҭшəала аҵара аналаргалоз аамҭа. Усҟан иҟаз аҭагылазаашьа уадаҩ алҵра шымариамызгьы, шəаӡəыкны ишəылшəыршеит ахеиқəырхара, зегь раҧхьа иргыланы шəшаҧсыуаз аанхара. Ишҧамҩаҧысуаз усҟантəи аамҭазы арҭ ахҭысқəа?
- Ари аҩыза азҵаара аҭак аҟаҵара, хымԥада, имариаӡам. Ҳара, Ҷлоу ақыҭа Аимара ҳәа иахьашьҭоу аҳаблаҿы ҳанхон, уа ҿаҩа дгьылуп. Усҟан нырцә-аарцә ҳәа ҩшколкны иҟан. Аарцә, Авдениа Џьапуа дахьынхоз ашкол ыҟан, нырцә аӡыхь аԥшаҳәа ҳәа иашьҭоуп, Алиошьа Џьонуа иҭаацәа ахьынхоз азааигәара убраҟагьы ашкол ыҟан. Аха, аиҳабыра ҳəа усҟан дара ракәын иҟаз, ашколқәа анахь иргон, арахь иааргон. Сара аиҳабацәа акы ианалацәажәоз рзыӡырҩрра бзиа избон еснагь, иҟан игәныскылоз, иҟан игәнысымкылозгьы, схəыҷымзи. Ус рҳәауан усҟан: "Арҭ, аԥсуа бызшәа рҵаӡом, рыхшыҩ бзиаӡам, рымчқәа кәадоуп, аилкаара змоу уааӡам"-ҳәа, абыргцәа еицәажәо ианырҳәоз слымҳа кыдҵаны сырзыӡырҩруан. Ҳара усҟан мчыс иҳамааз, ақырҭқәа Бериа ида уаҩ дыҟамызшәа акәын ишыҟаз.
- Усҟантəи аамҭазы ашкол иҭалоз ахəыҷқəа, аҧсшəа ада акагь ззымдыруаз, ишҧарныруаз ақырҭқəа имҩаҧыргоз аполитика, еиҳаракгьы аҵара ус аҿы?
- Ҿыц ашкол иҭалоз ахәыҷқәа аԥсшәа ада ирдыргәышьоз? Ашколқәа анаадыртыҵәҟьаз, ақырҭқәа анцәажәоз, ҳала ҭаа ҳрыхәаԥшуан, уаҳа акымзарак ҳзеилкааӡомызт. Аӡәызаҵәык, ԥҳәыск Џьамидааԥҳан лара, Кәачаратәын, иахьагьы дысгәалашәоит, усҟангьы ақәра лыман, аԥсышәала ажәақәак лҳәон, убри илҳəоз акəын еилаҳкааӡозгьы. Ашколқәа аадыртит, аха ҳара аԥсуа хәыҷқәа ҳзы ҵак дук аманы иҟамызт, ҧырхагамзар ак ҳнаҭомызт.
- Шəара шаҟа шықəса шəхыҵуааз усҟан?
- Сара схәыҷын усҟан, хәышықәса ракәын исхыҵуаз, аха ашьшьыҳәа стәаны сырзыӡырҩгәышьон. Џьамиадааԥҳа ҳәа сызҿу аԥҳәыс лыла акәын ҳаԥсы злаҭаз ашкол ҳанҭалазгьы. Илдыруаз аԥсшәала дҳацәажәон.
- Ус-ус ақырҭуарагьы аҽарҕəҕəозар акəхарын?
- Нас, маҷ-маҷ ақырҭуара аҽарӷәӷәо иалагеит, ҳəара аҭахума. Схәыҷын, аха иахьеиԥш исгәалашәоит, иҟарҵоз сымбоз. Убас еиԥш аусқәа рыҟаҵара иалагеит, аԥсуаа рыҷкәынцәа бзиақәа, усҟан Очамчыра араикоми, аисполкоми рҟны аус руан Кәарцхааки, Аԥшьлааки. Дареи сареи ҳаиҩызцәамызт, аха иахьырҳәоз саҳауан. Ақырҭқәа убри аҩыза аусқәа бжьаргало иалагеит, аҭаацәара иалалашаз арԥарцәа Очамчыраҟа ирыԥхьаны "амаҵзурақәа шәҭахума?"-ҳәа иразҵаауан, убри сара самеижьо издыруеит. "Амаҵура шԥаҳҭахым" - анырҳәалак, ақырҭуа ҭыԥҳацәа ашкол ишҭаз инаганы аусура иаладыргон, ауаҭахқәа рырҭон, ақыҭақәа рахь ирышьҭуан. Ақырҭуа ҭыԥҳа ԥҳәысс дыргар, амаҵура шрырҭоз ала идыргәыбзыӷуан. Аԥсыуа ҭыԥҳа бзиак дырбаргьы, ақырҭуа рԥыс дирҭон. Ақырҭуа ҭыԥҳацәа аԥсшәа рыздыруамызт, аурысшәа рыздыруамызт, арахь рхацәа аԥсшәа ада ак рыздыруамызт, нас инаганы иҭарыҩуан ақырҭқәа ҳәа, аԥсуаа ракәын иҭарыҩуаз. Абарҭқəа зегьы абыргцәа ианырҳәоз исаҳақәаз роуп, ибзиангьы исгәалашәоит. Ажәакала иуҳәозар, ҳаҷкәынцәа рҭаацәарақәагьы қырҭуа ҭаацәарахо иалагеит. Даара аусқәа хьанҭаны иҟан.
- Ақырҭуа рҵаҩцəа аҧсуа хəыҷқəа гыгшəыгҵас ирзыҟан рҳəоит, ишҧашьақəшəырҕəҕəои уи , аџьамыҕəа цəгьа зхызгаз аӡə иаҳасаб ала?
- Ашколқәа рҟны ирныргәышьон, ахамшҭыхə ҳҭаргыланы ҳрыман. Ақырҭқәа убас ҟарҵауан, ахәыҷқәа каамеҭк рдыруазшәа анацәагьы ржьон, ахәыҷқәагьы ржьон. Избанзар, ахәыҷқəа ақырҭшәа рыздыруамызт, еиликаауаз. Убас анацәагьы ақырҭшәа абардыруаз. Аҭагылазаашьа даара ихьанҭаны иҟан. Ҳлымҳақәа наҟ-ааҟ икны ранпқәа рыла ҳашьҭырхуан. Сара аҩбатәи акласс шыҟаз стәан арҭқәа ианрылагаз. Дара иахьырҭахымыз аҭыԥ аҿы угыланы урбаргьы аҭыӡшәа улырхуан. Абас, аԥсуа қыҭақәа рахь ақырҭқәа нашьҭны ақырҭшәа ддырҵон, аԥсуаа рзы уаҳа бҕеиҵыхра ыҟамызт.
- Шəгəалашəараҿы иаанхаз ахҭысқəа шырацəоугьы, иалышəкаарц ишəылшои уажəазы?
- Абри зегьы еиҳа-еиҳа аҽарӷәӷәо иалагеит, ҳаргьы ҳмеизҳауаз. Ус ишыҟаз акәымкәа, адиректорцәа рыԥсахуа иалагеит. Зны, ҳара директор ҿыцк дҳарҭеит, Аџьынџьтәылатә еибашьра ду далахәын иара, аконтузиагьы иман. Нырцә-аарцә ашколқәа рахь документқәак гатәны ианыҟаз, адиректор ахәыҷқәа аӡәык-ҩыџьак аалхны игауан. Зынгьы адокументқәа ргара сара исықәшәеит. Адиректор ишьҭахь сгылан сцауеит, ус иара қырҭшәала ацәажәара далагеит. Акы иҳәоит, арахь ииҳәо сзеилкаауам. Сшәан, сышьҭаахьҟа ашкол ахь схынҳәит, сицәыбналеит. Ашкол аҿы санааи, арҵаҩцәа санырба, "сишьуан азы сшәан сааит" - ҳәа расҳәеит. Аҭырџьманцәагьы ҳаман, Ҵәыџьԥҳак дҳаман аԥсуа рҵаҩыс, лара ақырҭшәагьы лдыргәышьон.
Ақырҭуа бызшәа ада ак уҳәар ҟамло иҟалеит. Хԥа рҿы сантәаз исгәалашәоит, ақырҭуа бызшәа зымҳәоз ахамшҭыхә ҳҭадыргылон. Иаҳшәыз ҳамаҭәақәа ҳшәыхны, ҳшьапы аџьыкхыш аҵаԥсаны ҳаладыргылон. Ҳшьапқәа хтны аџьыкхыш аҵаԥсаны ҳаныладыргылалак, иахәуан, ҳшьапқәа ирҭалон, ҳазцәажәомызт. Уи сара хаҭала исхызгаз ауп исҳәо. Аԥшьбатәи акласс ахь саннеи, имҩасқәоз еиҳа еилсырго салагеит. Иаҳзааргаҵәҟьоз ус ажәала иузеиҭаҳәо иҟам. 1949-1950 шықәса рзы ауп сымҩашьозар, абаҩарҵәыра ҟаҳҵауан, уи ҳазҭоз рҵаҩык дҳаман, инацәкьарақәа смахәар иаҟаран. Ацәаҳәаҿы ҳшықәгылаз акәымкәа саарылихын, игәабжьынацәа ааирхәан убас дсысит, сышьҭҟьан сцан скаҳаит, ҧшькласск рҿы итәаз ахәыҷы исылуршагәышьоз. Убри иҵыхәала мызкы ашкол ахь сзымцаӡеит. Ахыхь сызҵысит, сҭаацәа сахьырго рзымдыруа, сахьаарго рзымдыруа иҟан. Хәылбыҽхала, дара-дара иааибыҳәаны крыфара ицон. Шьтәак шьны егьины пату рықәумҵар, аҭыӡшәа улырхуан. Ирфон, иржәуан, қырҭ бызшәала ирҿашәо ҳәо руаҭахқәа рахь ицауан. Аурок анаҳамҵа, ҳаӷеимшхаран, ҳаршьуан. Усҟантәи аамҭазы аҩыгақәа ҳара иҳазҭодаз, ачернила, атетрад уҳәа урҭқәа абаҟахыз, аимааҵәҟьа ҳашьамызт, ашәҵатәы ҳамамызт. Ушьапы хтны унеиргьы, асы шьҭазаргьы хьаас ирымаӡамызт, дара ирҭахыз ахьыҟарҵашаз акəын изышьҭаз. Ашкол игылаз убас иҟан, ашьаҟақәа ирықәгылан, аҩбатәи аихагыла амазшәа иҟан, ақәа анауаз убра унеины уҵагылар руӡомызт. "Ара иҟашәҵоузеи, шәцаны шәурокқәа ҟашәҵала" - рҳәон иҳацәнымхозшәа.
- Усҟантəи иахьатəи аамҭеи еиҿшəырҧшуазар, лкаақəас иҟашəҵоузеи?
- Сара ашкол саналга ашьҭахьгьы, Тҟәарчал сыҟан. Аԥсуа бызшәазы схы-сыԥсы сҭиуеит, иахьа уажәраанӡа саԥсыуазар, сшаԥсыуоу сыԥсыроуп, жәытәаахыс аԥсуара сазықәԥоит. Сара схаан ақырҭқәа, ахьӡқәа, адҩыларақəа зегьы рыԥсахуан, ақалақьтə совет аҿы аус зуқәоз ыҟан аԥсуа ҭыԥҳацәа. Урҭ ҳара иҳадгылагәышьон ақырҭуа школқәа анадыркы ашьҭахьгьы. Хәаџьал асасааирҭа ҳаман, Хәаџьали ҳәа анырҵеит қырҭшәала, урысшәала иахьанырҵоз ыҟан, иахьанырымҵозгьы ыҟан, рхы рамакәачха акәын ишыҟаз. Агәаҟра ҳара ҳазҭагылаз ӡәыр дҳақәшәирызар дҭагылааит. Ашьҭахь, аизара дуқәа ҟало ианалага, ҳшьапы ҳақәгыло ҳаналагагьы, зегь акоуп дара ртәы акәын изҿыз. Ацәгьаҳәацәа азыҟаҵаны ирыман, ҳара ҳтәқәагьы агхақәа ахьроуаз ыҟан. Избақәоз зегьы, иҳахҭаҳгақәаз зегьы сҳәоит ҳәа салагар, мышкгьы исзеиҭаҳәаӡом.
Ажәакала иуҳәозар, алаба ҳара ҳзы ихиан, аҭаҷкәым ҳара ҳзы ихиан, ҳлымҳа мыждақәа ашәытақәа рыман. Сара абыржәы 78 шықәса салган, 79 шықәса сырҭоуп. Ашкол аҟны ирацәаны аус зухьеит, уахынлатәи аҿгьы изуан. ПТУ рҵаҩыс аус зуан, Тҟәарчалтәи ахәбатәи абжьаратә школ аҟны иааиԥмырҟьаӡакәа 18 шықәса аус зуит аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс. Иааиқәыуԥхьаӡар, 35 шықәса ашколқəа рҿы ус зуит. Аҵыхәтәаны, аибашьра анеилга, насгьы сыҩны аныбга, Аҟәаҟа саар акәхеит. Ара сахьааиз, Аҟәа араион аҿы ашкол адиректорс сҟарҵеит. Уа быжьшықәса аус зуит. Са стәала убас агәҭакы сыман, акы схәарҭаханы сзыҟалондаз ҳәа. Арҵаҩратə факультети, афилологиатə факультети срылгахьеит.
- Абас еиҧш, Анцəа иумҳəан, аҧхьаҟа ахҭысқəа рыҟамларазы ҳауаажəлар ирабжьыжəгои?
- Ҳажәлар ирдыруазароуп аҧсуаа иҳахҭысхьоу аҭоурых, ҳбызшәа ҳацклаԥшыроуп, абааԥсы. Аԥсуа ҩнаҭақәа рҿы аԥсышәала ицәажәароуп. Иахьа имӡакәа иаҳҳәап, аԥсуа ҭаацәарақәа рҿы аԥсышәала иахьымцәажәогьы ыҟоуп. Агха ҳмыхьроуп ари аус аҟны. Насгьы даҽа ҭагылазаашьакгьы ҳамоуп, аурыс бызшәа ҽеины ирыздырӡом, аԥсшәоуп ирдырӡо, рхәыҷқəа урыс бызшәала ирацәажәоит, арахь ажәақәа иашаны ирызҳәом, ари рыцҳароуп. Абри ҳара хақәнагеит. Аԥсуа шәҟәқәа раԥхьа-раԥхьа иҭыҵқәоз иахьагьы иҵәахны исымоуп, џьашьахәыс ирымоуп "излауҵәахызеи?"- ҳәа. Знык акәым шәынтә срыԥхьахьазар ҟалап, саԥсуара сашьҭагәышьоуп. Уаҳа уи аҩыза аамҭа Анцәа ҳҭаумыргылан, ҳахдырра еихаҳааит. Иахьа иаҳҧырхагада, ҳхатəы бызшəала ҳцəажəозар, аҵара ҳҵозар, уи еиҳау иарбан насыҧу иҟоу?! Аҧеиҧш бзиа шəымазааит!


Аҧсны Аҳәынҭқарра асоциалтә - економикатә
ҭагылазаашьазы аилыркаа
Ҳазҭагылоу аамҭазы Аҧсны Аҳәынҭқарра асоциалтә-економикатә модель абас иҟоуп:
· иалыршоу АА аекономикатә ҿиара аҩаӡарала иеиҭаҵуа аекономика змоу атәылақәа ирыҵанакуеит; · аарыхратә мчқәа рыҿиара аҩаӡарала – индустрианӡатәуп;
· амилаҭтә економика ахьынӡаарту ала – иаартуп;
· аҿиара ахырхарҭқәа рыла – социалтә-зкратәуп;
· аекономикатә ҿиара аҩаӡарала – уааҧсырацыҧхьаӡа аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ абжьаратәи аҩаӡара амоуп
Аҧсны Аҳәынҭқарра асоциалтә-економикатә ҿиара астратегиатә зкра хаданы иҟоуп аинновациатә, атәыла аекономикатә еизҳара аҿҳәара ду змоу асоциалтә-зкратә модель.
Ауааҧсыреи аусурҭа амазаареи
АА Аҳәынҭқарратә статистика Аусбарҭа арбагақәа рыла ауааҧсыра рхыҧхьаӡара 2016 ш. ажьырныҳәамза 1 азы – 243 936 -ҩык рҟынӡа инаӡоит. Урҭ рхыҧхьаӡараҟны иҟоуп:
· ақалақьуаа – 122 722 -ҩык (50,3%);
· ақыҭуаа – 121 214 -ҩык. (49,7%).
Аусура зылшо ауааҧсыра рхыҧхьӡара – 144 483 –ҩык ыҟоуп. Аекономика аусхк аҟны аус зуа ауааҧсыра рхыҧхьаӡара иартәоит 42 313-ҩык ауаа. Аҳәынҭқарратә ҟәшаҟны аус руеит – 31 787-ҩык ауаа; хазхаҭалатәи аусбарҭақәа рыҟны – 10 056 –ҩык ауаа.
2017 ш. Аҧсны Аҳәынҭқарраҟны аусурҭа змоу абжьарамзазтәи иуалафахәы иартәоит - 10 316 мааҭ. 2018 ш. хәажәкырамза 1 азы АА аусура зылшо ауаҩы абжьарамзазтәи зегьы иреиҵоу ихныҟәгага иартәоит 6 702 мааҭ.
Аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ
Аҧсны аҳәынҭқарратә статистика аусбарҭа арбагақәа рыла 2009-2012 шш. рзы аноминалтә ҩныҵҟатәи зеиҧш аалыҵ бжьаратәла 14,2% артәеит, еснагьтәи ахәқәа рҿы шықәсык 12,7% артәоит.
Аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵ амҽхаки адинамикеи
Уаанӡа ишазгәаҭаз еиҧш, Аҧсны аекономика аҷыдарақәас иамоу, ааглыхра ахырхарҭа хадақәа аимпортхьыҧшымра ахьыҳаракуи адәныҟатәи аџьармыкьа аҭагылазаашьа аҟнытә анырра ду ахьаиууеи роуп.
Аноминалтә ишазҳауагьы, ахарџьқәа рымҽхак шыҳараку, иҟоу алшарақәагьы еффективла рхархәара шылаҟәу иаанхоит. Ари Аҧсны аекономикаҿы аекстенсивтә ҿиара шеиҳау атәы аҳәоит.
Аҩныҵҟатәи азеиҧш аалыҵи Аҳәынҭқарратә биуџьети
Объем валового внутреннего продукта (ВВП) в Республике Абхазия, по оценке Управления государственной статистики РА в 2016 г. составил 30 292,2 млрд руб., с темпом прироста 6% к уровню предыдущего года. В 2016 г. объем ВВП в расчете на одного жителя составил 124 180 руб.
Аҧсны аҳәынҭқарратә финансқәа шьақәгылоуп:
1. Аҳәынҭқарратә биуџьет (ареспубликатә биуџьети аҭыҧантәи – Аҟәа ақалақьи араионқәеи рбиуџьети( рыла;
2. Аҳәынҭқарратә биуџьетныҵтәи фондқәа рсистем.
Аҧсны Аҳәынҭқарра финанстә документ хаданы иҟоуп Аҳәынҭқарратә биуџьет. Аҳәынҭқарратә биуџьет иахәаҧшуеит, уи анагӡаразы аконтроль азнауеит Аҧсны Жәлар Реизара – Апарламент. Убас «2018 шықәсазы Аҧсны аҳәынҭқарратә биуџьет азы» АА Азакәан инақәыршәаны Аҳәынҭқарратә биуџьет ахашәалақәа рыла 9 501,7 млн мааҭ ыҟоуп, аныхтәқәа рыла 9 607,9 млн мааҭ.
2018 ш. иазҧхьагәаҭоуп ареспубликатә биуџьет ахашәалақәа 7 432,4 млн мааҭ, убарҭ рыҩныҵҟа иҟоуп УА афинанстә цхыраара АА асоциалтә-економикатә ҿиара хықәкыс иаҭаны 2 671,6 млн. мааҭи «2017-2019 шш. АА асоциалтә-економикатә ҿиара ацхырааразы аинвестициатә программақәа» рынагӡара аҳәаақәа ирҭагӡаны 1 620,5 млн мааҭ.
Иазгәаҭатәуп аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Аҳәынҭқарратә биуџьет еизакы (консолидированный) айны. Убас, иаагозар, аҵыхәтәантәи ахәышықәса рыла АА аҳәынҭқарратә биуџьет ахатәы хашәалахәқәа ирызҳаит 168,6%. Арҭ ахашәалахәқәа еиҳарак ишьақәгылоит ИАА (НДС), ахашәалахәы ашәахтә, аҳазатә шәатәқәа рыла.
АА Аҳәынҭқарратә биуџьет еизакы Чакәзар, уи шьақәгылоит УА аҟнытә иааиуа ахархәагақәа рыла аҳәынҭқаррабжьаратә еиқәшаҳаҭрақәа инарықәыршәаны. Арҭ ахархәагақша ааиуеит афинанстә цхыраара аҳасабала, иара убас «2017-2019 шш. АА асоциалтә-економикатә ҿиара ацхырааразы аинвестициатә программақәа» аҳәаақәа ирҭагӡаны.
АА аекономика аҟәшатә еилазаара
Аҧсны Аҳәынҭқарра аекономика иналукааша ҟәшаны иалукаар аҟалоит:
· ааглыхра;
· атуризм;
· ақыҭанхамҩа;
· ахәаахәҭраа;
· амаҵзурақәа;
·аргылара;
· атранспорт;
· афинанстә ҟәша;
· аимадара уб.егь.
Ааглыхра
Аамҭала ибзианы иҿианы иҟаз, 500 наплакы еидызкылоз Аҧсны ааглыхра, 1992-1993 шш. Аҧсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахьи уинахыс, Ихьыҧшым аҳәынҭқаррақәа реиҩызара атәылақәа рганахьала аекономикатә санкциақәа ирыхҟьаны быжьшықәса изҭагылаз аблокадеи рнаҩс икаҳаит. Афонд хадақәа, аинфраструктуратә обиектқәа хырбгалан, иеимҵәан мамзаргьы технологиала акыр иаҵахеит, уи иахҟьаны аквалификациа змаз акадрқәа ықәҵны ицо иалагеит. Аха хыхь иазгәаҭоу аҭагылазаашьа шыҟоугьы, Аҧсны ааглыхра аиҭаҿиара иаҿуп.
Абасала, ҳазҭагылоу аамҭазы, АА ааглыхратә ҟәша атәыла аҩныҵҟатәи аекономикатә лшара шьақәзыргыло ихадаратәу аҟәшақәа хҧа ирыҵанакуеит. 2017 ш. ааглыхратә аалыҵқәа рымҽхак 3 541,1 млн мааҭ артәеит. Иахьа Аҧсны 100 инареиҳаны ааглыхратә наплакы ыҟоуп, урҭ рахьтә 87 ҳәынҭқарратәқәаӡам. Аҳәынҭқарратә статистика аусбарҭа 2017 ш. арбагақәа рыла аҟәшаҟны аус руеит 1 956 –ҩык ауааҧсыра. Ааглыхратә наплакқәа реиҳарак Аҟәа ақ. аҟны иҟоуп ( 40% иреиҳауп).
Аҧсны иахьатәи ааглыхра аҿиара ахырхарҭа хадақәаны иалукаар алшоит:
- амҿы аусадуларатә ааглыхра (абна азырхиара, производство ашпони аҩнымаҭәеи рыҟаҵара, аҧсыӡ шылеи аҧсыӡ шшеи);
- адгьылҵыхратә (добыча аинертных материалов, известняка, угля);
- аусадуларатә (аметалл еиқәаҵәеи аҧштәы змоуи аихаҷа-маҷа, атротуартә хаҳәцәы, аблокқәа, абетон рҭыжьра);
- афатәтә (ачалых, арыжәтә џьбареи иџьбарам арыжҽтәи рҭыжьра);
- ааглыхра ласы (иӡаху алыхымҭақәа рҭыжьра);
- аполиграфиатә ааглыхра (акьыҧхьтә аалыҵ аҭыжьра) уб. егь.
Иазгәаҭатәуп Аҧсны аекономиказы аҵак ду змоу аекспортхырхарҭа змоу аҩыҟаҵареи аҧсыӡ еиҭаусадулареи рааглыхра. Убас Аҧсны Аҳәынҭқарра иалҵуа аекспорт ахәҭаҷ ду ахь иаҵанакуеит аҩыҟаҵаратә аалыҵ, уи 2017 ш. аекспорт зегьы аҟны 75% ааннакылеит.
Аҧсны, атәылақәа Испаниа, Италиа, Қырҭтәыла, Франциа инарываргыланы урыстәылатәи аџьармыкьахь аҩы назго хә-тәылак ирылаҧхьаӡоуп. 2017-и 2016 –и аш.-қәа рзы мацара АА аҟнытә УА експортҵас ишьҭын аҩы аалыҵ 2,7 -еи 2,5 млрд мааҭ рыхә.
Ирацәамкәа Аҧсны иҟоуп: ацха, ауараш, аџьыка, аминералтәи аӡыхаақәеи раарыхра. 2012 шықәсазы Аҧсны асоциалтә-економикатә ҿиара ацхырааразы 2010-2012 шықәсазтәи Акомплекстә план инақәыршәаны аусура иаларган Аҟәатәи ахштә зауад, иазгәаҭоуп аиҭаусадуларатә ааглыхрахь аҳәынҭқарратә инвестициақәа ралагалара.
Хадаратәла, акапиталтә ргылареи асоциалтә инфраструктура аобиектқәа реиҭашьақәыргылареи хырхарҭас измаз Урыстәылатәи Афедерациа афинанстә цхыраара аҳәаа иҭагӡаны аргылара амҽхак арҭбаара анырра бзиа анаҭеит аргыларатә материалқәа аҩныҵҟатәи раарыхра амҽхак, уи иара убас аарыхратә ааглыхра амҽхакгьы иазнарҳаит.
Ааглыхра астратегиатә хәҭа иаҵанакуеит афымцамч аарыхра. Иазгәаҭатәуп, Аҧсны иаадрыхуа афымцамч зегьы Кавказ Егры аӡы аҿы иҟоу аӡфымцамчхарастанциа дуӡӡа ишышьақәнаргыло. Аҧсны аӡылшарақәа азгәаҭаны, шықәсык аҩныҵҟа 13,5 млн.куб.м. инареиҳаны аӡы алеира иеиуеиҧшым агәаанаграқәа рыла 3,5 млн кВТ иреиҳауп. Аҳәынҭқарра аӡфымцамчхара аҿиара астратегиатә ҵакы шамоу еиҧш, ҧеиҧш змоу уснагӡатәны иқәгылоуп атәыла анапхгара рҿаҧхьа.
2014 шықәсазтәи Шәачатәи аолимпиада аҽазыҟаҵара аҳәаа иҭагӡаны аспорттәи аинфраструктура обиектқәеи рыргылараҿы иаҭахыз аинерттә матриалқәа рекспорт азҳара иара убас аргыларатә матриалқәеи аарыхратә ҟәшеи рааглыхра амҽхак ибзианы ианыҧшит. Иазгәаҭатәуп, аинерттә матриалқәа Аҧсны Аҳәынҭқарраҟнытә Урыстәылатәи Афедерациахь агара иахьагьы ишаҿу.
Атуризм
Аҧсны аекономика аҟәшақәа еиҳа ибзианы, ҧеиҧш аманы иҿио иреиуоуп атуризм. Есышықәса Аҧсны миллионҩык инареиҳаны атуристцәа адзыҧхьало, Аҧсны атуристтә аалыҵ аконкуренттә ҧыжәарақәа жәпакы (аҳауа, аҧсабара, аҭоурыхтә баҟақәа, архитектура уҳәа уб.егь.) ирыбзоураны атуристтә маҵзурақәа рџьырмыкьаҿы апозициа ҕәҕәоуп. Ареспублика аекономика арбагақәа рыла, атуриндустриа абиуџьет иалало ашәахтәқәа аагамҭақәа рахьтә ахҧатәи ахәҭа ааннакылоит.
Еиҳа хархәара змоу туристтә хкны иҟоуп адыррра-еилкааратә, уи бжьаратәла Аҧсныҟа иаауа атуристцәа рҟынтә 60% дыртәоит. Адырра-еилкааратә инаваргыланы қәҿиарала аҿиара иаҿуп агәабзиарачаҧаратә туризмгьы.
Аҧсшьареи аҽыхәышәтәреи рзы иаауа реиҳараҩык Гагра араион аҟны иаангылоит, избан акәзар 70% инареиҳаны аус зуа Аҧсны агәабзиарачаҧарҭатә-курорттә обиектқәа ахьыҟоу Гагра, Пицунда ақалақьқәа рыҟноуп. Иара убас иазгәаҭатәуп атуристцәа адзыҧхьало иалагаз ақалақьқәа Афон ҿыц, Гәдоуҭа, ара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы атуризм аҟәша ццакны аҿиара иалагеит.
Абас, Аҧсны атуризм лҵшәа бзиала аҿиара ишаҿугьы атәыла, изыхҟьазаалак, атуристтә лшара иахьынӡахәҭоу хархәара амам. Хыхь иеиқәыҧхьаӡоу аконкуренттә ҧыжәарақәа рхыҧхьаӡараҿы ихадароу акәны иҟоуп атәыла аекологиа азҩыдара. Атуристцәа адзыҧхьало ируакуп аҳауа, асубтропикатә ҵиаа хкқәа, амшын ӡы ацқьара. Аҧсны ирацәоуп амшын аҧшаҳәа иаҧну атуристтә центрқәа, асасааирҭақәа, аҧсшьарҭа ҩнқәа, агәабзиарачаҧарҭақәа. Урҭ реиҳарак асоветтә аамҭазы иргылоуп, џьоукы Урыстәыла Аҳра иахаануп.
2017 шықәсазтәи агәабзиарачаҧаратәи атуристтә-екскурсиатәи маҵзурақәа рымҽхак иааизакны Аҧсны Аҳәынҭқарраҟны иартәеит 1 908,6 млн мааҭ. АУН «Афонҿыцтәи аҳаҧы акомплекси» Риҵатәи арелиқттә милаҭтә парки 2017 ш. ирҭааит 709 нызқьҩык ауаа.
Ақыҭанхамҩа
Аҧсны – традициала аграртә тәылоуп. 1992-1993 шш. Аҧсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ҟалаанӡа ақыҭанхамҩа СССР аҭахрақәа рынагӡаразы иуникалтәу Аҧсны аҳауатә лшарақәа рхархәара иазкын. Убри аҟнытә ақыҭанхамҩатә культурақәа рахьтә еиҳа ирацәан асубтропикатәқәа: ацитрустәқәа (аамандарин, атырқал), ачай, аҭаҭын, акакан, абна раса, атунг уҳәа уб.егь. Ирааӡон иара убас аџьықәреи, ажь, ауҭраҭых. Аибашьра ашьҭахь Аҧсны иадҵаз аекономикатә санкциақәа ирыхҟьаны адәныҟатәи ахәаахәҭра аанкылан, хныҟәгагас иҟаз ақыҭанхамҩа акәхеит. Акыр имаҷхеит аҧсаса, ашьамаҟа.
Ҳазҭагылоу аамҭазы АА адгьылхархәаҩцәа рхы иадырхәо адгьыл ҭып 397,3 нызқь га артәоит. Ақыҭанхамҩа аҿиара ахырхарҭа хадақәа рахьтә иалукаар алшоит: аҧсыӡкреи (ақамашьи́а, афаранџь) аҵиааӡареи (ацитрустәқәа, афеихуа, ахәырма - 7,2 нызқь га; аӡахәаҭрақәа – 2,6 нызқь га; абна раса уҳәа уб.егь.). Аҧсны иаадрыхуа ақыҭанхмҩаалыҵ еиҳарак Урыстәылатәи Афедерациеи Ҭырқәтәылаҟеи идәықәҵахоит.
Аҧсны аекономикаҿы ақыҭанхамҩа аҵакы ду азгәаҭаны, аҳәынҭқарра анапхгара аганахьала ари аҟәша адгылара аҭаразы ауснагӡатәқәа мҩаҧгоуп. Убас, Аҧсны асоциалтә-економикатә ҿиара ацхыраара аҭаразы Акомплекстә план аҳәаақәа ирҭагӡаны 2010-2012 шш. рзы 1000 га инареиҳаны акыршықәсанызҵуа ақыҭанхамҩатә культурақәа еиҭаҳан. 2015 ш. иазгәаҭоуп еиҭа 1000 га ахархәара аҭахоит ҳәа. Аргылара мҩаҧысуеит 2500 тонна зкуа ашәыруҭраҭыхҵәахырҭа, амыруга аахәахоит. Ашәыртә культурақәа, ацха аус адуларазы анаплакы апроект азырхиара мҩаҧысуеит. Арҭгьы егьырҭ ауснагӡатәқәагьы иҭыжьхо аалыҵ ахаҭабзиара ашьҭыхра, егьырҭ атәылақәа рыҟны аиндаҭларатә џьырмыкьақәа рҿы, лымкаала Урыстәыла аҧсуа қыҭанхамҩатә аалыҵ хкқәа рыцҵара ирызкуп.
Ахәаахәҭра
Ахәаахәҭра Аҩныҵҟатәи азеиҧш еицҵалыҵ (2017 ш.) амҽхак ала актәи аҭыҧ аннакылоит, уи ахәҭа иартәоит иацҵоу ахәҧса зегьы аҟнытә 25%. 2017 ш. АА аизакы хәаахәҭра азеиҧш мҽхакы иартәеит 11 784,14 млн мааҭ, заҵәыла ахәаахәҭра – 17 109,5 млн мааҭ. Ареспублика атауареикәшараҟны еиҳа ирацәоуп атаур агәыҧқәа: абензин, аргыларатә материалқәа, ача, ачалыхқәа, акәац, аҧсаатә, ахш, ахшлых, ауҭраҭых, ачашыла, акондитертә лыхқәа уб.егь. Ари аусхк аҟны аус руеит аекономикаҟны аус зуа рзеиҧш хыҧхьаӡараҟнытә 5% рҟынӡа уааҧсыра.
Амаҵзурақәа
Ауааҧсыра зыхә ршәо амаҵзурақәа рырбага ауааҧсыра рыҧсҭазаара аҩаӡара ахьынӡаҟоу харҭәааны иунаҭоит уи иагьаҵанакуеит иеизакны абарҭ амаҵзурақәа русура алҵшәақәа:
- абзазаратә маҵзурақәа;
- анхамҩа-коммуналтә маҵзурақәа;
- апассаџьыртә транспорти аидареи рмаҵзурақәа;
- аҵара асистема, акультура, абаҩрҵәыратә культура, аспорт маҵзурақәа;
- амедицинатә маҵзурақәа;
- атуристтә-екскурсиатәи асанаториатәи гәабзиарачаҧарҭатә маҵзурақәа;
- азинтә ҟазшьа змоу амаҵзурақәа.
Ареспубликаҟны аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы зыхәҧса шәатәу амаҵзурақәа рымҽхак ццакны аизҳара мҩаҧысуеит. АА аҳәынҭқарратә статистика аусбарҭа арбагақәа рыла 2017 шықәса 12 мзы рыҩныҵҟала хаҭалатәи анаплакқәа инарыгӡаз ауааҧсыра зыхә ршәоз амаҵзурақәа рымҽхак иартәеит 7 077,9 млн мааҭ.
Зыхә шәатәу амаҵзурақәа реилазаараҿы иреиҳау акапан хәҭа ааныркылоит аимадара амаҵзурақәеи асанаториатә-гәабзиарачаҧарҭатә маҵзурақәеи.
Аргылара
Ареспублика Аҩныҵҟатәи азеиҧш еицҵалыҵ шьақәзыргыло аҟәша дуқәа иреиуоуп аргылара. Аргылара аҿиара иацхраауеит иҟоу еиуеиҧшым аминералтә лшара дуқәа, убарҭ рыҩныҵҟа иҟоуп амармалташь, ашха хаҳәа, аҧслымӡ, ақьырмыт-кыцтә нышәаҧшь уҳәа уб.егь.
Аргылара иалахәуп аиуристтә хаҿқәа реиҧш, ауааҧсыратә хаҿқәагьы. Зынӡа Егры анаплакы аҟны иарбоуп 230 наплакы. Ари аусхк аҟны аус руеит 1 800 –ҩык ауаа. Анаплакқәа реиҳарак ҳәынҭқарратәқәаӡам. Афирмақәа еиуеиҧшым амаҵзурақәа рыла аус руеит, урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп аобиектқәа рзы апроектаҧҵара, аргылара, еиуеиҧшым аргыламҭақща реиҭашьақәыргылара, азыҟаҵаратә усурақәа зегьы, ахыбаратә усурақәа уҳәа уб.егь. Аҧсны аргыларатә еиҿкаарақәа реиҳарак имҩаҧырго аусура – шьаҭанкылатәи арҽеиратә усурақәа роуп. Аргыларатә еиҿкаарақәа инарыгӡаз аусурақәа рымҽхак 2017 ш. иартәеит 2 690,6 млн мааҭ.
Атранспорт
Аҧсны ихадоу транспорт хкқәа зегьы ыҟоуп. Ари аҟәша ареспубликазы идууп ҳәа иҧхьаӡоуп. Уа аус зуа рхыҧхьаӡара 1,3 нызқьҩык иреиҳауп. Амҩатә каҭа аилазаашьа – гәыцәтәиуп: амҩа хада, амшын аҧшаҳәала иаауа ареспублика амашьынамҩақәа зегьы ирымадоуп. Аҳәынҭқарратә ҵакы змоу автомҩақәа раура – 473,8 км инаӡоит, аҭыҧантәи аҵакы змоу – 1830,9 км ыҟоуп.
Аихамҩатә транспорт акәзар, Аҧсны аихамҩақәа раура 239 км рҟынӡа инаӡоит. Ари афымцарку мҩакы ала ишьақәгылоу амшын аҧшаҳәа иаҧну аихамҩатә цәаҳәоуп Шәача-Аҟәа-Гал имҩахыҵуа амҩа Очамчыра-Тҟәуарчал (Очамчыра абаҕәазахь арацәа назго). Аҧсны иалсны ицо аихамҩа аркуп 1992 ш. раахыс. Акаҭа ахархәара напхгара азнауеит АУН «Аҧсны аихамҩа».
СССР ахаан республикаҟнытә аидарамҩангара амҽхак 12-14 миллион тонн рҟынӡа инаӡон. Аҟәантә уахгьы –ҽынгьы ицон 18 пассаџьыртә дәыҕба ҩба-ҩбала. Аихамҩа иалахәыз зегьы фымцаркын 1950-60-шықәсқәа раан.
Ҳазҭагылоу аамҭазы Аҟәа ақ. иааиҧмырҟьаӡакәа адәыҕбақәа ныҟәоит Аҟәа-Москва, Аҟәа-Санкт-Петербург, Аҟәа-Самара ахырхарҭала. Иара убас аҧхын аҳәаа ахысра арманшәаларазы Гагра ақ. Шәача ақ. ирыбжьоуп афымцадәыҕба.
АА аҟны аҳаиртә баҕәазақәа ҩба ыҟоуп. Аҳаиртә баҕәаза Аҟәа аҳҭнықалақь иналганы 25 км ахьыбжьоу аҭыҧ аҟны иҟоуп, аҧырра-ртәаратә цәаҳәа аура 4 км ыҟоуп, иҭбаау афиузелиажтә пассаџьыртә лаинерқәеи 200т. рҟынӡа аидарашьҭыхра зылшо атранспорттә ҳаирпланқәа рыдкылара алшоит. Аҳаирплан Бамбора, Гәдоуҭа ақ. Азааигәара, Аҟәантә 40 км ахьыбжьоу аҭыҧ аҟны иҟоуп. Атәылауаҩратә ҳаирпланқәа рыдкылареи амш зеиҧшразаалак арра-мшынтәи атранспорттә авиациа амаҵуреи алшоит. Ҳазҭаглыоу аамҭазы апассаџьыртә еимадара АА аҟны иҟоу аҳаиртә баҕәазақәа рыла рымҩаҧгара мҩаҧысӡом.
Атәылаҿы иҟоуп амшынтә баҕәазақәа хҧа, аибашьратә ҭахрақәа рзы иргылоу Очамчыратәи абаҕәаза налаҵаны. Аҧсны амшынтә баҕәаза хаданы иҟоуп – Аҟәа, арантә 1992—1993 шш. Аҧсны Аџьынтәылатә еибашьра иадҳәалаз аблокада ҟалаанӡа аидарақәеи апассаџьырқәеи рымҩангара мҩаҧысуан (аидараеикәшара шықәсык 290 000 т. рҟынӡа инаӡон).
Аҧсны абаҕәазақәа аҳәынҭқарра иахьчоит. Абаҕәазақәа русура нангӡоит аилахәыра «Аҧсны амшынтә ҕбаныҟәара».
Афинанстә ҟәша
Аҧсны Аҳәынҭқарра Атәылуаҩратә Закәанеидкыла ахәҭаҷ 140 инақәыршәаны Аҧсны Аҳәынҭқарра аофициалтә валиутаны иҟоуп Урыстәылатәи Афедерациа амааҭ.
Аҧсны зхатә валиута мап ацәызкыз атәылақәа рхыҧхьаӡараҿы ишыҟоу ала, атәыла аҧаратә масса аизакра хыҵхырҭас иамоуп ахәшәаратә баланс иҵоуроу асальдо.
Аҧсны Аҳәынҭқарра иаку аҳәынҭқарратә ҧаратә-кредиттә политика иазнархиоит иагьымҩаҧнагоит Аҧсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк Аҧсны Аминистрцәа реилазаара аус ацурала.
Аҧсны Амилаҭтә банк хылаҧшра зуа усбарҭаны иҟоуп Аҧсны Амилаҭтә банк алицензиа змоу абанкқәеи егьырҭ акредиттә еиҿкаарақәеи рзы. Аҧсны Амилаҭтә банк азинтә статуси афункциақәеи шьақәыргылоуп «Аҧсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк (Аҧсны Абанк) азы» Аҧсны Аҳәынҭқарра Азакәан ала.
Аҧсны Абанк аҧаратә-кредиттә еизыҟазаашьақәа ҟазшьарбагас ирымоу ихадоу арбақәа:
· Аҧсны Абанк аҿаҧхьа акредиттә еиҿкаарақәа ирықәу акредит ашықәсбжьаратәи азыҧҵәа – 12%;
· Аҧсны Абанк аҿаҧхьа акредиттә еиҿкаарақәа ирықәу акредит ашықәсбжьаратәи апроценттә зыҧҵәа (амаржа апунктқәа 6 ашықәсбжьаратәи азыҧҵәа иадкыланы) – 18%;
· УА амааҭ ала ирыдгалоу бжьаратәлаишәоу-изоу апроценттә зыҧҵәа абанкбжьаратә кредитқәа рзы - – 22%;
2018 шықәса алагамҭазы Аҧсны аҳәынҭқарра Абанктә система шьақәгылоуп Аҧсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банки аус зуа акредиттә еиҿкаарақәа 10 рыла (уахь иалоуп акоммерциатә банкқәа 9 абанкнҭыҵтәи ахыҧхьаӡаларҭатә кредиттә еиҿкаареи).
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы, аполитикатә курс ҿыц инақәыршәаны, ареспублика абанктә система аекономика ашьҭыҵра апроцесс активла аҽаланархәит. Уи еиҳа асоциалтә-хырхарҭа шьҭнахит. 2015 ш. мацара АА Амилаҭтә банк иазнархиеит иҷыдоу амыругақәа аекономика ахәҭақәак рзы.
1. Убас, иаагозар, Аҧсны Абанк АА Аекономика аминистрра аус ацурала иаҧҵоуп анаплакра маҷ асубиектқәа (АМС) адгылара рыҭаразы амеханизм. Уи иазҧхьагәанаҭон Амилаҭтә Банк аҧаратә хархәагақәа радҧхьалара «Анаплакра маҷ асубиектқәа акредит рыҭара иазку аҧҟаразы» Аҧсны Амилаҭтә Банк Аҧҟара инақәыршәаны иалкааз АМС ирыднагалаз акредитқәа рзинқәа рҭахрақәа шасыс иҟаҵаны. Аҵыхәтәаны акредит зауз ракәхеит АА аекономика аҿиаразы ихадароу ахырхарҭақәа рыҟны аус зуа хаҭалатәи анаплакыҩцәеи аиуристтә хаҿқәеи – ақыҭанхамҩаҟн, атуристтә усхк аҟны, ааглыхраҟны, аргылараҟны уҳәа уб.егь. рыҟны. Ақыҭанхамҩаҟны аус зуаз АМС рзы иалкаан апроценттә зыҧҵәа ҳәа 6% шықәсык аҩныҵҟа, егьырҭ аусхкқәа рыҟны аус зуа рзы – ашықәсазтәи 12%.
2. Ашәатәқәа аелектронтә хархәагақәа рыла атәанчахәқәеи асоциалтә цхыраагӡақәеи рашәаразы апрограмма анагӡара инаваргыланы, иара убас акредиттә еиҿкаарақәа ареспублика абиуџьеттәи акоммерциатәи еиҿкаарақәа рыҟны «ауалафахәтәы проектқәа» иаларгалази рнаҩс, 2015 шықәса жьҭаарамзазы Аҧсны Амилаҭтә банк иазнархиеит акредиттә еиҿкаарақәа рзы аиҭафинансыркра иазку ҷыдалатәи акредит анаҩс ауалафахәы, атәанчахәы, егьырҭ ашәатәқәа зауа ауааҧсыратә хаҿқәа акредит акарта "АҦРА" ала рыҭаразы.
3. 2015 ш. АА Амилаҭтә банк ахәаахәҭратә еиҿкаарақәа рзы хықәкылатәи апрограмма хацнаркит. Абри апрограммала акредитқәа аҵыхәтәаны изауа ракәхеит заҵәылатәии еизакны аҭиразы ахәаахәҭраҟны аус зуа. Ахәаахәҭратә еиҿкаарақәа рзы апроценттә зыҧҵәақәа рышәагаа шықәсык 18% еиҳаӡам.
Аҧсны акредиттә еиҿкаарақәа рыдәныҟаекномикатә усура акәзар, Аҧсны Аҳәынҭқарра инарҭбааны азхаҵара ахьамам иахҟьаны урҭ русура мҩаҧыргоит Урыстәылатәи Афедерациа абанкқәа рыҟны акорреспонденттә хыҧхьаӡаларҭақәа рыла. Убри инақәыршәаны авалиута аҧсахреи, анаҩс егьырҭ атәылақәа рхыҧхьаӡаларҭақәа рахь аиагара мҩаҧысуеит заа иҟаҵоу аҳәарала. Ари аусхк, бжьаратәла, абанктә мшык аҭахуп.
2018 ш. иаҵаҩуп амилаҭтә шәатәтәы системақәа «МИР», «АҦРА» раларҵәаразы Аиқәшаҳаҭра. Ашәатәтәы инфраструктурақәа реидҵара – Аҧсны Аҳәынҭқарра абанктә системазы ихадароу ахырхарҭақәа ируакуп. Урҭ, ганкахьала Аҧсны аҳәынҭқарра атәылауаа Урыстәылатәи Афедерациаҟны акарта «АҦРА» ахархәаразы алшара ҟанаҵоит, егьи аганахьала – Аҧсны Аҳәынҭқарра иахьаҵанакуа акарта «Мир» аусура алнаршоит. Асистемабжьаратә аларҵәара акартақәа рхархәара агеографиа арҭбаара иацхраауеит, насгьы еиуеиҧшым амилаҭтә шәатәтәы системақәа акартақәа наҟ-ааҟ рыдкыларазы иаку ашәатәтәы наӡаӡа ара аҧҵара алнаршоит.
Аимадара
Аимадара АА аҟны иццакны иҿио аусхкқәа ируакуп. Урыстәылатәи Афедерациа Аҧсны аназханаҵа ашьҭахь, 2009 ш. аимадара аусхк аҟны аусеицуразы АА-еи УА-еи рыбжьара Амеморандум иаҵаҩын. Ари аҧҟарақәа инарықәыршәаны Аҧсны иаиуит абыжьбатәи адунеизегьтәи азона анумерациа аҭелтә код. Шьҭа ишьақәырҕәҕәоу аимадара аоператор изы иалкаауп агеографиатә код АВС — 840, абларҭатә еимадара аоператорцәа хархәара арҭоит DeF акод — 940.
2017 ш. алагамҭазы иҟан аимадаратә наплакқәа 63 урҭ реиҵаҟәшақәа налаҵаны. Ари аҟәша аалыҵ аҭираҟнытә азеиҧш хашәала абри ашықәс азы иартәеит 2 684,2 млн мааҭ.
Аҧсны иҟоуп абарҭ аимадара хкқәа:
·1. Аҭелтә еимадара (араионтә центрқәа зегьы рыҟны хархәара амоуп)
- ацифратә телефониа
- аиҧш-зеиҧштә телефониа
2. Абларҭатә еимадара(ареспублика ахьынӡанаӡааӡо ахархәара амоуп)
- АҞӘАФОН GSM
- A - MOБАИЛ
3) Зцәаҳәаҭбаау аинтернет (араионтә центрқәа зегьы рыҟны хархәара амоуп).
Адәныҟаекономикатә усура
Аҧсны Аҳәынҭқарра Аҳазалхратә еилакы арбагақәа рыла Аҧсны Аҳәынҭқарра адәныҟатәи ахәаахәҭра 2017 шықәсазтәи амҽхак иартәеит 21 млрд. 444,1 млн. мааҭ, ари 2016 ш. 3 млрд. 111,3 млн. рыла еиҵоуп (13% рыла икаҳаит). Убри аҩныҵҟа иҟоуп:
· аекспорт – 3 млрд. 594,0 млн. мааҭ., 2016 ш. – 5 468,0 млн. мааҭ. (акаҳара аццакра – 34%);
· аимпорт – 17 млрд. 850,1 млн. мааҭ., 2016 ш. - 19 млрд. 087,4 млн . мааҭ. (акаҳара аццакра – 7 %).
Иааизакны, иҵоуроу адинамика атәыла аекономикаҿы имҩаҧысыз аиҭакрақәа ирыбзоуроуп. Иааиҧмрыҟьаӡакәа, ауааҧсыра рганахьала ашәаралшара иацлоит, уи инақәыршәаны ахархәатәқәа рымҽхак иазҳауеит, иаауа атуристцәа рхыҧхьаӡара иацлоит.
Аҧсны адәныҟатәи иапартниор дууны иҟоуп УА, уи атауареикәшара зегьы аҟны ахәҭаа 60 % ааннакылоит. Анаҩс ицоит Ҭырқәтәыла, Украина, Китаи, Бразилиа, Прибалтика атәылақәа уб.егь.
Аимпорт аҩныҵҟа еиҳа ирацәоуп: афатә аалыҵқәа, аргыларатә материалқәа, аминералтә аалыҵқәа, амыругақәа, абзазаратә техника уҳәа егьырҭ атауарқәа. Аҧсны иалганы ирго аалыҵ еиҳарк инеиуеит УА-еи Ҭырқәтәылеи рџьармыкьақәа рыҟны аграаглыхратә аалыҵ, иааурыхуеи, еиҭаусзыдулахои ааглыхра. Уи иалукаартә ҟалоит атауар абарҭ акатегориақәа: аҩлыхқәа, аҧсыӡи аҧсыӡлыхқәеи, ацитрусқәа, араса, аминералқәа уҳәа уб.егь.
Аҧсны аҧсабаратә лшарақәа
Аҧсны аҧсабаратә лшарақәа рыла акыр ибеиоуо тәылоуп. Ареспубликаҟны иҟоуп ахаҳәтә рацәа ( 5,3 млн.т.инареиҳ.), аторф, амармалташь, ашьхахаҳәакьыр, габбро-диабазқәа,амел, атуф, абарит, адоломит, атса, еиуеиҧшым аргыларатә материалқәа. Аҧсны ашыцә аҟны иҟоуп анефти агази рацәамкәа. Заа иазгәаҭоу арбагақәа рыла, иамоу анефт 300 инаркны 500 миллионов тонн рҟынӡа артәоит. Анефт аиҳарак ахьамоу амшын ҿықә ацәаҳәаҟнытә 10 км ахьыбжьоу аҭыҧқәа рыҟноуп. Иҟоуп иара убас ирацәамкәа агаз.
Ақыҭанхамҩатә ҵакы змоу адгьыл ҭыҧ зеиҧшла - 421,6 тыс. га. артәоит
Аҧсны ӡыла аиқәыршәаразы адунеи аҿы актәи аҭыҧ анызкыло атәылақәа ируакуп: ҧшьыркца километрак аҟны аӡы аӡлеира шықәсык 1,7 млн. куб. м. инеиҳаны артәоит. 120 ӡиас рзеиҧш аура — 5 тыс. км.иреиҳауп. Еиҳарак дара арҩашқәоуп, ари агидрофымцамч маҷ арҿиаразы лшара бзиоуп.
Адгьылҵакыра 57 % (497 тыс. га) бнала ихҟьоуп; игылоу абна зеиҧшла иугозар иартәоит 114,5 млн куб. метр.
Аҧсны иамоуп арекреациатә лшара дуӡӡақәа. 200 инарзынаҧшуа пансионат, ҧсшьарҭа ҩны, гәабзиарачаҧарҭа, сасааирҭа, ахәыҷтәы гәабзаиарачаҧарҭатә база ыҟоуп аҳауатә зонақәа зегьы рыҟны — асубтропикатәқәа инадыркны акаҵәаратәқәа рҟынӡа. Иҟоуп 120 термалтәи минералтәи ӡқәа.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Раԥхьатәи ашьаҿақәа
Аҧсуа телехəаҧшра аартра Аҧсны аҭоурых аҿы ихҭыс дуны иҟалеит. Аҧсуа жəлар ззықəҧоз, амилаҭ ирҭахыз культуратə центрын Аҧсуа телехəаҧшра. Иара аира зхылҿиаазгьы ҳажəлар рмилаҭтə қəҧароуп. 1977-78-тəи ашықəсқəа рзы имҩаҧысуаз аполитикатə хҭысқəа ирылҵшəоуп. Зџьабаа аду аҧсуа интеллегенциа рхаҭарнакцəа рацəаҩуп. Аҧсуа телехəаҧшра аиреи ашьақəгылареи, уи иацыз ауадаҩрақəеи ақəҿиарақəеи ртəы дызааҭгылоит усҟантəи аамҭазы реижиссиор қəыҧшк иаҳасаб ала ателехəаҧшрахьы усура иаарыҧхьаз, анаҩс акыр шықəса инеиҧынкыланы Аҧсуа телерадиоеилахəыра напхгара азҭоз Амқəаб.
"Аҧсуа милаҭ иҳамаӡамызт аҧышəа ателехəаҧшра аиҿкаара. Хымҧада, уи имариамыз усын. 1970-тәи ашықəсқəа рзы, Никита Хрушьиов ихаан ақəҵара ҭыҵит Автономтə Республикақəа зегьы рҿы ателехəаҧшра аартызарц. Зегьынџьара иаадыртит Аҧсныи, Баҭыми, Нахьечевани Ареспубликақəа рҿы ада. Ателехəаҧшреи арадиои ирызкны ҷыдала аҩнқəа ргылан", — иҳəеит Гəырам Амқəаб.
Усҟантəи аамҭазы Асовет ҳəынҭқарра Автономтə Республикақəа рҿы аҿиара иалагеит амассатə информациа ахархəагақəа релемент, амҩа ҿыц аиуит аҿиарагьы иалагеит.
"Аҧсны уи аҩыза ыҟаӡамызт 1978 шықəсанӡа. 1970-тəи ашықəсқəа рҟынӡа ателехəаҧшра ахьынӡаҟамыз, Автономтə Республикақəа рҿы иҟан "Дом Радио". Арадио аҭыҧ аҿы аҿиара иалагеит ателехəаҧшра, егьымариахеит аиҿкаара. Ҳара, "Дом Радиогьы" ҳамаӡамызт, даара ихьысҳан арадио атехникатə базеи, ажəлар рҟынӡа адырраҭарақəа мҽхакы ҭбаала рнагареи. Ақалақьқəа рҿы арадиотранслиациатə ҳа акəын иҟаз, ақыҭақəа рҿы иҟамызт", — игəалаиршəоит Амқəаб.
Урҭқəа зегьы зыхҟьоз аполитикатə еибаарххара акəын. Ақырҭқəа ирҭахымызт уи амҽхак арҭбаара.
"Аха, 1978-тəи ашықəс азы иҟалаз ахҭысқəа ҳдыруеит, убарҭқəа ирыбзоураны, Москва иҭыҵыз ақəҵара ду ала иалыршахеит Аҧсуа телехəаҧшра аартра. Аҧсуа телехəаҧшра аартын ҧсышəала ицəажəо телехəаҧшраны. Иахьа, Аҧсуа телехəаҧшра урысшəалагьы ицəажəоит, аха уи аҩыза ақəҵара ыҟаӡамызт", — аҭоурых еиҭеиҳəон Гəырам Амқəаб.
Раԥхьатәи аефир
Аҧсуа телехəаҧшра анаадыртыз ашықəсан, Гəырам Амқəаб иреиҳау аҵараиурҭа далганы аус иуан Шəачатəи ателехəаҧшраҿы, "Вечерний Сочи" адырраҭара режиссиорс даман. Ақəҵара рашəарамза 4 рзы иҭыҵит, уи агазеҭқəа ирнылеит.
"Есыуаха аефир ахь иҭыҵуаз ажəабжьқəа рҽазыҟаҵара сшаҿыз, Лабзин ҳəа Шəача еицырдыруаз сеиҳабы дсыҧхьеит. Ус сеиҳəеит: "Уаҵəы, асааҭ 11 рзы Обком ахь иуҧхьоит. Сара сгəаанагарала, Ателехəаҧшра аадыртуеит Аҧсны, убри азакəхап узырго", — ҳəа. Усҟан 25 шықәса раҟара схыҵуан. Иааџьасшьеит исеиҳəаз", — иҳəеит Амқəаб.
Аҧсныҟа уааи ҳəа зарҳəаз арежиссиор қəыҧш, хымҧада дааит. Усҟан аидеологиа напхгаҩыс даман Ҭарба Борис Иван-иҧа. Борис Ҭарба, аҧышəа змаз арежиссиор Гəырам Амқəаб иеиҳəеит Аҧсныҟа, Аҧсуа телехəаҧшрахьы усура диасырц, аиҿкаара аус аҟны ацхыраара риҭарц.
"Хымшҟа рнаҩс, абиуро аилатəара ҟалон, уахь ааҧхьара сырҭеит. Аредақтор хадас иӡбахə ҳəан Рауль Лашəриа, режиссиор хадас Михаил Мархолиа. Анаҩс, шықəсыбжак мҵыцқəа Мархолиа атеатр ТИУЗ ахь диаргеит. 1979 шықәса, ааҧынразы сара режиссиор хадас сҟарҵеит", — дҳацəажəон Гəырам Артиом-иҧа.
Ажурналистикаҿы аҩреи ацəажəареи анулша гхада, Аҧсуа телехəаҧшраҿгьы, хымҧада уҟазара ааумырҧшырц залшом, иара иҷыдоу аспецифика шамоугьы иумпыҵаухалоит.
"Акамера ақəыргылареи аҭаҧшреи усҟак иуадаҩӡам, зегь реиҳа ихадоу ушыҩуа ауп. Аусура абас нап аҳаркит, даара аинтерес аман. Аҧсуа телехəаҧшра анаартха инаркны ихадароу адырраҭара ируакын Амшеикəшара. Аҧсуа телехəаҧшра ашьақəгылара хықəкыс иаман аҧсуа жəлар ргəы иҭыхоз, рҭоурых, ркультура аарҧшра. Иахьагьы ари азҵаара актуалра аманы иқəгылоуп", — иҳəеит Амқəаб.
20 шықәса инарзынаҧшуа Аҧсуа телерадиоеилахəыра ахантəаҩыс аус зухьоу Гəырам Артиом-иҧа, иҧсҭазаара ахааназгьы аҧсуа журналистика, арҿиара аус иаҟəыҭханы ибом. Хаҭала сара сназлоу, еиҵаиааӡахьоу аҿар, астудентцəа рхыҧхьаӡара маҷҩым.
"Сара аҵарахьы санца инаркны, исҵоз ателехəаҧшреи арадиои ирызкын, убри нахыс убри сара исыҧсҭазаароуп сҳəарц сылшоит. Сара сышəҟəқəа, сыстиақəа, сҵарадырра зегьы ателехəаҧшра иазкуп, иадҳəалоуп. Ателехəаҧшра ҧхьаҟа изго амҩақəа рыҭҵаара сара исус хаданы исыҧхьаӡоит. Сҩымҭақəа зегьы ателехəаҧшреи амилаҭтə хақəиҭреи, ателехəаҧшра аглобалтə процессқəа рҿы рроль иахьагьы иҭысҵаауеит. Аҵара зсырҵогьы убри ауп ирасҳəо. Ажурналистикаҿы даара исҭахуп аҧсуа цəа, аҧсуа культура анырырц", —ҳəа азгəеиҭоит Гəырам Амқəаб.
Ихадароу абызшәа, аԥсуа бызшәа
Аҧсуа бызшəа ҳəынҭқарратə бызшəаны иҟазароуп Аҧсуа телехəаҧшраҿы, хымҧада аурыс бызшəа Аҧсуа телехəаҧшраҿы иҟазароуп, аха уи адунеи ахь аҧсуа культура, аҭоурых назго бызшəаны иҟалароуп ҳəа иҧхьаӡоит Амқəаб.
"Ҳара ҳмилаҭ хəыҷуп, ҳбызшəа зегьы ирзеилкааӡом. Ҳбызшəа атранслиациа аиуроуп. Ҳажəлар ргəы иҭыхоу егьырҭ аҳəынҭқаррақəа рахь анагара ҳбызшəала иҳалшаӡом. Убри аҟынтə аурыс бызшəа ахархəара аиуроуп. Аинформациа аҧсуа изнагара урыс бызшəала иаҭахӡам. Ҳбызшəа амчхара аиуроуп", — иҳəоит Амқəаб.
Ателехəаҧшраҿы иҟарҵоз хырхарҭала еиуеиҧшымыз адырраҭарақəа иадрыҧхьалон, иагьымҩаҧыргон ззаанаҭ иазҟаз ауаа. Уи асистема аиҿкаара иаман иҷыдаз аҟазшьа.
"Ус еиҧш иҟаз ауаа рыла аҧсуа бызшəа ықəыҩларц ҳҭахын Аҧсынра. Урҭ ирҳəоз аҧсуа бызшəа цқьан, ирыхəаҧшуаз, ирзыӡырҩуаз, ах шьыри, ҳаргьы абас иаҳҵандаз, иаҳдыруандаз ҳəа агəаҧхара рнаҭон, иҿырҧшы бзианы иҟан. Аҧсуа бызшəа ахархəара еснагь иамазароуп", — ҳəа азгəеиҭоит Амқəаб.
Гəырам Амқəаб гəыблыла игəалаиршəоит Аҧсуа телехəаҧшра зџьабаа аду, иахьагьы амаҵ азызуа ауаа. Иара насыҧ иманы ихы иҧхьаӡоит аҟазара ду злаз аиҳабацəа, актиорцəа, зус азҟазацəа аус ахьрыциуаз. Иааидкыланы ганрацəала инапы иҵихуаз адырраҭарақəа зегьы бзиа ибаны аус рыдиулон.
"Аус рыцура мариан, агəахəагьы унаҭон. Сара срежиссиор қəыҧшын, сырцəыҧхашьон. Аха, сыҧхашьарагьы схадыршҭуан гəаартыла аус ансыцыруаз, исззымдыруаз сыҵарҳəон, уи хымҧада сусура арманшəалон", — иҳəоит арҿиара абзиабаҩ.
Ателехәаԥшра раԥхьатәи ахаҿқәа
Знык Аҧсуа телехəаҧшраҿы аусура агьама зкыз уи чмазараны ицəеижьы иалалоит, иҧсҭазаара зегьы иара иазикуеит. Ажурналист Даур Инаҧшьба, иҩызцəа Енвер Арџьениеи, Руслан Ҳашыги иареи 90-тəи ашықəсқəа рзы "Аҧсны ҟаҧшь" аредақциа аҟынтə ателехəаҧшрахьы усура ииасит, иахьа Аҧсны Аҳəынҭқарра Ахада абжьгаҩыс имоу, усҟан аҧсуа редақциа редактор хадас иамаз Владимир Занҭариа ибзоураны. Занҭариа даҽа усрак ахь дахьиасыз инамаданы Ҳашыг редақтор хадас дҟарҵоит, Даури Енвери корреспондентцəас аусура иалагеит.
"Сара есҽны аусурахь саауеит ныҳəак аҽалархəрахь сцоушəа. Бзиа избоит снапы злаку аус, уи сара исыҧсҭазаароуп, егьсыҩнаҭоуп, егьсануп, егьсабуп", — ҳəа азгəеиҭоит Даур Инаҧшьба.
Арҭ ашықəсқəа ирылагӡаны, Даур инапы иҵиххьоу, хырхырҭала еиуеиҧшым адырраҭарақəа акры ыҟоуп, ирҿиаратə ҟазара инаҷыданы илоу аҧсуареи ауаҩреи ирыбзоураны ателехəаҧшцəа рыбзиабара даҧсахахьеит.
© Фото : Сырма АшубаСотрудники Абхазского телевидения Дпур Инапшба, Медея Голандзия, Фарида Джопуа
"Раҧхьа аус зуан ажəабжьқəа рҟны. Усҟан ателехəаҧшраҿы аус зуаз, Шамил Хəсеин-иҧа Ҧлиа, даара днапхгаҩ бзиан, убри инаиркны зегьы адгылара сырҭеит, исыцхрааит, шықəсыбжак анаҩс ателехəаҧшра аспецифика сҵеит, уижьҭеи сыҩн ду аҿы сыҟоуп", — иҳəеит алаф ҳəара зҟазшьоу Даур.
30 шықәса ирылагӡаны, ажурналист Даур Инаҧшьба тематикала еиуеиҧшым адырраҭарақəа мҩаҧигоит. Иҟоуп урҭ рахьтə гəыблыла игəалаиршəақəо.
"Усҟан атехниказы ҳашмаџьаназгьы, арлахҿыхратə дырраҭарақəа мҩаҧызгон, алкаақəа ҟазҵоз аихшьаалатə дырраҭарақəа авторс срыман, арежиссиор хада Амиран Гамгьиеи сареи "Ҳазҭагылаз аамҭа" ҳəа адырраҭара еиҿаҳкааит. Ишиашоу ицоу аефирқəа мҩаҧызгон. Сара имҩаҧызгоз адырраҭарақəа рахьтə иҟоуп аҿар ирымаздазгьы", — ҳəа азгəеиҭоит ажурналист.
Даур Инаҧшьба авторс дызмаз адырраҭарақəа рацəан, еиҳаракгьы Аҧсны Аџьынџьтəылатə еибашьра иазкыз атематикатə дырраҭарақəа, режиссиорс еснагь диман Амиран Гамгьиа. Ҳазҭагылоу аамҭазы, ажурналист ирҿиара еицакра ақəым, есааира ҧхьаҟа ицоит. Иара аиҳабы ихаҭыҧуаҩыс аус иухьеит, аамҭаказы ателестудиа еиҳабыс дыҟан, убас еиҧш имҩаҧигахьоу аныпынҵақəа маҷым.
"Уажəы сара хҳəааҟаҵаҩуп ателехəаҧшраҿы. Еиҳарак аус ахьызуа ажəабжьқəа рҟноуп, аинформациатə дырраҭарақəа рыҟəшаҿы. Аҧсны Ар срыдҳəалоуп, аполитикатə хҭысқəа ахьымҩаҧысуа аҟынтəи арепортажқəа ҟасҵоит, аизара дуқəа рҟынтəи "Амшеикəшара иацу" ҳəа адырраҭарақəа снапы ианырҵоит, иҟасҵоит. Ажурналистикатə етика инақəыршəаны, ламысцқьала аус зуеит, еилых-еилаҵа сымаӡам, аполитикатə еибарххара сахьыҧшӡам", — ҳəа азгəеиҭоит Даур Инаҧшьба.
Аҧсуа телехəаҧшра ашьақəгылара инаркны уи аус зџьабаа аду, иахьа уи еихазҳауа зегьы ажурналист ақəҿиарақəа рзеиҕьаишьоит.
"ПТС ҳəа иҟоу раҧхьаӡа ианааргоз, убри зџьабаа адыз Семион Адлеиба, Владимир Ҳашба, Павел Саӡба рыхьӡ сҳəарц сҭахуп. Иара убас зыдунеи зыҧсаххьоу, иахьа иҳавагылам, аибашьраан иҭахаз, аибашьра ашьҭахь ааха зауны зыҧсҭазаара иалҵыз ҳҩызцəа рыҧсаҭа бзиахааит. Иахьа аус еицызуа аҳəоуеиқəшəара рыманы Анцəа иҟаиҵааит, ақəҿиарақəа рымазааит", — иҳəеит Даур Инаҧшьба.
Акадр анҭыҵ
Ажурналистцəа, акорреспондентцəа ракəзар ателехəаҧшцəа аекран аҟны ирбоит, убри аан иҟоуп зусура аџьабаа ду ацу егьырҭ аусхкқəа знапы рылаку ауаа. Уа дыҟоуп амашьынаныҟəцаҩ, уа дыҟоуп ҳусура ҳəаақəызҵо, уа иҟоуп амонтаж ҟазҵо, иҭызхуа аоператорцəа, арежиссирцəа, атехникцəа уҳəа аӡəырҩы.
Медеиа Гəаланӡиаҧҳа, 20 шықәса инареиҳауп Аҧсуа телехəаҧшраҿы амонтаж ҟаҵаҩ лаҳасаб ала аус луеижьҭеи. Лара занааҭла дырҵаҩуп, аханатə бзиа ибаны лнапы злалкыз аус иахьа уажəраанӡагьы дацəхьамҵыц. Амонтаж аҟаҵара акəзар, иара ахатə кəамаҵамарақəа амоуп.
"Ажурналистцəа иаҳзааргоу анҵамҭақəа ирылахəуп еиуеиҧшым ауаа, урҭ рахьтə иҟоуп еиҿкааны ицəажəо, изымцəажəо. Еиҳаракгьы аҧсуа бызшəа зегьы еиҧшны ирызҳəаӡом. Убри убранӡа аус адаҳулоит, иара ииҳəаз изымдыруа аҟынӡа днаҳгоит. Иҟоуп ажəа анбан агəылаҧҟаны иааган ианалаҳаргыло", — лҳəеит Медеиа Гəаланӡиаҧҳа.
Акадр анҭыҵ аус зуа амонтажҟаҵаҩ инапы иҵихуа аус даара аҭакҧхықəра ацуп. Медеиа раҧхьа аусура даналага, иахьа иҟоу атехника аҩыза ыҟамызт. Усҟан ацəаҳəатə монтаж ззырҳəо ала аус руан. Аха уи русура алҵшəа ианымҧшит, ахаҭабзиара еснагь иҳаракын, аефиртə аамҭа иахьырыгӡон ажурналистцəа ранҵамҭақəа.
"Светлана Палҧҳаи сареи аус еицаҳуан раҧхьа санааи, анаҩс Давид Аҩӡба исирҵаз рацəоуп. Аколлектив ҩнаҭак исзаҩызоуп. Сқəыҧшӡаны срыланагалеит, сышрыдыркылаз иҧхаӡа сгəы иҭоуп еснагь. Уаанызкыло ауалафахəы ыҟамзаргьы, иҟоуп зегь раҧхьа иргыланы агəыбылра", — лҳəоит Медеиа.
Медеиа аусура далагеит Ажəабжьқəа рыла, анаҩс аҧышəа анлоу, адырраҭарақəа рахь аусура диаргеит.
"Акыр шықəса адырраҭара "Аӡыхь" еицыҟаҳҵон зыҧсҭазаара иалҵхьоу Гарик Дбари, Ахра Акабеи сареи. Анаҩс, Амиран Гамгиа режиссиорс дызмаз адырраҭара "Ҳазҭагылаз аамҭа". Абас еиуеиҧшымыз адырраҭарақəа амонтаж рзызуан, анаҩс Ажəабжьқəа рахь сеиҭадыргьежьит", — лгəалашəарақəа ҳацеиҩылшеит Медеиа Гəаланӡиаҧҳа.
Акомпиутертə монтаж азныказы Медеиа мап ацəылкит. "Исзымҵар ҟалап"- ҳəа агəаанагара лоуит.
"Усҟан ателехəаҧшра ахантəаҩыс иҟаз Гəырам Амқəаб иуа дыҟазма?! "Ибҵароуп, ибызҳароуп, ари аҿы бынхар ҟалаӡом" —иҳəан, акомпиутертə монтаж симырҵар имуӡеит. Иахьа еиҳарак Ажəабжьқəа аус рыдызулоит, иҟоуп адырраҭарақəагьы амонтаж ззызуа: Амшеикəшара иацу, аизара дуқəа, Аҳəынҭқарра Ахада дызлахəу аматериалқəа", — дҳацəажəон аус азҟаза.
Ииашаҵəҟьаны, ажурналист ииҩыз атекст, аоператор иҭихыз асахьа иҽақəыршəаны амонтажҟаҵаҩ аус адиулароуп, уи даара аџьабааи аҭакҧхықəреи ацуп.
"Акорреспондент ииҩыз атексти акадрқəеи еиқəшəо еинрааланы иҟаҳҵароуп, ишахəҭоу еиҧш ахəаҧшҩы изнаҳгароуп. Ҳара ҳус еиҳарак изхьыҧшу аоператор иоуп. Уи ибзианы изҭымхыр, ҳусгьы архьысҳауеит. Ишақəнагоу еиҧш ианҭих, ҳусура арманшəалоит, иарҧшӡоит", — лҳəоит Гəаланӡиаҧха.
Амонтажҟаҵаҩ иусура иазыҧҵəоу аамҭа азалхӡам. Уахгьы ҽынгы аусура дазыхиазар ауп.
"Исгəалашəоит, Гəырам Амқəаби сареи ашьыжь асааҭ ҧшьбанӡа "Огонек" амонтаж аныҟаҳҵозгьы. Асааҭ 6 рзы ауаа русура аныхдыркəшо, ҳара ҳусура иасакьаҳəымҭазар алшоит. Иҟоуп аефиртə аамҭа ҳахьӡаразы минуҭк анҳагу, убри минуҭк ҳара ҳзы ҧсҭазаарак ианаҩсуа. Иахьа ҳусура хыркəшаны аҩныҟа ҳанцо ҳаздырӡом, уи Аҧсны имҩаҧысуа аҭагылазаашьа, ахҭысқəа ирхьыҧшуп", — лҳəоит Медеиа.
Акорреспондент шаҟа иҽазыҟаҵаны днеиуа амонтаж ахь, асинхрон иалихран иҟоу анидыруа, уи аусура арццакуеит. Сара саӡəыкны исгəалашəоит, Медеиа аус анлыцызуаз исалҳəоз ажəақəа, анаҩсгьы шаҟа сабжьазеи: "Сырма, бҽазыҟаҵан бааи, мамзар ҳадхалоит", ҳəа. Аҧсуа телехəаҧшра Аҧсны аҧсышəала абжьы ҿацаӡа иқəыҩларц лҭахуп уи аус акыр зџьабаа аду Медеиа Гəаланӡиаҧҳа.
Абраҟа иазгəасҭарц сҭахуп, хаҭала сара Аҧсуа телехəаҧшраҿы имҩаҧызгоз ҳџьынџьуаа ирызкыз адырраҭара "Агəыҕра" аҕьырак, иахьа монтажҟаҵаҩыс аус зуа Фарида Џьаҧуаҧҳа лнапы ишыҵылххьоу. Аҭоурыхтə факультет иалгахьоу Фарида, аҧшьбатəи акласс аҿы дантəаз инаркны Аҧсуа телехəаҧшраҿы мышкызны аусура дшалагоз лыӡбахьан лхəыҷтəы хшыҩ ала. Иҟазаап нас ауаҩытəыҩса игəыҕрақəа анынаӡоугьы.
"Убас еиҧш аҭагылазаашьа ҟалеит, ажурналистикахь сымцакəа даҽа занааҭк алысхыр акəхеит. Аха, ҩныҵҟала акы исыҵанаҳəон еснагь, Аҧсуа телехəаҧшраҿы аусура сшалагоз. Сқыҭа Ҷлоу иалҵыз Алхас Чолокəуа Аҧсуа телерадиоеилахəыра хантəаҩыс данарҭа ашьҭахь, саҳəшьеи иареи еибабан иалҳəеит, ҭыҧк ыҟазар Фарида даара илҭахуп шəышҟа аусура анеира ҳəа. Иҟалараны иҟазар акəхарын, сидикылеит, аусура салагеит", — илгəалалыршəоит Фарида Џьапуаҧҳа.
Зус ҭакҧхықəрала иазыҟоу, зегь рыгəшəымшəа аҳəара иашьҭоу Фарида, аус лыцызуа зегьы ҳаҭырла илзыҟоуп. Уимоу, ианџьаршьо ыҟоуп, шаҟа ҟазшьала бҭынчузеи ҳəа.
"Уус бзиа иануумба, усушьа умаӡам. Уҭел уахгьы-ҽынгьы аус аулароуп, ҵхыбжьон асааҭ хҧа рзы иуҧхьар алшоит. Хҭыск ҟалеит, аҭел иузасит, аҭыҧ аҿы уҟазароуп, уусуратə аамҭа нырҵəаны аҩныҟа уцахьазаргьы. Еилукаауазароуп ужəлар рымаҵ аура унапы шалаку, уи еснагь уазыхиазар шакəу", — ҳəа азгəалҭоит Фарида.
Абар, уажəшьҭа Фарида фышықəсоуп Аҧсуа телехəаҧшраҿы аус луеижьҭеи. Убри аамҭа иалагӡаны ҵҩа рымам лнапы иҵылххьоу адырраҭарақəа.
"Сара зегь реиҳа бзиа избоит Ажəабжьқəа рҿы аусура. Уи еснагь аццакра ацуп. Абар аефиртə аамҭа ааигəахоит, мамзаргьы аефир ацара иаҿуп, убри аан ажурналисти сареи ҳаидтəаланы атекст амонтаж аҟаҵара ҳаҿуп, ишырҳəо еиҧш, ҳаҧсы арахəыц иануп, избанзар Ажəабжьқəа рҭыжьымҭа нҵəаанӡа, мамзаргьы иалагаанӡа анҵамҭа аефир иахьаҳагӡароуп. Уи агəаҭеира шацу еиҧш, иацуп агəырҕьарагьы уус ианаамҭоу ианыхуркəшалак", — лҳəеит Џьапуаҧҳа.
Ателехəаҧшҩы, хымҧада аекран ала иибоу анҵамҭа, дызхəаҧшуа адырраҭарақəа рырхиашьа иаҵоу атехникатə маӡақəа издыруам. Уи иара аус адызулоу роуп изнапынҵоу.
"Аус зцаҳуа ауаа ҟазшьала еиҧшӡам, зегьы ргəы иақəшəо аҟаҵара уҽазушəароуп. Иҟоуп лаҕырӡыда иузыҟамҵо, ахьаа зцу аус, еиҳаракгьы аибашьра иазку атематика. Ҳажəлар рхьаа ҳхьаауп, ргəырҕьара ҳгəырҕьароуп, уи зегьы ҩныҵҟала иаҳныруеит ҳнапы злаку аус аҟны", — дҳацəажəон Фарида.
Ииашаҵəҟьаны, исгəалашəоит Фаридеи сареи аус здаҳулоз адырраҭарақəа уахи-ҽни ҳанырҿыз. Иҳамбаӡакəа ҵхабжьонахь аамҭа ахы анархоз, егьҳазгəаҭомызт. Уажəы-уажə ус слазҵаалон:"Фарида, абри ҳазҿу адырраҭара ҳахəаҧшцəа ргəы иақəшəо иаҳзыҟаҵару?" — ҳəа. Лара ажəа мыцхəы лҳəаӡомызт, даасыхəаҧшны ус насаҭалкуан: "Ишҧалымҵуеи!".
"Зегьы гəыла-ҧсыла аус зуа роуп аҧсуа телехəаҧшраҿы. Знык ара иааиз, аусура агьама збаз, дызҿу аус даҟəыҵны дцараны дыҟаӡам. Аҧсуа телехəаҧшра еснагь аизҳазыҕьара амҩа ианызарц сҭахуп, ахьӡ-аҧша ахааназы еицакра ақəымлааит", — ҳəа азгəалҭоит Фарида Џьапуаҧҳа.
Хаҭала ҭабуп ҳəа расҳəарц сҭахуп, нҵамҭак иҭагӡаны зыӡбахə сзымҳəаз, стелехəаҧшратə дырраҭара аус адызулоз зегьы, анбанҟəшəаҩ иналыркы аимадаҩ лҟынӡа. Хаҳəык мацарала аимхəыц ҧшӡа шыузыҟамҵо еиҧш, Аҧсуа телехəаҧшра адырраҭара аиҿкаара аӡə ихала имч азхом. Аидгылара, арҿиаратə гəацҧыҳəара рзеиҕьасшьоит сҩызцəа. Аҧсуа Телехəаҧшра аиреи ашьақəгылареи зџьабаа аду зегьы рыхьӡ еснагь иаҳгəалашəоит. Ажəабжь бзиақəа еибаҳҳəалааит. Мҩамш, Аҧсуа телехəаҧшра!


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Џьгьарда ақыҭан инхо, иахьа уи хадара азызуа аибашьра аветеран, Асланбеи Сангәлиа иҧсадгьыл аҿаҧхьа, иҩызцәа аӡәырҩы реиҧш, иуалҧшьа наигӡеит. Аҭынч ҧсҭазаараҿы иуадаҩзар ҟалап аибашьра иацыз ахьаа зцу агәалашәарақәа рзааҭгылара, урҭ ирыхәҭоу ажәа аҳәара, еиҳаракгьы еибашьра амҩа иуцықәлаз уҩызцәа еибганы ианзыхнымҳәлак... Аха аҭоурых иаҳәароуп аҿахәы.
Асланбеи Сангәлиа, сара сқыҭа дызлатәу ала, ибзианы дыздыруеит, акырынтәгьы иҩызцәа рыла исаҳахьан дшеибашьҩы ӷәӷәаз, ахьаҵра захьӡыз шизымдыруаз, дшаҧхьагылаз. Хәажәкырамзазы Лабра имҩаҧысуаз ажәылара иазкны игәалашәарақәа дырзааҭгыларц аҳәара ҟасҵеит, сажәагьы ҩбеимтәит.
"Хәажәкырамзазы Лабра ахақәиҭтәразы имҩаҧысуаз ажәылара амза акы инаркноуп ишалагаз, амза 9 рзы ихыркәшахеит. Ҳара ҳгәыҧ тәан Лабра аҵаҟа. Кәачареи Лабреи рыбжьара Мушьни Ашәба Ӷәадатәи игәыҧ "Аҧсны" иманы дтәан. Имҩаԥаҳгаз ажәылараҿы Мушьни Ашәба дыршьуеит хәажәкырамза 2 рзы, шьыбжьышьҭахь. Џьгьардатәи агәыҧ "Чагьам" сара напхгара асҭон. Ицоз ажәыларақәа рҿы аҷкәынцәа ҭахо ианалага, ажәыларақәа аанаҳкылеит", - ҳәа азгәеиҭоит Асланбеи Сангәлиа.
Аибашьра еибашьроуп, уи иацуп аҧсҭбарақәа. Ҳарҧарцәа рфырхаҵара, ирызҭаз агәаӷь рымчқәа еиҳанатәуан, ирылшозгьы ирылымшозгьы ҟарҵон, ашьоура рыҧхьон ҧхьаҟа.
"Хәажәкырамза 8 рзы ҩаҧхьа ажәылара хацҳаркит. Уи аҽны Ҷлоунтәи иааит Заур (Лакәыт) Зарандиа икоманда, иҵегьы аҷкәынцәа рыцын. Ашьыжь шаанӡа ҳалагоит ажәылара. Аӡы хыҵны иҟан, иҳаулак ҳарсит, ахьҭа бааҧс аҿан. Атанки БМП-и ҳаҧхьа игылан. Ацентр аҿы ҳхалеит, аха дара рҽырӷәӷәаӡаны итәазаарын", - дҳацәажәон луанытә дқәыҧсычҳауа аибашьҩы.
Ҳаибашьцәа уаҟа ирылшоит абзарбзан агара. Анаҩс, рымҩа дырхоит алада, амҩаду ашҟа.
"Иқәаҳцаз ықәаҳцеит, иаҳшьыз ҳшьит, ибналақәаз бналт. Ажәылара цон ҩба-хҧа сааҭ рҟынӡа, ари амза 9 рзы акәын. Ҳаӷацәа ажәылара ҟарҵоит. Ҳаргьы ҳааҧсазар акәхап, ҳамчқәа каҧсазар акәхап, иҳамырхуеит атанк, БМП, аҷкәынцәагьы 13-ҩык рҟынӡа ҳцәыршьуеит. Абасала ааха ҳарҭеит ҳаӷацәа", - аибашьра ахҭысқәа дырзааҭгыло дҳацәажәон Асланбеи Сангәлиа.
Аибашьҩы излаиҳәо ала, ақырҭқәа ныҳәак ирзаҩызахеит, телехәаҧшрала иддырбозаарын, "абар аҧсуаа ирымаҳхыз, ирцәаҳгаз" ҳәа.
Ҳарҧарцәа, Лабра, уажәы ателевышка ахьыҟоу аҭыҧ аҿы, ахырӷәӷәарҭа ҟарҵоит. Рашәарамзазы убрантә ауп ишдәықәлазгьы ҧхьаҟа. Аха, хәажәкырамза 9 рзы ҳаӷацәа ирырҭаз ааха хашҭра рзақәым.
"Уи аҽны ҳаҷкәынцәа еиҳараҩык раҧхьатәи аҭабиа иҭаршьит, иара убас аҭабиа ааигәа-сигәа. Џьгьардаа ҳгәыҧ Тамшь аганахь ҳдәықәырҵоит, аршьаҟауаа миасырц азы. Уа ахырӷәӷәарҭа шаҳкыз, уажәы абӷанҷ ахьҭырго аҭыҧ аҿы атанкқәа неит. Гәдоуҭантәи аӡә даан дыҟан, "турс" ааигеит, уи ала ҳаихсын, танкк ҳаблит, ус аҩбатәи ааит, иацраҳәаны игарц акәхарын. Алиук ааиртын, атанкист ихы анааҭирҳәҳәа, уигьы иқәнагаз дақәҳаршәеит", - игәалаиршәоит аибашьҩы.
Хәажәкыратәи ажәылараҿы ҳаибашьцәа рыгәҭакқәа аҵыхәтәанӡа ирзынамыгӡазаргьы, ирылдыршаз маҷӡам. Ас еиҧш иҟаз ахҭысқәа ҳаибашьцәа еиҳа-еиҳа иаӡрыжәуан. Усҟан зыӡбахә ҳамоу ажәылара иалахәын Ӷәадаа ргәыҧ "Аҧсны", Џьгьардаа еидызкылоз агәыҧ "Чагьам", Кәтолаа ргәыҧ "Маугли", иара убас Кама Лашәриаҧҳа лгәыҧ.
"Ҳазегьы Лабра ахырӷәӷәарҭа ҳкын, ҳазегьы ҳалахәын ажәылара. Дара ҳажәлеит ҳәа икажьны ҳцозма?.. Ҳахьааиз аҭыҧ аҿы ишаҳкыз цәыббрамзагьы ҟалеит. Лабрантәи ҳақәҵны ҳцеит Аӡҩыбжьаҟа. Аӡҩыбжьа ҳшыҟаз ауп Аиааира ҳшаҧылаз. Хымш-ҧшьымш Аӡҩыбжьа ахырӷәӷәарҭа ҳкын. Џьгьардаа исгәалашәақәо: Дима Џьардалаа, Славик Амҷба, Инал Амҷба, Витали Амҷба, Русҭамбеи Қәаранӡиа, Геннади Аӡынба, Руслан Ашәба, Даур (Тыв) Ашәба уҳәа, иара убас хәҩык Лабрантәи аерман ҷкәынцәа ҳара ҳҿы иҟан", - иҳәоит Сангәлиа.
Лабра ақыҭа 500 ҭӡы инареиҳаны инхон, қыҭа дуун, аибашьраҿы иаадырҧшыз агәаӷьра дууп.
"Исгәалашәоит убри аҽны дшыршьыз Ҭарба Митиа иҷкәын. Ҳаныхынҳәуаз ауп дышьны дышкажьыз анаҳба. Иара Тамшь дынхон, аха уахь уцо иҟазма?.. Џьгьарда, Славик Чхьынџьериа иҩнаҭаҿы дыкҿан, иҧсыжра убра иҟарҵеит. Ус угәы ҭызшьаауа шаҟа хҭыс..." - ихәыцрақәа ицәыхьанҭахо дҳацәажәон Леон иорден занашьоу аибашьҩы гәымшәа.
Асланбеи Сангәлиа излаиҳәо ала, Лабратәи ажәылара иалахәын Константин Логәуа игәыҧ "Ажәеиҧшьаа".
"Костиа аҧшыхәратә гәыҧ иманы днеит. Ажәылара ацара ҳгәы ианҭаз аҧхьа инеихьан, жәабран анҵәамҭазы шыҟаз, Маркәылантәи инарышьҭит, жәаҩык раҟара ыҟан. Исгәалашәоит, ҩнык аҿы иҩнаҵаны исҵәахит. Тамшьҟа аҧшыхәрахь ианца, икны раагара рылшеит ақырҭқәа хҩык, аинформациа ҳазҭашаз, уи ҳара ҳзы даара ицхыраагӡан", - абас ирацәоуп хашҭшьа зқәым аибашьҩы игәалашәарақәа.
Ҳаҧсадгьыл ахақәиҭра зыҧсҭазаара ахҭнызҵаз ҳаибашьцәа рфырхаҵара аҭоурых наӡаӡа иазынхоит. Рҿаҧхьа ҳхырхәоит иахьа зыҧсы ҭаны иҳалагылоу ҳаибашьцәа гәымшәақәа. Уаҳа ари адгьыл аҿы икамҭәааит ашьа, ашьац иламҭәааит ҳанацәа рылаӷырӡ, наӡаӡа иҟазааит ҳаҧсадгьыл аҿы аҭынчра!


Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Рҽеиҭнырыԥсахлоит ашықәс аамҭақәа, урҭ досу ианраамҭоу иблахкыгоу ацәаҩа рыҟәнуп. Ашықәс аамҭақәа инарылукаауеит ааԥын – шәыгарацәала ихырҷоу, ишәҭышу, игәыҟаҵагоу. Убарҭ аҟазшьақәа рзы ари ашықәс аамҭа бзиа изымбо даараӡа имаҷуп.
Аха иҟалалоит ааԥын ҟәымшәышә алеишәа џьбара анаанарԥшуагьы, еиҳараӡакгьы уи убарҭоуп хәажәкырамза инаркны мшаԥымза аҽеиҩшамҭанӡа (ахьшәашәареи аԥхарреи ианырзеимакырҭоу). Мшаԥымза ҳанҭалалак шьҭа ааԥынра агәҭылсараҿ ҳаҟоуп ҳгәахәуеит, аха иазгәаҭатәуп, аԥсуаа ржәытә мзар инақәыршәаны ааԥынтәи аԥхарра аҽарӷәӷәоит ҳәа иазырыԥхьаӡоз "Есхьар" анықәҵлак нахыс шакәу. Хаҭала "Есхьар" аӡбахә ахьырҳәо абжьыуаа рҟноуп, абзыԥқәа рҟны шамахамзар иуԥылаӡом. Иагьа ус акәзаргьы, ажәа "Есхьар" ахаҭа иаанаго, цәырҵшьаз иаиуз иахьазы инҭкааны абжьыуаа рҿгьы иуеилзыркаауа уаҩы дуԥылом, еиқәымхаӡеит.
"Есхьар" ҳәа изышьҭоу иалкаау мшқәоуп. Дара есышықәса мшаԥымза арыцхәқәа жәиԥшь, жәохә, жәаф ирықәшәоит, рҽеиҭаркӡом. "Есхьар амшқәа зыхҟьаз" ҳәа абжьыуаа рҟны иҟоу аҳәамҭақәа руак ҳзеиҭеиҳәеит Ԥақәашь ақыҭантәи анхаҩы, ҩынҩажәи жәаха шықәса ирҭагылоу Сурам Ҭаниа:
"Ажәытәан нхаҩ бзиак дынхон. Арахә-ашәахә рацәаны иман. Аӡынра дӷыҵысит, "ааԥынра ааит" ҳәа дӷәырӷьаҵәа дыҟан. Аха хәажәкырамза аанҵәоны ирахә ириҭаша аҟашәа ицәмаҷхеит. "Абри амза сызнырҵәандаз" ҳәа дгәыӷуан. Аха хәажәкырамза гызмалын, иаӡбеит анхаҩ ирахә зегьы ннарҵәарц. Абас аамҭа цеит, хәажәкырамзагьы жәытәла иқәҵит (азгә. - мшаԥымза 13 рзы ажәытә мзар ала хәажәкырамза нҵәоит, иаашар мшаԥымза акы ҳәа итәоит).
Анхаҩ ирахә рнырҵәара згәы иҭакыз хәажәкырамза ықәланы ицан мшаԥымзаҿы иамнаԥсахит хымш – жәиԥшь, жәохә, жәаф. Арҭ амшқәа бааԥсхеит аԥша цәгьа ҟалеит, ақәа, асы - зегь леит. Анхаҩы ирахә ажәҭра изҭымҵуа иаанхеит.
Анхаҩы днахәыц-аахәыцын, "уажә сырахә ажаҳәара иалагар, амла исцәынҵәоит" иҳәан, ацгәы аҳаҭа иҭартәаны иманы даан, арахә ахьыҟаз инаганы ирылакнаиҳаит. Ацгәы бӷьарҭцыԥхьаӡа арахә мжаҳәаӡакәа, рхы раҳаны аҳаҭахь ишыԥшуаз хымш рхыргеит. Нас амш бзиахан, анхаҩы ирахә-ишәахә еибга-еизҩыда иааизынхеит. Абас анхаҩы ихҭыгәлаз ахьҭа бааԥсы гызмалрыла даиааит".
Убри хәажәкырамза цаны мшаԥымзаҿы ахымшк иаԥсахыз арыцхәқәа – жәиԥшь, жәохә, жәаф рзы "Есхьар" ҳәа иахьӡхалеит. Абарҭ ахымш рынахыс абжьыуаа ахьҭа аҽыԥхьанакуеит, ԥҳаррахоит ҳәа азгәарҭоит.


Геннади Гагәылиа иԥсҭазаара далҵит 71 шықәса дшырҭагылаз, амҩаду "Ԥсоу-Аҟәа" дшаныз Мысратәи абжьаларҭа азааигәара иҟалаз амашәыр иахҟьаны, цәыббрамза 8 рзы.
Алахьеиқәратә митинг мҩаԥысит Гәдоуҭатәи акультуратә хан ахыбраҿы.
Аԥыза-министр аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргарц шәҩыла ажәлар еизеит, атәыла анапхгареи араионқәа рхадацәеи уахь иналаҵаны, Аԥсныҟа иааит иара убас Урыстәыла, Аахыҵ Уаԥстәыла, Приднестровие, Донецк рҟынтә аделегациақәа.
Аҵыхәтәантәи амҩахь анаскьагара ацеремониа мҩаԥысит Гәдоуҭатәи акультуратә хан ахыбраҿы.
Геннади Гагәылиа иҭаацәа.
Геннади Гагәылиа дҭахеит амҩатә машәыр иахҟьаны, цәыббрамза 8 рзы.
Аԥсны аиҳабыра.
Атәыла араионқәа зегьы рҟынтә ажәлар еизеит Геннади Гагәылиа дымҩаԥыргарц.
Акультуратә хан аекран ду аҟны Геннади Гагәылиа иԥсҭазаараҟнытә архивтә кадрқәа ддырбон.
Геннади Гагәылиа даара ижәлар ргәы далсит.
Аԥыза-министр аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргарц ауаа рацәа еизеит, арахь иааит уи иҩызцәа, иколлегацәа, атәыла анапхгареи араионқәа рхадацәеи, аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҟынтә аделегациақәа.
Акультуратә хан аҟны имҩаԥысит алахьеиқәратә митинг.
Аҳҭыртә ҟарул Аԥсны аԥыза-министр дымҩаԥыргоит.
Геннади Гагәылиа - зыхьӡ нагоу ауаажәларратә, аполитикатә усзуҩы, Аԥсны Ахәаахәҭра-ааглыхратә палата аԥиҵеит.
Геннади Гагәылиа анышә дамардеит иқыҭа гәакьа Лыхны.
Гәдоуҭатәи акультуратә хан аҟны алахьеиқәратә митинг хыркәшахеит 15 сааҭ рзы.
Геннади Гагәылиа ишихәҭоу еиԥш ҳаҭырқәҵара дула дымҩаԥыргеит.
Геннади Гагәылиа анышә дамадоуп иани, иаби, иашьцәеи рывараҿы.


Аԥсуаа зқьышықәсала еихаҳауа иааҳго ҳкультура ажәлар рыԥсҭазаара зегьы ҳәаақәнаҵоит, еиднакылоит, изнысыз амҩа доуҳатә шьаҭас иамоуп. Ҳара ҳкультура даҽа жәларык ҳрылазмырҩашьо аҿыгҳарақәа рыла еиларсуп, иахәҭакуп Кавказтәи акультура. Ҳкультура ажәлар рышьҭа еиқәырханы ашьҭахь иааиуа абиԥара рызнагароуп ихадароу ҳәа.
Цира Габниаԥҳа излазгәалҭаз ала, ажәлар знысуа аҭоурыхтә етапқәа рҿы џьара инымхаӡакәаны ианрылшо етапк аҿы иҟоу абиԥара ҳаԥсҭазаара ҳәаақәызҵо ианрылшалакгьи убри еиқәырханы, иацҵаны, иазырҳаны дара ирышьҭанеиуа абиԥара усҟан уи еиҳа-еиҳа еизҳауеит. Убри ауп акультура абиԥарақәа рышҟа ииасуа. Аха абиԥарақәа ирылымшар усҟан иара амилаҭ, акультура ҳамоуп ҳәа ажәларгьы ирызҳәаӡом, ацәыӡ дуӡӡагьы ҟалоит.
"Ҳара иҳамоуп ҳжәытә доуҳатә культура дуӡӡа даҽа культурақәак аныԥшуазаргьы, иара адунеитә культура хазырҭәаауа амазарақәа ируаку. Ҳазнысыз амҩаҿы ҳкультура анырра азҭоз маҷӡамызт, аха аԥсуаа урҭқәа зегьы ырсаны, иреиӷьу алхны ҳкультура иахарҳауан еснагь ижәытәӡатәиу ашьаҭақәа змоу аԥсуа культура иаҵаҵәахуп хәы змаӡам адоуҳатә беиара.
Иароуп ҳара иахьа уажәраанӡа ҳаиқәырханы ҳаазгогьы. Изларылшозеи уи еихазҳауаз абиԥарақәа иара аиқәырхара? Аиқәырхара рылзыршаз ҳкультура шьаҭас иамоу акосмогониатә ҟазшьа ауп. Ажәлар идырҿиаз зегьы иацын Анцәа илаԥши ихылаԥшреи ҳәа ирыԥхьаӡон дара", — лҳәеит Габниаԥҳа.
Аԥсуа ҭҵааратә институт афольклор аҟәша еиҳабы лажәақәа рыла, аԥсуаа ҳдоуҳатә культураҿы, иара акультураҿы уашәшәыррақәа ҳныԥшуазаргьы, макьана ҳҿы зыӷәӷәоу убри ауп, акультура абантәаауеи, иарбан хыҵхырҭақәоу иамоу анаҳҳәо иаразнак ҳхаҿы иааиуеит амифологиа, адинхаҵара, ҳхаҿы иааиуеит аҟазара ахкқәа зегьы урҭ рыда иара акультуру ахаҭа зыҟалаӡом. Абарҭ зыӡбахә ҳҳәо абаҟақәа зегьы ҳара ҿыӷәӷәала ҳцәажәо ҳҟанаҵеит.
Кавказ зегьы, иара Аԥсынтәыла ирацәаны акультурақәа ахьеилысуа аҭыԥ аҿы иҟоуп. Араҟа амрагыларатәи акультуреи аҭыԥантәи акультуреи аилысра роуан, иара амраҭашәаратәи акультура ақьырсиан культура ыҟан, амсылман культура ыҟан. Абарҭқәа зегьы анырра ду шыҟарҵазгьы, абри аҭыԥан ииыз иҿиаз акультура аԥыжәара агон ианакәзаалак. Избанзар уи дара еиҳа агәра ргон.
"Аԥсуаа рыԥсҭазаара еиӷьызтәуаз, дара доуҳала изырбеиоз ирзыманшәалоз акәын. Хымԥада, уи иаанагаӡом зынӡа анырра ҟарҵомызт ҳәа, ҿырԥштәыс иаагозар Византиатәи акультура ара анырра ӷәӷәа ҟанаҵеит. Еиҳарак аматериалтә культураҿы.
Аматериалтә культуреи адоуҳатә культуреи дара еиларсуп, аха ара Византиаа анаа, идыргыло иалагоит аԥшьаҭыԥқәа, еиуеиԥшым абаҟақәа. Аԥсуаа убарҭ рыԥшьаҭыԥқәа андыргылоз аԥсуа ҟазацәагьы рываргыланы идыргылон", — лҳәеит Габниаԥҳа.
Аха аԥсуаа рдунеихәаԥшышьаҿы, рыԥсҭазаараҿы уи икультуратә баҟангьы иҟан, аха зегьы акоуп дара рыԥшьаҭыԥқәа рдоуҳа хыҵхырҭақәа еиҳа рҽырзааигәатәны аиқәырхара рылшеит, егьигьы инавагыла-аавагыланы авсшьа иақәшәаны дара ртәы аҭыжъара еснагь иадыргон. Избан убас аԥыжәара загоз, иаҳҳәап, избанзар заҟа аҭыԥантәи ӷәӷәо аҟара аилаӡҩара, ауашәыррақәа рацәаны аҭара мариахаӡом.
Избан аԥсуаа ирылзыршеи дара рдоуҳатә культура аԥыжәара аго аҟаҵара ҳәа азҵаара шьҭырхуазар. Зегьы раԥхьа игылоу — аԥсуаа рдоуҳатә баҟақәа рҿы еснагь ахыҵхырҭа акосмологиатә ҟазшьа амоуп. Жытә-натә аахысгьы дара рыԥсҭазаара, рдоуҳатә культура аҿиараҿы еснагь ихьаԥшуан Анцәа ишҟа. Дара рыԥсҭазаара зегьы жәиантәи иааиз, Анцәа иҟынтә иааиз акәны иахәаԥшуан, ҿырԥшыгас иаагозар Аԥсадгьыл. Аԥсуаа рыԥсадгьыл аиурагьы акосмологиатә ҟазшьа амоуп, ҳәа азгәалҭеит Габниаԥҳа.
"Уи анцәа ииҭеит абра унха, уқәӷьаца ҳәа. Аха уи инадкылангьы асасдкыларагьы акосмологиатә ҟазшьа амоуп. Избан акәзар аԥсуаа ирҳәоит асас Анцәа иоуп дысзаазышьҭыз, уи быжьнасыԥк имоуп – фба сара исзынижьуеит, акоуп иара ииго ҳәа. Иара асас иааирагьы хыхьнтәи, жәҩанынтәи иҳамҭаны иҟоу адоуҳатә шьаҭа аманы дахәаԥшуеит. Ажәлар рдоуҳатә культура зегьы еидызкыло, иԥшьоу акакәны иршьо Аԥсуара.
Аԥсуарагьы Анцәа ииҭаз, иара изишаз, даԥсуаны дҟазҵаз Анцәа иакәны дахәаԥшуеит аԥсуа. Анцәа изааишьҭыз аԥсуара иаҳәо аканонқәа реилагарагьы ҟалаӡом ҳәа. Уи дара рыԥсҭазаара ҳәаақәнаҵон, аха иагьацәшәон, иагьацәыԥхашьон, избанзар иԥшьан Анцәа иҟынтәи иааиз оуп ҳәа ирыԥхьаӡон", — лҳәеит Цира Габниаԥҳа.
Избан акәзар уа иҟоу аԥсуаа ирыԥхьаӡоит зегь раасҭа Анцәа игәаԥхо ауаҩра ауп ҳәа. Аԥсуара зегьы еидызкыло гәыԥ хаданы иҟоу ауҩра. Егьа мал ыҟазаргьы ауаҩра еиҳау амал ыҟаӡам ҳәа иԥхьаӡон азын аԥсуаа рҿы ианакәзаалакгьы акгьы ахырҟаӡомызт. Абарҭқәа рыҩныҵҟа иҟоуп ҳәа сгәы иаанагоит аидиологиа, аха ари аидиологиа зехьынџьара доуҳала еиҿартәу, хыҵхырҭасгьы измоу культура дууп ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит. Избанзар адоуҳауп уа зехьынџьара иҟоу, ҳә азгәалҭеит Аԥсуа ҭҵааратә институт афольклор аҟәша еиҳабы.
Аԥсуа жәлар рдоуҳатә культура абеиара иамоу еиднакылоит ҳдоуҳатә кодекс ду "Аԥсуара". Иара шәҟәыла иҩны ишьҭыхым, аха уаҟа ирацәоуп аԥсуаа зықәныҟәоз аԥҟарақәа, иныҟәыргоз ақьабзқәа, аҵасқәа. Есымшагьы иубон уи иамоу абеиара ахьынӡаҳараку. Аԥсҭазаараҿы рхы иадырхәон.
"Ҳара ҳаԥсуара акультураҿы иҟоуп ҳхеиқәырхаратә мҩақәа зегьы. Уи ҿыц иашьҭаланы аԥҵара аҭахӡам. Урҭ иргәылаланы, ирылаԥшааны, аԥсҭазаараҿы ирымаз ахархәареи, уи иацыз алеишәа ӷәӷәеи рызҳаргьежьыр ҳшәарҭара азҵаара ӡбахоит, ҳҳәынҭқаррагьы ашьаҭа ӷәӷәа азышьҭаҳҵоит", — лҳәеит Габниаԥҳа.
Кодекс ҳасабла ишьақәыргылан ирымаз, аԥсуаа рдоуҳатә беиара иабзоураны дара ирыман иааџьоушьаратә иҵаулаз, иаамысҭашәаз, аристократтә ҟазшьа змаз ахымҩаԥгашьа. Уи ахы акуан ауаҩраҿы. Аԥсуа ауаҩы дазусҭазаалакь иара иаҵкьыс дҳараикуамызт, иаҵкьыс дагьылаирҟәуамызт, диаҟаран диргылон.
Иара ихаҭагьы аӡәы диеӷьны, ма диеицәаны ихы дахәаԥшуамызт – ауаа зегьы драҟаран ихы ибон. Абарҭқәа зегьы злоу аԥсуа культура, ҳдоуҳатә культура ҳагәылаԥшыр ҳазхьаԥшыр ҳзыцәшәо акгьы ҳзынхаӡом, иҳалшоит ҳҳәынҭқарра аргылареи, ԥхьаҟа арҿиареи!


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Очамчыра араион Гәыԥ ақыҭа инхоз Кархалаа Хьизан Кәкә-иԥа, Аџьынџьтәылатә еибашьра ду ианалага, аԥсуаа аӡәырҩы реиԥш еибашьра дцеит. Аҭаацәараҿы зынӡа быжьҩык ахшара ыҟан, зегь иара дреиҳабын, 24 шықәса ракәын ихыҵуаз. Аибашьра анеилга, Хьизан Кархалаа аҩныҟа дзыхнымҳәит, ихабар иахьа уажәраанӡа иҭаацәа ирыздыруамызт. Ус шаҟа шықәса ныхиаала ицазеи?!
Иҭынхацәа, ҳәарада, иӡбахә џьара ираҳауазар ҳәа еснагь иазҿлымҳан, аха аӡәгьы еилкааны изҳәомызт. Аибашьра ду аветеран иашьа иԥҳа Ирина Кархалааԥҳа, лаб иашьа иҭоурых дазааҭгыло иазгәалҭеит.
"Раԥхьа Қарҭ дыргеит, Қарҭынтәи диаган дыргеит Очамчыра. Иара иҭаацәа рахь Гәыԥҟа ажәа ааицҳаит еибашьра дшыргаз ала. Уи нахыс иӡбахә раҳауан Кавказ дыҟоуп ҳәа. Гәыԥ инхоз Ԥлиа хаҵак Кавказтәи аибашьраҿы дшибахьаз ҳзеиҭеиҳәахьан. Иара аибашьраҿы ахәрагьы иоухьан. Уи нахыс Хьизан Кархалаа иӡбахә ҳәа уаҳа акгьы ыҟамызт, иҳаздыруамызт", - лҳәеит Ирина Кархалааԥҳа.
Хьизан Кархалаа иашьцәеи иаҳәшьцәеи ианрызҳа, рашьа иԥшаара иалагеит. Хьизан иашьеиҵбы Москваҟа ашәҟәқәа иҩуан ихабар изеилкаауазар ҳәа, аха џьаргьы акагьы ыҟаӡамызт.
"Ахьӡ архынҳәра" апроект анапхгаҩы Григори Скворцов, хабарада ибжьаӡыз рыԥшаара иазкуп имҩаԥиго аусура. Архивқәа рхархәарала иԥшаауеит Аԥсны иалҵны еибашьуаз, хабарда ибжьаӡыз рыхьӡқәа, рыԥсыжырҭақәа. Ари ажәабжь сара сҟынӡагьы иааӡеит, нас иҭел сыԥшаан сизасит, изеиҭасҳәеит саб иашьа дыбжьаӡны дшыҟоу, иԥшаараҟны ацхыраара изҳаҭозар", - ҳәа лгәы ԥшаауа дҳацәажәон Ирина Кархалааԥҳа.
Ус аамҭа ықәҳа ицон. Ира Кархалааԥҳа агәыӷра лыман, издыруада џьара џьашьахәк ҟаланы лаб иашьа изку жәабжь хәыҷык шԥалмаҳари ҳәа. Афырхацәа аиашазы ус баша рыхьӡ камшәозаап, иҟазаап ауаҩытәыҩса даниуа ицыршо алахьынҵагьы.
"Сшымгәыӷуаз ҽнак аҭел дысзасуеит Скворцов, баб иашьа ихабар ҳаԥшааит иааҳартыз архив аҿы ҳәа сеиҳәеит. Аиаша шәасҳәап, иаасзымбатәбарахеит, ԥхыӡу лабҿабазу сзеилмырго аҟынӡа инеит сҭагылазаашьа. Очамчыра араион иаҵанакуаз рсиа анеихыршоз дҳаԥхьан ҳцеит ҳауа-ҳҭахыра. Ҳнапы иаиркит иара ихьӡ зҳәоз, инацәкьыс ашьҭа зныз ашәҟәы. Иара убас, иџьыба иҭаз иаҳәшьа лыхьӡала асалам шәҟәы, дҭахоны дҟалозар ихаҭара злашьақәдыргылашаз, насгьы дахьҭахаз аҭыԥ, анышә дахьамадоу зегьы зныз аҩыра", - ҳәа азгәалҭоит аветеран иашьа иԥҳа.
Архив аҿы ирыԥшааз адокументқәа изларҳәо ала, Хьизан Кархалаа дҳәынҷаны дыргеит анемец фашистцәа. Иара дырхәит Ростов ицоз аибашьраҿы. Дыхәны дахькажьыз ауп анемеццәагьы дахьырҳәынҷаз.
"Дрыманы ицеит саб иашьа алазарет ахь, уа дышьҭарҵеит. Идырцало иалагеит дара дрыдгыланы аус рыциурц, аха ианиму ддыргәаҟуа иалагеит, анаҩс амла дарганы дыршьит. Иԥсҭазаара далҵит абҵарамза 28, 1942 шықәса рзы, анышә дамоуп Данецктәи Жәлар Рреспублика , Торез ақалақь аҿы", - ҳәа азгәалҭоит Ирина Кархалааԥҳа.
Аибашьра ду аветеран Хьизан Кархалаа анышә дахьамадоу аҭыԥ иааҭарц рҭахуп иҭынхацәа. Абриаҟара шықәса игәжәажәо изыԥшыз иуацәа рыԥсы еивыргеит изқәаҭыԥ ахьыҟоу анеилыркаа анаҩс. Хьаас ирымоуп, иара иан есыҽны имҩа даԥшуа дыштәаз, лԥа ихабар лзымдыркәа лыдунеи ахьылыԥсахыз.
"Саб иашьа ихабар ыҟамызт, аха иҟан ԥыҭрак анҵлак ашьҭахь иаауаз, аӡәы Америка дцәырҵуан, даҽаӡә Германиантәи даауан зҳәазеиԥш. Сабду сара дысгәалашәаӡом, санду хәыкласск рҿы стәан лыԥсҭазаара даналҵуаз. Амҩа аҿықә аҟны ҳанхон ҳара, џьара аӡәы диасны дцозар еснагь амҩаду ахь лылаԥш хан, илзымдыруаз аӡә дылбар, "Ара шәааи, шәыԥши, Хьизан иоума иаауа?", - лҳәон. Абас дшыгәжәажәоз санду, лԥа ибара лмбаӡакәа, ихабар лмаҳакәа лынарцәымҩа дықәлеит", - ҳәа азгәалҭеит Ирина Кархалааԥҳа.
Иара убас, Ирина Кархалааԥҳа лгәи-лылаӷырӡи еилаҵәо илҳәеит, лаб иашьа ихабар шраҳаз еиԥшҵәҟьа, рҭынхацәа Гәыԥ ақыҭан анышә иахьамадаз ишцаз, Хьизан иӡбахә шеилкаахаз ргәы инықәҳәаны аҩныҟа ишыхынҳәыз.
"Иашьеиԥацәа, иаҳәшьаԥацәа 25-ҩык рҟынӡа ҳаҟоуп. Хымԥада, ҳаб иашьа анышә дахьамадоу ҳцоит. Уажәааигәоуп иара изку адокументқәа ансырҭаз, хымзҟа роуп иҵуа. Ихабарҵәҟьа ҳаҳаижьҭеи иҵуа аамзҟа роуп", - лҳәеит Кархалааԥҳа.
Есышықәса ҳветеранцәа рхыԥхьаӡара есааира иагхоит. Аамҭеи ашықәси дара ртәы ҟарҵоит. Егьа ус акәзаргьы, иаанхеит урҭ ирчаԥаз рфырхаҵара, ргәалашәара лаша, еизҳауа абиԥарақәа рзы аԥхьаҟа иҿырԥшы бзианы иҟаларц зылшо.
"Агәабзиара рымазааит ҳветеранцәа, ашықәсқәа акыр цахьеит аха ақәра рацәа Анцәа ираҭәеишьааит иаанхаз. Иҭахаз рыԥсы мыӡааит, ҳаиқәдырхеит, афашистцәа ҳаргартә иҟарымҵеит, рыԥсаҭа бзиахааит. Зыӡбахә рмаҳацгьы рхабар иаарласны рҭынхацәа ираҳартә еиԥш иҟалааит, рыԥсқәа рыҩныҟа иааргартә еиԥш аҭагылазаашьа Анцәа ириҭааит", - ҳәа азгәалҭоит Ирина Кархалааԥҳа.
Ҳаиҳабацәа иаҳдырбаз агәаӷьра, аӷәӷәара, афырхаҵара, еиҵагылоз аҿар рзы иҿырԥшы бзианы иҟалеит Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра анцоз аамҭазы. Хаҭала иаҳҳәозар, Ирина Кархалааԥҳа лашьцәа рыхҩыкгьы Иура, Гена, Аркади, рыԥсадгьыл ахьчара иазгылеит.
"Гена дҭахеит Очамчыратәи ажәылараан жьҭаарамза 26, 1992 шықәсазы. Ақырҭқәа аԥсышьацәгьа ирҭеит, быжьхык илан, жәеизантә аҳәызба ҭыԥ дарган, еибгаз баҩык имамызт, дҟәаҟәан бааԥсыла. Аркади аибашьра зегьы ихигеит, авзвод иман "Капелла" ҳәа Мыркәыла ақыҭан. Аибашьра анаҩсангьы ашәа иҳәон, иҟалап Аԥсны измаҳац уаҩ дыҟамзар Аркади Кархалаа иашәақәа. Еимгеимцарак анроулак иҩызцәа днатәаны ргәы шьҭихуан. Аибашьра анаҩс, Гал аҳәаа аҳазалхраҿы аус иуан, иҩызцәеи иареи шаауаз Ҭагьелон ақыҭан амҩа рызкны апартизанцәа тәан, рмашьына ԥыржәеит, убас ԥсышьацәгьа иҭаны дҭадырхоит ақырҭқәа", - лгәи-лылаӷырӡи еилаҵәо дҳацәажәон аибашьцәа раҳәшьа.
Ирина Кархалааԥҳа аԥсҭазаара акыр дышкыднаҟьахьоугьы, лгәы рыладууп лашьцәа, лаб иашьа, урҭ рфырхаҵареи ргәымшәареи, раԥсуареи ирыбзоураны иахьа аҭынчра ҳамоуп, иҳамоуп аҵеира Аԥсны аԥеиԥш лаша уаҵәы ԥхьаҟа изгаша, урҭ ирыхәҭакуп Кархалаа рарԥарцәагьы.
Хымԥада, урҭ рааӡараҿы лхатә ҭыԥ ҷыда аанылкылоит зыблаҷыц еиԥш зашьцәа рыхшара ирыхӡыӡаауа, амҩа иаша иқәызҵо Ирина Кархалааԥҳа.


АҞӘА, ажьырныҳәа 31 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Аԥснытәи еизго акомандеи Москва амҵатәи ақалақь Химки акоманда "Олимпи" еицыхәмаруеит ҳәа Sputnik иазеиҭеиҳәеит Аԥснытәи акоманда азыҟаҵаҩ Беслан Аџьынџьал.
"Акоманда уажәы Адлер аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥнагоит. "Олимп" Аԥснытәи акоманда ацыхәмарра шаҭаху азы адырра ҳнаҭеит. Ҳара ҳақәшаҳаҭхеит. Уи ҳара ҳзы ишьахәуп ConIFA ачемпионат аламҭалазы", - иҳәеит Аџьынџьал.
Жәабранмзазы амилаҭтә команда аҽеизнагоит ачемпионат аҽазыҟаҵаразы ҳәа азгәеиҭоит Аԥснытәи акоманда азыҟаҵаҩ Беслан Аџьынџьал.
"Ҳара уажәы ҳтәыла ахьӡала иқәгылараны иҟоу акандидатцәа ралыԥшаара мҩаԥаагоит", - иҳәеит иара.
ConIFA аганахь ала Европа ачемпионат Краков ақалақь аҿы имҩаԥысыз аҵәҭаԥсара ашьҭахь Аԥсныи Ниццеи Чамериеи (Бырзентәыла аҩадатәи ахәҭа) ркомандақәа гәыԥк еицақәшәеит.
ConIFA аганахь ала Европа ачемпионат мҩаԥысраны иҟоуп Степанакерт, 2019 шықәса, рашәарамза 1 -16 рзы. Зынӡа ачемпионат иалахәхоит 12 команда.
Ихьыԥшым ашьапылампылтә ассоциациақәа Рконфедерациа ConIFA, шьаҭаркын рашәарамза 7 2013 шықәса рзы. Иара еиднакылоит FIFA аофициалтә еилазаара иалам ашьапылампылтә командақәа. Иара аилазаара иаҵанакуеит 40 команда.
2016 шықәса рзы Аԥсны имҩаԥысит ConIFA адунеи ачемпионат. Аԥшәмацәа атурнир аҿы аиааира ргеит, адунеи иачемпионцәахеит.


Владислав Арӡынба ихьӡ зху Ахьӡ-аԥша амузеи ахыбраҿы Аԥсны Аҳәынҭқарра аҩбатәи Ахада Сергеи Багапшь игәаларшәара аҳаҭыраз афотоцәыргақәҵа аартын иахьа, лаҵарамза 29 аҽны. Афотоцәыргақәҵа иалахәын Аԥсны анапхгара, Сергеи Багаԥшь иҭаацәа, иҩызцәа, ауаажәларратә усзуҩцәа.
АҞӘА, лаҵарамза 29 — Sputnik, Рада Ажьиԥҳа. Аԥсны аҳәынҭқарра аҩбатәи ахада Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара далҵыишьҭеи хә-шықәса аҵра азгәаҳҭоит абри ацәыргақәҵа аартрала. Иара игәалашәара ажәлар ргәаҵаҟны иҟоуп иахьагьы, лҳәеит ацәыргақәҵа аартуа амузеи аиҳабы Мзиа Беиаԥҳа.
"Владислав Арӡынба ихьӡ зху Ахьӡ-аԥша амузеи ахыбраҿы ицәыргақәҵоуп Сергеи Багаԥшь иполитикатә мҩеи иџьабааи ртәы зҳәо ифотосахьақәа. Аԥсны аҳәынҭқарра ахадара ихацдыркит ари ацәыргақәҵа аиҿкаара, ҳара уи ҳавагылеит, иҳаӡбеит абасала игәаларшәара азгәаҭара", — ҳәа лҳәеит Мзиа Беиаԥҳа.
Сергеи Уасил-иԥа Аԥсны аҭоурых иҿыцу адаҟьақәа аазартыз политикуп. Владислав Арӡынба дивагыланы иахьатәи аԥсуа ҭоурых рчаԥеит.
"Иара ихаан иалшахеит Аԥсны иакзааны иҟаларц: Кәыдрытәи аҩхаа ҭадырцәит, уи ашьҭахь Аԥсны ахьыԥшымра аиуит. Владислав Арӡынба Иреиҳаӡоу Асовет асессиаҿы ибжьы ширгаз еиԥш, Сергеи Багаԥшьгьи Кремль аԥсшәа абжьы иргеит. Сергеи Уасил-иԥа аус ицызуази иҭаацәеи рзы ишьахә усуп ари ацәыргақәҵа, уи инацҵаны ари ааӡагоуп аҿарацәа рзын", — ҳәа азгәеиҭеит акыр шықәса Сергеи Багаԥшь аус ицызуаз, иааигәаны дыздыруа ауаажәларратә усзуҩ Виачеслав Цыгәба.
Ацәыргақәҵа иаҭааз асасцәа афотосахьақәа иргәаланаршәоз рацәан. Иара иԥсҭазаара атәы зҳәоз афотосахьақәа рацәан. Иара ивагылаз иҩызцәа аполитикцәа, инаигӡоз аус, ижәлар дшырзыҟаз абарҭкәа зегьы аныԥшуеит ари ацәыргақәҵа.
"Аполитик дуӡӡа, зажәеи зуси еимадаз, ажәлар бзиа ирбоз, ҩынтә иалырхыз аҳәынҭқарра ахадас, сара хаҭала ҩынтә зыбжьы зысҭаз Аԥсны ахада лаша Сергеи Багаԥшь игәалашәара ҳацыуп есқьынагьы. Егьа зҵаара цәгьа ыҟазаргьы иубон еснагь иара аҳәоу еиқәыршәара дшашьҭаз, агәаанагарақәа акаҿы анагара абарҭқәа зегьы иара илшон, ари акыр зҵазкуа ҟазшьоуп аполитик изын. Лахьынҵас исыман абас иҟаз ауаҩы инапаҵаҟа аусура ахьсықәшәаз", — ҳәа лҳәеит Аԥсны апарламент ахада ихаҭыԥуаҩ Емма Гамсаниаԥҳа.
Аԥсны Аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ Шамиль Аӡынба ицәажәараҿ иазгәеиҭеит Сергеи Багаԥшь аус ицура шаҟа иманшәалаз, иара игәаларшәара ахааназ иӡӡом, аԥсуа жәлар ыҟанаҵ.
"Сергеи Уасил-иԥа иахьа дахьҳацым сгәы снархьоит, аха даҽакала сгәы дууп абас еиԥш иҟаз аполитик ду аус ицура сахьахаану. Убас ирлахьанҵоуп аԥсуа политикцәа дуқәа рыԥсҭазаара аԥсуа ишықәснҵыра ду нҵаны изыҟамлеит, дара рыԥсҭазаара зегьы рыжәлар рлахьынҵа аӡбара иазыркит. Сергеи Багаԥшь игәалашәара ахааназ иӡӡом, аԥсуа жәлар ыҟанаҵ", — ҳәа иҳәеит Аӡынба.
Аԥсны Аҳәынҭқарра аҩбатәи Ахада Сергеи Багапшь игәаларшәара аҳаҭыраз иаарту афотоцәыргақәҵа еиднакылоит 60 фото, урҭ рахьынтә 45 дравторуп афотоҭыхыҩ Владимир Попов. Ацәыргақәҵа аартызаауеит мызкы.


2019 ш лаҵарамза 3-4 рзы Ҭырқәтәыла имҩаҧысит Аҧсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк агәаларшәагатә монетақәеи абанкнотақәеи рцәыргақәҵа. Стамбул аҧсуа культуратә центри Адаҧазар Сақари ауниверситет Акультуреи аконгресси рцентри рыҟны ицәыргақәҵан 2008 шықәсазы Аҧсны Абанк иҭнажьыз амонетақәа зегьы реизга, иара убас раҧхьатәи аҧсуа банкнота.
Есымза иҭыҵуа напынҵалатәи аҧаратә еикәшара иазку аинформациатә биуллетень «Адунеи атәылақәа рбанкнотақәа: Аҧаратә еикәшара. Аекспертиза. Афальсификациақәа» (№1/2019) аҟны икьыҧхьуп Аҧсны Аҳәынҭқарра раҧхьатәи агәалашәаратә банкнота «Владислав Арӡынба» иазку астатиа. Астатиаҟны иарбоуп абанкнота ҷыдалатәи аҟазшьарбагақәа, иара убас ахҳәа рыҭаны иаагоуп ахьчагатә ҷыдарақәа.
Агәаларшәагатә монета «Нестор Лакоба» ахархәарахь аҭыжьра инамаданы Аҧсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк аӡбамҭа аднакылеит амонета аекземплиар Аҳәынҭқарратә усбарҭа «Н.А. Лакоба ихьӡ зху Аҭоурых-мемориалтә музеи» ҳамҭас аҭаразы.
Британиатәи анумизматикатә журнал «Coin News Magazine» иануп адунеитә еибашьра ахыркәшара шәышықәса ахыҵреи Кавказтәи адивизиа («Дикая») Ачерқьес полк иалахәыз Аҧсны аибашьцәа «Аҧсуаа ашәҩык» ирызкны иҭыжьу амонета атәы зҳәо астатиа.
Цәыббрамза 3-5 рзы Аҧсны Абанк аделегациаакционертә уаажәларра «Аҳәынҭдырга» 200 шықәса ахыҵра иазку аныҳәатә усмҩаҧгатәқәа ирылахәын.
Аусмҩаҧгатәқәа рҳәаа иҭагӡаны аделегациа Москватәи Амонетатә Шҭеи Москватәи Акьыҧхьратә фабрикеи ирҭааит. Ара амонетақәеи абанкнотақәеи иара убас Аҧсны Абанк агәаларшәагатә монетақәеи абанкнтоқәеи разырхиара апроцесс рбеит.
Лаҵарамза 29 инаркны рашәарамза 1-нӡа Аҧсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк Гонконг имҩаҧысуаз есышықәсатәи Жәларбжьаратәи анумизматикатә конвенциа иалахәын.
HKINF – Азиа имҩаҧысыз, адунеи зегьы аҟнытә аукционтә ҩнқәа, акредиттә еиҿкаарақәа, хазхаҭалатәи аколлекционерцәа еидызкыло нумизматикатә хҭыс дуӡӡоуп.
Актәи Амилаҭтә форум "Аҧсны астратегиа 2025"мҩаҧысит Аҟәа лаҵарамза 2 рзы. Аҧсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк Ахантәаҩы Бараҭелиа Б.В иқәгылараҟны АА абанктә система апроблемақәеи аҧхьаҟатәи алшарақәеи ртәы далацәажәеит. «Аҧсны Абанктә система ареспублика аекономикатә ҿиара арласра иацхраартә еиҧш алшарақәа дууп узҳәаӡом », - иҳәеит Бараҭелиа Б.В.


Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Фышықәса ирылагӡаны тхеквондо азы Краснодар атәылаҿацәи, Аладатәи Афедералтә округи рҟны имҩаԥысуаз аицлабрақәа ириааихьоу, Урыстәыла иачемпионхахьоу, абокс азы Аԥсныи, Шәачеи ирчемпионхахьоу, Краснодар атәылаҿацәи, Аладатәи Афедералтә округи рҟны имҩаԥысуаз франциатәи абокс (сават) азы аицлабрақәа ириаахьоу, таитәи абокс азы Шәачеи, Краснодар атәылаҿацәи ирчемпиону 12-13 шықәса зхыҵуа аишьцәа Алмаси, Алиаси Ажьиаа рҭоурых Саида Жьиԥҳа ланҵамҭаҿ.
Фышықәса раԥхьа, аишьцәа Ажьиаа аҵара ахьырҵо Бзыԥҭатәи абжьаратә школ №1 аҟны, тхеквондо азы асекциа анаартха, раб иӡбеит, иԥацәа рымаха-рышьаха ӷәӷәахарц, ахаҵа иҟазшьа ишыхәыҷу ирылаҽырц, иџьбароу аибашьыгатә ҟазара иазикырц.
Уи нахыс аишьцәа Алмаси, Алиаси рыԥсҭазаара аспорт иадҳәалахеит. Тхеквондо адагьы ирықәманшәалахоит абокс. Иахьазы рҩыџьегьы актәии, аҩбатәии, ахԥатәии аҭыԥқәа рзы ирымоуп 80 медали, ахраҿақәеи.
Аишьцәа ирҳәеит раԥхьатәи реицлабраан актәи аҭыԥ анырга нахыс, еиҳагьы аиааирахь агәазыҳәара шроуз.
"Тхеквондо азы раԥхьатәи аицлабра ҳалахәын Шәача. Усҟан фынтә сеисны аиааира згеит, Алиас хәҩык аиндаҭлаҩцәа аҵарханы дчемпионхеит", - еиҭеиҳәоит аиашьа аиҳабы Алмас.
Аспортсменцәа қәыԥшцәа тхеквондои, абокси рзы иазыҟаиҵон изныкымкәа Аԥсныи, Урыстәылеи ирчемпионхахьоу Андреи Дашьиан. Иахьа иара иалихыз ахырхарҭа, франциатәи абокс, мамзаргьы сават ҳәа изышьҭоу аибашьыгатә ҟазараҿгьы Алмаси, Алиаси қәҿиарала рхы аадырԥшуеит.
"Аҷкәынцәа иахьраҳауа исырҽхәар сҭахым, аха шәара ишәасҳәоит - узықәгәыӷша, ԥхьаҟа Аԥсны аиааира дуқәа азаазго ракәны ишыҟоу", - инаҵишьит азыҟаҵаҩ, Аԥсны сават азы Афедерациа ахада Андреи Дашьиан.
Алмаси, Алиаси мчыбжьык хынтә аҽазыҟаҵарақәа рахь иаауеит, аха уеизгьы аишьцәа рхы аус адырулоит аҩны. Есышьыжь иҩуеит, аҽеиҵыхратә ҽаршьцыларақәеи, абҩарҵәыреи ҟарҵоит.
Аишьцәа маха-шьахала даара иӷәӷәоуп, аха рымч аринг аҟны мацара ауп иахьԥыршәо.
"Раԥхьа аспорт ахь ҳаннеи, ирацәаҩын иҳаисуаз аҷкәынцәа иҳамчу рбарц, аха иаҵахо ианалага, иаҟәыҵит. Уажәы ҳҟазара аринг аҿы ада џьаргьы иааҳарԥшӡом. Ҳара ҳара ҳаисӡом", - ҳәа ҳаилиркааит аиашьа аиҵбы Алиас.
Хымԥада еицлабуа зегьы реиԥш, аҷкәынцәа аҩбатәии, ахԥатәии аҭыԥқәа ианрыԥсахо ргәы рыхьуеит, аха разыҟаҵаҩ ирылеиҵо агәаӷь џьбара иабзоураны, рылҵшәақәа еиӷьыртәуеит.
Аспортсменцәа хәыҷқәа, ашкол аҿгьы аҵара бзианы ирҵоит. Алмас аԥсуа литература дазҿлымҳауп, Алиас иакәзар - алгебра. Аишьцәа ԥхьаҟатәи рыԥсҭазаара аспорт иадырҳәало, мамзаргьы даҽа занааҭк алырхуа атәы макьана ирыздырӡом, аха школ иалгаанӡа аспорт шаанырмыжьуа рҳәеит.
Ҳара агәра ганы ҳаҟоуп, Алмаси, Алиаси рыԥсҭазаара ду аҟны рнапы зларкуазаалакгьы, ԥсыцқьарыла рус ишазнеило. Ишыхәыҷу натә алеишәа иашьцылахьоу, аҭакԥхықәра закәу здыруа аишьцәа, хымԥада ауаа бзиақәа ракәхоит.