Асҭанда Арӡынԥҳа. Sputnik.
Аҟәа, Аҳәынҭқарратә культуратә ҵараиурҭаҟны ахәыҷқәа аԥсуа кәашарақәеи амилаҭтә инструментқәа рҟны ахәмарреи шыддырҵо зегьы ирдыруеит, аха иара уаҟа абалеттә студиа шыҟоу зегьы ирыздырам. Аԥсуа хәаԥшҩы абалет аганахьала имоу адыррақәа маҷуп. Ареспубликаҟны иҟам абалеттә труппақәа, "Аԥҟақәа рыӡиа" иахәаԥшырц агәаҳәара змоугьы алшара имам. Ахареограф иана Цәеиԥҳа, Аҟәатәи аҳәынҭқарратә ҵараиурҭеи Краснодартәи акультура ауниверситети роушьҭымҭа, аашықәса ҵуеит аԥсуа ӡӷабцәа абалет агәыбылра дыркуа, аҟазара рылалааӡоижьҭеи.
"Аҟәа абалеттә школ аартра сара сзы гәыӷра ссирын", — лҳәоит Иана Станислав-иԥҳа.
Лареи сареи аиҿцәажәаха аамҭа ҳауеит аҽазыҟаҵарақәа ирылагаанӡа, аӡӷабцәа рыҽдырхионаҵы, апианиноарҳәаҩы лнотақәа еиқәлыршәонаҵы. Иана адәахьтәи лыԥшрагьы абалет икәашо аԥҳәызба дыҟазаарц шахәҭоу еиԥш ауп ишыҟоу. Аха уи адәахьтәи лныԥшылароуп, ҩныҵҟала даара иӷәӷәоу, зҟазшьа аӡрыжәра иахысхьоу лакәны дыҟоуп. Лҵаҩцәагьы лыдҵақәа ирхымԥо инарыгӡалароуп.
"Бнапы шьҭых! Бхы бҩах! Иахьа ажурналистка даҳҭоуп, ишысҭаху сызшәықәымчуам", — лҳәоит Иана лнапаҵаҟа иҟоу рыгхақәа гәаҭо. Урҭ иреиҳабу 11 шықәса лхыҵуеит.
"Адисциплина ақәҿиара иабжоуп. Иаҳҳәап иахьа, ҩыџьа аӡӷабцәа аурок иагхеит. Ари зынӡа иҟало усым. Ахәыҷқәа ирхароузеи, аха аҭаацәа ирдыруазароуп уус иагумыжьыр шакәу", — лҳәоит лара.
Аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥысуеит Аҳәынҭқарратә ҵараиурҭа ауадақәа руак аҟны, иҭшәоу, имаҷу азал аҟны. Абалеттә студиаҟны ахәыҷқәа рацәаҩым. Уажәазы араҟа аҵара иаҿуп 20-ҩык рҟынӡа аӡӷабцәа. Иҟалап астудиахь адкылара уахысырц ауадаҩрақәагьы урхысыр ахьакәу акәзаргьы."Ҳара зегьы ҳрызхьаԥшуеит – ахәыҷы имаха-ишьаха аҿиашьа, амузыка идкылашьа. Ахәыҷқәа ракәым рҭаацәагьы ирыцу ирыгу ҳаназхьаԥшуа ыҟоуп. Абалерина дышқәыԥшу ажьы лкуа далагар иҟалҵо зегьы башахоит. Дрыцҳахоит", — лҳәоит ахореограф.
Астудиа аклассқәа рхыԥхьаӡалара қәрала акәымкәа заҟа аамҭа аҵара иаҿу ала имҩаԥыргоит. Аиҳабацәа рҟынтәи ԥшьышықәса рҟынӡа ари аҵара знапы алаку ыҟоуп. Гагрантәи иаауагьы дыҟоуп.
"Ҳәарада иуадаҩуп Гагрантәи аара, аха абалет ахь илымоу абзиабара иаԥнагоит", — лҳәоит арҵаҩы.
Иана Цәеиԥҳа лгәаанагарала абалет фышықәса инаркны нап аркра еиӷьуп. Ахәыҷы идуҵогьы еиликаауазароуп.
Астудиаҟны иҟоу зегьы неиԥынкыланы иӡӷабцәоуп. Урҭ мчыбжьык ахь хынтә аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргоит. Ҽазыҟаҵара цыԥхьаӡа сааҭк рҟынӡа ицоит. Иахьа дара аимаа татақәа (абалеткақәа) рышьан аԥхьа, нас — апуантақәа. Дара зегьы ирҵахьеит ршьацәа ду иқәгыланы, адгьыл рҽаҟәырыҭхома уҳәо агылара.
Абалерина хәыҷқәеи ахареографи еицынарыгӡоит аллонже, амбуате, ан деор. Акәашара умчқәа зегьы аҭахуп, иулымшашагьы улуршароуп. Уи маӡас иаҵоугьы абзиабареи аҭахреи, агәазыҳәареи роуп.
Абалеттә студиаҟны хәышықәса аҵара ашьҭахь иара ааӡаҩцәа ироуеит адиплом. Ԥхьаҟатәи рԥеиԥш усҟак еилкаам ареспубликаҟны абалеттә ансамбльқәа ахьыҟам азы. Реиҳа иҟазоу урыстәылатәи абалеттә школқәа рахь рхы дырхоит.
Иана даара длықәгәыӷуеит Кристина Чкотуаԥҳа. Аӡӷаб абалет лыԥхыӡ иалоуп, бзиа илбоит. Лҭаацәагьы лыдгылоит. Лара москватәи абалеттә школақәа руак дҭаларц лҽазылшәахьеит аха баллқәак роуп илзымхаз. Сынтәа Санкт-Петербург ацара лгәы иҭоуп.
Иана Цәеиԥҳа агәыӷра лымоуп аԥсуа балеринацәа адунеи иреиӷьу атеатрқәа рҟны икәашартә еиԥш алшареи аҭагылазаашьеи роуп ҳәа.
АҞӘА, рашәара 5 – Sputnik. Аԥсны Алхратә комиссиа хадаҟны ашәҟәы иҭарҩит Оҭҳаратәи алхратә ҭыԥ хада №14 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь Габлиа Робесҭан Иван-иԥа кандидатс иқәыргыларазы аԥшьгаратә гәыԥ.
Уаанӡа Аԥсны Алхратә комиссиа хадаҟны ашәҟәы иҭарҩит Кындыӷтәи алхратә ҭыԥ хада №31 аҟнытә Жәлар Реизара адепутатрахь Аидар Кәыҵниа, Гарри Кокаиа, Џьансыхә Адлеиба кандидатс рықәыргыларазы аԥшьгаратә гәыԥқәа.
Робесҭан Габлиа лаҵарамза 2018 шықәсазы Атранспорт азы Аԥсны Аҳәынҭусбарҭа дахагылеит, абҵарамза 2019 шықәсазы усҟантәи Аԥсны ахада Рауль Ҳаџьымба Робесҭан Габлиа Афымцамчи, атранспорти, аимадарақәеи рзы Аԥсны Аҳәынҭқарратә усбарҭа аиҳабыс дҟаиҵеит.
Мшаԥымза 2020 шықәсазы Афымцамчи, атранспорти, аимадарақәеи рзы Аԥсны Аҳәынҭқарратә усбарҭа еиҭеиҿкаана Аимадарақәеи, амассатә коммуникациақәеи, ацифратә ҿиареи рзы Аҳәынҭқарратә еилакы ҳәа. Афымцачи атранспорти русхк азы аусбарҭа анапынҵақәа зегьы Аекономика аминистрра аҭакԥхықәрахь ииаргеит. Аимадарақәеи, амассатә коммуникациақәеи, ацифратә ҿиареи рзы Аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩыс лаҵарамза 2020 шықәсазы даҭан Беслан Ҳалуашь.
Аԥсны Жәлар Реизара адепутатс дҟалар илшоит алхратә зин змоу, 25 шықәса зхыҵхьоу атәылауаҩ. Адепутатхара илшом зус аӡбара иаҿу, аҩыжәра, ма арҩашьыгақәа зыҽрыдызцало, зыпсихика уашәшәыроу ауаҩы.
АКХ аҿы ашәҟәы дҭаргаларц азы аԥшьгаратә гәыԥ ркандидат изы 200-250-ҩык алхыҩцәа рнапқәа еизыргароуп. Аполитикатә партиақәа аԥхьа АКХ аҿы рыҽҭарыҩуеит, нас аизара ду мҩаԥганы адепутатрахь иқәдыргыло икандидатура рыдыркылоит.
Аԥсны Алхратә комиссиа хада ԥхынгәы 12 аҽны иҭацәыз адепутаттә ҭыԥқәа рахь алхрақәа рымҩаԥгара ҿҳәарас ишьақәнаргылеит.
Азакәанԥҵаратә мчраҿы амандатқәа ԥшьба ҭацәуп - уаанӡа депутатцәас иҟаз атәыла ахада Аслан Бжьаниа, аԥыза-министр Александр Анқәаб, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Дмитри Дбар, Гагра араион ахада инапынҵақәа назыгӡо Иури Хагәышь рҭыԥқәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 5 - Sputnik. Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа, Ашәарҭадаратә маҵзура, Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра русзуҩцәа Ацҳаражәҳәарҭа иахьаҵанакуа аԥшаарақәа ирҿуп ҳәа аанацҳауеит Sputnik.
Ацҳаражәҳәарҭа аҵакыраҟынтә иқәыргоит игылоу амашьынақәа, ауаа ахыргоит.
Иофициалым аинформациала абомба аҵоуп ҳәа иҟоу адырраҭара мцуп.
Аидгылара амҩа Ацҳаражәҳәарҭа иахьаԥну аныҟәара аанкылоуп.


Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Дарбанызаалак, даныхәыҷу инаркны дзызхәыцуа, иаԥхьаҟа иалихуа азанааҭ ауп. Џьоукы, ашкол иалгаанӡа рдунеихәаԥшышьа аҽаԥсахуеит, даҽа џьоукы бзиа ирбо азанааҭ рыԥсҭазаара адырҳәалоит.
Аха иҟалалоит убас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа, узанааҭ машәыршақә ианалухуагьы. Ус ауп, иахьа Гагра араион аҵара аҟәша иахагылоу, 15 шықәса иааиԥмырҟьаӡакәа аурыс бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс аус зухьоу Мадина Алик-иԥҳа Ажьиԥҳагьы лзанааҭ дшазнеиз.
"Сара саб, диуристын, аус иуан Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрраҟны, иара убас Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә Университет аҿы, астудентцәа алекциақәа дырзаԥхьон. Саныхәыҷыз аахьижьҭеи, иӡбаны исыман, саргьы саб ишьҭа санылоит, сиуристхоит ҳәа", — илгәалалыршәоит Мадина Ажьиԥҳа.
Ауниверситет аҭалара аамҭа анааи, ақьаадқәа аиуристтә факультет аҟәшахьы алагалара иагхаз Мадина, убраҟа илабжьаргеит афилологиатә факультет ахь диасырц.
"Шықәсык сцәымӡырц азы, сақәшаҳаҭхеит, зынӡа схы-сгәы иҭамыз афакультет аҭалара, адырҩашықәсазы, аиуристтә ҟәшахьы сқьаадқәа ииазгоит ҳәа иӡбаны", — лҳәеит Мадина.
Афилологиатә факультет, аурыс бызшәеи алитературеи азанааҭ, Мадина илықәманшәалахеит. Шықәсык иалагӡаны алекторцәеи лҩызцәеи дрышьцылеит. Аиуристтә факультет ахь аиасрагьы уажәшьҭа мап ацәылкит.
"Ҳара ҳҭаацәараҟны, арҵаҩы изанааҭ змаз саб иаҳәшьа Роза Шьарадын-иԥҳа лакәын. Лара 50 шықәса аиҵбыратәи аклассқәа аҵара длырҵон. Саныхәыҷызгьы изныкымкәа, ари азанааҭ ахь схьалырԥшхьан, исабжьалгахьан, аԥҳәыс лзы иара аасҭа иманшәалоу ыҟам ҳәа. Сиуристхароуп ҳәа ихәыцуаз, ахаангьы сгәы иҭашәомызт, саб иаҳәшьа лҳәатәы аҟны сааиуеит ҳәа", — еиҭалҳәоит Мадина.
Аԥҳәызба дышқәыԥшӡаз аҭаацәара далалеит. Лыхшара ирызҳаны, ахәыҷбаҳчахь ианылшьҭ ауп, ларгьы арҵаҩрахьы раԥхьатәи ашьаҿақәа анеихылга.
"Схәыҷқәа ирызҳаанӡа, сыԥшәма иаб иҩны Лӡаа ҳаҟан. Убраҟа пату еиқәҵаны ҳаиҿцаалон, сгәыла ԥҳәыс Маиа Ҳарабуаԥҳаи сареи. Лара дырҵаҩын. Убри аҟнытә, аусура сҭыҵуазар, ашкол савымсырц сабжьалгон. Лассы-лассгьы уи сазхәыцуа салагеит. Ахәыҷқәа ианрызҳа, Гаграҟа нхара ҳаиасит. Убасҟан, "снапы кны" ҳәа сҳәарц сылшоит, исзааигәоу сҭынха, акыр шықәса аԥсуа школ аҿы аус зухьаз Венера Ҳагԥҳа арзаҳал сырыҩҩны, убраҟа аусура салалыргеит", — раԥхьатәи лырҵаҩратә шьаҿақәа лгәалалыршәоит Мадина Алик-иԥҳа.
Арҵаҩ қәыԥш гәаартыла длыдылкылеит Гагратәи абжьаратә школ №1 адиректорс иҟаз Татиана Мықәԥҳа.
"Уи ашықәсан, ашкол ахь аусура инеиз арҵаҩцәа қәыԥшцәа маҷҩымызт. Татиана Гьаргь-иԥҳа ҳазегьы аус ҳадылулон. Хымԥада аԥышәа змамыз аҿар иҳагыз рацәан. Лара убас ҟазшьас илыман, данҳалабжьоз, аӡәгьы лыбжьы илырҳауамызт, аӡәаӡәала амҩа иаша ҳақәылҵон", — иазгәалҭоит арҵаҩы.
Ҳараз Чамагәуа ихьӡ зху, Гагратәи абжьаратә школ №1 аҟны, аурыс бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс Мадина Ажьиԥҳа аус луит 15 шықәса.
"Сара аиҳабыратәи аклассқәа рырҵаҩы соуп, аха раԥхьаӡакәны, аурыс бызшәа амаҭәар амҩаԥгара салагеит аҩбатәи акласс аҟны. Ус ахәбатәи аҟынӡа ҳаннеи, акласстә напхгаҩыс сроуит, иара убри инаваргыланы, аурокқәа рымҩаԥгара салагеит аиҳабыратәи аклассқәа рҟны", — лҳәоит Мадина.
Мадина Алик-иԥҳа 15 шықәса ирылагӡаны иоулыжьхьеит хә-абиԥарак. Аха зегь акоуп, иахьа уажәраанӡа лгәаҵа иҭоу, раԥхьанатә злакҭа дҭаԥшыз аҩбатәи инаркны ажәеизатәинӡа аҵара злырҵаз ахәыҷқәа роуп.
"Даргьы саргьы ҳаизыҟазаашьақәа акалашәа иҟан. Арҭ ахәыҷқәа ҵаралеи, хымҩаԥгашьалеи зегьы иаарылукаауан. Сара сгәадурақәа роуп ахьтәы медалла ашкол иалгаз Ариханда Занҭариаԥҳаи, арыӡны медалла зҵара хзырқәшаз Мрамза Барцыцԥҳаи. Ҳара иахьа уажәраанӡагьы ҳаибабоит. Иҟоуп аҭаацәарақәа ирылалахьоу. Рчарақәа раангьы сара ааԥхьара сырҭоит. Абас еиԥш иҟоу ахәыҷқәа, раԥхьатәи сырҵаҩратә мҩаҟны иахьысԥылаз, иразҟы дуны исԥхьаӡоит. Дара роуп, арҵаҩы изанааҭ бзиа исзырбаз, агәыбылра сзыркыз", — ҳәа ҳаиллыркааит арҵаҩы.
Мадина Ажьиԥҳа ихадараны илԥхьаӡоит, ахәыҷы уизааигәахар уҭахызар, аныси, ҩызаси уизыҟалароуп ҳәа.
"Ашкол аҟны аус ахьынӡазуаз, изныкымкәа, ахәыҷқәеи ҳареи ахәмаррақәеи аныҟәарақәеи еиҿаҳкаахьан. Ашкол анҭыҵтәи аусеиҿкаарақәа аҵаҩцәа урзааигәанатәуеит, еиҳагьы угәра рго иалагоит", — лҳәоит Мадина Алик-иԥҳа.
Мадина Ажьиԥҳа ашкол аҟны аусура даналага, лаб иаҳәшьа Роза "аԥҳәыс лзы, арҵаҩы изанааҭ аасҭа иманшәало ыҟам" ҳәа илҳәахьаз ажәақәа аалгәалашәеит.
"Аҭаацәара иалоу аԥҳәыс лзы, ан лзы, арҵаҩы изанааҭ аасҭа иманшәало, иуыхәы шыҟам агәра згеит, схаҭа ахшара рааӡара саналага. Уҩнаҭеи ашколи рҟны ахәыҷқәа рааӡара аасҭа еиҳау аус арбану", — ҳәа азгәалҭоит Мадина Алик-иԥҳа.
Арҵаҩы лажәақәа рыла, иара убас ихадароуп аколлектив аҩнуҵҟатәи аизыҟазаашьақәагьы. Аԥсуа школ аҿы, аиҳаби аиҵби ҳаҭыр рықәуп. Аԥышәма змоу арҵаҩцәа, еснагь иазыхиоуп аҿар ацхыраара рзаарԥшра.
"Сара исыбаргузеи ҳәа схы иазысҳәоит, Алла Паҷикәа-иԥҳа Хышба леиԥш иҟаз арҵаҩы, аколлектив аҟны дахьсықәшәаз. Раԥхьатәи сметодикатә планқәа реиқәыршәашьеи аус арыдулашьеи сзырҵаз лара лоуп. Алла Паҷикәа-иԥҳа илымаздаз аԥышәа дуӡӡа иалҵшәахеит, ԥхьаҟа ахәшьара ҳаракы заҭахоз, имҩаԥызгоз иаарту асааҭқәеи, аурокқәеи" — ҳәа инаҵылшьит Мадина Ажьиԥҳа.
Мадина Алик-иԥҳа, ҩышықәса ҵуеит Гагра араион аҵара аҟәшахьы аусура диасижьҭеи. Раԥхьанатә аҵара аҟәша аиҳабы ихаҭыԥуаҩс дыҟан, шықәсыбжак аахижьҭеи, аҟәша аиҳабыс дшьақәырӷәӷәоуп.
Мадина Ажьиԥҳа аҭагылазаашьа лхы иархәаны, арҵаҩцәа қәыԥшцәа аалыԥхьоит ашколқәа рахь.
"Ҳара ҳзанааҭ аҟны, еиҳау насыԥ ыҟам, аҵара зҳарҵаз ауаҩы, ҳ-Аԥсадгьыл иаԥсоу ҵеины даназгыло. Убри аҟнытә, арҵаҩрахьы раԥхьатәи зшьаҿақәа еихызго, ижәдырроуп, абиԥара рааӡараҿы аҭакԥхықәра ду зшәыду. Иахьа, ҳақалақьтә школқәа акадрқәа рыла аиԥҟьара рымам, аха ақыҭа школқәа арҵаҩцәа ҿарацәа рыла ихарҭәаатәуп. Убри инамаданы, ақыҭа иалҵыз, арҵаҩы изанааҭ змоу аҿар шәаасыԥхьоит, шәышколқәа рахь", — лҳәеит Гагра араион аҵара аҟәша аиҳабы.
Мышқәак рышьҭахь, иааиуеит Ашықәс ҿыц. Мадина Алик-иԥҳа аҭагылазаашьа лхы иархәаны, аҵара-ааӡаратә процесс знапы алаку зегьы ҽаанбзиала ҳәа раҳәо ирзеиӷьалшьеит агәабзиареи, ақәҿиара дуқәеи.
Лара санлыхьӡаз аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан лҭеиҭԥш, аха "леиԥш зеиԥшыз дыҟамызт, убас сахьала дчаԥан" рҳәон аҽарҳаиԥш ақыҭа агәы далсны данныҟәоз лыԥшӡара збахьаз зегьы. Сара сашьҭан абас ззырҳәоз лыԥшӡара агәаҭара, аха Лахьыцәгьа ҳәа ззырҳәо иалагахьаз аԥшӡара ацәаара лнубааларатәы дыҟамызт. Мыцхәы дҭынчын, хрыжь-хрыжь дцәажәон, шамахагьы ауаа рахь дцәырҵуамызт, ҭеиҭԥшлагьы деҩцамызшәа дыҟан.
Аԥшӡара иамазкуаз аԥҳәыс лыԥсҭазаара аӷьырак зыхшыҩ аҭыԥ иҭҟьаз ахьырхәышәтәуаз ахәышәтәырҭаҿы илхылгон. Лахьыцәгьа "дырҩегьых деиҭашәан дыргеит" ҳәа аарылаҩҩуан ааигәа-сигәа инхоз ауаа, нас ԥыҭрак ашьҭахь "дааргеит аҩныҟа" рҳәон.
Зыԥшӡара иақәӡыз ԥҳәызбахеит Лахьыцәгьа, даҽакала иаҳҳәозар, зыԥшӡара ззымыхьчаз лакәхеит. Дыҵәрышкәаӡа, дшеишеиуа данааҩагыла, ԥсабарала Анцәа илиҭаз аԥшӡареи, иара убас лыкәашареи лышәаҳәареи уҳәа рыла, зегьы деицгәарҭеит. Ашьҭазааҩцәа рацәаҩны изауз аҭыԥҳа ԥшӡа аҽацә лас еиԥш дҽырба-ҽырбо аԥсҭазаара данын, лаԥхьаҟа аразҟыцәгьара шылзыԥшыз лзымдыруа.
Ҽнак зны, даҽа қыҭак аҟынтәи лабраа рахь ауаҩы дааит, абригь-абригь иԥа рыӡӷаб дшигәаԥхо, лнапы дшаҳәо реиҳәаразы. Иаргьы анцәахша диеиԥшын рҳәеит ҭеиҭԥшла, аха лабраа ирымаз ауаҩ нагара арԥыс иҭаацәа рҿы еиҳа ихьысҳазаарын, убри аҟынтә, ахамаԥагьара иарҵысуаз амакратә ажәақәа рыцҳаит арахьынтә "иара дара дышрықәнагам" азы.
Ус еиԥш ажәа лнызҵоз рацәаҩын, аха лара ашеишеи илнаало адунеи данымызшәа, дшаԥшаԥуа лыԥшӡара лхамаԥагьара еиҳагьы иарӷәӷәо, зылаԥш лхьысуаз зегь ыршанхо адунеи данын. Ани ажәа лнызҵаз Анцәахшагьы изынарыцҳаз ажәақәа гәаӷны игәы иҭан рҳәеит.
Аамҭа цон, ари ашеишеи аҳҭнықалақь ашҟа иаауаз амҩаду ахь ирлас-ырлас дцәырҵлон. Усҟан уажәеиԥш амашьынақәа рацәамызт, убри аҟынтә, ашеишеи иманшәаланы Аҟәаҟа даазгашаз дазыԥшуан амҩеихда зегь ырлашо. Ажәа лнызҵаз, мап зцәылкыз Анцәахша амашьына имазаарын, убри аҟынтә ибзиабареи игәаӷи еилаӡҩаны лымариа аниоуа ҳәа ари амҩеихада деиҩаӡон рҳәеит...
Сара санылхааныз лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан, аха лҭоурых сгәы ҭнашьаауан, аиашазы, дагьрыцҳасшьон. Адәахьы шамаха уаҩы дибомызт аҟынтә, ҿыҵгак ҟаҵаны рыҩны снеирц сыӡбеит ҽнак зны. Дара рганахь инхоз сыуацәа рҟынтә сшаауаз, рашҭа саназааигәаха, сныҟәашәа иаагсырхеит, аха схала уахь амҩахыҵра сзыгәаӷьуамызт. Санынаԥш, дгәасҭеит лара аԥсҭазаара иардагәаз леиԥш гагаҵас ашҭа дахьықәгылаз. Санылба, лхала ҿылҭит "арахь бааи" ҳәа. Сгәы неиҭаԥеит, хықәкыс исымаз уахь анеира шакәызгьы. Схәыҷымзи, сшәон, избанзар зыхшыҩ аҭыԥ иқәҟьаз рхәышәтәырҭа уажәы-уажә иҭалоз лакәын лара. Сшәон, аха Лахьыцәгьа лылаԥш аҭаԥшрагьы сҭахын, исҭахын зыԥшӡара ззымыхьчаз аԥҳәызба иааигәаны лбара.
Лани лареи ракәын аҩны иҟаз. Рҩыџьагьы мыцхәы ицәажәомызт. Ахаамыхаақәа ирымаз сыдыргалеит, аҩны ҳшыҟоу-ҳшанугьы иазҵаауан.
Сара Лахьыцәгьа сылҿаԥшуан, аха дызқәыӡыз лыԥшӡара ацәаарагьы збомызт. Изакәызеи, мшәан, "леиԥш зеиԥшу дыҟамызт" ҳәа ззырҳәо абас ллакҭа ҭааны, аӡәгьы дузилымкаауа дзыҟоузеи ҳәа схәыцуан. Усҟан иабаздыруаз аԥшӡара ахьчара шыуадаҩыз, аразҟыдара улакҭа ҭыгга уҟанаҵар шалшоз, уҭеиҭԥш шеиҭанакуаз…
Лара дшашаӡа ақыҭеи аҳҭнықалақьи еимаздоз амҩаду ахь данцәырҵуаз, илеиҩаӡоз амашьынарныҟәцаҩ игәҭакы наигӡахьазаарын...
Ҽнак зны иаарылаҩҩит, зыԥшӡара адунеи ианымӡалоз аҭыԥҳа, аҭаацәара ҳәа дымцаӡакәа лыбаҩ лтәымкәа дшыҟаз шааԥшыз. Зхамаԥагьара адунеи ианымӡалоз лабраа акыр еиҵанарӷәӷәеит рҳәеит ари ажәабжь бӷаԥҵәага. Еиҳарак ирызхымгоз "уара ҳара уҳаҭәам" ҳәа ажәа ззырыцҳахьаз рыԥҳа лымгәарҭа иҭаз дахьиабыз акәын. Усҟан, уажәеиԥш, аԥҳәыс илгәыдҵаны дыршьуамызт, ахацәа ааилатәан, ирыӡбеит, рыхьымӡӷ ахыхра аҳаҭыразы, "дигарц, мамзар ахызаҵә ихы ишҭашәо" изырыцҳарц. Ус иагьыҟарҵеит. Дыргеит Лахьыцәгьа зҭацара еилаҳауаз, аха ас ианыҟала еиҵанарӷәӷәаз абхәараа.
Аӡәгьы издыруамызт, лара амчымхара дақәшәоу, мамзаргьы илаҭәалымшьоз арԥыс маҷ-маҷ инапаҿы дааигоу, аха иҟалаз ҟалеит, Лахьыцәгьа хаҵа дцеит ахьӡыртәит. Илыхьыз лԥагьара аарԥсасиин, Лахьыцәгьа ҭацара уа дахьнанагаз лҽамариашашәа дыҟан. Лыхшараиура аамҭа анааи, аҳәса еизаны, ишаԥыз еиԥш, ацхыраара лырҭарц илыдтәалан. Лыхшараиура мариамызт, акыр дгәаҟит рҳәеит. Ашамҭазшәа асаби икьаасбжьы геит, ахаҵарԥыс диит.
Ахшараиура иаркараз Лахьыцәгьа, лыԥсы анлоу, дылҭаҳәахаа ацәа дынҭанагалеит... Шьыбжьагәазы данааԥш, лысаби длымбеит. Дҩагылан ауадақәа еимдо лҿанаалха, анхәа аҿаалырхеит "аринахыс ибыхшо ҳара даҳтәхоит, ари адәныҟантәи иаабгаз ааӡара ҳәа дызҭахыз драҳҭеит" ҳәа. Лахьыцәгьа дарҭаслымит иларҳәаз ажәабжь ҿаасҭа. Ахьымӡхыхразы ахшара ицәыӡра ачҳара згәы иҭамыз злалакәыз ала, уаҳа ажәак мҳәаӡакәа, иаанлыжьит рҳәеит лабхәараа рашҭа.
Лхәыҷ иаб иҟаиҵо изымдыруа дгыланы дахәаԥшуан зыԥшӡара инапаҿы иааигаз ашеишеи лхы лыкәажьны инхара шаанлыжьуаз. Уи аҩнаҭаҿы анхәа илҳәоз акәын иалнадоз, иара Анцәахша дымчыдан.
Лыҩныҟа дгьежьит зыԥшӡара ззымыхьчаз, зыхшара длыҵԥааны дызцәыргаз аԥҳәыс қәыԥш. Лгәыԥҳәыхш лгәыдымӡало лаб иҩны дааҩнахеит азныказы. Ашьҭахь, лыхшара иааӡаразы илыцгылаз агәыԥҳәыхш иҿаҳәаны иааныркылеит рҳәеит.
Лшьара данықәла ашьҭахь, Лахьыцәгьа лысаби иԥшаара лҽазылкит, аха хра злаз акгьы лзеилымкааит уи аамҭазы. Лабхәараагьы акырынтә ауаа лнырҵеит рҳәеит аҩныҟа дгьежьырц, аха заҳаҭыр ларҟәыз аԥҳәыс ԥшӡа уи аҩыза агәаӷьра лхы илзаҭәамшьеит. Убри нахыс, ачымазара дыхҭанакуа далагеит Лахьыцәгьа, убри нахыс еиҳарак лымҩа ахәышәтәырҭахь ихан зыхшара дзыцәдырӡыз аԥҳәыс қәыԥш. Лахьыцәгьа рҳәон уи лразҟы ианалацәажәоз.
Акыр шықәса рышьҭахь зегь акоуп иан диԥшааит ихбыџхахьаз лԥа. Лара лҽахьылхәышәтәуаз азааигәара инхоз џьоукы драаӡозаарын. Зны-зынла амҩаду ианыршәланы ақыҭа далсны иан разҟыцәгьа дибаразы даауан иара, нас деиҭацон, згәыбылра идыз, сан, саб ҳәа иишьоз дзааӡаз рахь. Ирҳәоит иара данцалакгьы, Лахьыцәгьа лчымазара еиҳагьы аҽарӷәӷәон ҳәа.
Аҭыԥҳа аҵәца дадыркылоит ҳҳәамҭақәа рҿы. Апоет Рауль Лашәриа "Аҵх ҵәца" захьӡу иажәеинраалаҿы иҩуеит:
"Ирҳәалоит: аӡӷаби аҵәцеи,
Иҟоуп избогьы еиԥшны.
Зыбла ҭылашоу аҵх ҵәца
Иагәылсуеит аӡиас ццакны…"
Аҵәца знык иԥҽыр иузеидкылом, аԥҳәызба лаҳаҭыргьы ԥыххааса ицар ашьақәыргылара ауам, убри ауп ари зырҳәогьы.
Лахьыцәгьа лдунеи лыԥсахит аибашьра ашьҭахь. Лҭоубыҭ аҿы иқәгылан, лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаанӡа иҭыхыз афотоқәа. Урҭ сылаԥш анрықәшәа, еилыскааит уи лыԥшӡара аӡбахә абырсҟак изалацәажәоз. Аиашазы, апортрет аҟынтә исыхәаԥшуан зеиҿартәышьа уаршанхоз аԥҳәызба қәыԥш лхаҿсахьа, сара издыруаз лҭеиҭԥш иузадкыломызт, хәыки шьхаки рыбжьан. Ахьышәҭҳәа иааснырит сара сзышьҭаз уи лыԥшӡара амаӡа. Ииашаҵәҟьан, уи аҩыза аԥшӡара ахьчарагьы уадаҩзар акәхарын сгәахәуан зоуреи зыҭбареи, зхаҿы аформақәеи иреиӷьу асахьаҭыхыҩцәа рзы амодельра азызушаз Лахьыцәгьа данқәыԥшызтәи лсахьа сахьахәаԥшуаз…
Избан изысыҩуеи Лахьыцәгьа илызку аҭоурых? Акы, сара еснагь саргәамҵуан зыԥшӡара аилкаара сашьҭаз аԥҳәыс лахьыцәгьа лҭоурых. Залымдараны сахәаԥшуан уи илхылгаз ахьаа. Иҩбахаз, иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы ас азалымдара иақәшәо, разҟыла еиқәымшәо иргәыдҵаны ианыршьуа сақәшаҳаҭым. Аԥҳәыс лаҳаҭыр ахьчара зуалу ахацәа роуп, уи лыԥшӡара акьысра згәаӷьыз ахаҵагьы аҭак аҟаҵара иара иуалуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Аԥшӡара аразҟыдара анацу рацәоуп. Аԥшӡара ахьчара аҭахуп. Хымԥада, лара аԥҳәызбагьы абри дазхәыцлароуп еснагь, "Аӡӷаби аҵәцеи" рымҳәои…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.


АҞӘА, цәыббра 26 - Sputnik. Украина ахада Владимир Зеленски иҳәеит Трамп "нормандиатәи аформат" иалахәхаразы ааԥхьара шиимҭаз, аха ааԥхьара шыҟаиҵаз Дональд Трамп Донбасстәи аимак аҭышәныртәалараҿ ацхыраара ҟаиҵарц. Абри атәы аанацҳауеит РИА Новости.
Иара игәаанаграла, "иполитикатә ԥсҭазаараҿы абри аформат ала раԥхьатәи аиԥылараҿы ишыҟоу иныжьтәны иԥхьаӡоит".
"Аформат аус нанамыгӡар, егьырҭгьы адҳаԥхьалап", - иҳәеит иара.
Зеленски иара убасгьы дазааҭгылеит ЕАР Ассамблеиа хада амҩаԥысраан Сергеи Лаврови иареи реиԥылара атәы.
Москвеи Киеви реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит Донбасс аҭагылазаашьа иахҟьаны. Украинатәи амчрақәа изныкымкәа Урыстәыла иақәыӡбахьан атәыла аҩнуҵҟатә усқәа ахы рыланагалоит ҳәа. 2015 шықәса рзы Украина Иреиҳаӡоу арада Урыстәыла "атәыла-агрессор" ҳәа ахнаҳәааит. Москва акәзар, абарҭ ахарадҵарақәа зегьы мап рыцәнакуеит.
АҞӘА, рашәара 2 - Sputnik. Адиагноз "акоронавирус" ззықәыргылаз хҩык рыԥсҭазаара иалҵит Краснодартәи ахәышәтәырҭақәа рҿы ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы аоперативтә штаб.
Атәылаҿацә аҿы пандемиа иаалагазар акоронавирус змоу рхыԥхьаӡара 3987-ҩык ыҟоуп. Урҭ рҟынтәи 2842 пациент ргәы бзиахахьеит. Краснодар аҵыхәтәантәи уахыки-ҽнаки рыла 79 коронавирус хҭыс азгәаҭоуп, хҩык рыԥсҭазаара иалҵит.
Иахьазы Урыстәыла 423 741 акоронавирус хҭыс азгәаҭоуп 85 регион рҿы. Иԥсхьеит 5 037-ҩык, ргәабзиара шьақәгылеит 186 985-ҩык.
Краснодартәи атәылаҿацә аҿы акарантин аҿҳәара инахоуп рашәара 6 рҟынӡа. Атәылаҿацә алалара макьаназы иԥкуп атранзит транспорт азы ада.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
АҞӘА, рашәара 2 - Sputnik. Адгьыл азы ишәарҭоу астероид 163348 (2002 NN4) асабша Адгьыл иазааигәахоит ҳәа аҳәоит НАСА асаитқәа руак аҿы.
Зегь раасҭа иара адгьыл иазааигәахараны иҟоуп асааҭ 06:00 рзы.
Убри аан иара апланета иаахап ҳәа азгәарҭом, избанзар Амза аорбита аасҭа 13-нтә ихарахоит.
Астероид гәаҭан 2002 шықәса рзы. Иара Амра зныктәи акәшара 300 дгьылтә уахи-ҽни иҟоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аушьҭымҭацәа ракәзар, рашәара 2 инаркны аԥышәарақәа рҽырзыҟаҵара иазыхынҳәит. Дара рзы акарантинаамҭа шымҩаԥысыз, аҵаратә процесс ашьақәҟьара шырнырыз уҳәа Sputnik Аԥсны аматериал аҿы.
Sputnik
Акоронавирус инадҳәаланы иҟаз аԥкрақәа аҵаратә процесс анырра анамҭар залшомызт, аҵаҩцәеи арҵаҩцәеи аформат ҿыц ахь ииасыр акәхеит. Иҟан онлаин-урокқәа зхы иазырхәоз, иҟан уи ззалмыршоз.
Убри аан арҵаҩцәа иазгәарҭоит рҵаҩцәа шгәыгәҭажьмыз, ҭелла ишазыҟарҵоз.
Аҵарамшқәа раԥхьатәи амш азы Sputnik аҭыхратә гәыԥ аҟәатәи ашкол №1 аҿы дырԥылеит ашкол аусзуҩ. Лара лаԥхьа астол аҿы иқәгылан арзҩыдырытә маҭәашьар. Ажурналистцәа иралҳәеит аҩнуҵҟа аҩналаразы рнапқәа ари амаҭәашьар ала идырзҩыдар шакәу. Аӡәгьы уи мап ацәимкит.
Ашкол адиректор Нонна Делԥҳа илҳәеит сынтәа 37-ҩык аушьҭымҭацәа шыҟоу.
"Аԥсны ашколқәа зегь реиԥш ҳаргьы акарантин аҿы ҳаҟан. Аха абри аамҭазы аҵаҩцәеи ҳареи аимадара ҳаман. Уахь зегь аҵанакуамызт, избанзар техникала еиқәшәам ыҟоуп. Урҭи ҳареи ҭелла ҳаимадан", - лҳәоит лара.
Ашкол анапхгаҩы илҳәеит ашәарҭадаратә ԥҟарақәа зегьы ишрықәныҟәо. Аушьҭымҭацәа ԥшь-гәыԥкны еихшоуп ахәыҷқәеи арҵаҩцәеи рыбжьара иахәҭоу ахарара рыбжьазарц азы.
Аушьҭымҭа Иарна Гьемуаԥҳа иазгәалҭеит акарантин аан арҵаратә процесс ԥырхага шамоуз, избанзар аҩны еснагь аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥылгон.
"Маҭәарқәак онлаин сҽазыҟасҵон, уи адагьы аҵареи аҽазыҟаҵареи еидызбалон. Иахьатәи аурокқәа зегьы маншәаланы имҩаԥысит. Апрограмма ҳаҵахаӡом. Ԥхьаҟатәи сзанааҭ алысххьеит. ААУ аҟны "асервиси атуризм" афакультет аҭалара гәҭакыс исымоуп", - лҳәеит лара.
Иарна лажәақәа рыла, аушьҭымҭацәа аныҳәа ахьыҟамло гәалас ирымоуп.
"Аҵыхәтәантәи ахәылԥаз зегь ҳазыԥшын, ҳапланқәа дуун, аха авирус зегь шьақәнаҟьеит", - ҳәа лҳәеит лара.
Арҵаҩцәеи ашколхәыҷқәеи рзы ашәарҭадаратә уснагӡатәқәа еиҿкаауп Аҟәатәи абжьаратә школ №2 аҿгьы. Уа дҷаԥшьоит амедиаҳәшьа. Уаныҩнало ушоура лшәоит, унапқәа арзҩыдага рхьылшьуеит.
Апандемиа иахҟьаны ари ашкол аушьҭымҭацәа руаӡәк иалихыз азанааҭ иԥсахит. Михаил Ҭарба гәҭакыс иман москватәи аҵараиурҭаҿы "Аӡыргареи ауаажәларра рымадареи" афакультет аҭалара. Уа аҭаларазы аролик ҭыхтәын, аха авирустә ԥкырақәа ирхырҟьаны изынамыгӡеит.
Егьи аушьҭымҭа, Екатерина Мирошниченко илҳәеит ашкол шыгәхьаалгоз, арахь ахынҳәра дшеигәырӷьо.
"Акарантин иҳамнахит еицаҳхаагараны иҟаз аамҭа. Аушьҭратә ԥышәарақәа, аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы, ахәылԥаз – абарҭ акгьы ҟалом. Аҵара аганахьала сара ԥырхага смоуит. Схала сҽазыҟасҵон", - лҳәеит Екатерина.
Ашкол адиректор Ирина Повирскер еиҭалҳәеит акарантинаамҭаз онлаин-ҵара шымҩаԥыргоз.
"Ҳара 55-ҩык ҳаушьҭымҭацәа 11 класс иалгоит, 111-ҩык 9 класск иалгоит, аха урҭ аԥышәарақәа рҭиуам. Аԥшьбатәи аԥшьбарак аан ҳазхьымӡаз ҽаанахьы ииаагоит", - лҳәеит адиректор.
Аушьҭымҭацәа ҩымчыбжь рыҩнуҵҟа аурыс бызшәеи алгебреи рзы аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит ҳәа еиҭалҳәеит Ирина Повирскер. Лара илҳәеит ашәарҭадара аԥҟарақәа ишрықәныҟәо.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Зажəеи зуси еимадаз Заур Џьота-иҧа АрӡынбаСырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аҳəынҭқарратəи ауаажəларратəи усзуҩ Заур Џьота-иҧа Арӡынба иҧсҭазаара аҵыхəтəантəи амшқəа рҟынӡа иҧсадгьыли иуаажəлари рымаҵ аура иазикит. Владимиртəи аполитехникатə институт далгеит анџьныр изанааҭ ала. Аус иуан "Аԥснытəи амшынбаӷəаза" директор хадас. Акыр иџьабаа рацəоуп аҧсуа жәлар рмилаҭтə-хақəиҭратə қəҧараҿы. Аҧсны Аџьынџьтəылатə еибашьра аҧхьатəи амшқəа инадыркны Заур Арӡынба бџьаршьҭыхла иҧсадгьыл ихьчон, абаталион акомандаҟаҵаҩ ихаҭыҧуаҩыс дыҟан, анаҩс Гəымысҭатəи афронт аршьаҟауаа рыштаб напхгара аиҭон. Аибашьра анеилгагьы Аҧснытəи арбџьарымчқəа аршьаҟауаа рыҟəша ашьақəыргылара аусхк инапы алакын. Аҧсадгьыл ахьчаразы иааирҧшыз афырхаҵаразы ианашьоуп аҳəынтқарратə ҳамҭа "Леон иорден".
Зажəа ажəаз, зус иазҟазаз, зыхшыҩ ҵарыз, зхатə принципқəа змаз, аҧсуа ҵасла еибаркыз Заур Џьота-иҧа Арӡынба дзыхьӡашаз иҵегьы ирацəан, иҳəаақəиҵашаз аусқəа акрыҟан, аха ус еиҧш илахьынҵа ицныҟəеит, иаамҭаӡамкəа иҧсҭазаара далҵит. Игəалашəара лаша рыцуп иара хаҭала дыздыруаз, иара убас иӡбахə заҳахьаз, ибзырӡы здыруаз зегьы. Аҧсуа ҳəынҭқарратə драматə театр актиор Кьасоу Ҳагба гəыблыла дигəалаиршəоит иҩыза бзиа.
"Заур иҧсы сакəыхшоуп. Иахьа иҧсы ҭазҭгьы 70 шықәса ихыҵуан. Ари ашықəс Заур изы ауаҩхатəра ҳəа анизуҳəашаз ашықəс акəын, аха дахьымӡеит. Иҧсҭазаараҿы дзыхьӡаз акрыҟоуп, насыҧ змаз уаҩын. Даныхəыҷыз инаркны зегьы дрылукаауа дыҟан. Дызхылҵыз иҭаацəа адгьыл иқəаарыхны зџьабааала зхы ныҟəызгоз ракəын. Џьота иашьцəагьы иаргьы гəараҭак аҿы еицынхон, аҧсуа нхацəа цқьақəа ракəын. Зџьабаала зысасгьы дныҟəызгоз, зҭаацəагьы ныҟəызгоз, заҧсуарагьы, зыуаҩрагьы, абзиагьы, ацəгьагьы еилагӡаны иахьныҟəыргоз ҭаацəаран, амлакра ахьыҟамыз гəараҭан",- ҳəа ҳаиҿцəажəара хациркит Кьасоу Ҳагба.
Зыжəлар рҿы ҳаҭыр ду зқəыз, инапы ианыз аусқəа шьахəла иназыгӡоз, зхыҧша ҕəҕəаз Заур Џьота-иҧа Арӡынба, ихы ҳарамккəа, ибжьы ҭымгакəа ижəлар дрыцхраауан, аибашьра ахəра зыннаҵаз аҭаацəарақəа ҷыдала дырзыҟан, аҧсҭазаара ганрацəала дазнеиуан, аҵыс ашьапы ахьыҧҵəоз идыруан. Аҭаацəара ҧшӡа аҧызҵаз, ахшара бзиа еиҵазааӡаз хаҵан.
"Иҧшəмаҧҳəыс милаҭла дурысуп, аҧсуаа хəыҷык инышьҭаҳҵарц иаҳҭаху аҟазшьақəа шьҭыхны изку, аҧхашьа-ҧхаҵара злоу, зыбжьы ҭыганы имцəажəо ҧҳəызбоуп. Заур иҧҳацəа аҭаацəара иалалахьеит, амаҭацəа, амаҳəцəа хазынақəа имоуп, иҧазаҵə иакəзар акыр дҿырҧшыгоуп. Аҧсуара - ари ауаҩроуп. Заур иаҟара аҭагылазаашьа аҧсҭазаараҿы иаҧызҵада, аха дхамаҧагьаны дыҟамызт",- ҳəа азгəеиҭоит Кьасоу Ҳагба.
Заур Џьота-иҧа Арӡынба аҧсуа жəлар ркультура, рҭоурых, рҟазара акыр дазҿлымҳан, аҧсуа шəҟəқəа, агазеҭқəа, ажурналқəа рыҧхьара бзиа ибон. Акультура аусхк аизырҳара акəзар дацəхьаҵуамызт, акыр адгылара аиҭон.
"Ашəҟəқəа ҭижьратəы сиҳəон, атеатр аҟны аспектакльқəа аныҟаҳҵоз ацхыраара ҳаиҭон. Ашəҟəы ҭыҵаанӡа изназгарц саиҳəон. Аредакторцəеи акорректорцəеи шаҧхьахьазгьы агхақəа иҧшаауан, аҧсуа литература даара дазҿлымҳан, ҳашəҟəыҩҩцəа рҩымҭақəа ибзианы идыруан, аҧсуа жəлар рашəақəа бзиа ибон, иҽцəырымгаӡакəа акеҩҳəа иҳəон. Аҧсуа ашəа, аҧсуа доуҳа иахылҵыз ауп, аҧсуа доуҳа еиқəзырхо аҧсуа бызшəоуп",- иҳəеит Ҳагба.
Аҧсны Аџьынџьтəылатə еибашьра фырхаҵарыла дахысит Заур Арӡынба, уи ашьҭахьгьы ҳажəлар амацəаз ианҭакыз еиҿикааз шьарда ыҟоуп, иҟаиҵаз џьара уанаҧхьоугьы "абриаҟара злаҟаиҵазеи?" - ҳəа иџьаушьаратəы иҟоуп.
"Уахгьы-ҽынгьы ихы аус адиулон, убриаҟара иҧсадгьыли иуаажəлари бзиа ибон, еилых-еилаҵа имамызт. Аполитикатə еибарххарақəа рҿы иҟаз аганқəа зегьы иара бзиа дырбон, ҳаҭыр-пату иқəырҵон, избанзар ихымҩаҧгашьа убас иҟан, аҧсуа хаҵа леишəа иман, иҟаиҵоз зегьы агьама рыман. Аҧсуареи, аламыси , аҭакҧхықəреи, агəыбылреи иара илан. Иҽцəырымгаӡакəа, идмырдырӡакəа, аибашьра ашьҭахь, аветеранцəа, урҭ рҭаацəа ацхыраара зҭахыз шаҟаҩы дырхаҵгылазеи! Ацхыраара зҭахыз ауаҩы ахааназы длаирҟəуамызт, рацəажəашьа дақəшəон, пату рықəиҵон",- ҳәа игəалашəарақəа ҳацеиҩишеит Кьасоу Ҳагба.
Заур Арӡынба идыруан аҧсуаа ҳмалқəа зегьы иреиҳау ауаҩ шиакəыз, ҳадгьыл шакəыз, ҳаҧсҭа, ҳӡы, ҳамшын уҳəа шракəыз. Аполитикатə ҧсҭазаараҿоума, ауаажəларра рҿоума, иҭаацəа рҿоума, зегьынџьара аҧхьа иргылоз аҧсуара акəын.
"Иусқəа зегьы алҵшəа рыман. Хаҭала шаҟа сара дсыгузеи, шаҟа ҳаҧсҭазаара дагузеи Заур еиҧш иҟоу аҧсуа хацәа. Аҧсны Аҳəынҭқарра ахадарахьы икандидатура ықəгылан шықəсык зны, убригьы шаҟа хатəрала , хаҵарыла имҩаҧигазеи, ҳəынҵəеиқəҭəарак ҟамҵакəа. Уаҩык иаҳасаб ала, ҧсыуак иаҳасаб ала, абри адгьыл аҿы егьа ауадаҩрақəа ҟаларгьы, егьа рыцҳара ҟаларгьы, ҳара ҳаиқəзырхо, ҳаҧхьаҟа ҳныҟəызго аидгылароуп, апатуеиқəҵароуп, уи иара илан, иагьныҟəигон",- ҳəа азгəеиҭоит Кьасоу Ҳагба.
Аҧсҭазаараҿы зхатəы шьҭа ааныжьра зылшаз, иуаҩы аамысҭашəаз, зегьы ирнаалоз, зегьы знаалоз иакəын Заур Џьота-иҧа Арӡынба. Иара инапы иҵихыз, ихшыҩ здиҵаз, еихаиҳаз аусқəа шаҳаҭра рҭахӡам, рҿахəы рхала ирҳəоит.
"Иарбан усзаалак, иарбан хырхарҭазаалак иара ихатə знеишьа иман. Акиноқəа аныҟасҵалак исырбон, данахəҧшлак маҷк еиҳа иахьыркьаҿтəыз саиҳəон, абжьгарақəа сиҭон, игəаанагара сеилиркаауан, убас аҟазара иамаз акəама-ҵамарақəа бзианы еиликаауан. Ииашаҵəҟьаны, ашықəсқəа анҵы, абыржəы санахəаҧшуа, ииҳəаз шаҟа ииашааз сгəахəуеит, имыцхəны иҟаз иара иаразнак ала идыруан, ҧаимбарҵас дыҟан",- иҳəеит Кьасоу Ҳагба.
Заур Арӡынба хаҭала дыздыруаз зегьы еицҿакны ирҳəо акоуп: "Дзыҧсоу аҳəара цəгьоуп". Ииашаҵəҟьаны, уи ус шакəу дырҵабыргуеит иара иҭынхаз аусқəа, ииҳəахьаз ажəа.
"70 шықәса қəра маҷуп. Сара издыруеит, 70 зхыҵуаз быргк Дəрыҧшь ақыҭан аҧҳəыс дааиган ҧшьҩык аҧҳацəа иоуит. Заур имҩаҧигоз алеишəа, имҩаҧигоз аҷыдарақəа, ақьабз, иара ихази иҭаацəеи рзы иныҟəигози ижəлари рзы иныҟəигози еиҩшаӡамызт, иакын. Убас ҳаныҟала ауп ҳара аҧхьаҟагьы ҳанеиқəхо. Инапы злакыз зегьы агьама аман, аҧсуа фҩы ахын, ҳара ҳаиқəзырхо аҧсуа доуҳа агьама еснагь иаман",- ҳəа азгəеиҭоит Кьасоу Ҳагба.
Дəрыҧшь ақыҭа иалиааз, зыжəлар рыбзиабара иаҧсахаз, зыҧсадгьыл иаҵеи лашан иазгылаз Заур Џьота-иҧа Арӡынба игəалашəара лаша наунагӡа ҳажəлар ргəаҿы иаанхоит.
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Аԥсны, аԥсуа дгьыл, аԥсуа жәлар ахааназгьы ибеиан. Ибеиан ҳәарада ԥсабарала, гала, шьхала… Аха зегь раасҭа ибеиан уаала, доуҳала, ҟәыӷарыла. Жәытә-натә аахыс ара аҳаҭыр дуун ауаҩра, аԥсуа икодекс хада - аламыс. Азқьышықәсақәа, ашәышықәсақәа ирылыхәхәа иаауа ажәабжьқәа, ашәақәа, алегендақәа реиҳарак зыхҳәааугьы абри ауп. Аха аҩыра ахьҳамамыз азгьы заҟа ирацәаҩузеишь аҭоурых аӡыблара зыхьӡқәа ҳцәагаз. Егьаҩ ҿырԥшыганы ҳадгьыл иқәын…
Аԥсны аҭоурых ҿыц аҿы зыжәлар рхьаа зхьаау, ирыдгылоу, ирывагылоу рыхьыӡқәа ԥхьаҟатәи аҭоурыхқәа, абиԥарақәа ирзынхоит. Уи насыԥуп зқьышықәса рышьҭахь аԥсуадгьыл иқәынхо аԥсуа изы. Иаашьҭыхны дрыԥхьалап аҩырақәа, дрыхәаԥшлап аҭыхымҭақәа – иеиҵеиааӡалап ихшара иахьатәи ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа рҿырԥшала. Ирызҳалап аԥсуаа аԥсуадгьыл аҿы. Еизҳазыӷьалап. Уи ус шакәхо агәра згарц сҭахуп… Мап, агәра згоит! Анцәа ду иџьшьаны ус акәхоит!
Сергеи Багаԥшь... Уи ижәла, ишьҭра аханатә аахыс ахьӡ-аԥша змаз ауаа рылиаауан. Унеишь-уааишь ҳәа рарҳәон адунеи амаа зкыз. Иахьынхацәаз ԥырхагак рнамҭацызт, избанзар акы - анхаҩы Аԥсны еснагь аҳаҭыр ду даԥсан, ҩбагьы – ахшыҩи адырреи ирыҵадырӡуан акыр ихыҭхәыцыз асоциалтә еиҟарамрақәа.
Ибзианы исгәалашәоит ХХ ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа. Ахааназ аӡәы зхы дықәызмыртәацыз аԥсуаа аамҭа-аамҭала усҟантәи аамҭа ирзаанагоз ауадаҩрақәа ирҿагылон, рҟәаҟәа иқәтәарц зҭахызгьы нхьыдыҩруан.
Ибзианы исгәалашәоит 1989-тәи ашықәс. Мҽышан. Аԥсны ахы-аҵыхәа иалаҩит аԥсуааи ақырҭқәеи еиҿагылт ҳәа. Ари аҭагылазаашьахь мышкызны ишкылнагоз зегьы ирдыруан, ирбон, аха еивысырҭак шԥаҟамлари ҳәа игәыӷуан.
Аԥсныҟа амҩа иқәлеит 30 нызқьҩык рҟынӡа зхыԥхьаӡара наӡоз ақырҭцәа, аратәи ақырҭцәа ирыдгыларц, еснагь ргәы иҵхоз нарыгӡарц. Еихышәшәа-еиԥышәшәа Аалӡга аӡиас ахықәаҿ еизеит ашәарыцага шәақьқәа ирыҵагылаз аԥсуаа.
Абри аҭагылазаашьаҿы араион аиҳабы иаҳасаб ала, апатриот иаша ишиаҭәаз еиԥш, Сергеи Уасил-иԥа хьаҳәхьачарак ҟамҵакәа ижәлар рыхьчара дгылеит. Усҟантәи аамҭазы уи аҩыза ихымҩаԥгашьа иара изы даара ишәарҭахар алшон. Аха усеиԥш акгьы дазымхәыцӡакәа ақырҭуа шовинизм аҿагылараҿы напхгара ҟаиҵеит. Ари аҭагылазаашьа ахаҵара аарԥшра аҭахын. Уи иара илиршеит. Сергеи Уасил-иԥа иусурҭаҭыԥ, ипартиатә лахәылара рцәыӡра адагьы иԥсҭазаара ахаҭагьы ицәыӡыр алшон… Аха уи иазхәыцтәны имшьеит усҟан азы. Ҳәарада, 1989 шықәсазтәи ахҭысқәа рышьҭахь Сергеи Багаԥшь иусура дамхын.
Ари иԥсҭазаараҟны дзықәшәақәаз рахьтә хҭыс заҵәык ауп, аха инеидкыланы дзакәыз аанарԥшуеит.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иара дыззырхаз аус аҿы иԥышәа ахархәара аҭаны ашьаарҵәыра илагылаз ижәлар дрыцхраауан. Иҳәатәуп зны-зынла абџьар акра аасҭагьы ла иамбоз аусқәа ирылшоз анеиҳахоз. Иҳәатәуп урҭ аусқәагьы афырхаҵараҵәҟьа шырҭаххалоз.
Сергеи Багаԥшь иԥсҭазаара зегьы иԥсадгьыл амаҵ азура иазкын. Атәыла аԥыза-министрс даныҟаз аума, ахадас даныҟаз аума – иара изы зегьы ирыцкыз Аԥсны аизҳазыӷьара акәын.
Дыҟамзар ҟалап аԥсыуак, иажәа ҟәанда змаҳацыз. "Мои золотые" – абар иара зегь раасҭа бзиа ибаны ииҳәоз. Ари баша цәажәарамызт.
Дыздыруаз, дызгәалашәо зегьы ражәа аҟәандара алыжжуеит иӡбахә анырҳәо. Ари еиҳау иҟоузеи аԥсҭазаараҿы! Ажәлар шамахамзар ус баша рыбзиабара узаахәаӡом, иуоуӡом.
Ихьаауп, даара ихьаауп ҳаԥсуадгьыл иреиӷьӡақәоу ахьацәыӡуа. Заҟа иаҳҭахузеи урҭ иахьа?! Заҟа ҳгәы ҟанаҵарыз Сергеи Багаԥшь иччаԥшь. Заҟа гха ҳрыхдырԥарыз иажәа ҟәышқәа. Заҟантәгьы игәымшәара, ихаҵара ҳаззымиааиқәаз ҳариааиртә еиԥш рылдыршарыз. Заҟантә… Заҟантә…
Изыбымбылыз Џьгьардатәи адгьыл.
Ирҳәоит ауаҩытәыҩса дыззыҳәо зегь адунеитә ҵакыра иазцаны адгьыл ахь ихынҳәуеит ҳәа. Ҳиҳәап нас Анцәа ду ҳтәыла ахааназ иагымхаларц Сергеи Багаԥшь иеиԥш зеиԥшу аԥацәа…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аԥснытәи ашколқәа роушьҭымҭацәа рзы аҵаратә процесс хацыркын рашәара 2 рзы, уи мҩаԥыслоит ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. 1-10 аклассқәа рҵаҩцәа рҵараамҭа хыркәшахеит лаҵара 13 рзы акоронавирус иадҳәалоу аҭагылазаашьа иахҟьаны.
"Амза ҩба инаркны ажәеизатәи аклассқәа рҵаҩцәа иацырҵеит рҵара, аха уи иаанагом апрограмма зегьы ҩымчыбжьа ирҭагӡаны иалгоит ҳәа. Еиҳарак ари зызку ахәыҷқәа аԥышәарақәа разыҟаҵара ауп. Ашколқәа зегьы адезинфекциа рызун. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны ашколқәа рҿаԥхьа еиҿкаауп амедпункт, ашоура шәаны ашколқәа рахь инарышьҭуеит, аклассқәа рҟны аӡәаӡәала итәоуп.
Сынтәа ашкол иалго араион аҟны 128-ҩык ыҟоуп, ақалақь аҟны 45-ҩык аушьҭымҭацәа ҳамоуп", - лҳәеит Арышԥҳа.
Лара иазгәалҭеит араионтә аолимпиада иалахәыз аушьҭымҭацәа рыбжьара алҵшәа бзиақәа змаз шыҟоу, урҭ иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа ирҭалартә еиԥш алшара ҟалап ҳәа агәыӷра шлымоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ахь ихынҳәит: аԥснытәи аушьҭымҭацәа аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит


Аполитикеи, аекономикеи, акультуреи, асоциалтә ԥсҭазаареи ирызку иактуалтәу атемақәа ҳрылацәажәауеит, аимак-аиҿак зхылҿиауа азҵаарақәа шьҭаҳхуеит. "Коӷониаԥҳа лымҩаду"илыцануп ҳаԥсҭазаараҿы иҟалало ахҭысқәа рзы еиуеиԥшым агәаанагарақәа змоу ауаа. Апроблемақәа иаартны ирылацәажәауеит.
Аԥсны аҳҭнықалақь агәаны абҵара 22, 2019 шықәсазы иҟалаз ацәгьоура иахҟьаны хҩык ауааԥсыра рыԥсҭазаара иалҵит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы ақьафурҭа аусзуҩ дыҟан.
Абри азы аусԥҟа инапы аҵаиҩит Аԥсны Аҳәынҭқарра ахада Аслан Бжьаниа ахәаша, лаҵара 29 рзы.
Иахьазы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы ишьҭоуп 11-ҩык апациентцәа акоронавирустә инфекциа рыманы.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Ааигәа саб иаҳәшьа лахь сасра ҳәа сахьцаз, машәыршақә слықәшәеит ҭыԥҳа ссирк. Ҭеиҭыԥшлагьы, гәаҭалагьы акырӡа иԥшӡаз, убри аан акыр зцәажәара ҟәыӷаз. Иааигәаны ҳанеибадыр ашьҭахь еилкаахеит зыӡбахә сымоу аҭыԥҳа дызусҭоу. Лара Гагра ақалақь аҿы ииз, иааӡаз Саида Ԥлиаԥҳа лоуп. Аҭаацәара далоуп, дынхоит Аҟәа, Лагәлаа дырҭацоуп, изҳауеит лԥа хәыҷы Баграт.
Саида ҳшеицәажәоз, ус лҭел аацәырганы ислырбеит ахаҳә аҿы иҭыхыз асахьаԥшӡақәа. "Арҭ зҭыхымҭақәада?" — ҳәа санлазҵаа, дааԥыәшәарччан, "Сара соуп",— лхәеит. Уи нахыс, хымԥада ирацәахеит сызҵаарақәа. Абасгьы ихацыркхеит ҳаиҿцәажәара.
"Асахьаҭыхра салагеит хәба-фба шықәса анысхыҵуаз инаркны. Раԥхьаӡа акәны сара исылаз аҟазара азгәалҭеит сан. Раԥхьа амультфильм иалоу ахаҿсахьақәа ԥшшәы рацәала исшәуан. Анаҩс, иацысҵо салагеит, арҿиара нап асыркит. Быжьбаҟа шықәса анысхыҵуаз аамҭазы сара сҟазара азгәалҭеит асахьаҭыхразы исымаз арҵаҩы. Лара исабжьылгеит асахьаҭыхратә школ ахь сныҟәаларц. Сара сақәшаҳаҭхеит. Ус ишнеиуаз? ашкол ашә адыркит, ахәыҷқәа ахьмаҷыз иахҟьаны. Аха сара сгәы касмыжьӡеит, схала иацысҵеит бзиа избоз асахьаҭыхра",— лҳәеит Саида Ԥлиаԥҳа.
Саида ашкол данҭаз, аспектакльқәа, аконцертқәа аныҟаз илыҳәон сахьала еиқәлыршәарц, убас аҭӡыгазеҭқәа, ажурналқәа аус рыдылулаларц. Уи даара гәахәала иҟалҵон, дақәшаҳаҭхон.
"Ашкол саналга ашьҭахь, аамҭала иаанкылахеит снапы злакыз асахьаҭыхра. Сара сҭалеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҭоурыхтә факультет, нас аҭаацәара аԥысҵеит, ахәыҷы дсоуит. Саамҭа згоз ахҭысқәа еиҳахеит. Сгәы иаанагон асахьаҭыхрахь уаҳа схынҳәӡом ҳәа", — азгәалҭеит Саида ҳаиҿцәажәараҿы.
Аҵыхәтәантәи аамҭазы, Саида аамҭак шаалоуз еиԥшҵәҟьа, бзиа илбо аҟазара дыхнамхырц залшом.
"Сыҷкәын хышықәса анихыҵ, ахәыҷбаҳчахь данца, еиҳа аамҭа соуа салагеит, арҿиара аганахь ала џьара акы снапы асыркырц сҭаххеит. Раԥхьа ашәырақәа рԥара салагарц сҭаххеит, уи иазкыз аҵарахьы сцарц аԥшьызгеит. Аха, ус исгәалашәеит схәыҷаахыс снапы злакыз асахьаҭыхра. Азныказы шәарак сызцәырҵит, акыр шықәса ҵуан ари аус аанкыланы исымеижьҭеи, исықәманшәаламхар ҳәа сгәы иаанагон. Зегь акоуп нап асыркит", — лгәырӷьара ҳәаак амамкәа дҳацәажәон Саида.
Саида Ԥлиаԥҳа еснагь иҿыцроу акы дашьҭоуп, лхала лхы аус адылулоит, лҭаацәаратә ԥсҭазаареи биа илбо ауси еилалыгӡоит.
"Асахьақәа рҭыхразы иарбан шәыгақәоу иалысхра ҳәа сшазхәыцуаз, мышкы телехәаԥшрала избеит ахаҳәқәа рҿы ишҭыхуаз. Асахьақәа зегьы иҭырхуеит, зегьы иҟарымҵо иҿыцу акы саргьы аҟаҵара сҽазысшәап сҳәан хәыцрак сзааит", — лҿыц аԥшьгарақәа ҳзеиҭалҳәон Саида.
Саида лҟазара пату ақәырҵоит дызланагалаз лҭаацәа, лусмуҭақәа рцәыргақәҵара дшахьымӡацгьы избо акыр еилаҳауеит, ҳамҭас илшахьоугьы маҷым.
"Аԥсны амшын аҿықә иқәыԥсоу ахаҳәқәа усгьы ирацәоуп, сыԥшәмеи сареи ҳцаны ирацәаны иҳаҟәшәоит, ҳаҷкәынгьы дҳацхраауеит. Ахәыҷбаҳча аҟынтә аҩныҟа данаалак ахаҳәқәа исҭоит, иара итәала инапаҟынтә иааиуа ала дҭыхуеит. Аиаша ҳҳәозар, иқәманшәалахозшәа збоит", — лҳәеит иҷкәын иҟазара деигәырӷьо ан.
Аӡаҿы имхәашьуа, қәак асыргьы зхыҿра змыԥсахуа, мрак ақәыԥхаргьы ихҩежьаамхо акрилтә шәыгақәа лхы иалырхәоит Саида лнапы злаку аус аҿы.
"Ас еиԥш иҟоу ашәыгақәа схы иархәаны ахаҳәқәа рҿы асахьақәа ҟасҵоит, анаҩс лакла исшәуеит. Зны-зынла аԥстәқәа ҭысхуеит, зны-зынла аԥсабара, ажәакала, еиуеиԥшым аҭыхымҭақәа ҟасҵоит. Уажәааигәоуп саналагаз аҭыхра, убри аҟынтә 40 цыра рҟынӡа ҟасҵахьеит. Аԥхьаҟа исымоу сыгәҭакқәа рацәоуп", — ҳәа азгәалҭеит Саида.
Ииашаҵәҟьаны, Саида даара бзиа ибаны даҿуп ахаҳәқәа рҿы асахьаҭыхра. Иҟоуп имарианы илзааиуа, иҟоуп иара убас еиҳа ихьанҭаны иҟалҵо аусумҭақәа. Лара урҭқәа зегьы лыҽрықәыршәашьа лдыруеит, илыцааиуеит.
"Есҽны иҿыцу аԥшьгарақәа сызцәырҵуеит, схы сзаҟәымҭхо сус саҿуп. Аинтернет аҿы иҿыцу ак гәасҭоит, сара схатәык аласҵоит, абас еиҿыскаауеит, ихасырҭәаауеит сусумҭақәа", — ҳәа азгәалҭоит Саида.
Саида лусумҭақәа макьана џьаргьы ицәырлымгац, аха аԥхьаҟа лгәы иҭоуп уи аус аиҿкаара.
"Сусумҭақәа ауаа иргәаԥханы ирыдыркылар даара агәахәа алысхуеит. Раԥхьатәи алагала агәыҳалалратә фонд "Ашана" ианасшьарц сҭахуп. Иҟоуп хаҳәк сааҭыбжак аус анадызуло, даҽа хаҳәк ҩб-хԥа сааҭ, мамзаргьы еиҳаны аамҭа анысцәаго, еиҳарак иуадаҩуп аԥстәқәа аус рыдулара", — лҟазара амаӡақәа ҳзаалыртуан Саида.
Саида лҭаацәараҿы асахьаҭыхра аӡәгьы инапы алакымызт, лаҳәшьеиҳаб ус хатәгәаԥхарала данҭыхуаз ыҟан умҳәозар.
"Сара сзаанаҭҵәҟьа аҭоурыхдырроуп, даара бзиа избоит. Уи ахырхарҭалагьы аус зуан, аԥхьаҟагьы бзиа избо аусқәа еиласыгӡаларц сҭахуп. Ахәыҷы ашкол дҭалоит, актәи акласс ахь дцоит сынтәа, саргьы аамҭак ԥшааны сус иацысҵоит ҳәа агәыӷра сымоуп. Сыԥсҭазаара асахьаҭыхра ишадысҳәало азы гәыҩбаракгьы сымам", — лҳәеит Саида ҳаиҿцәажәара хыркәшауа.
Лара санлыхьӡаз аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан лҭеиҭԥш, аха "леиԥш зеиԥшыз дыҟамызт, убас сахьала дчаԥан" рҳәон аҽарҳаиԥш ақыҭа агәы далсны данныҟәоз лыԥшӡара збахьаз зегьы. Сара сашьҭан абас ззырҳәоз лыԥшӡара агәаҭара, аха Лахьыцәгьа ҳәа ззырҳәо иалагахьаз аԥшӡара ацәаара лнубааларатәы дыҟамызт. Мыцхәы дҭынчын, хрыжь-хрыжь дцәажәон, шамахагьы ауаа рахь дцәырҵуамызт, ҭеиҭԥшлагьы деҩцамызшәа дыҟан.
Аԥшӡара иамазкуаз аԥҳәыс лыԥсҭазаара аӷьырак зыхшыҩ аҭыԥ иҭҟьаз ахьырхәышәтәуаз ахәышәтәырҭаҿы илхылгон. Лахьыцәгьа "дырҩегьых деиҭашәан дыргеит" ҳәа аарылаҩҩуан ааигәа-сигәа инхоз ауаа, нас ԥыҭрак ашьҭахь "дааргеит аҩныҟа" рҳәон.
Зыԥшӡара иақәӡыз ԥҳәызбахеит Лахьыцәгьа, даҽакала иаҳҳәозар, зыԥшӡара ззымыхьчаз лакәхеит. Дыҵәрышкәаӡа, дшеишеиуа данааҩагыла, ԥсабарала Анцәа илиҭаз аԥшӡареи, иара убас лыкәашареи лышәаҳәареи уҳәа рыла, зегьы деицгәарҭеит. Ашьҭазааҩцәа рацәаҩны изауз аҭыԥҳа ԥшӡа аҽацә лас еиԥш дҽырба-ҽырбо аԥсҭазаара данын, лаԥхьаҟа аразҟыцәгьара шылзыԥшыз лзымдыруа.
Ҽнак зны, даҽа қыҭак аҟынтәи лабраа рахь ауаҩы дааит, абригь-абригь иԥа рыӡӷаб дшигәаԥхо, лнапы дшаҳәо реиҳәаразы. Иаргьы анцәахша диеиԥшын рҳәеит ҭеиҭԥшла, аха лабраа ирымаз ауаҩ нагара арԥыс иҭаацәа рҿы еиҳа ихьысҳазаарын, убри аҟынтә, ахамаԥагьара иарҵысуаз амакратә ажәақәа рыцҳаит арахьынтә "иара дара дышрықәнагам" азы.
Ус еиԥш ажәа лнызҵоз рацәаҩын, аха лара ашеишеи илнаало адунеи данымызшәа, дшаԥшаԥуа лыԥшӡара лхамаԥагьара еиҳагьы иарӷәӷәо, зылаԥш лхьысуаз зегь ыршанхо адунеи данын. Ани ажәа лнызҵаз Анцәахшагьы изынарыцҳаз ажәақәа гәаӷны игәы иҭан рҳәеит.
Аамҭа цон, ари ашеишеи аҳҭнықалақь ашҟа иаауаз амҩаду ахь ирлас-ырлас дцәырҵлон. Усҟан уажәеиԥш амашьынақәа рацәамызт, убри аҟынтә, ашеишеи иманшәаланы Аҟәаҟа даазгашаз дазыԥшуан амҩеихда зегь ырлашо. Ажәа лнызҵаз, мап зцәылкыз Анцәахша амашьына имазаарын, убри аҟынтә ибзиабареи игәаӷи еилаӡҩаны лымариа аниоуа ҳәа ари амҩеихада деиҩаӡон рҳәеит...
Сара санылхааныз лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаахьан, аха лҭоурых сгәы ҭнашьаауан, аиашазы, дагьрыцҳасшьон. Адәахьы шамаха уаҩы дибомызт аҟынтә, ҿыҵгак ҟаҵаны рыҩны снеирц сыӡбеит ҽнак зны. Дара рганахь инхоз сыуацәа рҟынтә сшаауаз, рашҭа саназааигәаха, сныҟәашәа иаагсырхеит, аха схала уахь амҩахыҵра сзыгәаӷьуамызт. Санынаԥш, дгәасҭеит лара аԥсҭазаара иардагәаз леиԥш гагаҵас ашҭа дахьықәгылаз. Санылба, лхала ҿылҭит "арахь бааи" ҳәа. Сгәы неиҭаԥеит, хықәкыс исымаз уахь анеира шакәызгьы. Схәыҷымзи, сшәон, избанзар зыхшыҩ аҭыԥ иқәҟьаз рхәышәтәырҭа уажәы-уажә иҭалоз лакәын лара. Сшәон, аха Лахьыцәгьа лылаԥш аҭаԥшрагьы сҭахын, исҭахын зыԥшӡара ззымыхьчаз аԥҳәызба иааигәаны лбара.
Лани лареи ракәын аҩны иҟаз. Рҩыџьагьы мыцхәы ицәажәомызт. Ахаамыхаақәа ирымаз сыдыргалеит, аҩны ҳшыҟоу-ҳшанугьы иазҵаауан.
Сара Лахьыцәгьа сылҿаԥшуан, аха дызқәыӡыз лыԥшӡара ацәаарагьы збомызт. Изакәызеи, мшәан, "леиԥш зеиԥшу дыҟамызт" ҳәа ззырҳәо абас ллакҭа ҭааны, аӡәгьы дузилымкаауа дзыҟоузеи ҳәа схәыцуан. Усҟан иабаздыруаз аԥшӡара ахьчара шыуадаҩыз, аразҟыдара улакҭа ҭыгга уҟанаҵар шалшоз, уҭеиҭԥш шеиҭанакуаз…
Лара дшашаӡа ақыҭеи аҳҭнықалақьи еимаздоз амҩаду ахь данцәырҵуаз, илеиҩаӡоз амашьынарныҟәцаҩ игәҭакы наигӡахьазаарын...
Ҽнак зны иаарылаҩҩит, зыԥшӡара адунеи ианымӡалоз аҭыԥҳа, аҭаацәара ҳәа дымцаӡакәа лыбаҩ лтәымкәа дшыҟаз шааԥшыз. Зхамаԥагьара адунеи ианымӡалоз лабраа акыр еиҵанарӷәӷәеит рҳәеит ари ажәабжь бӷаԥҵәага. Еиҳарак ирызхымгоз "уара ҳара уҳаҭәам" ҳәа ажәа ззырыцҳахьаз рыԥҳа лымгәарҭа иҭаз дахьиабыз акәын. Усҟан, уажәеиԥш, аԥҳәыс илгәыдҵаны дыршьуамызт, ахацәа ааилатәан, ирыӡбеит, рыхьымӡӷ ахыхра аҳаҭыразы, "дигарц, мамзар ахызаҵә ихы ишҭашәо" изырыцҳарц. Ус иагьыҟарҵеит. Дыргеит Лахьыцәгьа зҭацара еилаҳауаз, аха ас ианыҟала еиҵанарӷәӷәаз абхәараа.
Аӡәгьы издыруамызт, лара амчымхара дақәшәоу, мамзаргьы илаҭәалымшьоз арԥыс маҷ-маҷ инапаҿы дааигоу, аха иҟалаз ҟалеит, Лахьыцәгьа хаҵа дцеит ахьӡыртәит. Илыхьыз лԥагьара аарԥсасиин, Лахьыцәгьа ҭацара уа дахьнанагаз лҽамариашашәа дыҟан. Лыхшараиура аамҭа анааи, аҳәса еизаны, ишаԥыз еиԥш, ацхыраара лырҭарц илыдтәалан. Лыхшараиура мариамызт, акыр дгәаҟит рҳәеит. Ашамҭазшәа асаби икьаасбжьы геит, ахаҵарԥыс диит.
Ахшараиура иаркараз Лахьыцәгьа, лыԥсы анлоу, дылҭаҳәахаа ацәа дынҭанагалеит... Шьыбжьагәазы данааԥш, лысаби длымбеит. Дҩагылан ауадақәа еимдо лҿанаалха, анхәа аҿаалырхеит "аринахыс ибыхшо ҳара даҳтәхоит, ари адәныҟантәи иаабгаз ааӡара ҳәа дызҭахыз драҳҭеит" ҳәа. Лахьыцәгьа дарҭаслымит иларҳәаз ажәабжь ҿаасҭа. Ахьымӡхыхразы ахшара ицәыӡра ачҳара згәы иҭамыз злалакәыз ала, уаҳа ажәак мҳәаӡакәа, иаанлыжьит рҳәеит лабхәараа рашҭа.
Лхәыҷ иаб иҟаиҵо изымдыруа дгыланы дахәаԥшуан зыԥшӡара инапаҿы иааигаз ашеишеи лхы лыкәажьны инхара шаанлыжьуаз. Уи аҩнаҭаҿы анхәа илҳәоз акәын иалнадоз, иара Анцәахша дымчыдан.
Лыҩныҟа дгьежьит зыԥшӡара ззымыхьчаз, зыхшара длыҵԥааны дызцәыргаз аԥҳәыс қәыԥш. Лгәыԥҳәыхш лгәыдымӡало лаб иҩны дааҩнахеит азныказы. Ашьҭахь, лыхшара иааӡаразы илыцгылаз агәыԥҳәыхш иҿаҳәаны иааныркылеит рҳәеит.
Лшьара данықәла ашьҭахь, Лахьыцәгьа лысаби иԥшаара лҽазылкит, аха хра злаз акгьы лзеилымкааит уи аамҭазы. Лабхәараагьы акырынтә ауаа лнырҵеит рҳәеит аҩныҟа дгьежьырц, аха заҳаҭыр ларҟәыз аԥҳәыс ԥшӡа уи аҩыза агәаӷьра лхы илзаҭәамшьеит. Убри нахыс, ачымазара дыхҭанакуа далагеит Лахьыцәгьа, убри нахыс еиҳарак лымҩа ахәышәтәырҭахь ихан зыхшара дзыцәдырӡыз аԥҳәыс қәыԥш. Лахьыцәгьа рҳәон уи лразҟы ианалацәажәоз.
Акыр шықәса рышьҭахь зегь акоуп иан диԥшааит ихбыџхахьаз лԥа. Лара лҽахьылхәышәтәуаз азааигәара инхоз џьоукы драаӡозаарын. Зны-зынла амҩаду ианыршәланы ақыҭа далсны иан разҟыцәгьа дибаразы даауан иара, нас деиҭацон, згәыбылра идыз, сан, саб ҳәа иишьоз дзааӡаз рахь. Ирҳәоит иара данцалакгьы, Лахьыцәгьа лчымазара еиҳагьы аҽарӷәӷәон ҳәа.
Аҭыԥҳа аҵәца дадыркылоит ҳҳәамҭақәа рҿы. Апоет Рауль Лашәриа "Аҵх ҵәца" захьӡу иажәеинраалаҿы иҩуеит:
"Ирҳәалоит: аӡӷаби аҵәцеи,
Иҟоуп избогьы еиԥшны.
Зыбла ҭылашоу аҵх ҵәца
Иагәылсуеит аӡиас ццакны…"
Аҵәца знык иԥҽыр иузеидкылом, аԥҳәызба лаҳаҭыргьы ԥыххааса ицар ашьақәыргылара ауам, убри ауп ари зырҳәогьы.
Лахьыцәгьа лдунеи лыԥсахит аибашьра ашьҭахь. Лҭоубыҭ аҿы иқәгылан, лыԥшӡара аразҟыцәгьара ихнарҩаԥшьаанӡа иҭыхыз афотоқәа. Урҭ сылаԥш анрықәшәа, еилыскааит уи лыԥшӡара аӡбахә абырсҟак изалацәажәоз. Аиашазы, апортрет аҟынтә исыхәаԥшуан зеиҿартәышьа уаршанхоз аԥҳәызба қәыԥш лхаҿсахьа, сара издыруаз лҭеиҭԥш иузадкыломызт, хәыки шьхаки рыбжьан. Ахьышәҭҳәа иааснырит сара сзышьҭаз уи лыԥшӡара амаӡа. Ииашаҵәҟьан, уи аҩыза аԥшӡара ахьчарагьы уадаҩзар акәхарын сгәахәуан зоуреи зыҭбареи, зхаҿы аформақәеи иреиӷьу асахьаҭыхыҩцәа рзы амодельра азызушаз Лахьыцәгьа данқәыԥшызтәи лсахьа сахьахәаԥшуаз…
Избан изысыҩуеи Лахьыцәгьа илызку аҭоурых? Акы, сара еснагь саргәамҵуан зыԥшӡара аилкаара сашьҭаз аԥҳәыс лахьыцәгьа лҭоурых. Залымдараны сахәаԥшуан уи илхылгаз ахьаа. Иҩбахаз, иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿы ас азалымдара иақәшәо, разҟыла еиқәымшәо иргәыдҵаны ианыршьуа сақәшаҳаҭым. Аԥҳәыс лаҳаҭыр ахьчара зуалу ахацәа роуп, уи лыԥшӡара акьысра згәаӷьыз ахаҵагьы аҭак аҟаҵара иара иуалуп ҳәа исыԥхьаӡоит. Аԥшӡара аразҟыдара анацу рацәоуп. Аԥшӡара ахьчара аҭахуп. Хымԥада, лара аԥҳәызбагьы абри дазхәыцлароуп еснагь, "Аӡӷаби аҵәцеи" рымҳәои…
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ԥхны мшын, жәлар рфорум "Аидгылара" аҿы хынҭаҩынҭаран. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара аншыкьуаз аамҭан. Ахҭысқәа ахьымҩаԥысуаз иахьа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт ахыбраҿы акәын, усҟан уаҟа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ыҟан. Иахьа апатриотизм мариахеит, баҩык алам амчраҿ иҟоу акритика рзура, уимоу ухы иааҭашәо уҳәаргьы ауеит.
Сызлацәажәо ахҭысқәа раамҭазы, Асовет еидгыла асистема аҿагылара гәаӷьыуацәан, Аԥсны Қырҭтәыла иамхәаҽуа аҟаҵара иазықәԥоз рыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылан. Абри зегь зхысҳәаауа, усҟантәи асистема аҿагылара иззымгәаӷьуазгьы ыҟан, иахьа ипатриот дуцәоушәа ицәажәо ԥыҭҩыкгьы налаҵаны.
1989 шықәсазы лаҵарамза анҵәамҭазы, хықәкыла иаҳҳәозар амза 25 рзы, Москва аусура иалагеит СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизара ду. Ҳара ҳдепутатцәагьы уахь ицаны иҟан. Усҟан Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахыбра иаҭаауаз рацәаҩын Москвантәи ажәабжьқәа реилкааразы. Усҟан уажәеиԥш аимадарақәа абаҟаз, ианаауҭаху иззуҭаху аҭел уизасуагьы иҟамызт, аха "Аидгылара" ахадацәа ироуан аинформациа. Иҿыцу жәабжьк аныҟаз ахыбра азал ду аҿы ауаа ирыларҳәон. Убарҭ амшқәа рзы иааҳалаҩҩит аизараҿы ҳара ҳдепутатцәа иреиуоу аӡәы ажәа ирҭараны иҟоуп ҳәа.
Ишысгәалашәо ала, уи апартиатә еизара ду ишиашоу ицоз аефир ала иаҳдырбон. Аидгылараа рхыбраҿы иҟаз ателевизорқәа ирыдӷьазкыланы иԥшын ҳауаажәлар рхаҭарнакцәа, аха ҳара ҳтәқәа аӡәгьы атрибунахь дымнеицызт. Ажәа рырҭомашь, ишԥаҟалари анаџьалбеит ҳәа иӷьаҵәыӷьаҵәуан зыԥсадгьыл алахьынҵа иазгәаҟуаз зегьы.
Усҟан сара исхыҵуан 26 шықәса, егьырҭ сықәлацәа ԥыҭҩык реиԥш, абарҭ азҵаарақәа ахьырыӡбоз исхызгон сусура иахаршәаланы исымаз аамҭа. Сгәы иалоуп амшынҵа ахьныҟәсымгоз, избанзар аамҭа иаԥсаҟьо агәалашәарақәа рацәоуп.
Рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳажәлар ԥшын ҳдепутатцәа руаӡәы аизараҿы ажәа ирҭандаз ҳәа. Ҳаԥшын, ҳаԥшын, аха ҳа ҳтәы дцәырымҵыцызт. Иахьа дысгәалашәом дарбану, аха сҩызцәа руаӡәи сареи ҳанкараха, "Акоп икаҳуажәырҭа" ҳәа иахьашьҭаз ҳцаны каҳуак ҳжәып ҳгәахәын, ақалақь агәахьы ҳҿынаҳхеит. Ҳҭыԥ аҿы ҳнаӡарц акгьы ҳагмызт, иахьа аресторан "Санремо" ахьыҟоу унаӡаанӡа, "акомиссионтә дәқьан" ҳәа изышьҭаз ҳаваланы ҳашнеиуаз, иаҳдыруаз, уа иҵагылаз аԥсуа ԥхәыс лыбжьы ҳақәлыргеит. Зыӡбахә сымоу адәқьан аҿы ателевизор хәыҷы рыман. "Шәааи, шәааи, Арӡынба дықәгылоит", - лҳәеит лара. Убасҟан аекран аҿы избаз, уаанӡагьы издыруаз, аха уи аҽны хьшьыцбаҵас атрибуна аҟнытә Владислав Арӡынба иқәгылара еиԥш сгәы шьҭызххьо даҽа хҭыск сыԥсҭазаараҿы иҟамлацзар ҟалап.
Усҟан иара иқәгылара жәҩангәашәԥхьараны иааҳзыҟалеит, жәаха минуҭ ирҭагӡаны ҳмилаҭ зҭагылаз агеноцидтә политика иазкыз ажәахә.
Владислав Арӡынба игәалашәарақәа рҿы иҳәоит уи иқәгылара алыршара шымариамыз, ацентртә партиатә мчы ақырҭуа политика иаднацәылон азы: "Сара сааҟәымҵӡакәа ажәа сырҭарц сазықәԥон. Апартиатә иерархиа иаарылшоз зегь ҟарҵон ус иҟамларц азы. Ганкахьала ҳажәлар аҳәара ҟарҵон ҳара иаҳхаҭарнаку дықәдыргыларц, иҳауан еиуеиԥшымыз ателеграммақәа, даҽа ганкахьала, апартиатә напхгара Қырҭтәыла аинтересқәа ирызхәыцуа, сара ажәа сыҭара иацәшәон". Уи аҽны дықәдмыргылар, апротест ҟаҵаны аизара аанижьырц игәы иҭаны дыштәаз ауп ҳара ҳдепутат ажәа ширҭазгьы.
Аполитик дцәажәон жәаха минуҭ маҷк инацны, аха иахьатәи зажәа зроууа аполитикцәа дрыҿҳарԥшуазар, убри аминуҭқәа ирҭагӡаны ҳара ҳҿахәеиԥш, СССР иаланхоз амилаҭ маҷқәа рызҵаатәгьы шьҭихит. Аԥсны аразҟы далацәажәо, адепутат иажәахә аҿы иалкааны иазгәеиҭеит ақырҭуа екстремисттә политика иахҟьаны, риашашьа змам ахҭысқәа ҟалар шалшо. "Аекстремисттә мчқәа ахҭыс хадақәа Аԥсныҟа ииаргеит, ҳара ҳгәы ишаанаго ала, ауаа реидырсларазы, нас ахара ҳара ҳажәлар ирыдырҵарц азы. Ахара ҳара ҳадҵаразы уадаҩрак ыҟам, избанзар аинформациатә хархәагатә пропаганда ганкы иадцәыланы аус ауеит, убри аамҭазы аԥсуа жәлар рҿахәы аҳәарҭа рымам", - иҳәон Владислав Арӡынба уажәы-уажәы исааҭ дахәаԥшуа, ирҭаз аамҭа иҽҭагӡаны ҳажәлар рҿахәы наигӡарц азы.
Аҭоурыхҭҵааҩ Аслан Аҩӡба "Аибашьра-политикатә проблемақәа" ирызку ишәҟәаҿы иалкааны ари аҭоурых дахьалацәажәо иазгәеиҭоит аԥсуа политик Арӡынба иқәгылара ақырҭқәа адабла шыднарсыз. Ҿырԥштәысгьы иааигоит ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа Р. Миминошвили, Г. Панџьекиӡе "аԥсуа екстремистцәа Қырҭтәыла аганахь ижәылеит, Қырҭтәылазы еиҳа иуадаҩыз аамҭазы" ҳәа усҟан ишырҩуаз.
Ииашаҵәҟьаны, Арӡынба иҩыза уи аизараҿы ицәырҵра ҳаӷацәа ршьара иқәнарҟьеит, аха ари аҩыза ақәгылара усҟан ҳара ҳажәлар ргәы шьҭнахит, адунеи зегь ҳара иаҳтәушәа ҳааҟалеит. Абри ақәгылара анаҩсанҵәҟьа Владислав Арӡынба аԥсуа жәлар дырфырхаҵа хаданы, дырҿахәҳәаганы дааҟалеит, уи аԥхьагьы бзиа ирбахьаз шиакәызгьы.
Иамааз ҷыдарас СССР Жәлар рдепутатцәа Актәи реизараҿы ажәа зҳәаз Владислав Арӡынба иқәгылара? Сгәанала, адепутат Арӡынба иажәа араӡара, аҭоурых агәыларԥшра, ԥықәсларада иажәахә анагӡара, шықәсы рацәала ҳажәлар рхаҭарнакцәа ззықәԥоз азҵаатәы ӷьеҩла атрибуна хадаҟынтә ацәыргара, насгьы даҽак иаламҩашьоз агәаӷьра ду зныԥшуаз ихьшьыцба ҭеиҭԥш уҳәа, шәышықәса рахь знык иуԥыло аҿахәҳәаҩы диины даақәгылеит рашәара 2, 1989 шықәса рзы ҳара ҳажәлар рҿаԥхьа. Абарҭ аҷыдарақәа зегьы аӡәы ихаҿраҿы еизганы иҟан азоуп Арӡынба дыԥхьагыланы дҟазҵазгьы ҳара ҳхьыԥшымра азықәԥараҿы.
Аполититолог Андраник Миграниан Арӡынба изы абас иҳәеит: "Арӡынба имҽхак акыр иҭбаан, Арӡынба Аԥсны аҵкыс деиҳан", - адунеитә политикцәа дрыҵамхо дшыҟаз аарԥшуа.
Исыздыруам заҟантә сеиҭахәаԥшхьоу еицырдыруа Арӡынба иқәгылара, аха убасҟан еиԥш, иахьагьы урҭ ахҭысқәа анымҩаԥысуа иахьакәушәа сааҟалоит, убасҟан еиԥш иахьагьы агәадура сызцәырҵуеит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар алшоит.
Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Арҭ ажәҩантә цәырҵрақәа досу дара рфункциақәа нарыгӡон, рыдагь ауаатәыҩса ԥсыхәа рымамызт, убриазы акәхап, еиуеиԥшым аконтинентқәа ирықәынхо ажәларқәа рҿы амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа ирыхӡыӡаауа изеиқәдырхаз.
Афольклорист Сергеи Зыхәба иҩуан:
"Шамахамзар иуԥыло амифқәа зегьы рҿы амреи амзеи ԥсы зхоу роуп, ауаҩытәыҩса ҟазшьақәа рымоуп. Зны еиҭынхацәоу (аиашьеи аиаҳәшьеи) роуп, даҽа зныхгьы хаҵеи ԥҳәыси, мамзаргьы иеиҿынҵәаауа, аха зынасыԥ ззеидымҵаз арԥызбеи аԥҳәызбеи роуп. Бжеиҳан амра ԥҳәызбоуп, амза арԥысуп. Аԥсуаа ҳҿгьы убасҵәҟьоуп".
Иҳаҩсыз ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аԥсуаа шықәсык ахь знык амза ныҳәеи амра ныҳәеи мҩаԥыргон.
Аетнолог Н. С. Џьанашьиа излазгәеиҭоз ала, амреи амзеи ирызку аныҳәара мҩаԥыргон аҭаацәарақәа. Амза ныҳәа амҩаԥгараан амза асахьа змаз акәакәар аанкылан иныҳәоз аҭаацәа реиҳабы иакәын. Амза ныҳәараан аҳәса алахәӡамызт, маҷк инаскьаны игылан, ахацәа рхала ракәын иҟаз избан акәзар, амза анцәахәы дхаҵоуп ҳәа дыԥхьаӡан. Аха амза ныҳәа ашьҭахь амра ныҳәа мҩаԥыргон. Уи азы аныҳәаҩ амра асахьа змаз (игьежьыз) акәакәар ааникылон, аҭаацәара иалахәыз аҳәса зегьы ааиваргыланы иныҳәон.
Ирацәаӡоуп аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирыдҳәалоу амифқәа, алегендақәа, алакәқәа урҭ зегь авариантқәа рымоуп.
Иуԥыло авариантқәа ируакуп "Амза ашәыта шаиуз" захьӡу алакә. Уи схәыҷра ашықәсқәа раан сабду исзеиҭеиҳәахьаз алакәқәа ируакуп, иахьа уажәраанӡагьы сгәалашәараҿы иаанхеит:
"Ԥҳәысеибак ҩыџьа ахшара дранын. Ԥаки ԥҳаки лыман. Мшызҳа ирызҳауан. Аха иаазқәылаз урҭ ашьыжь иныҵыҵыз хәылбыҽханӡа имаауа иалагеит. Ан ахәыҷқәа ахьцо еилылкаарц дышьҭрақәло дышнеиуаз абар аџьашьахә. Амреи амзеи ахәыҷқәеи шеицыхәмаруаз лбеит. Ари ан даарызгәаан лаԥхьа ишьҭаз ауац аашьҭыхны амреи амзеи иргәыдылҵеит. Амза дыӡӷабын, деилҟьан, иаразнак дҩаҵҟьан лҿы лыӡәӡәеит. Амза дарԥысын, аха азныказы иҟаиҵара дақәымшәеит азы ус исахьаҿ ишәытаны иаанхеит. Убас иахьа уажәраанӡагьы уи ашәыта инхаланы дыҟоуп".
Аха иуԥылоит даҽа гәаанагаракгьы.
А. Н. Грен иҩуан: "Аԥсуаа рҿы амра дыԥҳәысуп ҳәа дыԥхьаӡоуп, насгьы лара леишәацәгьак лоуп, амза лхаҵа иоуп. Ҽнак хаҵеи ԥҳәыси (амреи амзеи) акы ааимаркын, амра напык аазна аҳәынҵәа лыршәын амза иҿалыртатеит. Убриоуп уажәгьы амза иадаабало ашәытарақәа зыхҟьаз". Иахьагьы амреи амзеи рхаҿсахьа ҳаԥсҭазаара иузаҟәымҭхо ишадҳәало агәра удыргоит ачарақәеи акомпаниақәеи рҟны ҿыц еиднагалаз рныҳәаразы рхы иадырхәо ажәақәа: "Амреи амзеи реиԥш шәеигымзааит", "Амреи амзеи реиԥш шәеидажәлааит", "Амреи амзеи реиԥш шәгәыкызааит"…
Амреи амзеи рхаҿсахьа афольклор аҿы адагьы ацқьара, аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иалаҵәеит ҳмилаҭтә литературагьы. Апоетцәа ражәеинраалақәа рҿы еиҳарак аҭыԥҳа лсахьа амреи амзеи иадыркылоит. Сажәақәа шьақәдырӷәӷәоит ҵаҟа ажәеинраалақәа рҟнытә цәаҳәақәак:
Лыбла аҭышамшамра
Иаҳагьы иҭыԥхо,
Уи дрыцҳашьан амра
Ицоит илхаԥхо!
(Б. Шьынқәба)
Уа амра игыло бадыскылоит,
Амраҿ – адунеи лашоит,
Сшьаҿа еихызгар – ба бысԥылоит,
Изури, бзиа бызбоит.
(Платон Бебиа)
Амза иахызбалт ба бхаҿсахьа,
Нас саангылеит сымҵысуа,
Ба бшеи–шеиуа бгылоуп саԥхьа,
Быхцәы еиқәара ду шьқьыруа.
(А. Аџьынџьал)
Аԥсуаа ҳҟны амреи амзеи ирхаршаланы ицәырҵыз ахьӡқәагьы маҷым, иаагозар аӡӷабцәа рыхьӡқәа: Амра, Амза, Мрамза, Мрана, Мзана, Мзиана, Мралаша. Ҷкәына хьӡуп – Мран.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, мшаԥымза 1 – Sputnik. Аԥсны иалагалоу акарантин ЕгрыГЕС аусура ианыԥшуам ҳәа Sputnik акорреспондент ииҭаз аинтервиу аҿы иазгәеиҭеит ЕгрыГЕС анапхгара рхантәаҩы Леван Мебониа.
"Егры аӡиас иацлеит, аԥхара ҟалацыԥхьаӡа иҵегь иацлалоит, хәба-фба метра инарзынаԥшуа аӡы резервны иҳамоуп, убри аҟнытә акризис уацәшәо иҟам. Мшаԥымза актәи азбжара шыҟало ҳбап. Ауаа реиҳараҩык рыҩныҟақәа иоуҳашьҭит, астанциаҿы иаҭаху мацара роуп иаанхаз", – иҳәеит Мебониа.
Убыржәтәи аамҭазы Џьваратәи аӡеизакырҭаҿы аӡы аҩаӡара 424 бжаки метр ыҟоуп.
"Аӡы есааира ацлара иаҿуп, убри аҟнытә уадаҩра ҳауам ҳәа сгәы иаанагоит. Иацы, иацжәацы аӡы ацлара секундк ала 105-110 кубометр инаӡон, уажәы маҷк ихьҭахеит аҟынтә 70 кубометр рҟынӡа иҟоуп", – азгәеиҭеит иара.
Иахьазы атәылаҿы уахыки-ҽнаки рыла быжь-миллион киловатт сааҭ нырхуеит, аҭагылазаашьа ҷыда алагалахаанӡа афымцамч ахархәара хәба-фба миллион киловатт сааҭ аҟынӡа иҟан.
"Афымцамч ахархәара хәыҷык ахьацлаз зыдҳәалоу маҷк иахьыхьҭахаз ауп. Ауаа акарантин рылаҳәоуп аҟынтә аҩны итәоуп, релектроприборқәа аҿаркуеит, аха иара убри аамҭазы аус руам акафеқәа, ахәаахәҭратә центрқәа аус руам, убри азыҳәан афымцамч ахархәара аҩаӡара ахьыҟац иҟоуп", – иҳәеит Леван Мебониа.
Аԥсны мшаԥымза 20 рҟынӡа аҭагылазаашьа ҷыда рылаҳәоуп акоронавирус ҿкы аламырҵәара хықәкыс иҟаҵаны. Атәыла ауааԥсыра рыҩны иҟазарц рабжьгоуп.
Акоронавирус иадҳәалоу аҵыхәтәантәи ажәабжьқәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Бадри Есиава, Sputnik
Агәыҳалалратә еиҿкаара "Кьараз" анагӡаратә директор Кадыр Аргәын ареспублика ауааԥсыра, абизнес-еилазаара, аҳәаанырцәтәи адиаспора рахь аҳәара ҟаиҵоит ацхырааразы. Уи зыхҟьаз ацхыраара зҭаху рырацәареи аиҿкаара аихьымӡареи роуп.
2019 шықәса аиҿкаареи уи хылаԥшра знаҭо ауааи рзы ихьанҭахеит ҳәа рҳәеит апресс-конференциа алахәылацәа.
""Кьараз" ахь идҵаало аҭаацәарақәа реиҳараҩык иқыҭауаауп. Ҳара есышықәса апроектқәа аусура иалаҳаргон, ауаа рацәа ацхыраара рыҭаразы. Арахь иаҵанакуеит афатә-ажәтә, амаҭәа, ахәшәқәа уҳәа раахәара. Аиҿкаара абри зегьы аҵагылара ацәыуадаҩхеит", - иҳәеит аиҿкаара "Кьараз" анагӡаратә директор Кадыр Аргәын.
Аԥхьа иргыланы ацхыраара роуеит ахәыҷқәеи анра иазыԥшу аҳәсеи. Аҵыхәтәантәи аамҭазы "Кьараз" ацхыраара азҭоз рхыԥхьаӡара аиҵареи, ахәышәтәраз ацхыраара зҭаху ауаа рхыԥхьаӡара аизҳареи аиҿкаара аусура акыр иаруадаҩит.
Аҭагылазаашьа асеиԥш аҟазаара мзызны иамоу ақыҭақәа рҿы иҟоу акризис ауп, иҳәеит иара. Уаанӡа зҽаҩра ак аҭнызхуаз ауаа иахьа раагарҭа маҷӡахеит ҳәа азгәеиҭоит Аргәын.
Аиҿкаара хылаԥшра знаҭо ахәыҷқәа рганахь ала "Кьараз" иарбанызаалак ацхыраара аиура иазыхиоуп – амедикаментқәа реиԥш ԥаратә лагаларалагьы. Аиҿкаара ахаҭарнакцәа рпартниорцәеи рмеценатцәеи иҭабуп ҳәа рарҳәеит иҟарҵо аус азы аха уи шазымхогьы азгәарҭеит.
Аиҿкаара аусураҿы ихадароуп амедицинатә цхыраара зҭаху ауаа рышьақәыргылареи уи ацхыраара рыҭареи роуп ҳәа лҳәеит аиҿкаара амедицинатә программақәа ркуратор Алиса Тыҩԥҳа.
Лара лажәақәа рыла 2018 шықәса рзы амедицинатә цхыраара рыҭан 316-ҩык ауааԥсыра.
Кадыр Аргәын иҳәеит 2019 шықәса рзы (ажьырныҳәа, жәабран) "Кьараз" 150 нызқьмааҭ рыхә ахәшәқәа шаанахәахьо, аха уи шазымхо. Иҟоуп аҭагылазаашьақәа ахәыҷқәа ареспублика анҭыҵҟа иангатәу. Усҟан уи рхы аладырхәуеит агәабзиарахьчара аминистрреи афонд "Ашанеи". 2019 шықәса рзы ҩыџьа ахәыҷқәа рыԥсҭазаара иалҵит ианаамҭаз ацхыраара ирыхәҭаз ахьырмоуз. Иҟоуп аҭаацәарақәа аԥара амамзаара иахҟьаны ахәыҷқәа аҩны ишьҭаҵаны измоу.
""Кьараз" ахь идҵаало аусура зҭахым роуп ҳәа иҟоу агәаанагара иашам. Урҭ реиҳараҩык имтәа-имыцәа аус руеит аха лҵшәа роуам. Ҳара уажәы зегь рахь ааԥхьара ҟаҳҵарц ҳаӡбеит", - иҳәеит Аргәын.
Агәыҳалалратә еиҿкаара "Кьараз" шьаҭаркын 2015 шықәса, мшаԥымзазы. Аусура хацыркын зымчхара маҷу аҭаацәарақәа рзы амаҭәақәа реизгарала, асоциалтә ҳа Facebook рыцырхырааны.
Гагра араион аҟны сынтәа ашколқәа роушьҭымҭацәа 256-ҩык ыҟоуп, урҭ рахьынтә ҩыџьа хьтәы медалла рҵара хдыркәшоит ҳәа изықәгәыӷуа роуп.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 4 - Sputnik. Ииасыз уахи-ҽни рзы Аԥсны аҩныҵҟа акоронавирустә инфекциа амазаара гәарҭеит 30-ҩык рҟны. Урҭ аӡәгьы авирус идбалам ҳәа аанацҳауеит COVID-19 аҟынтәи ауааԥсыра рыхьчаразы аоперативтә штаб.
"Аԥсшьарҭаҩны "Аиҭар" аҟынтәи иахьа рыҩныҟа иоушьҭуп Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа амедусзуҩцәа хәҩык", - ҳәа аҳәоит адырраҭараҿы.
Иахьатәи аамҭазы Аԥсны зынӡа 35-ҩык авирус рыдырбалахьеит. Быжьҩык Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 27-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Адунеи зегь аҿы акоронавирус аадырԥшит6-миллионҩык рҟны, Урыстәыла – 400 000-ҩык инарзынаԥшуа рҟны.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аиааира ду амш ныҳəа анааигəахоз саб даара игəы ԥшаауан, игəы хыҭхыҭуа дазыԥшын. Аибашьра иазкыз ажəабжьқəа реиҭаҳəара бзиа ибон, иҩызцəа рԥылара бзиа ибон. Сара схаҭагьы Аиааира амш сгəы хыҭхыҭуа сазыԥшуп есымша, избанзар саб ицəаара ахыскаауеит. Аибашьра иазкыз ахҭысқəа даара ирацəаны исзеиҭеиҳəахьан. Саб аибашьра аԥхьатəи амшқəа инадыркны афронт далахəын.
Иара даԥизаҵəын, иаҳəшьа дыҟан, Есҳаҟи Кəасҭеи Ануаа ҳəа ҩыџьа аишьцəа абрагьцəа рхалан, абрагьцəа еицыршьхьан, хəышықəса анихыҵуаз аахижьҭеи иан еибакалҭла длааӡон. Лыҷкəынзаҵə аибашьра дахьцаз амца лкгəышьон, иҟалҵоз, иҩызцəа зегьы ахьцоз аибашьра иаргьы дымцар ҟаломызт. Зыҷкəын аибашьра амца иаҿагылоу ан лҭагылазаашьа шыҟоу зегьы ижəдыруеит.
Саб акыр деибашьуан. Ус ишыҟаз аусҳəарҭаҿы ашəҟəы еиқəаҵəа роуит дҭахеит ҳəа. Ари аԥҳəысеиба илырҭар рҭахымхеит иаразнак. Грышьа Аҳəба ҳəа дыҟан, Ануаԥҳа Ҳауида ҳəа саб иаҳəшьа ду лԥа иакəын. "Сара исышəҭ, илышəмырбан", - иҳəан ирымхны иҵəахит. Ан рыцҳа ус дышгəыӷуаз дыҟагəышьан. "Уажəшьҭа дыхнымҳəит, ашəҟəы абанӡасҵəахуеи?" - иҳəан Грышьа, аҵəыуара ҟаҵаны ицəырыргеит ҽнак. Саб дырҵəыуеит, дырхьит, аибашьраҿы хабарда дыӡит ҳəа. Ус, аамҭа цазаргьы, аибашьра анеилга саб дхынҳəит.
Саб аибашьра даныргоз акəырбан иқəиҵахьан. "Иахьа сызныҵыз сыдгьыл аибашьраҟынтəи сеибганы сшьапы акуазар, Бзана аӡиас ахықə санықəгылалак, хҿаҵак анышə ыфаны, хҿамҩак аӡы шызжəуа", - ҳəа. Ажəлар ишьҭан, дымцəажəаӡакəа Бзана ахықə аҟны днеит. Ажəлар рыҷкəынцəа зегьы еибашьуан, зхабар рмаҳацыз рхабарк ахьраҳашаз иашьҭан. Саб иԥаҵа аушьҭын, уаҩы дидырыртə дыҟамызт. Дызусҭа иҳəарц иазҵаауан, аха ҿиҭуамызт, ичмазаҩу аӡə иакəхап ҳəа инаивсуан. Бзана ахықə аҿы данааи, "Зхьышьаргəыҵа сакəыхшоу, ушҟа иҟасҵаз акəырбан иахьа инасыгӡоит, сеибганы сыдгьыл сшьапы ықəсыргылеит", - иҳəан, хҿаҵак анышə ифеит, хҿамҩак аӡы ижəит. Анаҩс, иреиҳəеит дызусҭаз, Ануа Кəасҭа иԥа Џьумка шиакəыз. Зегьы аҵəыуара иалагеит, иан рыцҳа дыԥсхьагəышьан...
Аибашьра анцоз иан рыцҳа ус лҳəозаарын: "Ҳаи, нан, сыҷкəын Џьумка иԥсы ҭамкəа, уи иԥсы ҭоуп, сара исныруеит, иара деибганы дхынҳəуеит, сара сихьӡагəышьом, иара иԥсы ҭазааит", - абас лҳəон рҳəеит. Сабду еихаиҳахьаз аӡынҵəа рызгылан, илҵəахуан лыҷкəын данааилак агьама илырбарц. Нури Ануа ҳəа дыҟан, убас иҳəон: "Ҳара ҳхəыҷқəамзи, еилаҳкаауааз, акəасқьа ахəыблы ҳхалан, ахыӷəра иқəыз ӷəык ԥҵəаны агəгəаҳəа аҵəа лаҳашьҭуан. Аҵəа анкаԥсалак , "аиеи, нан, сынтəагьы иара иҿаҵахəым, ишəфа, шəан дшəыкəыхшоуп" ҳəа ҳара иаҳҿалҵон", - ҳəа. Лара лыԥсҭазаара далҵит 80 шықəса дшырҭагылаз, илқəашьымхеит санду лыԥсы шҭаз лԥа ибара.
Саб имшынҵа сахьаԥхьоз, абас еиԥш арыцхə анын: "ианар 5, абригь-абригь амш азы аҭабиа сахьҭатəаз аԥхыӡ бааԥс сан илыдызбалеит, сан аӡы хəашь дарбылгьо дагозшəа, сан деибгам хымԥада", - ҳəа. Иԥхыӡгьы, иан лыԥсрагьы еиқəшəеит. Убри анысгəалашəо еснагь сҵəыуоит, аӡбахəгьы ажəеинраалаҿы изанысҵазгьы убри азоуп.
Саб рыцҳа аибашьра ихнаххьан ицəа
Ашəҟəеиқəаҵəа кылҟьа ирзаахьан иҭаацəа.
Аха уи агəра лгомызт, иан дыԥшын,
Агəыӷра лыман, иаара дазыԥшын.
Лԥазаҵə, лыхəшəыц, лгəы дыҵхон, дбылуан,
Аамҭа аанҿасрада иқəҳа ицауан.
Урыстəыла ду амца ацралан ибылуан.
Ан рыцҳа ҿымҭӡакəа ацəашьеиԥш дӡыҭуан.
Илҳəон: "Уи ихынҳəра сара избашам, нан.
Аха, с-Џьумка иԥсы ҭами, дикəыхшоуп иан".
Ахəрақəа инылазаргьы, дхынҳəгəышьеит аԥа.
Ан рыцҳа дахьымӡеит уи абара...
Исгəалашəоит латын нбанла иҩыз
Имшынҵа, аибашьра ахҭысқəа зныз.
Заҟантə инарҳəы-аарҳəуа икны стəахьааз,
Заҟантə сгəы аҵанӡа иарԥшаахьаз.
Ақырҭуа данхала Ануаа рхəы,
Имшынҵа, изҳəоз саб иҿахəы,
Ҳаҩны амца анацрарҵа, иналаблы ицеит.
Убасҟангьы саб рыцҳа игəы мцаӡеит.
Аԥсуаа ҳиааира уи агəра игон,
Ҳаҷкəынцəа драбжьон, ргəы ирӷəӷəон.
Саб рыцҳа дахаанхеит, ҽа иааиракгьы ибеит.
Игəы рҭынчны агəыдыҳəа инырцəымҩахьгьы дцеит.
Саби Чуазки аибашьраҿы еиқəшəеит, ԥсык еицырхан, еицеибашьуан. Ихьӡ иҳəахьан, аха сара исгəалашəом, имшынҵа ианын, аха уи ҳцəыблит, еиқəымхеит, сгəы иалоуп даара, избанзар ажəабжь бзиақəа агəылан. Чуази иареи ахьеибашьуаз ахыкəаалақəа еиҿасуан аццышə еиԥш, "усгьы ҳаиқəхом", - иҳəан саб, иҽыриашаны ддəықəлеит. Аӡəы ишьапы дамҵасны дкаижьит убри аамҭазы. "Ануа, ухагахама, уанаџьалбеит, уҽушьама?" - ҳəа аӡəы ибжьы ааиргеит. "Ҳаибганы ҳцо џьушьома, ҳҭамхар ауам", - ҳəа наиаҭеикит саб. Чуаз дҭахагəышьеит, саб деибганы дхынҳəит. Есымша убри игəы иаланы еиҭеиҳəон саб рыцҳа.
Рига азааигəара деибашьуан. Аӷацəа шасысгьы дыргахьан. Иахьеибашьуаз аҭыԥқəа рҿы алатышцəа дырҭиит. Дара аурысқəа бзиа рбаӡомызт. Иахьтəаз аҭыԥ ахьыкəыз анемеццəа ирарҳəан иркит. Аҟəҟəаҳəа иахьхысуаз саб дырхəит, дыршьыз џьыршьан, аҭабиа дҭарыжьит. Аҭабиа шаҟа дҭажьхыз здыруада, урҭ анемеццəа цан, даҽа немеццəақəак ааит. Зегь ахьеилажьыз саб инапқəа шҵысуаз рбеит. Саб афицар форма ишəымзи, инапы шҵысуаз анырба, "иԥсы ҭаҳҵап, деиқəҳархап", - рҳəан, агоспиталь ахь дырган дырхəышəтəит, деиқəдырхеит. Аха, ҽыргаӡа ҟаҵаны изызҵаауаз акагь раимҳəаӡеит. Ииулак аӷацəа дрыцəцеит, убасалагьы деибганы иԥсадгьыл ахь дхынҳəит саб.
Латыш ҭыԥҳак саб бзиа дылбеит аибашьраҿы. Саб иҟынтəи ахшара иоура дазыԥшын. Аха иара усҟан анемеццəа дрытҟəахьан, лхабар ҳəа акгьы издыруамызт, ахшара длоума, мамзаргьы џьара дҭахама, иллахьынҵахаз еилкаамхеит. Саҳəшьцəеи сареи лыӡбахə ҳзеилкаауазар ҳəа, "Жди меня" адырраҭара ашҟа иҳаҩхьан, аха аҭак ҳəа акагьы еилкааны иаҳмаҳаит, агəала ҳамоуп абас.
Аибашьраҟынтəи дхынҳəны данааи, аҭаацəара далалеит. Раԥхьа иигаз аԥҳəыс д-Аҩӡԥҳан. Аҩӡԥҳа лҟынтəи аиаҳəшьа дҳамоуп. Аха саб аӷацəа рнапаҵаҟа дыҟан ҳəа Сталини Бериеи рхаан инаганы иҭаркуан. Саб игəы иаанагоз ҭырҟьаны иҳəон, аӡəгьы дицəшəаӡомызт. Данҭарк, "ари уажəшьҭа дыӡит, дыԥсит, 30 шықәса дхынҳəӡом", - лҳəан, Аҩӡԥҳа дцеит. Саб иус анырыӡбоз, Заквоа Џьӷамаӡе ҳəа дыҟан, "25 шықәса аҭакра уқəуп", - ҳəа аниҳəа, саб аҟырҟырҳəа дааччан, "урҭ ирыӡбуоу, мамзаргьы аԥшəма иакəу?" - ахьиҳəаз, даҽа хəышықəса изацырҵеит.
Қарҭ аҵара дҭан Қонстантин Ануа, дҳақьымуп, ҳара ҳаиашьара датəуп. Константини ҳара ҳаибашьраҿы хабарда ибжьаӡыз Џьота Амҷбеи саб Русҭави дахьҭакыз ицон. Иахьнеиуаз есымша аҳамҭақəа риҭон, саб инапы ҟазан цəгьала. Амнистиа аныҟала, абаандаҩцəа рхы иақəиҭыртə аҭагылазаашьа аныҟала, Сталини Бериеи рзакəан анаԥырырх, саб иҩызцəа иааргəалаиршəеит данҭаркуаз ииҳəаз ажəақəа: "Џьӷамаӡегьы дыԥсхьеит, ҳара ҳтəы иагеит!" - ҳəа.
Абахҭа данҭыҵ, ҳара ҳан ԥҳəысс дигеит. Ҳан д-Лагəуаԥҳан. Ԥшьҩык ахшара ҳрааӡеит, хҩык аиҳəшьцəеи ҳашьазаҵəи ҳаҟан. Ахра, ҳашьа рыцҳа, зегьы дҳаиҵбын, дычмазаҩхан дыԥсит. Саҳəшьцəа: Анжела, Мзиа, сара ҳаҟагəышьоуп, ишьҭра ҳмырӡит. Саб даара аума ихигахьан. Аиааира амш сҽагсырхаӡом еснагь, апарад ахь сцоит.
Ҳара ҳаибашьрагь дахаанхеит. Ҷаҷалҟа илбааны сани саби аибашьцəа рхəы ахьыҟарҵоз ирыцхраауан. Ҽнак, аҩны дынхаланы фатəык-жəтəык аашьҭыхны аибашьцəа рхəы игарц дахьааиз, атанкқəа агəгəаҳəа агəашə рҽны ашҭа иааҭалеит. Илымҳа ҽеила иаҳаӡомызт, аԥацха ахышə дкылаԥшны днаԥшызар, ақырҭқəа ртанк ҭаланы ишаауаз ибеит. "Ҳаи, исыхьрызеи, сҩагылан сырԥылап, ҳзыхшəырҟьоузеи нхацəақəак?" - ҳəа раирҳəарц иҿынеихон еиԥш, мчык дааннакылеит, дхынҳəит. Аҩны иақəлеит, иҩназ ахаарабзаара зегьы дəылыргеит, аҩны инакəшан, абензин нақəҭəан, амца нацраҵаны ирыблит. Саб аԥсҭазаараҿы акры шихигахьазгьы, илаӷырӡ маацызт, иҩны ила ишабоз иахьырыблыз игəы арԥшааит.
Бнала мацара, Ҷаҷал дылсны аибашьцəа ахьтəаз даннеи, Спирдон Ануа ҳəа дыҟан, саб иҿаԥшылара игəамԥхеит, иԥа дыршьыз џьишьан, ихьыз еиликаарц диазҵааит. Ахра акгьы шимыхьыз раиҳəеит, иҩны ахьырблыз игəы шыԥнажəаз дирдырит. "Ҳаи, Џьумка, хыбаҩс иҳамоу, иҳабжьоу уара уоуп, ишԥыкəу убри азы ушҵəыуо, аибашьра еилгар, уҩны ҿыц сара исыргылоит, хьаас иумкын", - ҳəа иеиҳəеит. "Саҭашəымҵан, баба, иахьа аԥсра иаҿагылоу аҷкəынцəа шəҿаԥхьа аиакəым ҟасҵеит, сыҩны шəара шəзы кəырбанс ицааит", - иҳəан, Анцəа диҳəеит саб. Абас хыԥсыра ихигагəышьеит саб, аибашьцəа драбжьон, Аиааира шаҳгоз агəра диргон. Саб рыцҳа Аиааира дахьӡеит, уи анаҩсгьы аашықəса иԥсы ҭан. Абасала инарцəымҩахь ижәлар рзы игəы рҭынчны инырцәымҩа дықəлеит акыр зхызгахьаз саб.
Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аҿы аиааира иазку аҭыжьымҭақәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
Аԥснытәи ашколқәа роушьҭымҭацәа рзы аҵаратә процесс хацыркын рашәара 2 рзы, уи мҩаԥыслоит ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟа. 1-10 аклассқәа рҵаҩцәа рҵараамҭа хыркәшахеит лаҵара 13 рзы акоронавирус иадҳәалоу аҭагылазаашьа иахҟьаны.
"Амза ҩба инаркны ажәеизатәи аклассқәа рҵаҩцәа иацырҵеит рҵара, аха уи иаанагом апрограмма зегьы ҩымчыбжьа ирҭагӡаны иалгоит ҳәа. Еиҳарак ари зызку ахәыҷқәа аԥышәарақәа разыҟаҵара ауп. Ашколқәа зегьы адезинфекциа рызун. Аԥҟарақәа инарықәыршәаны ашколқәа рҿаԥхьа еиҿкаауп амедпункт, ашоура шәаны ашколқәа рахь инарышьҭуеит, аклассқәа рҟны аӡәаӡәала итәоуп.
Сынтәа ашкол иалго араион аҟны 128-ҩык ыҟоуп, ақалақь аҟны 45-ҩык аушьҭымҭацәа ҳамоуп", - лҳәеит Арышԥҳа.
Лара иазгәалҭеит араионтә аолимпиада иалахәыз аушьҭымҭацәа рыбжьара алҵшәа бзиақәа змаз шыҟоу, урҭ иреиҳаӡоу аҵараиурҭақәа ирҭалартә еиԥш алшара ҟалап ҳәа агәыӷра шлымоу.
Шәазыӡырҩы аудио. Иаҳа инеиҵыху анҵамҭа шәаҳар шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Ашкол ахь ихынҳәит: аԥснытәи аушьҭымҭацәа аԥышәарақәа рҽырзыҟарҵоит
АҞӘА, рашәара 3 - Sputnik. Акоронавирус чымазара ҿкы рцәа ишалоу шьақәырӷәӷәахеит иацы Москвантә иааз быжьҩык акурсантцәа ҳәа адырра ҟанаҵоит Аԥсны ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Ичмазаҩу акурсантцәа зегьы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадахьы инагахоит ахәышәтәра иахысырц.
Аҟәатәи апансионат "Аиҭар" аҟынтә иахьа рыҩныҟа иоушьҭан 13-ҩык АҶА ахырхарҭала аҵара зҵо акурсантцәа, 14-мшы инаӡоз ихымԥадатәу ркарантин анынҵәа аамышьҭахь.
Аԥсны иахьазы иааидкыланы акоронавирус рыдырбалахьеит 35-ҩык ауааԥсыра. Урҭ рахьтә 27-ҩык ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, хәажәкыра 11 — Sputnik, Анжелика Бениаԥҳа. Таиф Аџьба ихьӡ зху алитературатә премиа шьаҭаркуп апоет имшира, хәажәкыра 11 аҽны. Абри атәы лҳәеит абрифинг аҟны Акультуреи аҭоурых-культуратә ҭынха ахьчареи рминистр Ельвира Арсалиаԥҳа.
Ахәыҷтәи ақәыԥштәи литературахь алагалазы апремиа шьаҭанаркит Аԥсны Акультуреи аҭоурых-культуратә ҭынха ахьчареи рминистрра.
"Апремиа аԥҵоуп Аԥсны ашәҟәыҩҩцәеи, акультура аусзуҩцәеи раԥшьгарала. Ҳара агәахәара ҳнаҭоит иара апоет имшира аҽны иахьышьаҭаҳаркыз", — лҳәеит Арсалиаԥҳа.
Апремиаз аиндаҭлара мҩаԥысуеит хышықәса рахь знык. Аиндаҭларахь инаргоит апоезиа, апроза, адраматургиа ажанрқәа ирыҵаркуа арҿиамҭақәа. Номинациацыԥхьаӡа аиааиҩы далырхуеит. Аҽалархәра азин рымоуп ахәыҷтәи ақәыԥштәи литература аԥҵаҩцәа.
"Сынтәа имҩаԥысраны иҟоу раԥхьатәи аиндаҭлара акомиссиа алахәылацәа рыӡбрала аибашьрашьҭахьтәи аамҭақәа зегьы аҵанакуеит. Уи аҵак ду амоуп ҳлитература зегь азы", — лҳәеит аминистр.
Ахәыҷтәи ақәыԥштәи литературахь алагалазы апремиа шьаҭанаркит Аԥсны Акультуреи аҭоурых-культуратә ҭынха ахьчареи рминистрра. Аиндаҭларагьы иара еиҿнакаауеит. Арҿиамҭақәа алырхуеит аминистрраҟны иаԥҵахо акомиссиа. Иара иалахәхоит алитературеи, акультуреи, аҵареи рҟны еицырдыруа ауаа.
Акомиссиа алахәыла, атәыла Ахада иабжьагаҩ Владимир Занҭариа далацәажәеит апремиа аҵакы.
"Таиф Аџьба инареиӷьӡаз хәыҷтәы поетын. Ахәыҷтәы поезиа аеталон ҳәа рзуҳәар ауеит иара иаԥҵамҭақәа. Ирацәоуп иажәақәа аԥсуа композиторцәа амузыка ианырҵаз. Иара ихаҭагьы даара аԥсуа ажәа, аԥсуа жәеинраала зныруаз аӡә иакәын. Таиф иажәеинраалақәа ҟазара дула иҩуп. Урҭ ирныԥшуеит аԥсуа фольклор, аԥсуа бызшәа аҷыдарақәа зегьы нҭырҳәыцааны", — иҳәеит Занҭариа.
Аиндаҭлара ҩ-етапкны имҩаԥысуеит. Зырҿиамҭа аԥыжәара агаз автор ианашьахоит 50 000 мааҭ зыртәо апремиа.
Акомиссиа ахантәаҩы, афилологиатә наукақәа ркандидат Валентин Коӷониа иазгәеиҭеит Таиф Аџьба ихьӡ зху апремиа аԥҵара азҵаара ажурнал "Алашара" аҟны ишалацәажәаз, ажурнал аредактор Анатоли Лагәлаа иаԥшьгарала. Аԥсуа интеллигенциа еицҿакрыла абри аидеиа иадгылеит.
Ажурналист Светлана Қорсаиаԥҳа лажәақәа рыла Таиф Аџьба ирҿиамҭақәа аԥсуа ҿар ирылаҵәаны иҟоуп.
"Таиф иарбанызаалак ипоезиа иаҵубаауеит ахәыҷра ацқьара, адунеиқәыԥшылара. Иахьатәи аԥсуа хәыҷқәа гәахәара дула иаԥхьоит иара иажәеинраалақәа", ҳәа азгәалҭеит ажурналист.
Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа алауреат Аџьба Таиф Шьаадаҭ-иԥа диит 1939 шықәса хәажәкыра 11 рзы, Гәдоуҭа араион Аҷандара ақыҭан.
1992 шықәса жьҭаара 9 рзы Аҟәа иалахан иҟаз апоет ақырҭуа гвардееццәа дыкны дыргеит. Иахьанӡагьы ихабар ыҟам. Ишьақәыргылам аинформациа ала акраамҭа дандыргәаҟ ашьҭахь иԥсҭазаара далхәыдартәит.
"300-ҩык инареиҳаны иахьа еиуеиԥшыма амзызқәа ирыхҟьаны Қырҭтәыла иҟоуп. Асааҭ 9 инаркны асааҭ 15:00 рҟынӡа иахьатәи аамҭа иалагӡаны аҳәаа иахысхьеит 70-ҩык инареиҳаны. Урҭ рахьынтә иҟоуп згәамбзиара иахҟьаны ицазгьы, аха ус еиԥш иҟаз хәҩык роуп, аиҳараҩык уахьынтә иаауа Гал иқәынхо, еиуеиԥшым азҵааракәа рыла Қырҭтәыла инанагаз роуп. Уа дыҟан аҵара зҵо, аԥсра иақәшәаз, зҭаацәа збоит ҳәа ицаз уҳәа. Хынтә иаартыз акоридор иабзоураны 1500-ҩык инареиҳаны рыҩнқәа рахь ихынҳәит. Ари аҭагылазаашьа ауааԥсыра гәахәарыла ирыдыркылоит, ҳтәылауаа ринтересқәа рыхьчаразы Аԥсны атәыла анапхгара ари аус анагӡара хымԥадатәны иахәаԥшуеит", – ҳәа азгәеиҭеит Латипов.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 13 - Sputnik. Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҟны ишьҭоу акоронавирус зцәа иалаз акурсантцәа ҩыџьа аҩашаҽны, ԥхынгәы 14 рзы рылҩаара иаздырхиоит ҳәа адырра ҟанаҵоит Ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Ари амш иалагӡаны агәаҭара иахрыжьыз 36-ҩык рҟынтә аӡәгьы иҿы акоронавирус шьақәырӷәӷәамхеит
Иахьазы Аԥсны зынӡа акоронавиурс рыдырбалахьеит 38-ҩык. Урҭ рахьтә ҩыџьа макьанагьы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 35 ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Адунеизегьтәи агәабзиарахьчаратә еиҿкаара аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, адунеи аҿы ишьақәдырӷәӷәахьеит 12,5 миллион хҭыс инареиҳаны, рыԥсҭазаара иалҵит 561 нызқьҩык инарзынаԥшуа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, рашәара 23- Sputnik. Уахыки-ҽнаки рыла Урыстәыла 84 регион рҿы ҿыц акоронавирустә инфекциа рыдбалоуп 7 425-ҩык, абри атәы аанацҳауеит COVID-19 аҿагыларазы Москва аоперативтә штаб.
Иаарԥшу рҟынтәи 32,7% ачымазара зыхьыз рахьтә аклиникатә ҟазшьақәа рымамызт.
Уахыки-ҽнаки рыла Урыстәылатәи Афедерациаҿ 153-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит, ргәабзиара шьақәгылеит 12 013-ҩык. Апандемиа аамҭа иалагӡаны рыԥсҭазаара иалҵхьеит 8 359-ҩык, ргәы бзиахеит 356 429-ҩык.
Аԥсны иахьатәи аамҭазы авирус рыдырбалахьеит 38-ҩык. Урҭ рҟынтәи быжьҩык Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп. 30-ҩык ргәабзиара шьақәгылахьеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Акоронавирус иадҳәалоу ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, жьҭаара 17 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Авокал-инструменталтә ансамбль "Гунда" V Жәларбжьаратәи адыга инструменталтә музыка афестиваль "Ушәаҳәа, адыга мырзакан" иалахәхараны иҟоуп ҳәа Sputnik Аԥсны иазеиҭалҳәеит аколлектив анапхгаҩы, Аԥсны жәлар рартистка Роза Чамагәуаԥҳа.
"Ҳколлектив раԥхьаӡа акәны абри афестиваль иалахәхоит. Аиҿкааҩцәа адырра ҳарҭеит ашәак анагӡара шахәҭоу, ҳаргьы Таиф Аџьба иажәеинраала иалху ашәа "Аҷандараҟа даагоит" (амузыка Оҭар Хәынцариа) алаҳхит", - лҳәоит лара.
Роза Чамагәуаԥҳа иазгәалҭеит жәларбжьаратәи афестивальқәа рылахәхара Аԥсны амилаҭтә культура аӡыргаразы ишыцхыраагӡа дуу.
"Акраҵанакуеит адыгақәа, ашаԥсыӷцәа рнырра. Ҳара жәларык шҳакәыз аарԥшра алшоит ашәаҳәара, акәашара рхархәарала", - лҳәоит Роза Чамагәуаԥҳа.
Авокал-инструменталтә ансамбль "Гәында" аԥҵан Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониаҟны 1977 шықәса рзы. Абарҭ аамҭақәа ирылагӡаны ансамбль "Гәында" Урыстәыла, Украина, Абжьаратәи Азиа, Нхыҵ Кавказ, Ҭырқәтәыла рҟазара ддырбеит.
Ансамбль алахәылацәа ашәаҳәара адагьы иадырҳәоит амилаҭ инструментқәа: аԥхьарца, аҩымаа, ахымаа, ачамгәыр, адаул, аҟьаԥ-ҟьаԥ.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Роза Чамагәуаԥҳа: уус гәыкала уаназыҟоу, иумыцааир, иумықәҿиар ҟалаӡом
"300-ҩык инареиҳаны иахьа еиуеиԥшыма амзызқәа ирыхҟьаны Қырҭтәыла иҟоуп. Асааҭ 9 инаркны асааҭ 15:00 рҟынӡа иахьатәи аамҭа иалагӡаны аҳәаа иахысхьеит 70-ҩык инареиҳаны. Урҭ рахьынтә иҟоуп згәамбзиара иахҟьаны ицазгьы, аха ус еиԥш иҟаз хәҩык роуп, аиҳараҩык уахьынтә иаауа Гал иқәынхо, еиуеиԥшым азҵааракәа рыла Қырҭтәыла инанагаз роуп. Уа дыҟан аҵара зҵо, аԥсра иақәшәаз, зҭаацәа збоит ҳәа ицаз уҳәа. Хынтә иаартыз акоридор иабзоураны 1500-ҩык инареиҳаны рыҩнқәа рахь ихынҳәит. Ари аҭагылазаашьа ауааԥсыра гәахәарыла ирыдыркылоит, ҳтәылауаа ринтересқәа рыхьчаразы Аԥсны атәыла анапхгара ари аус анагӡара хымԥадатәны иахәаԥшуеит", – ҳәа азгәеиҭеит Латипов.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩы аудио аҿы, мамзаргьы арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, ԥхынгәы 13 - Sputnik. Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҟны ишьҭоу акоронавирус зцәа иалаз акурсантцәа ҩыџьа аҩашаҽны, ԥхынгәы 14 рзы рылҩаара иаздырхиоит ҳәа адырра ҟанаҵоит Ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Ари амш иалагӡаны агәаҭара иахрыжьыз 36-ҩык рҟынтә аӡәгьы иҿы акоронавирус шьақәырӷәӷәамхеит
Иахьазы Аԥсны зынӡа акоронавиурс рыдырбалахьеит 38-ҩык. Урҭ рахьтә ҩыџьа макьанагьы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭа иҭоуп, 35 ргәы бзиахеит, аӡәы лыԥсҭазаара далҵит.
Адунеизегьтәи агәабзиарахьчаратә еиҿкаара аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, адунеи аҿы ишьақәдырӷәӷәахьеит 12,5 миллион хҭыс инареиҳаны, рыԥсҭазаара иалҵит 561 нызқьҩык инарзынаԥшуа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Лаҵарамза 23 рзы адунеижәларбжьара акәуақәа рымш азгәарҭоит.
Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Адгьылбжьарамшынтә акәуақәа адунеи атәылақәа жәпакы рҟны иуԥылоит. Амшын Еиқәа аҿықәан акәзар, (араҟа иҟоу наукала Никольски икәуақәа, Чиквитаӡе ихкыхәҭа ҳәа иашьҭоуп) Анапа инаркны Пицунда-Мысратәи аҳәырԥсарра ауп рнызарҭа (ареал). Аха уеизгьы, Аԥснытәи аҳауа дара еиҳа ирнаалоит. Избанзар ишԥеилкаатәу, Лӡаа ахәыҳаракырақәа рҿы рхыԥхьаӡара арацәара, Краснодартәи атәылаҿацә зегьы аасҭа.
"Адгьылбжьарамшынтә акәуақәа рыҭҵааразы жәашықәса инеиԥынкыланы лаҵарамзазы, Нижни Новгородынтәи Лӡааҟа даауан аҵарауаҩ, азоолог Марк Пестов. Иареи сареи ҳанеибадыр Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә Университет, абиологиатә факультет аҿы аҵара сҵон. Иалсхыз азанааҭ анеиликаа, иҭҵаарақәа срылаирхәуа далагеит. Акәуақәа реиҿартәышьа, рцәеижьхәҭақәа, ршьаԥхыц, рҵыхәа, ирықәу амса хагьежьааны ауреи, аҭбаареи ҳшәон, рҟазшьаҷыдарақәа, рныҟәашьа, уҳәа рыԥсҭазаара амҩаԥысшьа хәҭа-хәҭала еилҳаргон. Адыргақәа раҳҭон, ақьаад аҿы иаҳарбон. Адырҩашықәсазы, мамзаргьы ҩба-хԥа шықәса рышьҭахь иаҳԥыхьашәар рыҽшеиҭаркуаз гәаҳҭон", - иҳәоит Лӡаатәи акәуақәа рыҭҵаара иалахәыз абиолог Умар Џьакониа.
Арԥыс иажәақәа рыла, Лӡаа ахәыҳаракырақәа рацәоуп. Шықәсык аԥхьа хәык аҿы ирбоз акәуа, иҟалон адырҩашықәсазы даҽа хәык аҿы ианырбоз. Уи иранаҳәон реиҭаҵшьа зеиԥшраз.
Адгьылбжьарамшынтә акәуақәа Аԥсны егьырҭ аҭыԥқәа рҿы иаҳԥыхьашәеит ҳәа аҵарауаа адырра анрырҭоз, урҭ аҭыԥқәа рыҭҵаарахьы ицон, аха ауаа аӡмахтә акәуақәа ирыцәҩашьозаарын. Ажәакала, ашәҟәы ҟаԥшь иану адгьылбжьарамшынтә акәуақәа Лӡаатәи абнара ауп рыԥсҭазаара иазыманшәалоу.
"Акәуақәа Лӡаа ақыҭанхацәа руҭрақәеи, рашҭақәеи рҿы ианырбогьы ыҟоуп. Зны-зынла амшын аԥшаҳәаҿгьы улаԥш иҵашәоит. Аха уи зыхҟьо атуристцәа ныҟәара ианцо, алада илбааргоит ауп. Ақыҭаҟны аԥсшьаҩцәа здызкыло зегьы, рысасцәа агәҽанҵара рырҭоит абнахь ихалозар, акәуақәа иркьымсырц. Ирарҳәоит урҭ Ашәҟәы ҟаԥшь ишану. Аха ҟазшьалеи, хәыцшьалеи ҳаиԥшым аҟнытә, џьоукы-џьоукы аҳәатәы иацныҟәом. Ажәакала, ақыҭауаа арҭ акәуақәа рнапаҟны ианааилак, имаашьакәа абнахь иганы иоурыжьуеит", - еиҭеиҳәоит Умар.
Аҭыԥантәи анхацәа Лӡаатәи аҳаракырақәа рахь шәарацара машьынала ихалозаргьы, амҩақәа ирыцклаԥшуеит акәуақәа рыгьежьқәа ирыҵамхарц. Уимоу абнақәа анхырҟьогьы амца ацрарҵаӡом. Акызаҵәык иқәызхуа аҳәақәа роуп. Акәуақәа аӡынра адгьыл ҭыжааны иҵалозаргьы, егьырҭ ԥынҵала ицәаӷәаны иҵырхуеит, ирфоит. Ибзиашәа ас еиԥш иҟоу афактқәа маҷӡаны иуԥылоит. Ажәакала, аԥсабаратә ӷацәа иаразы ирацәаӡам.
"Акәуақәа, жьҭаарамза аҽеиҩшамҭаз аӡынтәи ацәара рҽазыркуеит, иааԥшуеит мшаԥымза анҵәамҭазы. Уажәы дара иршыкьымҭоуп, рымч аҭаҵара иаҿуп. Насгьы ианҿио аамҭоуп. Акәуақәа рыкәтаӷьқәа анԥхьаркуа, еиҳа аԥхарра рылсыр арцынақәа ылҵуеит, (32 градус) градусқәак рыла еиҵызар (28 градус) – абаӷьқәа. Абас аинтерес змоу афактгьы ыҟоуп", - иажәа иациҵоит абиолог.
Умар Џьакониа иҳәеит, аҳәаанырцәтәи аҵарауаа разгәаҭарақәа рыла, Краснодар атәылаҿацә абнарақәа рҟны кәуак убарц азы, сааҭла уеимдароуп ҳәа. Лӡаа акәзар, 30 минуҭ рыла 10-15 цыра уԥылоит. Уажәааны аҿиара иаҿуп азы, хԥа-ԥшьба еицны иануԥыхьашәогьы ыҟоуп.
Акәуа дуқәа роура 30 сантиметр инаӡоит.
Адгьылбжьарамшынтә акәуақәа рбаразы Умари сареи амшын аҩаӡараҟнытә ҩышә метра Аҵангәара ҳәа изышьҭоу (хара имгакәа уи аҭоурыхгьы шәыдызгалоит) ахәы ҳанхала, (дара 100 - 400 метра амшын аҩаӡараҟынтә ахәқәа рҿоуп иахьамоу) лабҿаба игәасҭеит урҭ шырацәаз. Иаҳԥыхьашәеит азоолог Марк Пестов "134-тәи" адырга зиҭаз. Умар иажәақәа рыла, амса иалубаауаз ақәратә мацәазқәа иаадырԥшуан уи 10 шықәса шахыҵуаз.
"Ақәратә мацәазқәа уаныржьогьы ыҟоуп. Избанзар амацәаз ҿыцқәа анцәырҵуа, ажәытәқәа аамҭа анцо ианыҵуеит. Убри азы, ари жәашықәса ахыҵуеит сҳәоит, аха уи аԥхьаҟа иҵегь амацәазқәа анны, ианыҵзаргьы ауеит. Акәуа ақәра ашьақәырӷәӷәара мариам. Амала амса еиҳа аиқәаҵәара иамҽханакуазар, уи иуанаҳәоит акыр шахыҵуа", - аԥстәы амаӡақәа сзааиртит Умар.
Абна ҳаланаҵы, раԥхьатәи 15 минуҭ рыла исԥхьаӡеит акәуақәа быжьба. Руакы даара ишәарӡыӡон. "Иарцыназар ҟалап" ҳәагьы ҳахлафааит. Ажәлар рҿы "акәуа ццакӡом" рҳәоит, аха ари "арцына" еилҟьа-еилӷәыцәӡа иҟан. Иҩуа иандәықәла, афото аҭыхра сахьӡомызт азы, авидеокамера аҿаскит, иара уи аус сагьақәӡуан, сшьапы ахьсыргылоз збозма, аобиектив сышкылыԥшуаз ажрагьы сҭаҳаит. Умар сгәысҽаниҵеит акәымзар, анаҩс руакы снапаҟны ианааныскыл, ишәаны аӡшьаргьы аунажьит, сааигәара иаазгазҭгьы саҟьашьуан.
Шьҭахьҟа ақыҭахь ҳаналбаауаз, амҩа аԥхьа аҳаскьын иамцкласуа итәан даҽа кәуа дукгьы. Амала уи иақәыз амса ҭыԥқәак рҿы аԥақәа чымазара аман. Сгәы снархьшәа аниба, Умар иҳәеит амса хыхьтәи аҽыҭ аҽарыцқьара шазҷыдароу. Егьырҭ иаҳбаз зегьы рымса цырцыруа ирықәын.
Лӡаатәи акәуақәа рыҭҵааҩы Марк Пестов игәамбзиара иахырҟьаны хышықәса ҵуеит Аԥсныҟа дмааижьҭеи. Аха иара Умар изааицҳаит, алшара шааиоулак арахь амҩа дшықәло.
Иазгәаумҭарц залшом Умар истуденттә аамҭазы иоуз аԥышәа ишалҵшәахаз аҵара даналгоз адгьылбжьарамшынтә акәуақәа ирызкны идипломтә усумҭа қәҿирала ахьчара. Наҟ-наҟ имазеиу аспециалист ихаҭа аҿар адыррақәа риҭаларгьы ауеит.
Сара Аԥсны тәылауаҩык иаҳасабала, Лӡаа ақыҭанхацәа иҭабуп ҳәа расҳәоит рыԥсабара иахьеиҷаҳауа азы. Ашәҟәы ҟаԥшь иану адгьылбжьарамшынтә акәуақәа араҟа еиқәханы иахьыҟоу, насгьы аҳәаанырцәтәи аҵарауаа ааны иҭырҵаартә еиԥш аҭагылазаашьа аԥызҵаз егьа умҳәан дара роуп.
Аҵыхәтәаны иацысҵарц сҭахуп Умар иаб иашьа Ерик Џьакониеи иареи аинкубатор ала абнакәытқәа (афазанқәа) ылхны, иааӡаны ахәыҳаракырақәа рҿы ишоурыжьуа, абнара ԥсаатәла идырбеиарц азы. Аха уи атәы анаҩстәи санҵамҭаҿы…
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: