Аӷарра
Аӷарцәа, аӷарра — аӷарра ҳәа азырҳәоит убас еиԥш ауаҩы иҭагылазаашьа, иара аԥсҭазааразы зыда ԥсыхәа ыҟам рыла ихы, иҭаацәа реиқәыршәара анилымшо.
Аӷарра цәырҵуеит асоциалтә цәырҵрақәа реизыҟазаашьақәа реилагара иахҟьаны: аусураҟны аиҟарара; аҭагылазаашьаҟны аиҟарара; аизыҟазаашьақәа рҟны аиҟарара; ауаҩы — аилазаара - аԥсабара, ауаҩы — асоциалтә гәыԥ – акласс — аилазаара реиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҟны. Абарҭқәа рышьаҭақәа рҟны ауп ахархәаратәи алҵшәаашьҭратәи мчрақәас иҟоу аилазаарақәа реиҟараразы, уи аҵакы аарԥшрас иҟоуп аусуратә аамҭеи ахақәиҭра аамҭеи реизыҟазаашьа.
Апроблема аҭҵаара аҭоурых аҟны[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Аӷарра аҭоурых ауаажәларра ыҟоуижьҭеи аҭыԥ шамоугьы, ари афеномен аҭҵаара ианалагаз 70—90- тәи ашықәсқәа ралагамҭазы ауп. Аӷарӡахара ҳаамҭазы — ари иглобалтәу социалтә шәарҭароуп. Аусурҭа аҟамзаара, аекономикатәи асоциалтәи ҭышәнымтәалара, агәыӷрақәа рынамӡара, апланқәа рхыбгалара — абарҭқәа зегьы аӷаррахь ауааԥсыра кылызго процессқәоуп. Аӷарра апроблема ишиашоу ауаҩи ауаҩи реизыҟазаашьақәа, асоциалтә формақәа, аџьа, аџьа алҵшәақәа уҳәа ирхьыԥшуп. Аҭаацәара ӷаруп ҳәа иԥхьаӡоуп аҳәынҭқарратә статистика ахәшьарақәа рыла, аҭаацәараҟны аӡәы иоуа аԥара, арегионалтә ахархәаратә калаҷкәыр ахәԥса аасҭа еиҵазар.
Аӷарра зыхҟьо аҭҵаара иалагеит XVIII ашәышықәса инаркны XX ашәышықәса азбжанӡа иаҵанакуа аамҭахәҭазы. Уи ҭызҵаауаз иреиуан: А. Смит, К. Маркс, Е. Реклиу, Д. Рикардо, Г. Спенсер, Т. Мальтус, Ж. Прудон, Ч. Бут и С. Раунтри. XX ашәышықәсазы арҭ аҭҵаарақәа ирыцырҵеит Ф.А. Ҳаиек, П. Таунсенд уҳәа егь. XIX ашәышықәсазы аҭаацәара ахьынӡаӷару еилыркаауан аҭаацәаратә биуџьет аҭҵаара ала, раагарҭақәа зеиԥшроу, урҭ ауаҩы иҭахрақәа рзын иахьынӡазхо, аусура ахьынӡаилшо, игәабзиара зеиԥшроу уҳәа азгәаҭаны. Аӷарра апроблема аҭҵааразы даара рлагала дууп аекономистцәа, асоциологцәа, урҭ иазгәарҭон аӷарра аҭыԥ ду шамоу, насгьы аҳәынҭқарра ари апроблема аԥыхразы алахәра хымԥадатәины ишырыԥхьаӡо. Урыстәылагьы Европа еиԥш ари апроблема иазхьаԥшын XIX ашәышықәса азбжазы. Аӷарра аҭыԥ ахьынӡамоу аилкааразы еизган астатистика, урҭқәа ашәҟәы иҭаргалон ахылаԥшратә комиссиақәа. Ари апроблема аарԥшын аекономистцәа — асоциологцәа В. В. Берви-Флеровски, К. А. Пажитнов, М. И. Туган-Барановски русумҭақәа рҟны. Актәи Адунеизегьтәи аибашьранӡа аҭҵаарақәа фба мҩаԥган, С. Прокопович, М. Давидович, И. Шапошников, А. Стопани, В. Андреев, В. Горицки, Г. Наумов рыбзоурала. Зегь реиҳа еицырдыруа ҭҵаарахеит 1909 шықәса рзы А. М. Стопани имҩаԥигаз, уи акьыԥхь абеит 1913 шықәса рзы. Ари аусумҭа амҽхак ҭбаан – 2339-ҩык ауаа рыбзазашьа азгәаҭан, урҭ 80 зҵаара рҟынӡа рҭакқәа дырҟаҵан. Урыстәыла Стопани иусумҭа Санкт-Петербург имҩаԥысуаз Адунеизегьтәи Агиганттә цәыргақәҵа аҟны, 1913 шықәса рзы, аҳаҭыртә дипломқәа ҩба анашьан. Дипломк — аҭҵаара ахаҭазы ианашьан, аҩбатәи — ахархәара зиҭаз аметодологиа азы. Аусумҭа анефтааглыхратә усуҩы ибиуџьет иазкын, иахьа уажәраанӡагьы ас еиԥш аҭҵаара ыҟам, уи быжь - милаҭк ирыҵаркуа ауаа рҭахрақәеи рбиуџьети ирзынархан.
Ари аҭҵаара инақәыршәаны, зегь реиҳа заагарҭа маҷу гәыԥны иԥхьаӡоуп — 250 мааҭ иреиҵаны изауаз, урҭ ироуаз аҟынтә аԥшьбатәи ахәҭа зегьы рфизиологиатә ҭахрақәа ирыхҭнырҵоит, усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа заагарҭа дууз 900 мааҭ зауаз аиҳарак рфизиологиатә ҭахрақәа ирыхҭнырҵон; хықәкыла иҭҵааз аусурҭа змамыз рбиуџьетқәа ракәын. 1918 шықәса рзы ишьақәыргылан раԥхьаӡа акәны иреиҵоу абиуџьет, ақалақьқәа рҟны аусуцәеи амаҵзурауааи рбиуџьетқәа ракәзар, 1927 шықәсанӡа рыҭҵаара мҩаԥысуан, аколхоз амаҵ азызуаз ракәзар, рбиуџьет ҭырҵаауан 1929 шықәсанӡа, аҵыхәтәантәиқәа реиҳарак афальсификациа рызун. Аҭҵаарақәа рҟны аҵак ду аман атранзиттә тәылақәа рҟны аӷарра аҭагылазаашьа, урҭ еиҿдырԥшышаз рыман, даҽакала иаҳҳәозар, асоциал-демографиатә гәыԥқәа, традициала иӷарцәахоз — аҭаацәара рацәақәа, ихаҭәаам аҭаацәарақәа, зықәрахь инеихьо, атәынчахәы мацара ала зыԥсы еивызго, насгьы аинфлиациа иахҟьаны иӷархаз, аусура аҟамзаара уҳәа.
Аӷарра амзызқәа[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Аӷарра амзызқәа даараӡа еиуеиԥшымызт; ауааԥсыра рацлара, ахырҵәаратә еибашьрақәа, атәыла аӷарра, ацәаҩашәатә мзызқәа, аграбааԥсқәеи, аихбаалареи рыцлара уҳәа егь.
Аӷарра ацәырҵра амзызқәа[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Аӷарра еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьоит аҟынтә, иара еиуеиԥшым агәыԥқәа рахь еидыркылоит:
- аекономикатә — аусурҭа аҟамзаара, имаҷу ауалафахәы, илаҟәу аџьатә лҵшәа, аусхкы аконкурентра алмыршара;
- асоциал-медицинатә — аинвалидра, ажәра, ачымазарақәа зыхьуа рхыԥхьаӡара аизҳара;
- адемографиатә — ихаҭәаам аҭаацәарақәа, ахшарарацәа, мамзаргьы аҭаацәара дуқәа;
- аҵарадырра-квалификациатә — аҵарадырра алаҟәра, апрофессионалтә зыҟаҵара амамзаара;
- аполитикатә — арратә конфликтқәа, амиграциа;
- арегионал-географиатә — арегионқәа еиуеиԥшымкәа рыҿиара;
- адинхаҵара - афилософиатәи аԥсихологиатәи — аскетра, ашарамшара;
Аӷарра аконцепциа[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Адунеитә практика аҟны иалыркаауеит аӷарра зыхҟьо азы ихадоу х-концепциак: зынӡа царҭа змам аӷарра; аӷарра азхьарԥшратә концепциа; аӷарра асубиективтә концепциа.
Аӷарра акультура[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Ари атермин асоциологцәеи антропологцәеи иҳадыргало иӷару ауаа рынхашьа-нҵышьа аиҭаҳәаразы иаанаго уи ауп, аӷарра иалааӡоу абиԥарақәа иҷыдоу анхашьа ишашьцылоу, анаҩс изызҳауа абиԥара ишрымардо. Зегь реиҳа аӷарра акультура аидеиа иазааигәаз антрополог Оскар Лиуис иоуп. Уи игәаанагарала, иара аҿиара иаҿыз, акапиталисттә ҿиара змаз, аилазаарақәа рҟны имҩаԥигоз аҭҵаарақәа иаадырԥшит аӷарцәа рхымҩаԥгашьа, рыԥсҭазаашьа, рыгәрахаҵарақәа зехьынџьара ишеиԥшыз. Иахьатәи амш ала анхара, уаҵәтәи азымхәыцра, ахацәа ршовинизм, аҭаацәарақәа рматриархалтә еилазаара, афатализм, абарҭқәа зегьы ауаажәларра аҟны иӷарӡаз ирылаҽны иҟан. Убри анаҩсгьы аӷарцәа азанааҭеидгылақәа, аполитикатә партиақәа, аекономикатә усура уҳәа рхы рыламырхәра, насгьы илаҟәӡоу ауаажәларратә еилазаараны рыҟалара дара рмаргиналтә ҭагылазаашьа еиҳагьы иаруадаҩуан. Лиуис ас еиԥш игәаанагаразы, аӷарцәа рҭагылазаашьа ауадаҩра дара рхаҭақәа иахьырхараиҵоз азы жәаҳәарада акритика ӷәӷәа изыруан. Аха ус шакәызгьы, Лиуис игәаанагарала, аӷарра акультура, аӷарра ацәцара иаҿагылон, уи иԥхьаӡон аӷарцәа ркультура ацәхьаҵра рыԥсҭазаара шеиӷьнатәуа.
Аӡәырҩы аспециалистцәа, асоциалтә еиқәыршәара ахырхарҭаҟны аус зуаз, даара иџьаршьон аӷарцәа ирыдыргалоз ацхыраара адкылашьа иахьақәымшәоз. Даҽа џьоукы ргәаанагарала, асоциалтә цхыраагӡақәа аӷарцәа рыԥсҭазаара аиӷьтәра иацхраауам ҳәа рыԥхьаӡон. Уимоу, ас еиԥш ацхыраара ишьақәнарӷәӷәоит status quo ҳәа агәаанагара рыман, асоциалтә усзуҩцәа рнапы злаку аӷарцәа ирзоурыжьуа аԥарақәа асоциалтә хылаԥшра рыҭара ауп ҳәа рыԥхьаӡон, убри аан аҭагылазаашьа аиӷьтәра акәымкәа. Аилазаарақәа, иӷарӡаз араионқәа рҟны аԥсҭазаара аиӷьтәразы иаԥырҵоз апроектқәа иџьбараз акритика рызун, избанзар урҭ хыхь-хыхь иҩыз, иҭҵаамыз проектқәан. Аӷарра акультура атермин акыр акритика шазузгьы, уи даара анырра ҟанаҵеит асоциалтәи аԥсихологиатәи цхыраара аҟаҵаразы амеханизмқәа раԥҵара аҟны. Аӡәырҩы асоциалтә усзуҩцәа русура аҟны ирықәшәон хаз игоу ауаа, аҭаацәарақәа, аилазаарақәа, урҭ зегьы Лиуис итеориа шьақәдырӷәӷәон дара рдунеихәаԥшышьа ала.
Царҭа змам аӷарра[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Миллиардла ауаа зланхо аӷарреи арыцҳахәхареи ари XXI ашәышықәсазтәи уаажәларратә проблема дуны иаанхоит. 1992 шықәса рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада аӡбамҭа ала ишьақәырӷәӷәан аӷарра аԥыхра, уи иаҿагыланы ақәԥаразы Жәларбжьаратәи амш, иара 1993 шықәса раахыс жьҭаарамза 17 рзы есышықәса иазгәарҭоит. Ари арыцхә алхра машәыршақә иҟамлеит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа Хада ари арыцхә алнахаанӡа хәышықәса уи аԥхьа, 1987 шықәса жьҭаарамза 17 рзы, Париж, Брокадеро адәаҟны имҩаԥысит ауаа рзинқәа рыхьчареи, аӷарра аԥыхреи ирызкыз амитинг, уи шә-нызқьҩык рҟынӡа ауаа еизнагеит. Амитинг ду иалахәыз иазгәарҭон миллионла ауаа рӷарра уи рзин еилагара шакәу. Зегь раԥхьаӡа иргыланы уи ззырхаз адунеи ахԥатәии аԥшьбатәии атәылақәа рахь иаҵанакуа шракәу — урҭ зекономика акыр илаҟәу атәылақәа роуп.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы аӷарра аҩаӡара[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Анаука — техникатә прогресс даара аҿиара шамоугьы, ҳаамҭазы адунеи аҿы иҟоу аиҟарамра иазымҳауазар иагхом. Ас еиԥш аҭагылазаашьа ыҟоуп адунеи атәылақәа зегьы рҟны, аҿиара бзиа змоугьы уахь иналаҵаны. Даҽакала иуҳәозар, иӷарыз еиҳагьы иӷархеит, амал змаз рмал иацлеит. 2016 шықәса рзы иҟаҵаз аҭҵаарақәа инарықәыршәаны, адунеи аҟны зегь реиҳа амал змоу 62-ҩык ауаа убри аҟара амал рыман, зегь реиҳа иӷарыз х-миллионки фышә нызқьҩык ауаа, мамзаргьы адгьыл аҟны иӷару рыбжаҩык иааизакны ирымаз амал аҟара шьақәнаргылон. 2010 шықәса инаркны — 2016 шықәсанӡа аамҭа иалагӡаны х-миллионки фышә нызқьҩык аӷарцәа ироуаз аԥара триллион доллар рҟынӡа еиҵахеит. Убри аан зыӡбахә ҳәоу 62-ҩык амалуаа рактивқәа ҩынтәны еизҳаит, уи ишьақәнаргылеит 1,76 трлн. америкатәи адоллар. Амультимиллионерцәа идырҳаз амал зыхҭнырҵара анырзымдыруа аамҭазы, миллиардла ауаа адунеи зегьы аҟны имлагоит, рӷарра изаҵыҵуам. Адунеи аҟны афатә апроблема даара иҵарны иқәгылоуп. Амлакра — ари иацтәи мшым, ари иахьатәи рыцҳара дууп. Амлакра иахҟьаны иахьа уажәраанӡагьы ауаа ԥсуеит, урҭ рыбжьара иҟоуп имаҷымкәан ахәыҷқәа.
Есыҽны ҳаамҭазтәи адунеи аҟны имлаго рхыԥхьаӡара миллионҩык рҟынӡа инаӡоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иҟанаҵаз ажәахә инақәыршәаны, 852 миллионҩык ауаа иахьа адунеизегьы аҟны имлагоит. 1,2 миллиардҩык ауаа, ари адунеи ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аҟынтә ахәбатәи ахәҭа шьақәнаргылоит, мышкы долларк ҳәа инхоит. Адунеи аҟны 54 % ахәыҷқәа рыԥсра зыхҟьо амлакра ауп. Ас еиԥш алкаақәа ҟанаҵеит Адунеизегьтәи агәабзиарахьчаратә еиҿкаара. Амлакра амзыз хадақәа ауаа ирызхо аԥара ахьырмоуа ауп, ахԥатәии аԥшьбатәии адунеи атәылақәа рахь иаҵанакуа ауаа аԥара рымамзаара анаҩсгьы, иахьынхо аԥсабаратә ҭагылазаашьақәагьы ҽеим, уи иахҟьаны дара ақыҭанхамҩа рнапы рзалакуам, аарҩара, аԥслымӡ, арра — политикатә конфликтқәа уҳәа аҿиара рырҭом. Адунеи аҟны зегь реиҳа амлакра ахьыҟоу ҭыԥуп Атропикатә Африка. Ари арегион амлакра аепицентр ауп ҳәа азуҳәар ҟалоит, ара ес-ҽны имлашьуа рхыԥхьаӡара иацымлозар иагхом. Уи зыдҳәалоу еиҳаракгьы ауаарацәа ахьиуа ауп. Зегь реиҳа ауаа ахьиуа адунеи аҭыԥқәа рахь иаҵанакуеит — Нигериа, Мали, Буркина-Фасо, Либериа, Сиерра - Леоне, Уганда, Адемократиатә Республика Конго уҳәа егьырҭ Африкатәи аҳәынҭқаррақәа. Арҭ атәылақәа рҟны аекономикатә ҭагылазаашьа аҿиара амам, насгьы аарҩара иахҟьаны ауаа аԥсреи анхареи ирыбжьагылоуп. Аха, Африка мацара акәым ауаа ахьымлаго. Миллионла ауаа млашьуеит Непал, Бангладеш, Индиа, Индонезиа, Пакистан. Арагьы ауаарацәа ииуеит, аӷарра аҭыԥ ду шамоугьы. Индиа акәзар, регионалтә тәыланы, насгьы економикатә ҿиарала ишхәыдамгьы, имлашьуа рпроблема аӡбара алшом. Уи зыхҟьо ауааԥсыра рырацәара, аусурҭа ҭыԥқәа рыҟамзаара, аҵарадырра алаҟәра роуп. Латинтәи Америка акәзар, ара аҭагылазаашьа маҷк еиӷьзаргьы, амлакра аҭыԥ амоуп. Амлакра алыркаауеит Боливиа, Перу, Гондурас, Гватемала уҳәа рҟны. Карибтәи амшын аҟны «Амлакра адгьылбжьаха» ҳәа иашьҭоуп Гаити. Европеи Аҩадатәи Америкеи рҟны акәзар, ари апроблема шыҟоугьы, егьырҭ адунеи атәылақәа ирыҿурԥшуазар, усҵәҟьа иҵарны иқәгылам. Ара имлашьуа аҩны змами ҭынха дызмами роуп. Асоветтә Еидгыла иалаз атәылақәа ртәы ҳҳәозар, амлакра азҵаара ықәгылоуп Абжьаратәи Азиа атәылақәа рҟны — Узбекисҭан, Таџьикисҭан, Кыргызсҭан. Иара убасгьы ари азҵаара ықәгылоуп Урыстәылагьы, арагьы заагарҭа маҷу ауаа рахьтә амамзаара зныруа маҷҩым.
Даара рҭагылазааша бзиам ахымхәацәа, атәанчаҩцәа, аҭаацәара дуқәа, урҭ зынӡа имлашьуа иҟамзаргьы, раагарҭақәа даара имаҷуп. Европа тәылақәак рҟны акәзар, иахьатәи амҭазы абанк аҟны аԥара ззалам ауаҩы дӷаруп ҳәа дрыԥхьаӡо иалагахьеит. Даҽа ганкахьала уахәаԥшуазар, Урыстәылатәи Афедерациа аҟны иӷаруп ҳәа иԥхьаӡоуп анхаразы имаҷӡоу аагарҭа змоу ауаа, уи шаҟа ыҟоу аҳәынҭқарра ишьақәнаргылоит.
Аӷарра иаҿагыланы ақәԥара[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Ари апроблема аӡбаразы иҟоуп еиҿагыло ҩ - азнеишьак. Актәи азнеишьа еиҳа аларҵәара амоуп. Уи иӷару ауаа ԥарала ацхыраара рыҭара, аԥара рызшәара ауп. Ари зегь реиҳа имариоу знеишьоуп, аха апроблема ахаҭа азыӡбом, аҭагылазаашьагьы еиӷьнатәуам. Аҳәынҭқаррақәа, иара убасгьы, ахныҟәгага змам ауаа рзы рдырра аизырҳаразы, азанааҭ роуразы аусқәа еиҿыркаауеит, аха азанааҭ змоу ауаҩы усурҭа ҭыԥла иеиқәыршәара ус имариам, дара аусурҭа аҭыԥқәа рыҟамзаара иахҟьаны, мамзаргьы аусура азы алшара аҟамзаара иахҟьаны.
Абасала, актәи азнеишьа аҟны, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра амалуаа ашәахтәқәа рықәнаҵоит аӷарцәа рыцхырааразы, мамзаргы асоциалтә программақәа аԥнаҵоит. Аҩбатәи азнеишьа аҳәынҭарра аекономика аҽаламгалара аидеиа ауп шьаҭас иамоу. Ари атеориа адгылаҩцәа ргәаанагара ала, аҳәынҭқарра иӷару ауаа рыԥсҭазааратә позициа ашьҭыхра иашьҭазар ауп. Уи анаҩсгьы амалуаа рмазара аекономика ашьҭыхра иаларгалалар ауп, уи иабзоураны ицәырҵуеит аусурҭа ҭыԥқәа, уи иагьалнаршоит аӷарцәа рыпроблема аӡбара аҳәынҭқарра аламырхәӡакәан. Ас еиԥш азнеишьа аларҵәара лҽазылшәеит 1970—1980-тәи ашықәсқәа рзы Британиа Ду анапхгара рхада Маргарет Тетчер.
Алитература[аредакциазура | Акод аредакциазура]
- аур. бызшәа:
- Бедность // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Бедность // Демографическая энциклопедия / Редкол.: Ткаченко А. А., Аношкин А. В., Денисенко М. Б. и др. — М.: Издательство «Энциклопедия», 2013. — 994 с.
- Вавилина Н. Д., «Бедность в России как социальное явление и социальная проблема», Рос. акад. гос. службы при Президенте Рос. Федерации, Сиб. акад. гос. службы. Новосибирск, СибАГС, 2000 — с. 510.
- Вавилина Н. Д., «Бедность в России как социальное явление и социальная проблема : Социологические аспекты» онлаин, автореферат дис. ... доктора социологических наук : 22.00.04. М. Российская академия государственной службы при Президенте Российской Федерации. 2000 — с. 45.
- Мальтус Т. Р.. «Опыт закона о народонаселении».
- бызшәақәа инхаз
- Foster, James, J. Greer and Eric Thorbecke. «A class of decomposable poverty measures», — Econometrica. 1984. — 52(3). — рр. 761—765.


2019 шықәсазы 105 шықәса ҵуеит Актәи адунеизегьтәи аибашьра иалагеижьҭеи, уи аибашьра адәаҿы афырхаҵара дуӡӡеи Аԥсадгьыл ахь еицакра зқәым абзиабареи аадырԥшит аԥсуа ҵеицәа.
Арифа Қапԥҳа
1914 шықәса, рашәарамза 28 рзы Сараево ақалақь аҟны босниатәи асерб Гаврило Принцип ауаҩшьра ҟаиҵеит, иишьызгьы – австро-венгриатәи аҳ иҭыԥ ашьҭрамадаҩ, ерцгерцог Франц Фердинанд иакәын. Абри ахҭыс ҵаҵӷәыс иҟаҵаны ихацыркхеит ауаҩытәыҩсатә ҭоурых аҟны иреиҳаӡоу абџьаршьҭыхлатәи аконфликтқәа ируаку – Актәи адунеизегьтәи аибашьра. Уи иалахәын ганкахьала – Урыстәылатәи аимпериа, Британиатәи аимпериа, Франциатәи ареспублика, арҭ ах-ҳәынҭқаррак еизыразны Антанта захьӡыз аидгыла аԥырҵеит, егьи аганахьала – Германиатәи, Австро-Венгриатәи, Османтәи аимпериақәеи Болгариатәи аҳреи. Официалла аибашьра рылаҳәан ԥхынгәымза 28, 1914 шықәсазы. Сынтәа 105 шықәса ҵуеит иара алагеижьҭеи.
Агәымшәареи «ахареи»
Актәи адунеизегьтәи аибашьраҿы Урыстәылатәи аимпериа абираҟ иаҵагыланы еибашьуан Кавказ жәларқәа рхаҭарнакцәа рацәаҩӡаны: ауаԥсуаа, ачеченцәа, аҟарачқәа, аингәышцәа, даӷьсҭанаа, аԥсуаа, ашәуаа уҳәа убас егьрҭгьы. Кавказ аҵеицәа рхы аадырԥшит агәымшәара злаз, ҟазарыла еибашьуаз фырхацәаны, аибашьра адәаҿы урҭ идырҳаз хьӡи-ԥшеи Урыстәылатәи аимпериа аҳәаақәа хараӡа ирҭысит. Иџьашьатәуп ашьхарыуа жәларқәа, хаҭалагьы – аԥсуаа абри аибашьрахь ацара зынӡа иахьырыӡбаз, хатәгәаԥхарала ралахәра атәы ҳамҳәаӡаргьы. Избан акәзар уи аамҭазы ажәлар рыԥсҭазаашьа акыр иуадаҩын.
Актәи адунеизегьтәи аибашьра иаԥхьанеиуаз аамҭазы аҭоурыхҭҵааҩы-кавказдырҩы Руслан Гәажәба абар ииҩуа: «Кавказтәи аибашьра анынҵәа аамышьҭахьи (1864 шықәса - аред.) 1866 шықәсеи 1877 шықәсеи рзы аԥсуа жәлар аҳратәра иаҿагыланы рықәгыларақәеи рышьҭахь Аԥсны ааҭацәит, иаанхаз 19 нызқьҩык аԥсуаа роуп, нас даҽа жәашықәса рыла даҽа 30 нызқьҩык раҟара хынҳәит. Аԥсуа жәлар «ахара рыдны» иԥхьаӡан (ақәгыларақәа рымҩаԥгара харас ирыдҵан - аред), анхара азин рымамызт аӡиасқәа Ааԥсҭеи Кәыдри рыбжьара. Аԥсуаа рыԥсадгьыл аҿы арезервациа иҭакызшәа инхон Кәыдрытәи, Самырзаҟантәи, Гәдоуҭатәи аучасткақәа рҿы. «Ахара» ирыдыз рхыхын 1907 шықәсазы».
Аха иара уи аамышьҭахьгьы аԥсуаа аррамаҵурахь инарыԥхьомызт, Самырзаҟантәи аԥсуааи аамысҭа жәлақәа рхылҵшьҭрақәеи рыда.
Ран-рыԥсадгьыл рыхьчон, «иранԥсазшәа» акәымкәа
Аибашьра анҵысы, Кавказтәи аҽыуаа рдивизиа шьақәгыло ианалага, аԥсуаа аҳратә еиҳабырахь аҳәара ҟарҵеит, ашьхарыуа жәларык реиԥш, хатәгәаԥхарала еибашьуа раҳасабала абри адивизиа иаларҵарц. Абас ауп ишыҟалаз еицырдыруа Аԥсуаа рышәк.
«Кавказтәи аҽыуаа рдивизиа хьӡырҳәага (ажәлар рҿы Дикаиа дивизиа ҳәа иашьҭан – аред.) иалаз реиҳараҩык Урыстәыла иаӷацәаз рмоҭацәа, ма рԥацәа ракәын. Дара аурысқәа ирывагыланы еибашьра ицеит хатәгәаԥхарала, аӡә идҵала, ма ак рықәыӷәӷәоны акәымкәа. Адивизиа аҭоурых аҿы иҟам адезертирра хҭыскгьы», – ҳәа иҩуан игәалашәарақәа рҿы Ҟабардатәи аполк афицарцәа руаӡәк Арсениев.
Кавказтәи адивизиа иазкны ацәаҳәа шьахәқәа иҩит иара убас аибашьратә хҭысқәа ирылахәыз аграф Палецки, ашьхарыуа еибашьцәа ргәымшәареи раамысҭашәареи ахәшьара ҳаракӡа рыҭауа.
Уи иазгәаҭара шеибгоу иааҳгоит: «Адивизиа иамоу аибашьратә қәҿиарақәа рацәаӡоуп. 1916 шықәса, лаҵарамзазы Ҟабардатәи аполк амацара 1483-ҩык атҟәацәа агеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы 23-ҩык афицарцәан, иааидкыланы адивизиа зегьы иргаз атҟәацәа рхыԥхьаӡара ԥшьынтә рыла еиҳан дара рхаҭақәа рхыԥхьаӡара аасҭа. Адивизиа еибашьуеижьҭеи ацәыӡқәа рацәаны иаиухьеит, аха кавказтәи ашьхарыуаа аханатә инаркны уажәынӡа гәымшәара дула рхы аадырԥшуеит, рыӷәӷәара еицакуам, ашәара, ма ахьаҵра закәу рыздырӡом. Ҳаибашьра иалоу архәҭақәа рҟынтә реиҳа узықәгәыӷша ируакуп ари адивизиа, аурыс ар ргәадура. Кавказаа ари аибашьра зынӡагьы рхы аладмырхәыр ҟалон, аӡәгьы гәыбӷан рызиҭомызт уи азы. Кавказаа ирымаз зегь рымаҳхит: рышьха ԥшӡақәа, рыԥсабара ссир, нҵәара зқәым рыдгьыл амалқәа зегьы. Нас аибашьра аналага, кавказаа хатәгәаԥхарала Урыстәыла ахьчара идәықәлеит, ран-рыԥсадгьыл гәакьа рыхьчозар еиԥш гәышԥыла игылеит, анԥса бааԥсы леишәацәгьа дрыхьчозар еиԥш акәымкәа. Кавказаа зегь усоуп ишыҟоу: урҭ гәыла-псыла ирыцарцәоуп, ачарҳәареи аԥсахреи ахаан рхы иақәнадыргом. Урыстәылеи уи ахақәиҭреи ирҿагыланы акәӡам Кавказтәи адивизиа шеибашьуа, аурыс ар ирывагыланы еибашьуеит, зегь раԥхьагьы игылоуп, зегь раасҭагьы гәымшәарыла ҳхақәиҭразы иҭахоит», – ҳәа иҩуеит Палецки.
1917 шықәсазы аинрал Корнилов ар ркомандаҟаҵаҩыс данарҭа, зегь реиҳа иӷәӷәаз ируакыз ҳәа иԥхьаӡаз Кавказтәи адивизиа агәаҭара рылеиҳәеит. «Урҭ ахҭысқәа лабҿаба избаз ишырыҩуа ала, адивизиаҿы еиҳа ирылукаауа иҟан ачеченцәеи, ахҭырԥа шкәакәақәа зхаз аԥсуааи. Корнилов ҩ-нызқьҩык аҽцәа даарыхәаԥшны убас иҳәазаап: аибашьратә ҳауа аасҿасит абаа ҳәа, «аибашьцәаҵәҟьа збеит» ҳәа аанарго», – ҳәа еиҭеиҳәоит Гәажәба.
«Аџьарныҟәгаҩцәа рышәк»
Аԥсуаа рышәк Черқьестәи аҽыуаа рполк иахәҭакын, иара уи аполк Кавказтәи аҿыуаа рдивизиа ду иахәҭакын (адивизиа иалан иара убас Ҟабардатәи, Даӷьсҭантәи, Ҭаҭартәи, Чечентәи, Ингәыштәи аҽыуаа рполкқәеи, Ауааԥсаа рыршьаҟауааи – аред.). Кавказтәи ашьхарыуаа рыбжьарагьы аԥсуа еибашьцәа рлеишәала, ргәымшәарала зегьы иаарылукаауан. «Аԥсуаа рышәк» аҟны аибашьратә ҳамҭа занарымшьаз ҳәа аӡә днымхеит, убри азыҳәан «аџьарныҟәгаҩцәа рышәк» ҳәагьы ирышьҭан», – иазгәеиҭоит Руслан Гәажәба.
Аҭоурыхҭҵааҩ игәаанагарала, ажәа «ашәк» аибашьцәа рхыԥхьаӡара ҵабыргыҵәҟьа аанарԥшӡом: зынӡа аибашьра иалахәын 500-ҩык рҟынӡа аԥсуаа. Аԥсуа ҵеицәа аибашьрахь ицеит ашьхахыҵырҭақәа ирхысны, Тҟәаԥс ала, анаҩс Армавир ақалақь аҿы арратә зыҟаҵарақәа ирхысит, насоуп еибашьуаз ар ианрылала.
Жәаҩык аԥсуаа Урыстәылатәи аимпериа иреиҳаӡоу аибашьраә ҳамҭақәа ранашьан. Гәажәба иажәақәа рыла, Черқьестәи аполк иахәҭакыз «аԥсуаа рышәк» акомандир Кәаҵиа (Корнет) Лакрба ихьӡ – Аҳ ир зегьы аҟны иреиӷьӡоу 12-ҩык аибашьцәа ирылакны ирҳәон. Абри асиа кьыԥхьын ажурнал «Нива» адаҟьақәа рҿы, 1916 шықәсазы.
Гьаргь ацқьа ихьӡ зху «Агәымшәаразы» ахьтәы абџьар аԥсуаа рҟынтә иранашьан: апрапоршьчик Магомед Агрба, Ингәыштәи аполк акомандир, аполковник Гьаргь Мерчул, апоручик Варлам Шьенгьелиа. Гьаргь ацқьа иорден акавалерцәас иҟалеит: Ҟабардатәи аполк ауриадник Адамыр Цәышба, Аԥсуаа рышәк ауриадникцәа Дмитри Ачба, Уасил Магба, Кәасҭа Коӷониа, Рамазан Шхаласов. Хаҭала иаадырԥшыз агәымшәаразы асолдаҭтә Гьаргь ацқьа иџьар ранашьан иара убас аԥсуа афицарцәа, урҭ дыруаӡәкуп Ҭаҭартәи аҽыуаа рполк апрапоршьик, аҭауад Ҳаиҭбеи Чачба.
Аҭоурых хазынақәа
Аԥсуаа рышәк алахәцәа реибашьратә фырхаҵарақәа ирыдҳәалоу аҭоурыхқәа рацәоуп. Раԥхьаӡа иргыланы, адивизиа акомандир акорнет Лакрба ифырхаҵара ххаҿы иааиуеит, аха уи имацара иакәӡам зҽалызкааз.
Кавказаа гәымшәақәа рыхьӡқәа ирылыҷҷаауеит аԥсуа еибашьҩы Гьаргь Мерчул ихьӡгьы. Иара Ингәыштәи аполк акомандирс дыҟан, Урыстәыла иреиӷьӡоу ҽыуаҩыс дыԥхьаӡан.
«1909 шықәсазы Европа имҩаԥыргон иреиӷьу аҽцәа ралкааразы аицлабрақәа, – иҩуеит Гзажәба, – усҟан аҽырыҩраҿы ирыцназго дыҟам ҳәа иԥхьаӡан англызцәеи афранцызцәеи, иара (Гьаргь Мерчул – аред.) урыстәылатәи аҽцәа ркоманда даԥхьагылан, убасҟан дара аиааирагьы ргеит, Мерчул иакәзар – аҽықәтәара данцәахәуп ҳәа дазхарҵеит».
Аингәышцәа даара пату иқәырҵон рполк аԥызара азызуаз аԥсуа Гьаргь Мерчул, «ԥашьа» ҳәагьы ишьҭан (аингәышцәа реиҳараҩык мсылманцәоуп, ахьӡ «ԥашьа» - амсылман тәылақәа рполитикатә системаҿы иреиҳаӡоу титулуп, аханатә ар рԥызацәа рзы ахархәара аман – аред.), ажәылара ианцоз абас еиԥш ажәақәа злаз ашәа рҳәон: «Ҳацәшәаӡом ахы-ццышә, ԥхьаҟа ҳцоит гәышԥыла, ҳара дҳаԥхьагылоуп агәымшәа
Мерчула! Аиааира ҳгеит бзарбзанла, ҳаҟоуп ҳгәырӷьаҵәа, Урыстәыла зегьы иадыруеит, ҳџьыгьитцәоуп аингәышцәа!» Ари ашәа аингәышцәа иахьагьы ибзианы иргәалашәоит, иҳәоит Гәажәба.
Черқьестәи аполк аҟны зны аицлабра мҩаԥыргеит «иреиӷьу аибашьҩы» иалхразы. Ари ахьӡ иаԥсаз рацәаҩны иқәдыргылеит, аха реиӷьу ҳәа далкаан аԥсуа еибашьҩы Ҭарба Ахмаџьыр. Иара ианашьан Гьаргь ацқьа иџьарқәа хԥа. Иара убасгьы далаҽхәаны иныҟәигон араӡны сааҭқәа – урыстәылатәи аимператор Николаи II-тәи хаҭала ҳамҭаз ииҭахьаз.
Анаҩстәи аҭоурых аҟны Гәажәба хҩык аҵеи гәымшәақәа рыхьӡ иҳәоит: «Ҽнак зны аибашьцәа ҩымчыбжь ԥсшьара ҳәа атыл ахь ианоурыжь, дара-дара рыбжьара аҽырыҩра мҩаԥыргеит, уа аиааира игеит аԥсуа еибашьҩы Шьын Лакәиа – уи еизаза рҿаԥхьа иҽы ирхәмарит, нас аԥхьатә шьапқәа шьҭыхны акомиссиа иареи метрабжак рыбжьаны убас ишгылаз арапорт ҟаиҵеит: Черқьестәи аполк иалоу аԥсуаа рышәк аҽыуаҩ Шьын Лакәиа ҳәа. Усҟан, зыҽқәа бзиаӡаз ҳәа ирдыруаз ачерқьесцәа аҽырыҩраҿы иахьзымиааиз ргәы иалсын, напышьашәала ақәԥараҿы ҳаиндаҭлап рҳәеит. Ачерқьесцәа рҟынтә дықәгылеит ҩ-метраки 20 сантиметри зоура ыҟаз адауаԥшь, аҟарач ҭауад жәла Крымшахаловаа рхаҭарнак. Уи диндаҭларц аԥсуаа дықәдыргылеит Ҭхьына ақыҭа иалҵыз аибашьҩы гәымшәа Шаман Сабекьиа. Иоура-иҭбаара, ижәҩахырқәа уҳәа дыӷәӷәаӡа дыҟан уи а-Сабекьиа. Секундқәак рыла аҟарач ижәҩахыр дааҭаирԥеит. Абрагьы аԥсуаа аиааира ргеит».
11-ҩык аԥсуаа австриауаа шәҩык ирҿагыланы
Аԥсуаа рышәк афырхаҵас дыԥхьаӡоуп убасгьы Уасил Лакоба – Гьаргь ацқьа иџьарқәа хԥа занаршьахьаз. Иареи, акорнет Лакрбеи, иара убасгьы ԥыҭҩык аԥсуааи – иааидкыланы 11-ҩык – ирылшеит австриатәи аредут рнапахьы аагара. «Аредут ахәаҿы иқәгылан, иаакәыршаны – аӡмахқәа ҭачын… уи зегьы хынтәны иаакәыршаны аҭиграф ала иҭакын, - иҳәоит Руслан Бӷажәба, - уи аредут аҿы иҟан шәҩык инареиҳаны австриауаа, еиԥмырҟьаӡакәа ишреихсутзгьы аԥсацәа ирылшеит уахь анеира, итҟәангьы иргеит 24-ҩык, иара убасгьы аӷа иабџьар рнапаҿы иааргеит.
Аидыслара ашьҭахь, имҩаԥгаз Кавказтәи адивизиа аргылараҿы адҵа ҟаҵан: аԥсуаа – шьаҿак ԥхьаҟа ҳәа. Адивизиа акомандаҟаҵаҩ, аимператор ихьӡала аԥсуа еибашьцәа иҭабуп ҳәа реиҳәеит, иагьрылеиҳәеит, аибашьра ашьҭахь, иарбанзаалак ргәыхәтәы шынагӡахо. Афицарцәа аԥхьаҟа иналҵны ус рҳәеит: раԥхьӡа иргыланы, ҳара иаҳҭахуп ҳхәыҷқәеи, аҷкәынцәеи, аӡӷабцәеи аҵара рҵаразы аҭагылазаашьақәа раԥҵара, иҩбахаз – Аԥсны аокруг (уи аамҭазы Аԥсны – Аԥснытәи аокруг ҳәа Урыстәылатәи аимпериа иахәҭакны иҟан – аред.) ахаҭыԥан Амшынеиқәатә губерниас иҟаларцазы, ихԥахаз – абџьар аныҟәгараз азин аҭара. Урҭ аҳәарақәа аҭакс ирыҭан, аҳ-аимператор идҵала зегьы аӡәаӡәала игәыдкыланы, ргәазыҳәарақәа зегьы, аибашьра анааилгалак ашьҭахь хымԥада ишынагӡахо атәы рарҳәарц». Аха урҭ ргәазыҳәарақәа нагӡара рықәмызт. Аҳ-аимператор имшқәа ԥхьаӡан, Урыстәылатәи аимпериа ахабгаларагьы ааигәахара иаҿын.
Афырхацәа ргәалашәара афырхацәа ҿыцқәа ааӡоит
Актәи адунеизегьтәи аибашьра афронт аҟынтә ианыхынҳә ашьҭахь, Аԥсуаа рышәк алахәцәа аӡәырҩы ареволиуциатә хеилак «Кьараз» иалахәцәахеит, Аԥсны Асовет мчра аагара иацхрааит. 197 шықәсазы ирацәаҩӡоуп дара рахьтә арепрессиақәа ирыладырӡыз, ԥшьҩык аишьцәа Магбақәа, Уасил Лакоба ихаҭа уҳәа убас аӡәырҩы.
Иахьа «аԥсуаа рышәк» иалахәыз рыхьӡқәа зынӡаск иаҳхашҭит иҳәоит Рулан Гәажәба, егьырҭ Кавказ жәларқәа рҿы урҭ шыргәалашәо ҿырԥшыс иааганы: «Актәи адунеизегьтәи аибашьра шәышықәса ахыҵит. Ингәыштәыла идыргылеит Кавказтәи адивизиа иалахәыз аҽыуаа рбаҟа, уи аартрахь ааԥхьара лырҭеит Кавказтәи адивизиа акомандир Михаил Романов имоҭа, альбом ҭрыжьит, Уаԥстәылагьы убас ҟарҵеит».
Аҭоурыхҭҵааҩ иазгәеиҭоит, жәларыцыԥхьаӡа рфырхацәа ргәалашәозароуп ҳәа, уи уалԥшьоуп – иҟарҵаз ахамшҭра. «Афилософцәа ишырҳәо еиԥш, афырхацәа ргәалашәара – афырхацәа ҿыцқәа ааӡоит, еснагь зыԥсадгьыл ахьчара иазхиоу», – иҳәоит иара.
Ҳауаажәлар ирзеиӷьаҳшьар ҳҭахуп доусы ишилшо ала абри агха дыриашарц, ҳабдуцәа рфырхаҵара ҳгәалашәалааит, урҭ ргәымшәареи рхамеигӡареи ҿырԥшыс ирымазааит изызҳауа абиԥара.


Жьҭаара 16, 2006 шықәса рзы Аҧсны Аҳәынҭқарра Жәлар Реизара иаднакылеит Азакәан, ишьақәзырҕәҕәоз – Аҧсны анаука амш аҧҵара. Уи ашықәс инаркны, жьҭаарамза 30 аҽны иазгәарҭоит Аԥсны аҭҵаарадыррақәа рымш.
Аҧсны Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа ахада Зураб Џьапуа иажәақәа рыла, жьҭаарамза 30 аҽны 1997 шықәсазы Аҧсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа еиҿкаахеит. Абри амш Аҧсны Аҭҵаарадыррақәа ирымшны иԥхьаӡоуп.
"Сара избоит ҳҳәынҭқаара анапхгара ишырныруа академиа иамоу ауадаҩрақәа, ацхыраара шыҟаҵатәу. Аԥсны анапхгареи Аҧсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи аилибакаара ҳамоуп, уи угәы иаамыхәарц залшом. Даҽа зҵаароуп афинанстә лшарақәа рыԥшаашьа амҩақәа. Ҳара раԥхьаӡа иргыланы, сара аҩбатәи академиа апрезидент соуп, аԥхьатәи анапхгаҩы Шоҭа Арсҭаа иоума, уи ивагылаз Шоҭа Салаҟаиа иоума, здунеи зыԥсаххьоу Гиви Аиба иоума иҟарҵаз даараӡа ирацәоуп. Уи аҟнытә ҳара аҭакԥхықәра ду ҳамоуп, иҿыцу аԥҟаԥҵәагьы ҳадаҳкылеит. Иахьатәи аԥсҭазаашьа иақәшәаша. Изхысҳәаауа, арҿыцрақәа маҷымқәа иҟаҳҵахьеит. Аилкаара ыҟоуп аҳәынҭқарра аиҳабыра рганахь ала. Ҳара ҳҿы абри асистема аҳәынҭкарреи Аҧсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи апрогматикатә еизыҟазаашьақәа рыманы аҟаҵара ауп, алҵшәақәагьы ыҟоуп. Насгьы Аҧсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Аԥсны имҩаԥысуа аҭҵаара шьаҭас измоу аусқәа зегьы експерт ҳасабала ирымазар ауп. Аус еицаҳуеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә ауниверситети ҳареи. Уаантәи акадрқәа рааӡара, ргара. Ажәакала, абас еиԥш аусқәа мҩаԥысуеит, ҳаԥхьаҟа еиӷьхап ҳәа агәыӷра ааҳарԥшуеит", — ҳәа иҳәеит Џьапуа.
2017 шықәсазы Аҧсны Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа иахыҵуеит 20 шықәса.


Аҟәа. Абҵарамза 26, 2021 шықәса. Аԥсныпресс. Абҵарамза 15, 2021 шықәса рзы Аҟәа ақалақьтә Ӡбарҭа аӡбаҩ Габеева З.Г. лхантәаҩрала имҩаԥысыз аилатәара аҿы гәҭакыла ауаҩшьраҿы игәҩароу, 2010 шықәса раахыс зыԥшаара мҩаԥысуа Альберт Берулаа ҭакрала ахьырхәра иақәыршәара азы Аҟәа ақалақь апрокуратура аҟынтәи иалаҵаз аҳәара мап ацәкны иарбоу ахаҿы иганахьала еиҳа имариоу ахьырхәра, аҩнытә арест иқәҵара азы аӡбамҭа аднакылеит.
Аԥсны апрокуратура Хада апресс-маҵзура излаанацҳауа ала, Аҟәа ақалақь апрокуратура актәи аинстанциа аӡбарҭа аӡбамҭа азы Аԥсны Аҳәынҭқарра Иреиҳаӡоу аӡбарҭа ашьауӷатә усқәа рзы акассациатә коллегиа ашҟа азашшра дәықәнаҵеит. Абҵарамза 25, 2021 шықәсазы аӡбаҩцәа Адлеиба Л.А., Ԥлиа О.В., Кәарҷиа Р.В. зеилазаараҿы иҟаз акассациатә инстанциа аӡбарҭа ала Аҟәа ақалақьтә ӡбарҭа аӡбаҩ Габеева З.Г. илыдылкылаз аӡбамҭа изакәаным ҳәа иаԥыххеит. Заанаҵтәи аусеилыргара аусбарҭа аҟынтәи аҳәара егьи аилазаара ала иҿыцны ахәаԥшразы иара убри аӡбарҭа ахь идәықәҵахоит.
Уаанӡа иҟаз адыррақәа рыла, абҵарамза 12, 2021 шықәсазы Аҟәа ақалақь апрокуратура Аҟәа ақалақь, (Агәмаа имҩа, автоџьармыкьа иахьаҵанакуа) иҟалаз Гаделиа Геннади Митиа-иԥа ишьра афакт ала лаҵарамза 31, 2010 шықәсазы ихацыркыз ашьаусеилыргара ала заанаҵтәи аусеилыргара еиҭалагеит. Абҵарамза 12, 2021 шықәсазы зыԥшаара мҩаԥысуаз Берулаа А.С. даанкылахеит.
Circassia News


АҞӘА, рашәарамза 3 — Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. ConIFA ачемпионат аҟны 1/4 афинал аан Мраҭашәаратәи Ермантәылеи Пенджаби ркомандақәа еицыхәмаруан рашәарамза ҩба рзы. Абри ахәмарраҟны Пенджабаа аиааира ргеит 3:2 ҳәа, афиналбжахьгьы инеиит.
Абри ахәмарраан Мраҭашәаратәи Ермантәыла Чагос акоманда иаиааихьан, аха Аԥснытәи акоманда ианацыхәмаруаз иаҵахахьан.
Пенджаб акәзар, Сомалиленди Лапландиеи ркомандақәа ириааихьан.
Аԥхьатәи ампыл ҭаиршәит Амар Куливари. Ермантәылатәи ашьапылампыласыҩцәа ракәзар уи еиҳагьы иаргәааит.
Иҳәатәуп ахәаԥшыҩцәа реиҳараҩык аерман шьапылампыласыҩцәа ишрыдгылоз.
Актәи атаим абжарахь ианнеиуаз ампыл аиҳарак пенджабаа рдәаҿы акәын иахьыҟаз.
36-тәи аминуҭи 44-тәи аминуҭи рзы Амар Куливари ампылқәа ҭеиршәуеит. 3:0 ҳәа ахәмарра мҩаԥысуан. Аҩбатәи атаим аан, 67-тәи аминуҭ азы Мраҭашәаратәи Ермантәыла ампыл амба иҭанаршәит.
Аҽа жәа-минуҭк аниас аҽа мпылкгьы уи инашьҭаххит. Аҵыхәтәан Мраҭашәаратәи Ермантәыла егьа аҽышәара ҟанаҵазаргьы уаҳа лҵшәа амоуит. Афиналбжаҟны Пенджаб акоманда Паданиатәи акоманда иаԥылараны иҟоуп.


АҞӘА, абҵара 9 - Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 зцәа иалоу реилкааразы атестқәа 253 ҟаҵан, урҭ рахьтә акоронавирус аарԥшын 52 тест рҟны ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Аоперштаб иаанацҳауеит гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҟны рыԥсҭазаара ишалҵыз хҩык апациентцәа: 1950 шықәсази 1957 шықәсази ииз ахацәеи, 77 шықәса зхыҵуаз аԥҳәыси. Дара ахәышәтәырҭа иҭашәеитакоронавирус рзышьықәырӷәӷәаны. 1950 шықәсази 1957 шықәсази ииз ахацәа рыԥсҭазаара иалҵит абҵара 7 рзы, 1943 шықәсазы ииз аԥҳәыс абҵара 8 рзы. Иақәнагаз атерапиа рзымҩаԥыргон.
Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны иԥсҭазаара далҵит 1947 шықәсазы ииз апациент. Иақәнагаз атерапиа шыизымҩаԥыргозгьы, абҵара 9 рзы идунеи иԥсахит.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 120-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 105-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 29-ҩык, ибжьаратәуп - 38-ҩык, илҩаауп 11-ҩык апациентцәа.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит 32-ҩык апациентцәа.
Аҟәа асасааирҭа "Аиҭар" иахьаҵанакуа иаадыртыз амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 42-ҩык апациентцәа. 39-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, хҩык рҭагылазаашьа бааԥсуп.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Аҧсны Аҳəынҭқарра Ахада амҽышаҽны, лаҵарамза 10 рзы Тамшь ақыҭаҟны зыргылара мҩаԥысуа атуристтə комплекс ду даҭааит.
Ахыбра шьақəыргыланы ахархəарахь ирыҭахоит ҳазҭоу ашықəс рашəарамзазы.
Ҳазҭагылоу аамҭазы аргылратə усурақəа рхыркəшарахь инеиуеит.
Аҳəынҭқарра Ахада хаҭала аусурақəа рцашьа дахылаԥшуеит.
Ари ахыбра, Ахада иажəақəа рыла, ареспублика мрагыларатəи аган зегьы азы аҵак ду аманы иҟалоит.
"Ари араион аҟны туристтə комплекс дук ыҟаӡам. Ахархəарахь ишрыҭахаз еиҧш, араҟа аҧсҭазаара аилашра иалагоит, аусурҭатə ҭыҧқəа ҟалоит, ашкол аҟны аҵаҩцəа рацəаҩхоит, аҭыҧантəи ауаа аҧара арҳаразы аҭагылазаашьа роуеит. Ари уамеигəырҕьарц залшом",- иҳəеит Ахада.
Ахыбра аргылара нап аркын 2020 шықəсазы жьҭаарамза анҵəамҭазы, уи аинвестициа азоунажьит урыстəылатəи атуристтə еилахәыра "Библио-Глобус".
Ара аус руеит шьҭа 170-ҩык, 150-ҩык урҭ рахьтə аҭыҧантəи ауаа роуп. Зегьы иреиҵоу ауалафахəы иартəоит 25 нызқь мааҭ.
Аҳəынҭқарра Ахада дрыхəаҧшит 600 ҭыҧ змоу идыргылахьоу акоттеџьқəа. Акомплекс аргылара ҩ-хəҭакны ишоуп. Аҩбатəи ахəҭа иазҧхьагəанаҭоит иацҵаны даҽа 400-ҩык рҭыҧ змоу акоттеџьқəаа рыргылара.
Асасааирҭатə комплекс ҿыц «Тamish Village» аҟны иҟалоит асупермаркет , аҧҭека, ихьчахо амашьынаргыларҭа, ирҧхахо аӡҭарчы, еиҿкаау аҧшаҳəа, ахəыҷтəы хəмарырҭа, аресторан.
Возврат к списку


АҞӘА, жәабран 10 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 279-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 64-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит хҩык апациентцәа.
1936 шықәсазы ииз апациент иԥсҭазаара далҵит жәабран 6 рзы. 1939 шықәсазы ииз апациентка лыԥсҭазаара далҵит жәабран 8 рзы. 1953 шықәсазы ииз апациентка лыԥсҭазаара далҵит жәабран 9 рзы. Урҭ рыхҩыкгьы ирзықәыргылан адиагноз акоронавирустә инфекциа ҿыц.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 85-ҩык, урҭ рахьтә 69-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 27-ҩык, ибжьаратәуп - 24-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 29-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 10-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 7-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 31-ҩык, Аҟәатәи амобилтә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 24-ҩык апациентцәа.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, лаҵарамза 18 — Sputnik, Рада Ажьиԥҳа. Аԥсуа драматургиа ашьаҭаркҩы, ашәҟәыҩҩы, апублицист, апрозаик Самсон Ҷанба диижьҭеи рашәарамза 18 рзы 130 шықәса ҵит. Самсон Ҷанба аԥсуа литератураҿы илагала атәы дазааҭгылеит Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа реидгыла амаӡаныҟәгаҩ Вахтанг Аԥҳазоу.
Самсон Ҷанба рҵаҩыс аус иуан Аӡҩыбжьатәи ашкол аҟны, анаҩс аҟәатәи арҵаҩратә семинараиаҟны аиҵбыратәи ашкол напхагара аиҭон, убраҟа ауп Дырмит Гәлиеи иареи реибадырреи русеицуреи ахы ахьакыз.
"Ҵабыргны, аԥсуа литература аҭоурых аҿы, адоуҳатә акультураҿы еизакны уахәаԥшуазар Самсон Ҷанба илшамҭа рацәоуп. Аԥсуа литература ауасхыр азышьҭазҵаз Дырмит Гәлиа иааивыгалаз раԥхьаӡа Самсон Ҷанба иоуп. Дырмит Гәлиа дызҿыз аус аҵакы еилкааны дивагылан. Уи алитература аҭоурых аҟны иазгәаҭоуп, ахәшьарагьы аҭоуп. Раԥхьатәи аԥсуа газеҭ "Аԥсны" аҭыжьраҿы Дырмит Гәлиа иҟаиҵоз ашьаҿақәа рыҟны дивагылан Самсон Ҷанба. Иара раԥхьатәи иҩымҭақәеи истатиақәеи агазеҭ адаҟьақәа рыҟны ауп иахькыԥхьыз", — ҳәа иҳәеит Вахтанг Аԥҳазоу.
Ашәҟәыҩҩы Вахтанг Абҳазоу иажәақәа рыла, 1919-1921 ашықәсқәа раан Самсон Ҷанба амилаҭ публицистика, ажурналистика ашьықәгылара акырӡа дазааԥсеит.
"Самсон Ҷанба усҟантәи аамҭаз имаз аҵареи, абызшәа бзианы иахьыидыруаз аҟнытә урыс бызшәала астатиақәа иҩуан агазеҭқәа "Сухумский листок", " Сухумский вестник" рыҟны. Аԥсышәала аума, урысшәала аума агазеҭ ианиҵоз астатиақәа зызкыз акакәын — аԥсадгьыл, амилаҭ культура аҿиара аус ашьҭыхра, Аԥсны зҭагылаз аамҭа аарԥшра ауп. Уи аганахь ала аҭыԥ ҷыда ааникылоит", — ҳәа азгәеиҭеит Аԥҳазоу.
Адраматургиахь Самсон Ҷанба изхьаԥшра машәыршәа иҟамлаӡеит, ҳәа иазыиԥхьаӡоит ашәҟәыҩҩы.
"Иара ибзианы идыруан аурыс литература, идыруан уаҟа иҟаз адраматә традициақәа. Убарҭқәа зегьы ицхрааит, аԥсуа литература адраматә ҩымҭа алагалара. Иара раԥхьаӡа илшеит 19-тәи ашәышықәсазы ҳажәлар ирхыргаз ахҵәара аарԥшра идраматә ҩымҭа "Амҳаџьыр" аҟны. Аиҳабыратә абиԥара ишырҳәо ала, иара атеатр аҟны ианықәдыргыла ахәаԥшцәа ибзиаӡаны ирыдыркылеит. Акыр шықәса рышьҭахь аԥсуа драматургиа ашьаҭаркҩы иаҳасабала Самсон Ҷанба Аԥсуа драматә театр ихьӡ ахырҵеит", — ациҵеит уи.
Самсон Ҷанба ирҿиаратә мҩа ҭбаан, хырхарҭа рацәала аус иуан.
"Самсон Ҷанба ирҿиаратә мҩа ҭбаан: иара дыпрозаикын, дпоетын, дпублицистын, джурналистын, дысценаристын. Абраҟа иҳәатәуп иҩымҭа "Амҳаџьырра" ала ишыҩыз акиносценари. Аха усҟантәи аамҭа Аԥсны аԥара аҟамзаара иахҟьаны аус нагӡамкәаны иаанхоит. Иара активла зегьы дрылахәын, аԥсуа алфавит ҿыц ашьақәыргылараҿы, арҵагатә шәҟәқәа рҭыжьраҿы, Аԥсны агеографиа ашәҟәы аԥҵараҿы, абарҭқәа рыҟны иџьабаа рацәоуп. Аҵара аус аганахьала усҟантәи аамҭаз илшаз рацәоуп", — ҳәа иҳәеит иара.
Самсон Ҷанба арҵаҩреи аредакциаҟны аусуреи инрываргыланы иара аҳәынҭқарратә маҵурақәа ныҟәигон.
"Самсон Ҷанба ибиографиаҟны ихадароу аҭыԥ аанакылоит, иара ашәҟәыҩҩцәа реидгыла данеиҳабыз аамҭақәа. 1930 ашықәсқәа рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа реидгыла хантәаҩыс дҟарҵоит, 1934 шықәсазы Москва имҩаԥысуан раԥхьатәи СССР ашәҟәыҩҩцәа реизара ду, ашәҟәыҩҩцәа реидгыла анеиҿыркаауаз. Аԥснынтәи Самсон Ҷанба дышьҭын, аизара далахәын", — инаҵшьны иазгәеиҭеит ашәҟәыҩҩы.
1937 шықәсазы арепрессиатә ашықәсқәа раан Самсон Ҷанба иусура иахырҟьаны ддырӡуеит. Иҩымҭақәагьы акыр шықәса иркьыԥхьуамызт.
"Дандырӡ ашьҭахь 20 шықәса инареиҳаны џьаргьы иркьыԥхьӡомызт иҩымҭақәа. Инапҩылатә ҩырақәеи ианҵамҭақәеи иӡыз рацәоуп, иархив еиқәымхеит. Иара ирӡра шыҟалаз инҭқааны аӡәгьы издыруам. Иара иԥсы ҭанаҵы акымкәа-ҩбамкәа ишәҟәқәа ҭыҵит, уи ашьҭахь 1976 ашықәс азы иҭыҵит иалкаау иҩымҭақәа реизга, 1986 шықәсазгьы, уи аахыс ишәҟәқәа акгьы ҭымҵӡацт. Диижьҭеит 130 шықәса инадҳәаланы Аԥснытәи ашәҟәыҭыжьрҭаҿы азырхиара иаҿуп иалкаау иҩымҭақәа реизга ашәҟәы аҭыжьра. Ашықәс нҵәаанӡа иҭыҵуеит. Инарҭбааны инҭқааны Самсон Ҷанба ихаҭареи ирҿиареи иахьанӡа иҭҵааӡам", — ҳәа иҳәеит Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа реидгыла амаӡаныҟәгаҩ Вахтанг Аԥҳазоу.
Самсон Иаков-иԥа Ҷанба диит рашәарамза 18 аҽны, 1886 шықәсазы Аҭара ақыҭан. Драндатәи ауахәаматә школ далгеит, ашьҭахь аҵара иҵон Хонтәи арҵаҩратә семинариа аҟны. Акьыԥхь ахь дцәырҵит 1916 шықәсазы.
Ипоема "Ашьха ҭыԥха" (1919 ш.), раԥхьатәи аԥсуа драма "Амҳаџьырра" (1920 ш.), "Аԥсны Ҳаным"(1923ш.), иповест "Сеидыҟ"(1934 ш.) аԥсуа литература ахьтәы фонд иахыԥхьаӡалоуп.


Аҵарауаҩ хатәра, кавказҭҵааҩы Анатоли Генко игәаларшәара иазкыз аусмҩаԥгатә еиҿкаан Санкт-Петербург иҟоу амузеи Кунсткамера аҟны.
Кавказҭҵааҩы Анатоли Генко диижьҭеи 125 шықәса аҵра иазкыз агәалашәаратә хәылԥазы мҩаԥысит Санкт-Петербург иҟоу Пиотр Ду ихьӡ зху Антропологиеи аетнографиеи рмузеи (Кунсткамера) аҟны аԥшьаша, лаҵарамза 19 рзы. Анатоли Генко – иналукааша алингвист, аетнограф, афольклорҭҵааҩ, аҭоурыхҭҵааҩ, Кавказ ажәларқәа рбызшәақәеи ркультуреи рзы иреиҳаӡаз аспециалистцәа ируаӡәкыз – абри амузеи ахыбраҟны Кавказ аҟәша деиҳабын.
Аусмҩаԥгатә еиҿкаан амузеи аҭҵаарадырратә усзуҩ еиҳабы, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор Макка Албогачиева лымчала, Кунсткамереи Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресси рыбжьара напы зҵаҩыз аусеицуразы аиқәшаҳаҭра инақәыршәаны.
Аҵарауаҩ ду ииубилеи инамаданы АААК Иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩы Мусса Егзакь Кунсткамера амузеи адиректор Андреи Головниов ҳамҭас ииҭеит Гәымлоуқыҭ абҵарамза 2021 шықәсазы иаартыз Анатоли Генко ибаҟа аиԥш зеиԥшу аминиатура. Ари абаҟа аргыларагьы Егзакь иаԥшьагарала иҟалаз хҭысуп. Даҽа миниатурак лиҭеит ари ахәылԥаз ахь ааԥхьара зманы иааиз аҵарауаҩ имаҭа Иулиа Гусева. Ахԥатәи абиуст хәыҷ ҳамҭак аҳасабала инапаҿы иҭан Аԥсны Аҭҵаарадыррақа ракадемиа ахада Зураб Џьапуа. Аскульптура академиаҿы аҭыԥ азырԥшаауеит.
Мусса Егзакь иажәақәа рыла, Анатоли Генко хәы змаӡам илагала ҟаиҵеит аԥсуааи абазақәеи рыҭҵаараҿы, иара иааидкыланы Кавказ жәларқәа иџьабаа рыдуп, абаза жәлар ретнографиеи рфилологиеи рыҭҵаара ауасхыр азышьҭеиҵеит.
«Анатоли Нестор-иԥа алахьынҵа цәгьа иуоит. Харада ахара идҵаны иҭаркыз, абахҭаҿы иԥсҭазаара далҵуеит иҭәымҭа дышҭагылаз, ашьҭахь ихьӡ акыршықәса ирхашҭны иҟан. Иахьа абас еиԥш иҟоу аусмҩаԥгатәқәа ирыбзоураны аҭҵааҩ ду иусумҭақәеи ихатә нысымҩеи ҿыц ҳабла иаахгылоит. Убри алагьы иара игәалашәара ҳшьоит, иҭабуп ҳәа иаҳҳәоит иҳадиҵаз иааԥсаразы, ҿыц еиҵагыло абиԥарақәа ирбартә-ираҳартә иҟаҳҵоит аҳәынҭқарра аизҳараҿы аҵарауаа иҷыдоу аҭыԥ шрымоу», – иҳәеит АААК Иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩы Мусса Егзакь.
Анаҩс амузеи аҟны иӡырган ааигәа еиҭаҭыжьыз Анатоли Генко ишәҟәқәа «Абаза материалқәа», «Кавказ аетнографиа алагалара». Арҭ аусумҭа хьыршәыгәқәа рҭыжьра алыршахеит Мусса Егзакь ибзоурала, иара ишьақәирӷәӷәаз апрограмма «Аԥсуааи абазақәеи: абызшәақәеи аҭоурыхтә-культуратә ҭынхеи рыхьчареи рырҿиареи» аҳәаақәа ирҭагӡаны, ари апрограмма аус еицадырулеит Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиеи Жәларбжьаратәи аилазаара «Алашреи».
Ашәҟәқәа аҩбагьы ахҳәаа риҭеит Зураб Џьапуа – иара иоуп урҭ реиқәыршәаҩс иҟоугьы. Ашәҟәы аиуақәа музеи абиблиотека иазныжьын. Ахҭыс далацәажәо Зураб Џьапуа иазгәеитеит Анатоли Генко кавказҭҵаараҿы иҟаиҵаз алагала ахә ашьара шыуадаҩу.
«Арҭ ашәҟәқәа реиқәыршәара ҳаҿнаҵы ҳара иаҳԥыхьашәеит иуникалтәу аматериалқәа: атекстқәеи архивтә документқәеи Санкт-Петербург иҟоу Урыстәылатәи Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа иатәу Мрагыларатәи анапылаҩырақәа ринститут архив аҟны, Ставропольтәи атәылаҿацә аҳәынҭқарратә архив аҟны, иара убас Генко ихаҭа иҩны еидикылаз архив аҟынгьы. Аиԥылара иалахәыз зегьы ажәа ҟәандала ихцәажәеит аҵарауаҩ. Абас иҟоу ахҭысқәа даҽазныкгьы идыршаҳаҭуеит Анатоли Нестор-иԥа Генко игәалашәара шмыӡыз», – иҳәеит Џьапуа.
Кавказҭҵааҩы, апрофессор Анатоли Генко ихьӡ акамыршәра иазкыз аусмҩаԥгатәқәа Аконгресс уажәаԥхьагьы имҩаԥнагахьан. Убас, 2019 шықәсазы Аҟәа имҩаԥысит аҵарауаҩ ишәҟәы «Абаза материалқәа» аӡыргара, 2021 шықәсазы Ҟарачы-Черқьестәыла имҩаԥысит иара изкыз Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырра-практикатә конференциа.


Аԥсны акоронавирус даҽа 123-ҩык ирыдырбалеит, аӡәы иԥсҭазаара далҵит
23:28 24.08.2021 (ирҿыцуп: 17:21 18.11.2021)
© Sputnik / Мурад ОруджевРабота службы скорой помощи
© Sputnik / Мурад Оруджев/
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 24570-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 20307-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 366-ҩык.
АҞӘА, нанҳәа 24– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 422-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 123-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәшәтәырҭаҿы иԥсҭазаара далҵит 69 шықәса зхыҵуаз пациентк.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 103-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 20-ҩык, ибжьаратәуп - 21-ы. Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 29-ҩык, урҭ рахьтә жәаҩык апациентцәа рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 18-ҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 34-ҩык, урҭ рахьтә 11-ҩык апациентцәа рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - жәаҩык апациентцәа. Аҟәатәи арратә госпиталь аҿы - 51-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, лаҵара 31 – Sputnik. Акоронавирус ззышьақәырӷәӷәаз хҩык апациентцәа рыԥсҭазаара иалҵит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Лаҵара 29 рзы Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы лыԥсҭазаара далҵит 1951 шықәсазы ииз апациентка, лаҵара 30 рзы 71 шықәса зхыҵуаз аԥҳәыс лдунеи лыԥсахит, рҩыџьагьы ирзықәыргылан адиагноз акоронавирустә инфекциа ҿыц. Лаҵара 30 рзы Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы лыԥсҭазаара далҵит 1962 шықәсазы ииз апациентка.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 30-ҩык, урҭ рахьтә 30-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 12-ҩык, ибжьаратәуп - 18-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 33-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә 10-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 14-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 9-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - ааҩык апациентцәа.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 15331-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 14693-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 233-ҩык.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, рашәарамза 23 – Sputnik, Роберт Џьопуа. Радио Sputnik аинтервиу азҭоз аеколог, аекологиатә мониторинг Аԥснытәи аҳәынҭқарратә центр адиректор ихаҭыԥуаҩ Ольга Пустоварова илҳәеит амшынӡы мызкахь ҩынтә игәаҳҭоит, иара анормативқәа ирықәшәо иҟоуп ҳәа.
"Амшынӡы аҭагылазаашьа еснагь игәаҳҭоит. Аӡынразы — мызкахь знык, аԥхынраз, мызкахь – ҩынтә. Агәаҭарақәа мҩаԥаагоит аӡҭаларҭақәа ахьыҟоу. Ауаа рҽахьыркәбо, аӡқәа амшын иахьалало", ҳәа еиҭалҳәоит Пустоварова.
Аекологиатә мониторинг Аԥснытәи аҳәынҭқарратә центр адиректор ихаҭыԥуаҩ Ольга Пустоварова лажәақәа рыла, аҵыхәтәантәи алабараториатә ҭҵаарақәа мҩаԥган лаҵарамза анҵәамҭази рашәарамза агәҭази.
Алабараториатә еихшьаалақәа рыла иазгәаҭоуп амшынӡы ишьақәыргылоу анормативқәа ирықәшәоит, ауааԥсыра ргәабзиара ԥырхага анаҭо иҟам ҳәа.


АҞӘА, ԥхынгәы 26 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 559-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 189-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит, абри атәы аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәшәтәырҭаҿы ҩымш рыла рыԥсҭазаара иалҵит хҩык: 64 шықәсеи, 71 шықәсеи, 83 шықәсеи зхыҵуаз ахацәа, иара убас 86 шықәсеи, 80 шықәсеи зхыҵуаз аҳәса.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәшәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 189-ҩык, рҭагылазаашьа бааԥсуп 65-ҩык, ибжьаратәуп - 51-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәшәтәырҭаҿы ирхәшәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 43-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә 15-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәшәтәуеит 24-ҩык. Гагратәи ахәшәтәырҭаҿы - 52-ҩык, урҭ рахьтә 18-ҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Тҟәарчалтәи ахәшәтәырҭаҿы - 15-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Иҳаҩсыз амчыбжь азы еилкаахеит аҿкычымазара акоронавирус ицәа ишалоу шышьақәырӷәӷәо Аԥсны аԥыза-министр Александр Анқәаб, аимадареи, амассатә коммуникациақәеи, ацифратә ҿиареи рзы Аԥсны аҳәынҭеилакы адҵа ҟанаҵеит акриптовалиута аиура иадҳәалоу аԥкрақәа ҳтәылаҿы иалагалазарц, Аԥсны Жәлар Реизара 2020 шықәсазы аҵыхәтәантәи аилатәара мҩаԥнагеит. Абарҭи егьырҭи иналукааша ахҭысқәа Sputnik ахҳәааҟны.
Алкаақәа раамҭа
Аԥсны ауааԥсыра Ашықәс ҿыц аныҳәа иаԥылеит. Сынтәа егьырҭ ашықәсқәа реиԥш агәырӷьаратә уснагӡатәқәа мҩаԥгамызт аԥкрақәа ирыхҟьаны.
- Аслан Бжьаниа аԥсуа жәлар Ашықәс ҿыц рыдиныҳәалеит
-
Еилаарцыруа лашарбагала ирхианы: Ашықәс ҿыц азы Аԥсны ақалақьқәа шдырԥшӡаз
-
Аԥсны амилаҭтә банк, егьырҭ аҳәынҭ усбырҭақәа реиԥш ауадаҩрақәа ирынеит иалагалоу аԥкрақәа ирхырҟьаны. абнктә системаҟны раԥхьатәи ааха роуит акоммерциатә банкқәа, ауадаҩрақәа инрылага ауааԥсыра мҽхакы ҭбаала рыхсаалақәа ирҭаз аԥарақәа напынҵала абанк аҭыгара иалагеит.
Ауадаҩрақәа ирхьмырԥшкәа Амилаҭтә банк адыррақәа рыла ахсаалагақәа АԤРА "World" ахархәара бзиа амоуп. 2020 шықәса рзы Урыстәыла Санкт-Петербург, Воронеж, Новосибирск, Ростов-на-Дону, Волгоград, Астрахан, Пенза, Екатеринбург, Омск, Пермь, Сургут назлоу ақалақьқәа 144 рҿы иара убасгьы Ереван, Минск, Ташкент рҿы аоперациақәа мҩаԥыргеит. Зегь раасҭа ахсаалагақәа ахархәара рыҭан Москвеи Шәачеи. Еиҳа ихароу қалақьхеит ахсаалага ахархәара ахьаиуз ақалақь Владивосток.
2021 шықәсазы ахсаалагақәа АԤРА "World" ахархәара ҟалоит аинтернет аҟны акраахәараз. Уажәы ҳтәыла ауааԥсыра уи азы рхы иадырхәоит урыстәылатәи абанкқәа рыхсаалақәа.
Женеватәи аиҿцәажәарақәа 51-тәи рраунд 2020 шықәса ааԥынразы имҩаԥысраны иҟан, аха акоронавирустә пандемиа иахырҟьаны иахыган. Ԥхынҷкәын 10 рзы имҩаԥган аиҿцәажәарақәа. Аԥкрақәа ирхьмырԥшкәан Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рзы аминистрра мҽхакы ҭбаала аусура наныгӡон. Аԥсны-уоыстәылеи реизыҟазаашьақәа еиҳа арӷәӷәаразы ауснагӡатәқәа мҩаԥган, урыстәылатәи рколлегацәеи дареи аиԥыларақәа жәпакы мҩаԥыргеит.
Хадара злоу хҭысны иҟалеит Шьамтәылатәи Арабтә республикаҟны Аԥсны Аҳәынҭқарра Ацҳаражәҳәарҭа официалла аартра. Шьамтәыла Аԥсны ахьыԥшымра азханаҵеит, адипломатиатә еизыҟазаашьақәа шьақәнаргылеит 2018 шықәса лаҵара 29 рзы. 2020 ԥхынгәымза анҵәамҭазы Шьамтәылатәи Арабтә республика ахада Башар аль-Асад дидикылеит Аԥсны Аҳәынҭқарра азинмчра нагӡа змоу ацҳаражәҳәаҩ Баграт Хәытаба. Имҩаԥган аҳәынҭқарратә гәраргагатә шәҟәқәа реимдара.
Акультура-гәыҳалалратә фонд "Ашана" 2020 шықәса аихшьалақәа мҩаԥнагеит. Ашықәс аҩнуҵҟа 69 хәышәтәратә курс мҩаԥган ҳәа аанацҳауеит афонд апресс-маҵзура. Акциа "Аԥсҭазаара еицеиқәҳархап" аҳәаақәа ирҭагӡаны 2020 шықәса аҩнуҵҟа афонд еизнагеит 7 270 492 мааҭ.
Ашана" аусзуҩцәа COVID-19 иаҿагыланы имҩаԥысуа ауснагӡатәқәа рхы рыладырхәит. Аволонтиорцәа инарыдгыланы 200 рҟынӡа ҭел рыдыркылеит ацәаҳәа ҷыда аганахь ала. Убри аан акоронавирустә инфекциа адагьы ауаа злацәажәоз ирҭахыз ацхыраара акәын: фатәылеи-жәтәылеи хәшәылеи. Афонд агуманитартә цхырааразы иннахит 500 000 мааҭ. Агуманитартә акциа мҩаԥысуанаҵы 127 ҭаацәара афатә азы ацхыраара рыҭан (џьоукы-џьоукы изныкымкәа). Афонд анапаҵаҟа иҟоу рзы имҩаԥнагеит аԥареизгара, уи иалахәын астол гьежьқәеи аконференциақәеи рымҩаԥысра.
Аԥсны анапхгара акоронавирус рыдбалоуп
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа аҿкычымазара акоронавирус изышьақәырӷәӷәоуп ҳәа адырра ҟаҵан ԥхынҷкәын 27 рзы. Аҿкычымазара зыдбало Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа игәабзиара ҭышәынтәалоуп, инапынҵақәа адистанциала инаигӡоит, абри атәы амҽыша иҳәеит Аҳәынҭқарра ахада иҟны иҟоу аусбарҭа аиҳабы Алхас Ҷолокәуа.
- Аԥсны ахада игәабзиара шыҟоу еилкаахеит
- Александр Анқәаб аҿкычымазара акоронавирус изышьақәырӷәӷәоуп
Мышқәак рышьҭахь Аԥыза-министр Александр Анқәаб COVID-19 илоу иламу аилкааразы атест изыҟаҵан, ԥхынҷкәын 29 рзы ишьақәырӷәӷәахеит акоронавирус ицәа ишалоу. Александр Анқәаб атест анаиҭа ашьҭахь аҽыԥхьакра дцеит.
Акоронавирус аҿагылара
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны 8825-ҩык акоронавирус рыдырбалеит. Ргәы бзиахеит 6872-а, 118-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит.
Аԥсны акоронавирустә ҭагылазаашьа уадаҩуп, аха хылаԥшра ауҭартә иҟоуп ҳәа иҳәеит Аԥсны агәабзиарахьчара аминистр Ҭамаз Ҵахнакьиа Гәдоуҭатәи аковидтә центр данаҭаа ашьҭахь. иара иҳәеит гәдоуҭатәи агоспиталь аҟны апациентцәа шырацәоу, аренимациатә ҟәша аҭыпқәа шҭәу.
Пицунда ԥхынҷкәын 28 рзы ҽынлатәи астационар аадыртит COVID-19 змоу рзы. Астационар аус шауло есыҽны асааҭ 9:00 - 16:00 рзы. Аԥхьанатә асааҭ 17.00 рҟынӡа ҳәа иазыԥхьаӡан, аха арзҩыдаратә усурақәа инарыдҳәаланы асеиԥш аграфик шьақәыргылан. Иара аратәи ахәыштәырҭа аҩбатәи аихагылаҿы иҟалоит, 12 иараҭыԥ рхиоуп, аха 20 рҟынӡа арҭбаара алшоит. Арахь инеир алшоит ибжьаратәуи иласуи аҭагылазаашьа змоу. Дара ара апроцедурақәа ирхысыр ҟалоит.
Ԥхынҷкәын 31 рзы Аԥсны агәабзиарахьчара аминистрра акоронавирус ахәышәтәра аиҭакрақәа аланагалеит авирус иаҿагыло ахәышәқәа рганахь ала. Ачымазара ахәышәтәра аԥкаанҵа аҵыхәтәантәи абжьгарақәа рыла еиҿкаауп.
Амаининг
Аимадареи, амассатә коммуникациақәеи, ацифратә ҿиареи рзы Аԥсны аҳәынҭеилакы ахантәаҩы Беслан Ҳалуашь адҵа ҟаиҵеит акриптовалиута аиура иадҳәалоу аԥкрақәа алагалазарц.
"2021 шықәса рашәара 1 аҟынӡа Аинформациа-телекоммуникациатә ҳа "Интернет" абонентцәа акриптовалиута аиураз аусура рылзыршо адоментә хьыӡқәа реиқәыԥхьаӡа, асаитқәа рдаҟьақәеи аҳатә ҭыӡҭыԥқәеи рырбагақәа рхархәаразы аԥкрақәа алагалазааит", - ҳәа аҳәоит адҵа атекст аҿы.
Ԥхынҷкәын 30 рзы Аԥсны аминистрцәа реилазаара ақәҵара аднакылеит аҳәынҭнапхгараҭара, ареспубликатәи аунитартәи наплакқәа, аҳәынҭеилахәырақәа, аусбарҭақәа робиектқәеи рҵакырақәеи рҿы акриптавалиута аиуразы ахархәагақәа рықәыргылареи рыҵәахреи азин ҟанаҵом ҳәа.
- Аминистрцәа Реилазаара аҳәынҭобиектқәа рҿы амаинингқәа рықәыргылара азин ҟанаҵом
Аԥсны Жәлар Реизара 2020 шықәсазы аҵыхәтәантәи аилатәара
Ԥхынҷкәын 30 рзы имҩаԥысит адепутатцәа реилатәара. Аԥсны Апарламент аҩбатәи аԥхьарала иаднамкылеит "2021 шықәсазтәи ареспубликатә биуџьет азы" азакәан апроект.
Апроект инақәыршәаны алагалақәа рыла аҳәынҭбиуџьет азеиԥш хышәаҵышәа 10 миллиардки 589 миллион мааҭ ыҟоуп. Аныхрақәа рыла –10 миллиардки 713 миллион мааҭ. Абиуџьеттә дефицит иартәеит 123 176,7 миллион мааҭ. 2021 шықәсазтәи ареспубликатә биуџьет азеиԥш хышәаҵышәа –8 миллиардки 502 миллион мааҭ ыҟоуп, Урыстәылатәи афинанстә цхыраара – х-миллиардки 949 миллион мааҭ абрахь иналаҵаны.
Ареспубликатә биуџьет азеиԥш ныхрақәа идыртәоит 8 миллиардки 625 миллион мааҭ. Адефицит 123 миллион мааҭ ыҟоуп. биуџьети, акредиттә еиҿкаарақәеи, ашәахтәқәеи, афинансқәеи рзы аилак анапы ианҵоуп азакәан апроект аус аднауларц, иҟаҵо арҽеирақәа азыԥхьагәаҭаны.
"Абџьар азы" азакәан Апарламент аҿы ирыдыркылеит аҵыхәтәантәи аԥхьарала.
Азакәан апроект рыдигалеит адепутат Илиа Гәниа. Иара иазгәеиҭеит азакәан анормақәа ишҳәаақәырҵо аҵәахра, аахәара, аҭира, аҭара, ашьҭрамдара уҳәа рыԥҟарақәа. Адокумент аҿы иарбоуп аилкаара хадақәеи аҳәаақәҵара хадақәеи. Азакәан абџьар ахархәарала еихнашоит аграждантә, амаҵзуратә, аибашьыгатә, абџьар хьшәашәа ҳәа.
Аӡынтәи арекорд
Ашықәс ҿыц раԥхьатәи амшқәа рзы Риҵатәи амилаҭтә ҳәырԥсарра иаҭааит ҩ-нызқьҩык инареиҳаны атуристцәа. 2020-тәи ашықәс азы аныҳәамшқәа раан Риҵатәи апарк иаҭааит ф-нызқьҩык инареиҳаны аԥсшьаҩцәа, уи 2019 шықәсазтәи арбагақәа иреиҳахеит 56% рыла.
- Ашықәс ҿыц раԥхьатәи амшқәа рзы Риҵа иаҭааит ҩ-нызқьҩык инареиҳаны атуристцәа
Алифт ашахта иҭаҳаз аҷкәын
Гагра 16 шықәса зхыҵуа аҷкәын зыргылара хыркәшам аҩнаҿы алифт ашахта дҭаҳаит ахәаша, ажьырныҳәа 1 азы. Убри аҽны иара Аҟәа, Ареспубликатә хәышәтәырҭахь днаган. Аҷкәын ихәдаџьали агәышԥы иахьаҵанакуа ибӷашшареи ԥҵәоуп, ихшыбаҩ ааха амоуп. Амашәыр иақәшәаз аҷкәын иан Елена Лысак Краснодарҟа дылгарц лгәы иҭоуп иҭагылазаашьа маҷк еиӷьхар, амҩа дықәугалар алшо ианыҟалалак. Иҟалаз арыцҳара згәы иалсыз ауаа аҭаацәа ирыцхрааразы, аҷкәын ихәышәтәразы асоциалтә ҳақәа рҿы аԥареизгара иалагеит.
- Аҳақьым еиҭеиҳәеит Гагра алифт ашахта иҭаҳаз аҷкәын иҭагылазаашьа зеиԥшроу


Краснодартәи атәылаҿацә аҿы 80 инареиҳаны акоронавирус хҭыс аадырԥшит уахыки-ҽнаки рыла
© Sputnik / Кирилл БрагаОбучение ординаторов диагностике COVID-19 в клинике Волгоградского медицинского университета
© Sputnik / Кирилл Брага/
Уи аԥхьа иаарԥшын 200 COVID-19 хҭыс. Уажәы 100 000-ҩык ауааԥсыра рыбжьара 4684-ҩык аҿкы рымоуп.
АҞӘА, нанҳәа 2 – Sputnik. Уахыки-ҽнаки рыҩныҵҟа Ҟәбан коронавируснус 84-ҩык ирыдбалоуп ҳәа аанацҳауеит Краснодартәи атәылаҿацә аоперштаб.
Ичмазаҩхаз рахьтә 60-ҩык ҳәсақәоуп, 24-ҩык хацәоуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы хәҩык хәыҷқәоуп.
Краснодар аҿкы рыдбалоуп 55-ҩык, Шәача- хҩык, Новороссиск-хҩык, Анапа-хәҩык.
Краснодартәи атәылаҿацә аоперштаб адыррала иахьатәи амш азы ахәшәтәра иахысуеит 190-ҩык, амбулатортә хәшәтәра иахысуеит 2115-ҩык, COVID-19 рыманы аҩны иҟоуп 1440-ҩык.
Апандемиа аамҭазы алабораториақәа рҿы имҩаԥыргахьеит 7 162 162 ҭҵаара, иаадырԥшхьеит 266249 коронавирус хҭыс. Зынӡа Краснодартәи атәылаҿацә аҿы рыԥсҭазаара иалҵит 10 980-ҩык.


16.06.2022
Ҳаҭыр зқәу Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент адепутатцәа, ҳаҭыр зқәу асасцәа,
шәышҟа иҟасҵо Ацҳамҭа азкуп иҳаҩсыз ашықәсазы анагӡаратә мчхара имҩаԥнагаз аусура ахырхарҭа хадақәеи 2022 шықәсазы иазԥхьагәаҭоу аусуреи.
Ишәгәаласыршәоит иҳалаҵәаз короновирустә ҿкы иахҟьаны сара уажәраанӡа Ацҳамҭа шшәыдсымгалац. Ҳамчқәа зегьы ачымазара аҿагылара иазкын. Убри аан иҳәатәуп, Аԥсны аҭоурых ҿыц аҟны аҳәынҭқарра Ахада иалкаау мзызк шыҟамызгьы, Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент ашҟа есышықәсатәи Ацҳамҭа аныҟаимҵоз шыҟаз.
Сажәа хацсыркуеит апандемиа аҿагыларазы имҩаԥаҳгаз аусура азгәаҭарала.
Ҩышықәса инарзынаԥшуа коронавирустә ҿкы аидара аиҳарак зыжәҩа иқәлаз Аԥсны Аҳәынҭқарра агәабзиарахьчара аминистрра асистемазы ԥышәара дуны иҟалеит. Аҳәынҭқарра иалшоз зегьы ҟанаҵеит амедецинатә усбарҭақәа зыда ԥсыхәа ыҟам ахәшәқәа, ацхыраагӡа-ныхтә материал, амыругақәа рыла реиқәыршәаразы.
Рбагақәак аазгоит Ахада Ирезервтә фонд аҟнытә ахарџьқәагьы надкыланы Covid-19 аҿагыларазы абиуџьеттә харџьқәа рзы.
2020 шықәса инаркны 2022 шықәса рашәарамза 1 аҟынӡа аҳәынҭқарратә биуџьет аҟнытә иазоужьын 1 млрдки 18 млн. мааҭ, урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп:
- короновирустә ҿкы аҿагылара иадԥхьалаз амедецинатә усзуҩцәа руалафахәы ахыхь ирызшәаз – 282,9 млн. мааҭ;
- Гәдоуҭатәи Ацентртә раионтә хәышәтәырҭа аусуразы – 102 млн. мааҭ инареиҳаны;
- агәабзиарахьчара асистема иаҵанакуа аобиектқәа рырҽеира-реиҭашьақәыргыларатә усурақәа рзы – 8 млн. 800 нызқьи мааҭ;
- ахәшәқәа, ацхыраагӡа-ныхтә материал, амыругақәа раахәареи раагареи рзы– 533-еи бжаки млн. мааҭ;
- аҵәыҵәри аахәареи, аагареи, аҿакреи рзы – 28 –еи бжаки млн. мааҭ;
- акарантин аҟны иҟаз ауааԥсыра рышьҭаҵаразы ахарџьқәа, иара убас Урыстәыла Атәылахьчара амобилтә хәышәтәырҭа аиҿкааразы – 25 млн. 700 нызқьи мааҭ;
- афатә, анхамҩаҭә тауарқәа, абиотехникатә маҵзурақәа, асанитар-транспорттә хархәагақәа, абылтәы-хьшьтәы материалқәа, амедицинатә маҭәахәқәа, Асанитартә епидимиологиатә станциазы инсинератор ашьақәыргыларазы ахыбра аргылара –36 млн мааҭ инареиҳаны.
Хыхь иазгәаҭоу ахықәкқәа рзы азеиԥш харџьқәа рыҩныҵҟа иҟоуп Ахада Ирезервтә фонд аҟнытә ирзоужьыз 318 млн. 900 нызқь мааҭ.
Абри адагьы, аҳәынҭқарра иалшеит Гәдоуҭатәи Ацентртә раионтә хәышәтәырҭаҟны, ареспубликатә хәышәтәырҭа ахшараиуратә ҟәшаҟны арҽеира-еиҭашьақәыргыларатә усурақәа рымҩаԥгара, Гал араиони Очамчыра араиони рыҟны ахәышәтәырҭа хадақәа рыҟны арентген-аппаратқәа реиҭашьақәыргылареи рыԥхьаӡацыркреи, агәабзиарахьчара иатәу араионтә маҵзурақәа рзы амедецинатә цхырааразы амашьына ласқәа, еиԥҟьарада фымцала аиқәыршәаразы амыругақәа, ИВЛ аппаратқәа раахәара.
Ҳазҭагылоу аамҭазы иазԥхьагәаҭоуп арҿеира-еиҭашьақәыргыларатә усурақәа рымҩаԥгара Иҷыдоу аԥсихоневрологиатә хәышәтәырҭаҟны, иҿыцу Ареспубликатә хәыҷтәы хәышәтәырҭа аргылара.
Аԥсны Аҳәынҭқарра агәабзиарахьчара асистема иҷыдоу, зтехнологиа ҳараку амедецинатә цхыраара аҟаҵаразы макьана алшара амаӡам. Абри инамаданы, ада ԥсыхәа амамкәа ианыҟала, Агәабзиарахьчара аминистрра ҳтәылауаа Аԥсны Аҳәынҭқарра анҭыҵ рыхәышәтәра иазку хықәкылатәи апрограмма анагӡара иаҿуп. Афинанстә зоужьра иартәоит 75 млн мааҭ.
Ари апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны Аԥсны анҭыҵ 2021 шықәсазы ахәышәтәразы идәықәҵоуп 224-ҩык ҳуааԥсыра.
Абри аганахьала аусура сынтәагьы иацҵоуп.
Ҷыдала хшыҩзышьҭра аҭара аҭахуп Аԥсны Аҳәынҭқарра амедицинатә усбарҭақәа зыквалификациа ҳараку акадрқәа рыла реиқәыршәара азҵаара.
2021 шықәсазы хықәкылатәи аҳәынҭқарратә программа «Аԥсны Аҳәынҭқарра агәабзиарахьчара асистема кадрла аиқәыршәара» аҳәаақәа ирҭагӡаны Урыстәылатәи Афедерациаҟны аҵара зҵо аԥхьаҟатәи аспециалистцәа рҵара ахә ахшәаразы аҳәынҭқарра иазоунажьит 13 млн. мааҭ. Ари, раԥхьа иргыланы, иҟоу акадрқәа рзымхара ахарҭәаара иазкуп.
2022 шықәсазтәи хықәкылатәи аҳәынҭқарратә программа азырхиараан абитуриентцәеи астудентцәеи ари апрограмма ралаҵаразы иазԥхьагәаҭоуп амедицинатә ҵараиурҭақәа роушьҭымҭацәа хынҳәны ареспубликаҟны русура хымԥадатәны иазԥхьагәазҭо, Агәабзиарахьчара аминистрра аганахьала – урҭ усурҭа ҭыԥла реиқәыршәара адҵара ахьазԥхьагәаҭоу Аԥсны Аҳәынҭқарра Агәабзиарахьчара аминистрра злахәу аиқәшаҳаҭра аҵаҩра.
Ҳаҭыр зқәу аҩызцәа, ҳауаажәлар, иҭабуп ҳәа раҳҳәароуп ҳҳақьымцәа, аиҵбыратә медицинатә усзуҩцәа ҳауаажәлар реиқәырхаразы ҩышықәса рыҩныҵҟа хамеигӡарада аус зуаз.
Аҳәынҭқарра иара убас иалшеит ҳтәылауаа асоциалтә цхыраара рыҭара иазку аусмҩаԥгатәқәа жәпакы рынагӡара.
Убас, 2020 шықәса инаркны 2022 шықәса рашәарамза 1-нӡа аҳәынҭқарратә биуџьет ахарџь аҟнытә хықәкылатәи аматериалтә цхыраара аҟаҵаразы, Аԥсны Аҳәынҭқарра аҩныҵҟеи уи анҭыҵи ахәышәтәразы, ҳтәылауаа рҵара ахә ахшәаара, аԥсабаратә рыцҳарақәа раԥыхреи урҭ ирыхҟьаны аԥхасҭа зауыз аматериалтә цхыраара рыҭаразы иазоужьуп - 803 млн. мааҭ, хықәкыла иаҳҳәозар:
- Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылауаа рҵара ахә ахшәааразы ахарџьқәа – 65 млн. 600 нызқь мааҭ (ари иаҵанакуеит 404 -ҩык);
- Аԥсны Аҳәынҭқарра аҩныҵҟеи уи анҭыҵи ахәышәтәразы ахарџьқәа – 258 млн. мааҭ рҟынӡа (ацхыраара рыҭоуп 2 нызқьи 449 -ҩык);
- хықәкылатәи ацхыраара аҭара – 170 млн. мааҭ инареиҳаны (4 195 -ҩык.);
- аԥсабаратә рыцҳарақәа ирыхҟьаны аԥхасҭа зауыз аматериалтә цхыраара рыҭоуп 108 млн. мааҭ (ацхыраара роуит 784 -ҩык.), аԥхасҭа иахҟьаны ахарџьқәа идыртәеит 297 млн мааҭ;
- аԥсабаратә рыцҳарақәа рыхҟьа-ԥҟьақәа раԥыхра (арҽеира-еиҭашьақәыргыларатә усурақәа) – 201,4 млн. мааҭ.
2020 шықәса инаркны 2022 шықәса рашәарамза 1 иҭагӡаны ареспубликатә биуџьет ахарџь ала афинансқәа рзоужьуп хықәкылатәи аҳәынҭқарратә программеи аусмҩаԥгатәқәеи 12. Апрограмматә усмҩаԥгатәқәа рахь ишьҭу абиуџьет амҽхак иартәоит 464 млн. мааҭ, урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп:
- апрограмма «Анхарҭаҭыԥ-2022» анагӡаразы - 36,9 млн. мааҭ, финансла еиқәыршәоу асертификатқәа роуит апрограмма иалахәыз 47 –ҩык ауааԥсыра, урҭ анхарҭаҭыԥқәа рзаахәоуп;
- афымцамч ацхраара иазку аусмҩаԥгатәқәа рынагӡаразы – 142,8 млн. мааҭ;
- аҭаҩратәи аҳасабырбатәи документациазы арбагақәа релектронтә база аԥҵареи жәлар рынхамҩа аҟәшақәеи адәныҟаекономикатә усуреи реихшагақәа ркод хадақәа раԥҵареи ирызку аусмҩаԥгатәқәа рынагӡаразы – 11,5 млн. мааҭ;
- 2021 шықәсазы апрограмма – «Ақыҭанхамҩа аҿиара», 2022 шықәсазы иазоужьуп 118 млн. 700 нызқь мааҭ;
- акультура аусхк аҟны аусмҩаԥгатәқәа рынагӡара – 57,7 млн. мааҭ;
- аҵареи абызшәатә политикеи русхк аҟны аусмҩаԥгатәқәа рынагӡара – 54 млн. 200 нызқь мааҭ;
- абаҩрҵәыратә культуреи, аспорти, аҿартә политикеи русхк аҟны аусмҩаԥгатәқәа рынагӡара – 42,2 млн. мааҭ.
2020 шықәса инаркны 2022 шықәса рашәарамза 1 рыҩныҵҟа хазы игоу атәылауа ирызшәоу есымзатәи ацхыраагӡақәа ирзоужьын 481 млн. 500 нызқь мааҭ. Ацхыраагӡақәа роуеит 7 982 ҭаацәара.
Ҳаҭыр зқәу аколлегацәа,
Зегьы ижәдыруеит амилаҭтә економика акырӡа адәныҟатәи афакторқәа ишырхьыԥшу, уи ахала, урыстәылатәи афинанстә цхыраарада апроблемақәа рыӡбара залшаӡом. Аинвестициақәа ҳҽырҟәаҳгонаҵы аиҭакра бзиақәа рымҩаԥгара залшаӡом.
Астатистикатә рбагақәа рыла, Аԥсны Аҩныҵҟатәи аалыҵ ахәԥса 2021 шықәсазы иартәеит 37 млрд. 751 млн. мааҭ, ари иҳаҩсыз ашықәс арбагақәа раасҭа 20% рыла еиҳауп. Ауааԥсыра рахьтә аӡәы ихашәала бжьаратәла 2021 шықәсазы иартәеит 12 нызқьи 880 мааҭ. Аус зуа аӡәы бжьаратәла иуалафахәы иартәоит – 18 нызқьи 586 мааҭ. Атәанчаҩцәа рхыԥхьаӡара 2021 ш. иартәеит 48 нызқьи 700-ҩык. Амзабжьаратә хныҟәгаратә минимум ашықәсбжьаратә шәагаа аӡәы изы иартәоит 7 нызқьи 878 мааҭ.
Аԥсны асоциалтә-економикатә рбагақәа рзы аҭагылазаашьа шыцәгьамгьы, иӡбамкәа иҟоуп уи аҿиара иаԥырхагоу апроблемақәа. Раԥхьа иргыланы, уи:
- ареспубликаҟны иаадрыхуа ихиоу аалыҵ аҭиразы аҩныҵҟатә џьармыкьа аԥкра, иаадрыхуа аалыҵ аиҳарак аҭира аамҭа –аамҭала иахьымҩаԥысуа ауп;
- зыквалифициа ҳараку аусуҩцәа рзымхароуп;
- фымцамчла аиқәыршәара азымхареи ахаҭабзиара алаҟәреи;
- анџьныртә инфраструктура ахара/ажәра (ӡыла аиқәыршәара, аӡымҩангара, ацрыҵцарҭақәа);
- адгьыли еиҭамҵуа амали рхархәаразы ҳазҭагылоу аамҭазтәи азинтә механизмқәа, адгьыли еиҭамҵуа амали рзы еизаку акадастртә ҭаҩра аҟамзаара;
- ахаҭабзиара змоу, зыда ԥсыхәа ыҟам атранспорттә инфраструктура аҟамзаара (амшынтә хәаахәҭратә мҩақәа рыҟазаараан атауар ахы иақәиҭны аиҭаҵразы абаӷәазатә инфраструктура рҿиаӡам);
- абизнес асубиектқәа аҳәынҭқарратә маҵзурақәа рыдгалараан иавтоматырку апроцессқәа рыҟамзаара;
- аусурадара арацәара;
- ашәшьыра иҵоу аекономика арацәара.
Аҿиаразы иԥырхаганы иҟоу афакторқәа ируакуп – абанктә система аҿиара аԥсыҽра.
Иазгәаҭатәуп ари аусхк аҟны аҭагылазаашьа аҽшаԥсахуа ишалагаз. Убас, Аԥсны Аҳәынҭқарра абанктә системала имҩаԥгоу аԥаратә хархәагақәа рытрансҳәаатә еикәшара 2021 шықәсазы амааҭтә еквивалент ала иартәеит 97,6 млрд мааҭ., ари 35,6 млрд мааҭ (57%) рыла еиҳауп 2020 шықәсазтәи арбагақәа раасҭа.
Аԥсны Аҳәынҭқаррахь абанктә системала аԥаратә ааира иартәеит 51,5 млрд мааҭ, атәыла иалҵны ицо иартәеит – 46,1 млрд мааҭ.
2021 ш. акоммерциатә банкқәа рыҟны ауааԥсыра рԥарашьҭаҵа амҽхак иазҳаит 500 млн. мааҭ, иагьартәеит 2,3 млрд мааҭ. Ари акредитҭара апроцесс аизырҳара алнаршеит. 2021 ш. аихшьалақәа рыла абанктә системаҟны акредиттә шәыра амҽхак иартәеит 4 595,7 млн мааҭ, ари 2021 шықәса алагамҭазы иҟаз аасҭа 662,8 млн мааҭ (16,9%) рыла еиҳауп.
Акырӡа иазҳаит Аԥсны анҭыҵ АԤРА акартақәа рыла аоперациақәа рымҽхак, ари Амилаҭтә шәатәтәы системеи урыстәылатәи ашәатәтәы система «Мир»-и реимадара иалҵшәоуп.
Убри аан, Аԥсны Аҳәынҭқарраҟны аус зуа аиҭафинансоужьра азыԥҵәа акредиттәра ахә ҳаракны иҟанаҵоит. Ҳара иҳалшо зегьы ҟаҳҵароуп ҳтәылауааи аекономика асубиектқәеи рзы акредиттә цхыраагӡақәа еиҳа риура армариаразы.
Аԥсны Аҳәынҭқарра асоциал-економикатә ҿиара ацхрааразы аинвестициатә программа аҳәаақәа ирҭагӡаны 2020-2022 шш. иазԥхьагәаҭоуп автомашьынатә каҭақәа рырҿиара иазку аусмҩаԥгатәқәа 870 млн. мааҭ рыхә, ӡыла аиқәыршәареи аӡымҩангареи рсистемазы 1 милиард мааҭк аҟынӡа, ақалақьтә инфраструктуразы 350 млн. мааҭ инареиҳаны, афымцатә станциа маҷқәеи аихшаратә каҭақәеи рырҿыцразы 770 млн. мааҭ инареиҳаны уб.егь. жәпакы. Аусура иаларгоуп 71 обиект, урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭа, ҳазҭоу ашықәс хыркәшахаанӡа аусура иаларгахоит 20 обиект.
Ааглыхразы.
2021 шықәсазы иҭиу аалыҵ амҽхак иартәеит 6 млрд. 400,1 млн. мааҭ, ари 2020 шықәсазы аасҭа 5% рыла еиҳауп.
Ҳтәыла иамоуп адгьыл иҵоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоу арацәа, аторф, аадоломит, амармалташь, агранит, кьыр, убас аргылараҿы рхы иадырхәо егьырҭ аинерттә материалқәа.
Убри аангьы, иҟоуп аекономика аҟәшақәа зегьы еиҵазырхо афакторқәа.
Амилаҭтә ааглыхратә база ашьақәыргыларазы афинанстә дгылара аҭахуп.
Ареспубликаҟны иҟоуп аекспорт хырхарҭа змоу анаплакқәа рыцхыраагӡатә лшарақәа, урҭ рхархәара алыршахоит урыстәылатәи абанкқәа алархәны апроектқәа рыдгылара иазку аҳәынҭқарратә программа анагӡарала.
Еиҳа лыҵшәа зауа хырхарҭақәаны иҟоуп ҳгәаанагарала:
– афатә аусадуларатә ааглыхра арҿиара;
– ааглыхра ласы арҿиара;
– аргыларатә материал аҭыжьра;
– аминералтә, аӡыржәтә, арыжәтә аалыҵ аҭыжьра;
Аҭыжьратә лшара аҿиара хықәкыс иҟаҵаны, иазԥхьагәаҭоуп ааглыхратә мыругақәеи атехникеи раахәара иазку ахарџь ахәҭак ахә ахшәаара аарыхра аԥҵара, арҿиара, ма арҿыцразы апроектқәа аҳәынҭқарратә дгылара рыҭара.
Амилаҭтә економикаҟны иҷыдоу ҟәшоуп ақыҭанхамҩа – ари аинвестициазы еиҳа иуашәшәыроу хырхарҭоуп.
Убри аҟнытә ақыҭанхамҩа аинвестициа алагаларазы ахатәы аԥшьгара аҳәынҭқарратә дгылара амазароуп. Ари аҟәша ареспублика асоциалтә-економикатә ҿиара, ауааԥсыра усурҭа ҭыԥла реиқәыршәара аус уасхырс иаиуроуп. Иара убри аангьы ақыҭанхамҩа акрызҵазкуа функцианы инанагӡалароуп – ауааԥсыра ақыҭақәа ааныжьны ақалақь ахь раара апроцесс аанкылара.
Ари аҟәшаҟны иахьа аҭагылазаашьа абас иҟоуп.
2021 шықәсазы ақыҭанхамҩа аалыҵ ахәқәа рыла 7 млрд. 428,3 млн мааҭ ҳәа ахә шьоуп.
Ақыҭанхамҩатә культурақәа рылаҵаратә мҽхакы иартәеит 6,8 нызқь гектар, ахатәы нхамҩақәа аламҵакәа.
Аҵиааӡара аусхк аҟны еиҳауп ацитрустәи егьырҭ акультурақәеи рааӡара. Иааизакны, аҵиааӡара аалыҵқәа реизгара 2021 ш. иартәеит 69,3 нызқь тонна, урҭ рыҩныҵҟа иҟоуп:
– ацитрустәқәа 23,3 нызқь тоннаа (52,4–55,5 нызқь тонн 2016–2019 шш.);
– ажь 6,3 нызқь тонна (9,0–9,3 нызқь тонна 2016–2019 шш.);
– ауҭраҭых 15,3 нызқь тонна (15,0–15,2 нызқь тонна 2016–2019 шш.).
2021 ш. аекспорт иаҵанакуа ақыҭанхамҩатә тауар аарыхра иартәеит 28,5%.
Ақыҭанхамҩатә аалыҵ аекспорт иаӡбоит аԥаратә масса ааира азҵаара, ари аԥаратә емиссиа аныҟам ареспубликазы акраӡбоит. Ақыҭанхамҩа арҿыхара ареспублика арегионқәа рыҿиаразы акрызҵазкуа факторуп.
2021ш. раԥхьаӡакәны ирыдыркылеит иҳәынҭқарратәу хықәкылатәи Ақыҭанхамҩа аҿиара апрограмма 100 миллион мааҭ абиуџьет арбаны. Уи инақәыршәаны ирыдыркылеит аиуристтәи ауаҩытәҩсатәи хаҿқәа, ақыҭауаа иааргаз апроектқәа, урҭ хәыда-ԥсада ацхырара рыҭан аҟәшатә хырхарҭақәа ԥшьба рыла, материалла, еиҭаҳатәла, мыругала. Ари еиуеиԥшым акультурақәа реиҭаҳароуп, арахәааӡароуп, аԥсыӡ ааӡара, ақыҭанхамҩатә аалыҵ аиҭаусадуларазы аарыхра-техникатә база аԥҵареи арҿиареи роуп. Аҵиаа ахьчареи аветеринартә маҵзура алабораториақәа рзы амыруга аахәара иазоужьын 22 млн мааҭ.
Аицлабратә комиссиа зынӡа иаднакылеит 91 проект, 77 млн. 333 нызқь мааҭ рыхә арахәааӡара, аԥсаатәааӡара, аԥсыӡааӡара, аҵиааӡара, ақыҭанхамҩа аалыҵ аиҭаусадулара.
91 проект рахьтә инагӡоуп 39, 52 проект ахыркәшарахь инеихьеит. Ари иабзоураны иаԥҵахоит 100 инарзынаԥшуа усурҭа ҭыԥ.
Абри еиԥшу Акыҭанхамҩа аҿиара апрограмма азырхиоуп 2022 шықәсазгьы.
Ҳаҭыр зқәу аколлегацәа,
Ишьақәгылаз аџьатә лшарақәа реихшара аҭагылазаашьаҟны иаҭахны иҟалеит усурҭа ҭыԥла аиқәыршәара аҳәаақәҵара – аҳәынҭқарратә биуџьет аҟнытә афинанс ззоужьуи уи аҟнытә хазхаҭалатәи аԥшьгарақәа рганахьала афинансзоужьуи. Ари аусурҭа ҿыцқәа раԥҵареи аусурадара аҩаӡара аларҟәреи иацхраауеит.
Аха иахьазы аекономикаҟны ари ахәҭа аҿиара иазку ауснагӡатәқәа мҩаԥгаӡам.
Аҿиара иаԥырхагоу факторқәаны иҟоуп:
– имаҷуи ибжьаратәуи абизнес аикәшаратә хархәагақәа амамзаара, иара убас аҭыԥантәи аарыхҩцәа финансла рыцхраара аҟамзаара;
– аекономика асубиектқәа имаҷуи ибжьаратәуи анаплакра иахьынӡаҵанакуа шьақәзыргыло анорматив-зинтә акт аҟамзаара;
Имаҷуи ибжьаратәуи анаплакра аҿиара алыршаразы инагӡахоит аҳәынҭқарратә дгылара, ааглыхреи, ақыҭанхамҩеи, атуризми русхкқәа рыҟны апроектқәа рынагӡаразы хархәара зауа акредитқәа рыпроценттә зыԥҵәа архынҳәра алзыршо.
Аинвестициатә политиказы.
Ҳаҭыр зқәу адепутатцәа!
Хазы сазааҭгылар сҭахуп аинвестициа азҵаара. Ҳара иаҳдыруазароуп аинвестициақәа рхала ишзымаауа. Иҳалшо зегьы ҟаҳҵароуп аинвестор Аԥсны иааира шырҭаху ибартә, агәрагара имазартә.
Ихадароуп абри аан аԥҟарақәа шьақәзыргыло иақәнагоу азакәанԥҵара. Ишыжәдыруеиԥш, 2021 ш. раахыс Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи рзакәанԥҵарақәа реинырнаалара шьаҭас иаҭаны, Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи рыбжьара азеиԥш социалтә-економикатә наӡааӡара ашьақәыргылара апрограмма анагӡара ҳшалагаз.
Азакәанԥҵараҟны иазгәаҭоу аиҭакрақәа атәылаҟны аинвестициатә ҳауеи аҳазалхратә шәахтәқәа ршәара хылаԥшраҭареи рыҩаӡара ашьҭыхра акырӡа еиӷьыртәыроуп.
Абизнес амҩаԥгара аԥҟарақәа рырмариареи, аинвестициа адԥхьалареи, анаплакратә гәацԥыҳәареи рыҩаӡара ашьҭыхразы иаҭахуп аҳәынҭқарра аконтроль-хылаԥшатә функциақәа рыркьаҿра.
Иаҭахуп аҳәынҭқарратә контроль (ахылаԥшра) ахәҭаҟны абизнес амҩаԥгара аԥҟарақәа рырмариа ҵакыс измоу азакәанԥҵара аиӷьтәра азҵаарақәа аус рыдулара, аҳәынҭқарратә напхгараҭара аинвентаризациа амҩаԥгара, аҳәынҭқарра ахьӡала аконтроль-хылаԥшатә функциақәа назыгӡо.
Ашәахтә системазы.
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы иубартә иҟоуп аҳәынҭқарратә биуџьет ахатәы хашәалақәа реизҳара ишалагаз, апандемиа аекономика анырра бааԥс шанаҭазгьы.
2021 шықәса аихшьалақәа рыла ашәахтә усбарҭақәа хылаԥшра зырҭо ашәатәқәа рааира иартәеит 3 млрди 394 млн. мааҭ иреиҳаны, иазԥхьагәаҭаз 2 млрд мааҭк раан. 958 млн. мааҭ, ари иазԥхьагәаҭаз ахашәалақәа рыҟны 115% артәеит, мамзаргьы аплан ахыхь 436 миллион мааҭ. Ҵыԥхтәи ашықәс иаҿырԥшны аизҳара иартәеит 136% мамзаргьы 890 млн. 370 нызқь мааҭ.
2022 шықәса 5 мызтәи аихшьалақәа рыла иааиз ашәатәқәа идыртәеит 1 млрдки 290 млн. мааҭ, планла иарбаз 936 млн. 308 нызқь мааҭ раан, ари иартәеит иазԥхьагәаҭаз ахашәалақәа рахьтә 138 % мамзаргьы 354 млн. 641 нызқь мааҭ еиҳаны.
Урыстәылатәи аколлегацәа Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәахтә усбарҭақәа ацхыраара рырҭоит аусзуҩцәа рыквалификациа аизырҳареи ашәахтәтә хылаԥшраҭара аусхк аҟны иахьатәи аинформациатә технологиақәеи ралагалараҿы.
Ишыжәдыруеиԥш, 2021 ш. ирыдыркылеит «Аԥсны Аҳәынҭқарраҟны аԥхьаӡарақәа рынагӡараан аконтроль-кассатә техника ахархәаразы» Азакәан. Иҿыцу аинформациатә технологиақәа ралагалара иалдыршоит иреиҵаӡоу аџьахархәарала иаҭаху информациа аизгареи анализ азуреи, иреалтәу аамҭа арежим аҟны арбагақәа реимдара. Иаарласны аконтроль-кассатә техника ахархәарала иахьатәи атехнологиақәа ралагалара арҳамҭа нхарҭәааны аԥхьаӡаразы.
Аекономикатә ҿиареи атәыла аинвестициа адԥхьалара аизырҳареи рзы акрызҵазкуа ҭагылазаашьаны иҟоуп ашәахтәқәҵара асистема армариареи ашәахтә напхгараҭара аиӷьтәреи.
2022-2023ш. рзы аԥхьа инаргыланы, Аҧсны аиҳабыра ашәахтә закәанҧҵара иахәҭоу аиҭакрақәа аланагалароуп. Убри аан иазгәасҭоит, ҳазҭагылоу аамҭазы аизҵаарақәа шцо, иаарласны Аҧсны Жәлар Реизара – Апарламент ахь азакәанқәа рыпроектқәак неираны ишыҟоу:
«Акцизақәа рзы», «Аиҿкаарақәа рхашәала иазку ашәахтә азы» Аҧсны Аҳәынҭқарра азакәан аиҭакрақәа ралагаларазы», «Адгьыл ахә ахшәааразы» Аҧсны Аҳәынҭқарра азакәан аиҭакрақәа ралагаларазы «Ашәахтәқәҵара апатенттә системазы» Аҧсны Аҳәынҭқарра азакәан аиҭакрақәа ралагаларазы», «Аҧсны Аҳәынҭқарра ашәахтә системазы» Аҧсны Аҳәынҭқарра азакәан аиҭакрақәа ралагаларазы», «Аауаҩытәҩсатә хаҿқәеи хаҭалатәи анаплакҩцәеи ашәахтә рыршәаразы» Аҧсны Аҳәынҭқарра азакәан аиҭакрақәа ралагаларазы».
Хыхь иарбоу азакәанқәа рыдкылара хырхарҭа рацәала абиуџьет ахарҭәааразы анырра бзиа ҟанаҵоит.
Ҳаҭыр зқәу аҩызцәа,
ҳҳәынҭқарра асоциал-економикатә ҿиара ҳаамҭазтәи аинформациатә технологиақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Ҳара ҳтәылаҿы урҭ аҿиара бзиа рымоуп, уадаҩрақәак шыҟоугьы.
Убри инамаданы, ҳтәыла зегьы иахьӡо арбагақәа реимдара алзыршо афункциарацәа змоу ихаҭәаау асистема аиҿкаара аҭахуп. Ацифровизациа аинформациа-коммуникациатә технологиа амилаҭтә ҟәша ашьақәыргылара шьаҭас иаиуроуп, иҿыцу аҳәынҭқарратә напхгараҭара аусбарҭақәа русура еиҿызкаауа, урҭ русура азԥхьагәаҭареи алҵшәақәа рыхә ашьареи рзы азнеишьақәа рыҧсахра алдыршоит.
Абри ахырхарҭала раҧхьатәи ашьаҿақәа ируакуп аиуристтә хаҿқәа рзы иаку аелектронтә-цифратә реестр, иара убас хаҭалатәи анаплакҩцәа рзы иаку аҳәынҭқарратә реестр аҧҵара.
Аелектронтә-цифратә формат аҟны иазгәаҭоу ареестрқәа рыҟамзаара ауадаҩрақәа цәырыргон иаарласны, насгьы ианахәҭоу аамҭазы иазҿлымҳау ахаҿқәеи аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи рзы аинформациа аиура. Асистема аналагалаха анаҩс, анаплакратә усура назыгӡо атәылауаа абжьаӡаратә шьаҭала аинформациа аиуразы алшара бзиа роуит. Аус адулара цоит атәылауаа рҭагылазаашьатә актқәеи анаториалтә уснагӡатәқәеи ранҵара арбагақәа релектронтә-цифратә база иазку аԥышәаратә проект.
Ҳаҭыр зқәу аҩызцәа,
Акыршықәса раахыс афымцамчы ахырхарҭала иҟоу ауадаҩра аекономика аҿиареи ауаатәыҩса рыҧсҭазаареи ибзиамкәа ианыҧшуеит. Афымцакаҭа аусбарҭа аилазаара ақәра х-гәыҧкны ишоит, урҭ рахьтә I агәыҧ - зхархәара аҿҳәара 25ш.ахыҵуа, II агәыҧ - зхархәара аҿҳәара 25-40ш.ш., III агәыҧ - ахархәара аҿҳәара 40ш. инареиҳаны измоу. Аспециалистцәа разгәаҭақәа рыла, афымцакаҭа анхамҩа ахара иартәоит 80%.
Иааидкыланы асеиҧш иҟоу аҭагылазаашьа афымцахархәаҩцәа ирықәнагоу рҭахрақәеи атәыла ашәарҭадареи алнаршартә иҟаӡам. Афымцамчы ахархәаразы ашәахтә аизгара аҩаӡара лаҟәуп. Уи зыхҟьо иныху афымцамчы гәазҭо амыругақәа рзымхароуп.
2022-2026ш.ш. рзы иазгәаҭоуп афымцамч ахархәаразы амыругақәа раахәареи рышьақәыргылареи, иара убас Аҧсны афымцакаҭатә обиектқәа реизырҳареи, реиҭашьақәыргылареи, рырҿыцреи рзы азеиԥш программа.
Афымцамчы ахархәара аус еснагь ахарџь аҭахуп, акрааҵуеит аиҭахәаҧшра аҭахны иҟоижьҭеи уи ахәԥса, аметодика, ахархәаразы атарифқәа аиҭарыхәаԥшра.
Убри инамаданы, 2022ш. Аҧсны Аҳәынҭқарра Аминистрцәа Реилазаара Ақәҵара аднакылеит атарифқәа рышьақәыргылареи рхархәареи рзы, иара убас ахархәаразы аҧҟарақәа, афымцамчы аусхк аҟны асоциалтә нормақәеи анормативқәеи.
Ҷыдала азҿлымҳара аҳҭарц сҭахуп изакәанымкәа акриптовалиута аиура аҿагыларазы аусура арӷәӷәара аҭахны ишыҟоу. Ари афымцамч ааха ӷәӷәа шаанаҭо еиԥш, аҳәынҭқарра афинанстә цәыӡ анаҭоит.
Ҳтәыла иаҭахуп афымцамчы ахыҵхырҭа ҿыцқәа. 2022ш. нҵәаанӡа Аҧсны Аҳәынҭқарра агазеиқәыршәареи агазификациеи рзы Асхьема хада азырхиахоит.
Ҳаҭыр зқәу аҩызцәа,
ишдыру еиҧш, ауаажәларра рыҟны асоциал-економикатә ҿиара аресурс хадақәа ируакуп ауаҩытәҩсатә лшара. Аекономикатә уадаҩрақәа атәыла Атәанчаратә фонд абиуџьет ианыҧшит.
Атәыла амҽхак, атәылауаа рхыҧхьаӡара, асоциал-економикатә ҿиара аҭагылазаашьа азгәаҭауа, атәанчара иадҳәалоу азинқәа рҳәаақәҵара зегьы еидҳәалатәуп.
2020ш.рзы атәанчаратә фонд ахашәалеи аныхреи рыла ишьақәыргылан 1млрд.103млн.мааҭ, аха аҿкчымазара Ковид-19 иахырҟьаны 90% инацны иҟан. 2020ш.иалагӡаны 100% з атәанчахәы иацҵан, уи зауаз рхыҧхьаӡара 6 795-ҩык рҟынӡа инаӡон, убри азы аҳәынҭқарратә биуџьет аҟынтә ари ахырхарҭахь ишьҭын 148 млн.мааҭ.
2021ш. рзы атәанчаратә фонд ахашәалақәа рыла иазҳаит 1 млрд.253 млн.мааҭ аҟынӡа, аныхтә иартәеит 1млрд.275млн.мааҭ. Уи анагӡара алыршахеит 96% рҟынӡа.
Жьҭаарамза 1, 2021ш. инаркны хаз игоу атәанчаҩцәа ркатегориазы абиуџьет аҟынтә иазылхын 208млн.мааҭ.
2022ш.рзы атәанчаратә фонд абиуџьет ахашәалеи аныҵи еизҳаит 1млрд.286млн.мааҭ рыла. Ажьарныҳәамза инаркны лаҵарамзанӡа ахашәала иартәеит 490млн.мааҭ, мамзаргьы 38% ашықәс иалагӡаны. Атәанчаратә фонд абиуџьет ахашәалатә хәҭахьы аҧгаҧсатә лагала иартәеит 61млн. мааҭ инареиҳаны, 2021ш. аасҭа. Уи атәанчаратә уал аркьаҿра иацхрааит, 2020ш.рзы аҭыҧ змаз.
[16.06, 19:08] Сырма: Ҳаҭыр зқәу аҩызцәа,
иҟоу ауадаҩрақәа лабҿаба ишубарҭоугьы, ҳарҭ иҳалҳаршеит атәылаҿы акриминогентә ҭагылазаашьа аҧсахра. Ҳарҭ иазгәаҳҭоит ацәгьоурақәа Шрхыҧхьаӡара шмаҷхаз, урҭ рхыҧхьаӡараҿы уажәраанӡа аҭыҧ змаз ауаа рӷьычрақәагьы налаҵаны. 2021ш.рзы амҩатә машәырқәа ирхырҟьаны аҧсҭбарақәа 26% инаркны 42 рҟынӡа еиҵахеит, 2020ш.рзы 57% ыҟан.
Егьа ус акәзаргьы, азеиҧш ҭагылазаашьа иҵегьы еиӷьзар акәын. Азинхьчаратә структурақәа аҧсахрақәа рылагалатәуп, азакәанҧҵаратә, аиҿкааратә, аматериал-техникатә зҵаарақәа азҧхьагәаҭаны. Иҟоу аиҭакрақәа амчрақәа зегьы анырра рынаҭароуп, ауаажәларра рыхьчара знапы иану, азакәан азгәаҭаны, ауаажәлаара ринтерсқәеи аҳәынҭқарра ашәарҭадареи ирыдҳәалоу азҵаарақәа хьчауа.
Цәыббрамза 21 рзы, абри ахырхарҭала, сара ицәырызгеит азакәанҧҵареи егьырҭ аҧшьгарақәеи жәпакы. Урҭ Ашьауӷатә, Ашьауӷатә-процессуалтә кодекс, административтә зинелагара Акодекс, административтә усеилыргара, егьырҭ азакәанқәа уҳәа реиҭакрақәа ирызкуп, азиншьақәгылареи аиҿкааратә цәгьоурақәеи рызҵаарақәа ҳәаақәызҵауа.
Аҧсны-аурыстәылатәи Аиқәшаҳаҭра инамаданы, Аҧсны Аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәи аусқәа рматериал-техникатә еиқәыршәаразы еицаҳзеиҧшу афинанстә харџь иабзоураны, 2020ш. жьҭаарамзазы знапы аҵаҩыз Аиқәшаҳаҭрала, аусзуцәа бжьаратәла ироуа ауалафахәы иартәоит 23нызқь мааҭ. Убри аҩыза аусура мҩаҧгоуп аҳәынҭқарратә Шәарҭадаратә маҵзура ахырхарҭалагьы. Хыхь зыӡбахә ҳҳәаз Аиқәшаҳаҭра аҳәаақәа ирӷагӡаны, 2020ш.рзы знапы аҵаҩыз, ҳазҭагылоу аамҭа аҟынӡа аҩныҵҟатәи аусқәа русбарҭазы иаахәан 121 цыра автомабилтә транспорт,12,5нызқь шәҵа ҷыда, 335 радиостанциа, 650 цыра иҷыдоу акомпиутарқәеи, егьырҭ атехникеи.
Убри анаҩс, Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра аус аднаулеит, ахархәарахь рыҭарагьы иазыхиоуп авидеогәаҭагатә камера ҳа апроект, Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра аҭагылазаашьатә центри, арбагақәа аус рыдулара аҧҵара ацентри. Ааигәа, Шәара Иреиҳау аӡбарҭа анапхгаҩцәа ҿыцқәа ашәҭеит, знысымҩа еицакра ақәым, зус ҟазарыла иазнеиуа ауаҩы зхадараҿы дыҟоу.
Аӡбарҭаҭә еилазаараҟны аӡбаратә система аиӷьтәразы аусмҩаҧгатәқәа цоит. Агәыӷра сымоуп, ашықәс анҵәамҭазы аусура хыркәшахап ҳәа. Ҳара ҳзы ихадароу хырхарҭоуп зсоциалтә ҭагылазаашьа ҽеим ахәыҷқәа рызҵаара ахаҵгылара. Еиҳа ацхыраара зҭатәу атәылауаа рыдгылара амеханизм аус адулатәуп. Иӡбамкәа иаанхоит ахшара рацәа змоу акатегориа иаҵанакуа, аха убри аан ацхыраара зҭаху аҭаацәарақәа рызҵаара. Убри аҩыза аҭагылазаашьа ыҟоуп зхы иамыхәо ахшара змоу аҭаацәарақәа рҭагылазаашьаҟны.
Аусбарҭақәа зегьы ркоординациатә усура рӷәӷәатәуп, ахәыҷқәа рыхьчара ҭакҧхықәрала иазнеироуп уи знапы иану ауаа. Зегь раҧхьа иргыланы Асоциалтә еиқәыршәареи адемографиатә политикеи рзы Аминистрра, Атәылахьчара Аминистрра, Аҵареи абызшәатә политикеи рзы аминистрра, Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрра. Иахәҭаны иазысыҧхьаӡоит анормативтә-зинхьчаратә база аус адулара ахацыркра, уи азы аҭакҧхықәра зду зегьы ахылаҧшра рыҭазароуп.
Ҳаҭыр зқәу аҩызцәа,
иахьатәи жәларбжьаратәи аҭагылазаашьа , еиҳаракгьы имҩаҧысуа ахҭысқәа инарымаданы, адәныҟатәи ашәарҭарақәа ианрызҳауа, Урыстәылатәи Афедерациеи ҳареи адәныҟатәи аусқәа рхырхарҭала ҳәоуеиқшәарала аусеицура ҳаднаҵоит.
Аҧсны адәныҟатәи аполитика амилаҭтә интересқәа рыхьчара, аҳәынҭқарра ашәарҭадареи ахьыҧшымреи, адгьылҵакыра акреи реиқәырхареи рырҕәҕәареи хықәкыс иамоуп.
Аҵак ду аҳҭоит аҧсны-урыстәылатәи аизыҟазаашьақәа аҧхьаҟатәи рыҿиареи рырҕәҕәареи, иҿыцу жәларбжьаратәи аимадарақәа рышьақәыргылареи иҟақәоу рымҽхак арҭбаареи, ҳәоуеиқәшәарала адәныҟатәи аполитика амҩаҧгара, атәылахьчареи ашәарҭадареи рзеиҧш наӡааӡара аҧҵара, асоциал-економикатә зеиҧш наӡаӡааӡара аҧҵара, апостсоветтә наӡаӡаараҟны имҩаҧысуа аинтеграциатә процессқәа рыҟны инхарҭәааны Аҧсны Аҳәынҭқарра аҽалархәразы аҭагылазаашьа аҧҵара, Урыстәылатәи Афедерациа аҧшьгарала, ацхыраарала.
2021 ш. Урыстәылатәи Афедерациа аҩаӡарақәа зегьы рыла аусеицура иацҵоуп. Аҧсны Аҳәынҭқарра астратегиатә ҩыза Урыстәыла иабзоураны, адәныҟатәи аполитика уснагӡатәқәа рынагӡаразы иалшо зегьы ҟанаҵоит. Ҳазҭагылоу аамҭазы Аҧсны азхаҵоуп Еиду Амилаҭқәа Реидгыла иалахәу аҳәынҭқаррақәа жәпакы рыҟнытә . Ҳара ҳтәыла адәныҟатәи арратә қәылара иацәыхьчоуп.
Арҭ еиқәыҧхьаӡоу ахырхарҭақәа зегьы Аҧсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи ирыбжьоу 2008 ш. аҟн. Аиҩызареи, аусеицзуреи, аицхыраареи рзы Аиқәшаҳаҭреи, 2014 ш.аҟнытә Аидгылареи астратегиатә усеицзуреи рзы Аиқәшаҳаҭреи ирықәшәоит.
Ҳарҭ иаҳуалуп аиқәшаҳаҭратә ҭакҧхықәра анагӡара, аҩыза игәрагара ҳцәымӡырц азы.
Аҧсны Аҳәынҭқарра ганрацәала иадгылоит Урыстәылатәи Афедерациа имҩаҧнаго иҷыдоу арратә операциа. Убри аҟынтә, сара снапы аҵазҩит Донецктәии Лугансктәии Жәлар Рреспубликақәа разхаҵара иазкыз аусҧҟақәа.
Аҧсны Аҳәынҭқарра адәныҟатәи аполитика азҵаара хадақәа ируакуп адунеи еиуеиҧшым арегионқәа рҟны аимадара ҿыцқәа рышьақәыргылара, иара убас Аҧсны Аҳәынҭқарра азхазҵаз аҳәынҭқаррақәа ҳареи ҳабжьара аимадара арӷәӷәара. Амҽхак аҭбаахара иаҿуп Шьамтәылатәи Арабтә Республикеи ҳареи ҳусеицура, арратә усхкгьы налаҵаны. Ҳусеицзура аҿиара иаҿуп Латынтәи Америкеи ҳареи. 2021ш.рзы Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахада Иусҧҟала Никарагәуа Ареспубликаҟны иаҧҵан Аҧсны Аҳәынҭқарра ацҳаражәҳәарҭа.
Аимадара бзиа ҳабжьоуп ҳаиашьаратә Республика Аладатәи Уаҧстәылеи, Приднестровиатәи Молдавиатәи Ареспубликеи ҳареи.
Қырҭтәыла арратә лшара аизырҳара иаҿуп, НАТО иахәҭакны иҟалар аҭахуп. Арратә рҵарақәа еицымҩҧысуеит Аҩада-Атлантикатәи алианси ҳареи ҳҳәаақәа рзааигәара, адгьыл аҟнеиҧш, аҳауа аҟынгьы. Арҭқәа зегьы Аҧсны амилаҭтә шәарҭадара ахьчаразы агәҽанызаара аҭахны иҟанаҵоит.
Агрессор иҿагылареи ҳшәарҭадара ахьчареи рус аҟны Урыстәылатәи Афедерациа ҳареи ҳаидгылареи ҳастратегиатә усеицуреи ақәылаҩ днызкыло афакторқәа ируакуп. Аҵак ду аҳҭоит Урыстәылатәи Афедерациа Арбџьармчқәа Еиду архәҭақәа ргәыҧ иалоу ҳареи ҳаимадара азҵаара. Еицаҳзеиҧшу арратә ҽазыҟаҵара, урыстәылатәи ҳколлегацәа имҩаҧырго азыҟаҵарақәеи егьырҭ аусмҩаҧгатәқәеи Аҧсны Арбџьарымчқәа рылахәра арратә еиҩызара иацхраауеит. Урыстәылатәи Афедерациеи ҳареи аҧхьаҟа ҳарратә еиҩызара арӷәӷәара, ҳтәылақәа рыбжьара атәылахьчара ахырхарҭала жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рынагӡара арегион аҟны аҭынчра аиқәырхаразы акрнызҵазкуа уснагӡатәны иҟоуп.
Убри аан иҳамҳәар ауам, 2014 ш.рзы изҵаҩыз аиқәшаҳаҭра иаҳнаҭоз алшарақәа жәпакы шҳаҩҳажьыз, аҧхьаҟа ус ҟамлароуп.


Аԥсни Урыстәылеи рҵарауаа Очамчыра ажәытәӡатәи анхарҭа ҭыԥқәа рҟны ажрақәа еиҭахацдыркит
2022 шықәсазы Гиуенос аҭыԥ аҟны акультуратә ҿысҭа аҭҵаара иалагоит, иара ихьшәоу аџьаз аамҭа иаҵанакуеит. Уи аҵаулара хә-метрак еиҳауп.
АҞӘА, ԥхынгәы 23 - Sputnik, Сариа Кәарцхьиаԥҳа. Аԥсни Урыстәылеи рҵарауаа Очамчыра ажәытәӡатәи анхарҭа ҭыԥқәа рҟны ажрақәа еиҭахацдыркит, абри атәы еиҭеиҳәеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеи адиректор, Аԥсуаҭҵааратә институт археологиа аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩы аиҳабы Аркади Џьопуа.
"Иахьа Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа аҟынтәи иаарту абӷьыц ҳауит, уи ашьҭахь Аԥснытәи аҳәынҭқарратә музеии, Аԥсуаҭҵааратә институти Москватәи археологиатә институти аекспедициа аицымҩаԥгара ҳалагеит. Ажәытәӡатәи ақалақь Гиуенес аҟны ажрақәа ҳрылагеит. Шықәсқәак ҵуеит уаҟа ажрақәа мҩаԥаагоижьҭеи", - иҳәеит Џьопуа.
Гиуенос аҭҵаара иалахәуп 15-ҩык, Урыстәылатәи агәыԥ еиҳарак ишьақәгылоуп аволонтиорцәа рыла. Аԥсуа ган ала ажрақәа напхгара аиҭоит Аркади Џопуа, урыстәылатәи - аҭоурыхҭҵаарақәа ркандидат, Мрагылараҭҵаара аинститут аиҳабы ихаҭыԥуаҩ Александр Скаков.
Сынтәа аҵарауаа Гиуенос ажрақәа мҩаԥыргоит ҵыԥх иахьымҩаԥыргоз аҭыԥ аҟны. Ажрақәа руак аан дара акультуратә ҿысҭанӡа инаӡеит, уи византиатәи аамҭа иаҵанакуеит, егьи аҭыԥаҿы - заатәи антика.
"Ажрақәа ҵыԥх иахьымҩаԥаҳгоз имҩаԥаагоит. Руак аҟны ҳера V-VI ашәышықәсақәа раамҭа иаҵанакуа атсалых ҭоубыҭ ҳԥыхьашәеит. Уи аҭыԥ ҵыԥх аҭҵаара ахыркәшара ҳалымшеит, уи азоуп сынтәагьы уаҟа изацаҳҵо. Мрагылартәи аган ала хә-метрак рҟынӡа иаҳжхьеит, уаҟа инҵәоит заатәи антикатә ҿыгҳара, анаҩс иалагоит ихьшәоу аџьаз аамҭа, уи аҭыԥантәи колхидатәи анхарҭақәа раамҭоуп. Алҵшәа бзиақәа ҳарзыԥшуп", - иҳәеит Џьопуа.
Аԥсни Урыстәылеи рҵарауаа антикатәи ақалақь Гиуенос ахьыҟаз аҭыԥ аҿы ажрақәа мҩаԥыргоит нанҳәамза 20 рҟынӡа.
Гиуенос аҭҵаара иалагеит 1934-1935 шықәсқәа рзы, арратә баӷәаза аргылараан, амала усҟан ажрақәа мҩаԥгамызт. Гиуенос – Аԥсны аҵакыраҿы ишьақәырӷәӷәаҵәҟьоу антикатә полисуп.
Аԥшаарақәа раан иаарԥшхеит аҭоубыҭ ахҩеи ахьымаҭәаки. Уаанӡа ара иԥшаан арамеи бызшәала ицәажәоз ахаҳәҟьаԥс. 2021 шықәса нанҳәамза анҵәамҭазы Урыстәылеи Аԥсни рҟынтәи аҭҵааҩцәа Гиуенос аҭыԥ аҿы адаздам аԥшаах рымԥыхьашәеит – атсалых ҭоубыҭ ҳара ҳераан V-VI ашәышықәсақәа раамҭа иаҵанакуа.


Лента событий ВААК
Очамчыратәи ашкол-интернат асахьаҭыхратә секциа иалоу ахәыҷқәа афильм "Аԥсуашәа" ддырбеит
Апроект "Амазара" аҳәаақәа ирҭагӡаны, арежиссиор Мадина Аргәын лфильм "Аԥсуашәа" ддырбеит. Очамчыратәи ашкол-интернат аҟны асахьаҭыхратә секциа иалоу ахәыҷқәа.
Ахәаԥшцәа қәыԥшқәа афильм анынҵәа ашьҭахь уи ирнаҭаз агәалаҟара сахьала иаадырԥшит: иҭырхуан ашәақәа ирылаз афырхацәа, урҭ зыниоз ахҭысқәа. Ахәыҷқәа русумҭақәа цәыргахоит Очамчыра лаҵарамза 26 рзы. Абри аидеиа аԥсҭазаара аларҵәаразы Очамчыратәи ашкол-интернат иҭоу рзы алекциагьы иаԥхьан, аԥсуа жәлар рашәакәа рҭоурых еиҳа инарҭбааны игәныркыларц азы.
Ари акциа иацҵауа афильм дырбахоит Пицунда иҟоу аҿыханцатә студиа еиднакыло ахәыҷқәагьы, уаҟагьы анаҩс асахьақәа рцәыргақәҵа еиҿкаахоит лаҵарамза 27 рзы.
Акциа хыркәшахоит иреиӷьу аусумҭақәа Аҟәа рцәыргарала, уи азԥхьагәаҭоуп рашәарамза 1 азы, Ахәыҷқәа рыхьчара жәларбжьаратәи амш инақәыршәаны.


Беирут абаӷәазаҿы иҟалеит аԥжәара ӷәӷәа. Аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла шәҩык инареиҳаны ауааԥсыра рыԥсҭазаара иалҵит, ԥшь-нызықьҩык рҟныӡа ааха роуит. Ирацәаҩуп хабарда ибжьаӡаз ҳәа иԥхьаӡоугьы.
Аԥсадгьыл ахь архынҳәразы Аԥсны аҳәынҭқаратә еилакы ахантәаҩи Ливан иҟоу ачерқьесцәа рхеилак ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩи рҽеимырдеит Ливан иҟалаз аԥжәара иахҟьаны. Реиҿцәажәараан иҳәан ааха зауз рахьынтә макьана аԥсуа-дыга диаспора ахаҭарнакцәа шалкаам.
"Уа иҟоу аԥсуа-дыга хеилаки ҳареи аимадара ҳабжьоуп, уи еснагьгьы иҟан. Аха макьаназы еилкааны иҟам Ливан арыцҳара иақәшәаз рхыԥхьаӡараҵәҟьагьы, убри аҟнытә аҳәара уадаҩуп урҭ ирылоу ирыламу ҳдиаспора ахаҭарнакцәа. Ливан инхоит 100 нызықьҩык инареиҳаны ачерқьесцәа рхаҭарнакцәа. Уаатәи ахеилак ахаҭарнаки аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩи реимадараан Вадим Ҳаразиа иҳәеит ҳдиаспора ахаҭарнакцәа рахьынтә ааха зауз ҟалар, еиҳарак ахәыҷқәа урҭ ргәабзиара аиҭашьақәыргылара ҳшазыхиоу. Макьана дара рхаҭа ирыздырӡом иарбан цхыраароу иаҭаххо, убысҟак уа аҭагылазаашьа уадаҩуп", - ҳәа азгәеиҭеит Хәытаба.
Иаҳа инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.


Ипшқоу амчра
Иԥшқоу амчра – ари аполитикатә мчрақәа ирформоуп, иара ала агәазыҳәарақәа рылҵшәақәа наӡоит, хатәгәаԥхаралатәи алахәрала, агәадура, аднаԥхьалара уҳәа рыла, абри алагьы иџьбароу амчра «жесткая сила» еиԥшым, уи иаанаго мчыла арҟаҵара ауп.
Атермин зхылҿиааз[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Атермин «иԥшқоу амчра» (англ. soft power) — зегь раԥхьаӡа ахархәарахь иалазгалаз Гарвардтәи ауниверситет апрофессор Джозеф Наи иоуп, ари атермин цәырҵит 1990 шықәса рзы иҭижьыз ишәҟәы Bound to Lead: The Changing Nature of American Power аҟны.
Анаҩс, иара ари аилкаара инеиҵыху ахархәара аиҭеит, 2004 шықәса рзы иҭижьиз ишәҟәы Soft Power: The Means to Success in World Politics аҟны. «Иԥшқоу амчра» аконцепциа аларгалаанӡа, ахархәара аман аконцепциа «акультура-идеологиатә гегемониа», уи аус адиулеит италиатәи афилософ Антонио Грамши, 1930—1940-тәи ашықәсқәа рзы ишәҟәы «Абахҭатә тетрадқәа» («Тюремные тетради») аҟны.
«Иԥшқоу амчра» даара аларҵәара аиуит мраҭашәара европатәии америкатәии анеоконсерваторцәа рыбжьара. Аконцепциа «иԥшқоу амчра» амчра ашьақәыргыларазы ахархәара аидеиа ахы акит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рҟынтә, Лао-цзы иеиԥш иҟаз, ҳера ҟалаанӡа абыжьбатәи ашәышықәса азы.
Адунеи аҟны иҟаӡам маҭәарк, аӡы аҟара иҟәымшәышәу, аха уи иалшоит зегь реиҳа икьакьоу, иӷәӷәоу амаҭәар арбгара, аԥыххаара. Аха «иԥшқоу амчра» азы зегь иреиӷьу ҿырԥштәуп аԥҳәыс лгәыкра, ахацәа еиҳа ирзааигәоу «иџьбароу амчра» иаҿырԥшны рыӡбахә уҳәозар ауп.
Аурыс бызшәа аҟны ари атермин зегь реиҳа аларҵәара змоу синонимуп «априаник», «аҟамчы» («кнут») акәымкәа, аха уи ахархәара амам амчра ашьақәыргыларазы акультуратәи адемократиатәи мазарақәа рхархәара аконтекст аҟны.
Иԥшқоу амчра ԥшқаны иҟазҵозеи?[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Иԥшқоу амчра шьаҭас иамоуп акультуратәи аполитикатәи мазарақәа, аинститутқәа, «шәара ишәҭаху аҩыза зҭаху», даҽа џьоукы радԥхьалара зылшо.
Иԥшқоу амчра аҿырԥштәқәа:
- Аполитикатә мазарақәеи аинститутқәеи:
- адемократиатә алхрақәа, апартиарацәара;
- ауаҩы изинқәа;
- ахақәиҭра;
- агәыҳалалра (ҿырԥштәыс иаагозар, Маршалл иплан Иапониа аиҭашьақәыргыларазы Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь).
- Акультуратә мазарақәа:
- Амузыка (аҿырԥ., аджаз, рок-н-ролл);
- афильмқәа (аҿырш., голливудтәи збиуџьет ҳараку афильмқәа);
- англиатәи абызшәа, алитература.
- Ахархәаратә ԥыжәарақәа:
- Coca-Cola, Snickers;
- аџьынсқәа, амода иақәшәо амаҭәақәа;
- аинновациатә техникеи атехнологиақәеи (Microsoft, Apple).
«Иԥшқоу амчра» адунеи аҳәынҭқарра дуқәа рҟны ахархәара
Китаи[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Китаи иаарласны аҿиара инамаданы аҵыхәтәантәи ашықәсқәа ирылагӡаны, насгьы адунеитә арена аҟны анырреи ирыбзоураны, ари атәыла анапхгаҩцәа рҿаԥхьа иқәдыргыло иалагеит азҵаара «иԥшқоу амчра» атәылаҟны аларҵәаразы. Иазгәаҭоуп, IV Апленум ЦК КПК 16-тәи ааԥхьара (цәыббрамза 2004 шықәса) аҿаԥхьа ишықәнаргылаз китаитәи акультура атәыланҭыҵ апроекциа ҳасабтәхаданы ишықәнаргылаз:
«Китаи акомплекстә мчра арӷәӷәара. Китаи акультура аларҵәара, зегьы иреиӷьу адунеи зегьы ахь ацәырҵра, иара жәларбжьаратәи анырра ашьҭыхра». ЦК КПК 17-тәи аизара ду ажәахә аҟны иазгәаҭан атермин «иԥшқоу амчра». 2002 шықәса рзы Китаи алагеит рбызшәеи ркультуреи аларҵәаразы аҳәаанырцә ацентрқәа раԥҵара, 2004 шықәса рзы урҭ ацентрқәа Конфуци Иинститутқәа (Институты Конфуция) ҳәа ахьӡ роуит. Хазы игоу усмҩаԥгатәқәахеит, Китаи аполитика аҟны «иԥшқоу амчра» аарԥшра аусхк аҟны, 2008 шықәса рзы Пекин Аолимпиатә хәмаррақәа рымҩаԥгара.
Урыстәыла[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Урыстәылатәи Афедерациа апрезидент иусԥҟа ала, 2007 шықәса, рашәарамза 21 рзы иаԥҵан «Аурыс дунеи» («Русский мир») зыхьӡырҵаз афонд. Иҟоуп убас еиԥш агәаанагара, Урыстәыла аԥыжәара амоуп «иԥшқоу амчра» аганахь ала. Урыстәыла иахәаразы уи аларҵәара, ахархәаразы. Ганкахьала, «иԥшқоу амчра» рыдыркылоит «иаԥсам» хархәагак акәны ахатәы интересқәа раларҵәаразы. Даҽа ганкахьала, аганқәа еидызкыло анормативтә идеал рыԥшаара аҭахымкәа иҟалоит «иԥшқоу» апотенциал азы агәыцә аԥызҵар зылшо.
Атермин «иԥшқоу амчра» Урыстәыла адәныҟатәи аполитика ахырхарҭак апотенциал аҳасаб ала, Урыстәыла аофициалтә гәыԥқәа рҟны ахархәара аиуа иалагеит 2012 шықәса аҽанааиҩнашоз инаркны. Урыстәыла аимиџь аҳәаанырцә ашьҭыхра анапы ианҵоуп Россотрудничество.
Урыстәыла «иԥшқоу амчра» аконцепциа[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Иахьатәи аамҭазы «иԥшқоу амчра» лассы-лассы ахархәара амоуп аҳәынҭқаррақәа рыдәныҟа-политикатә стратегиақәа рҟны аҭагылазаашьа маншәалақәа раԥҵаразы. Ас еиԥш ахархәара аҩныҵҟатәи аҿиара аҟны, насгьы егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҟны анырра аларҵәаразы хархәага маншәалоуп. Урыстәыла акәзар, ари аконцепциа аҟазаара аҭыԥ амоуп, америкатәи аклассикатә знеишьақәа акыр иреиԥшымзаргьы. Урыстәылатәи Афедерациа адәныҟатәи аполитика, Урыстәылатәи Афедерациа Апрезидент 30.11.16 шықәса рзы ишьақәирӷәӷәаз аҟны, «иԥшқоу амчра» аарԥшуп адәныҟатәи аполитикатә ҳасабтәқәа рыӡбага мыруганы. Иазгәаҭоуп, иара аграждантә еилазаара, аинформациа-коммуникациатә, агәыҳалалратә уҳәа аметодқәа, атехнологиақәа, итрадициатәу адипломатиатә методқәа хазырҭәаауа алшарақәа шьаҭас ишамоу.
Иҟоуп еиуеиԥшым «иԥшқоу амчра» аинститутқәа, насгьы иаарту Урыстәылатәи адипломатиа, уахь иаҵанакуеит:
- Аҳәынҭқарратә мчрақәа рорганқәа, зегь раԥхьаӡа иргыланы Адәныҟатәи аусқәа рминистрреи уи аилазаареи;
- Иҳәынҭқарратәым аиҿкаарақәа, аграждантә еилазаара аинститутқәа;
- Иглобалтәу Амассатә информациатә хархәагақәа;
- Ҳаамҭазтәи аҵарадырраҟны апроектқәа.
Ҭырқәтәыла ҳаамҭазтәи «иԥшқоу амчра» аинструментқәа[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Ҳаамҭазтәи Ҭырқәтәыла, егьырҭ адунеитә ҳәынҭқарра дуқәа реиԥш, иацәтәымымхеит ари атермин. Дж. Наи, америкатәи аҵарауаҩ, иалаирҵәаз аидеиа «иԥшқоу амчра» ахархәара аиуит ҳаамҭазтәи Ҭырқәтәылатәи Ареспублика адәныҟа-политикатә стратегиа аҟны.
Ҭырқәтәыла аганахьала «иԥшқоу амчра» ахархәара аиуит евразиатәи арегион аҭоурых, агеографиатә ҭагылазаашьа рхы иархәаны Европеи Азиеи реихысырҭақәа рымҩа аҟны, иара убасгьы арҭ аҵакырадгьылқәа рҟны инхо ажәларқәа еидызкыло амилаҭтә, адинхаҵаратә, абызшәатә еилазаарақәа уҳәа афакторқәа ирхьырԥшны.
Агәыларатә тәылақәеи Ҭырқәтәылеи рыбжьара аҭыԥ змаз аҭоурыхтә имшьҭреи акультуратә еимадарақәеи роуп иҳараку аинырра аԥызҵаз. Ҭырқәтәыла иԥшқоу амчра аларҵәара, ахархәаразы еиуеиԥшым аиҿкаарақәа аԥнаҵеит, аҳәынҭқарратәқәа реиԥш, ахатәы-ҳәынҭқарратәқәеи, ахатәқәеи (частные).
«Иԥшқоу амчра» аларҵәаразы, насгьы координациа азуразы ароль ду нарыгӡоит ахылаԥшырҭақәа аинститутқәа, Адәныҟатәи аусқәа рминистрра, Атуризми акультуреи рминистрра, Ауаажәларратә дипломатиа аминистрра, Иунус Емре ифонд,Ҭырқәтәыла Амзабжа Ҟаԥшьы уҳәа реиԥш иҟоу.
Даара аҵак ду арҭоит Жәларбжьаратәи аусеицуреи аҿиареи рзы Ҭырқәтәылатәи амаҵзура (TİKA), ари аҩыза аиҿкаара иахәаԥшуеит адәныҟатәи аполитика амҩаԥгара азы мыругак аҳасаб ала, Ааигәа мрагыларатәи арегион, Кавказ, Агәҭатәи Азиа, Балканы, Африка уҳәа рҟны. Ари аиҿкаара аҵарадырра, агәабзиарахьчара, ааглыхра уҳәа реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа рҟны аус ауеит. Иара убасгьы, атиурк бызшәақәа ртәылақәа 17-тәи Рпарламенттә ассамблеиа аҟны, уи аԥҵан 2008 шықәса рзы, иқәгылеит атәылақәа: Агәҭатәи Азиа, Ҟазахсҭан, Киргизиа, иара убасгьы, Азербаиџьан рҟны «иԥшқоу амчра» аларҵәаразы институтк аҳасаб ала.
Иԥшқоу анырра амыругақәа рахь иуԥхьаӡар ауеит абас еиԥш ахырхарҭақәа, акультуреи абызшәеи раларҵәара ахырхарҭа аҟны аусеицура. Ас еиԥш апрограммақәа ирылахәу аҳәаанырцәтәи атәылауаа мацара ракәым, урҭ рхы аладырхәуеит Ҭырқәтәыла атәылауаа, аҳәаанырцә инхо. Атәыла иаиуа аимиџь аҳәаанырцә аԥҵаразы, насгьы Ҭырқәтәылатәи Ареспублика аҿиара астратегиа аларҵәаразы ари аиҿкаара еиуеиԥшым акультуратә усмҩаԥгатәқәа ирылахәуп. Аҭырқәа имшьҭра, мамзаргьы атәылақәа-апартниорцәа ркультуратә имшьҭра аиқәырхара аус аҟны, ари атәыла аҟны зегь реиҳа ҵакы змоу, акрызҵазкуа мыруганы иахәаԥшуеит «иԥшқоу амчра». Аха, абра иазгәаҭатәуп, акультура ахырхарҭаҟны аусмҩаԥгатәқәа даара рҵакы шдуу.
Ари ахырхарҭаҟны еиҿкаау аусқәа ззырхоу, Ҭырқәтәыла аганахь ала аҭыԥ змоу астереотипқәеи агәаанагарақәеи риааиреи, Ҭырқәтәыла акультура ашҟа аинтерес ашьҭыхреи роуп.
Аҵарадырра, анаука, аинновациақәа рхырхарҭақәа рҟны аусеицура ари Ҭырқәтәыла азы аҩбатәи акрызҵазкуа инструментуп «иԥшқоу амчра» ахархәара аҟны. Иахьатәи аамҭазы ҭырқәтәылатәи аҳәынҭқарра анапхгара дара ртәыла иахәаԥшуеит аҳәаанырцәтәи астудентцәа адзыԥхьало центрны, ара иаԥҵахо, зхаҭабзиара ҳараку аконкурентра зылшо аинновациа ҿыцқәа ахьалагалоуи аҵарадырра ҳараки аҭыԥ ахьрымоу азы. Абас еиԥш иҟоу афакт азхьаԥшра ахәҭаны иԥхьаӡоуп - Ҭырқәтәыла аҳәаанырцәтәи астудентцәа мацара аднаԥхьалом, ртәылаҟны аҵара рҵаларазы, ари атәыла аҳәаанырцә иаанартуеит афилиалқәеи арҵаратә программақәеи.
«Иԥшқоу амчра» ахархәаразы даара акрызҵазкуа ароль нарыгӡоит атәылақәа-аобиектқәа рҟны аусутә еимадарақәа рышьақәыргылара. Ари аҭырқәа усдкылаҩцәа Ҭырқәтәыла аҳәаа зыцеиҩнашо реиԥш, егьырҭ аҳәынҭқарратә регионқәа рҟынгьы шаҟа активла русқәа еиҿыркаар рылшо азы алшарақәа роуразы аҭагылазаашьақәа аԥнаҵоит. 2012 шықәса анҵәамҭазы, Ҭырқәтәыла даара қәҿиарала, шә-тәылак рҟны 7000 проект аларҵәара алшеит. Арҭ апроектқәа ирыбзоураны, иааизакны аргыларатәи атехникатәи сектор иаиуз ахашәала наӡоит 242 миллиард Америкатәи адоллар. 33 аҭырқәа фирмақәа, жәларбжьаратәи анардадкылаҩцәа 225 ртоп иалаҵан, урҭ иааныркылеит аҩбатәи аҭыԥ, китаитәи аилазаара ашьҭахь.
Иахьатәи аамҭазы даара уаҩы ибарҭоуп Ҭырқәтәыла ишаланарҵәо астратегиатә бренд, насгьы атәылақәа-аобиектқәа рҟны абизнес шарҿио, абизнес аҿиаразы аҭагылазаашьа бзиақәа ахьаԥҵоу тәыланы ахы аӡыргара ала. Аҵыхәтәантәи аамҭазы, Ҭырқәтәыла адәныҟатәи аполитика амҩаԥгара аус аҟны даара акрызҵазкуа мыруганы иамоуп «иԥшқоу амчра», уаажәларратә дипломатиак аҳасаб ала, уи ззырхоу Ҭырқәтәыла адунеитә еилазаара аҿаԥхьа аҵакы ашьҭыхра ауп.
2010 шықәса рзы иаԥҵан, аԥыза-аминистр иегида аҵаҟа Ҭырқәтәыла ауаажәларратә дипломатиа аминистрра, уи ҷыдарахеит Ҭырқәтәыла «иԥшқоу амчра» институтк аҳасаб ала аларҵәаразы. Ауаажәларратә дипломатиа аусура аларҵәареи акоординациа рзуреи абасеиԥш аинститутқәа рнапы алакуп: TİKA, Ҭырқәтәылатәи Амзаҿа Ҟаԥшьы, Атуризми акультуреи рминистрра, Ҭырқәтәыла амилаҭтә телехәаԥшра уҳәа егьырҭ аилазаарақәа. Ара иубарҭоуп атәыла азы агәаанагара шышьақәгыло уи аиҳабыреи, еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, аиҿкаарақәеи аҳәаанырцә имҩаԥырго аусқәа рыла. Ари афакт инамаданы иумбарц залшом жәларбжьаратәи аҿиара ахырхарҭаҟны, аполитика ахырхарҭа иузаҟәымҭхо ишықәгылоу Ҭырқәтәыла «иԥшқоу амчра». Атәылаҿы аҿиара бзиа змоу аекономикеи аҭышәынтәалареи ирыбзоураны Ҭырқәтәылатәи Ареспублика жәларбжьаратәи аҿиара аҟны даара акрызҵазкуа лахәылахеит. «Иԥшқоу амчра» аларҵәара апотенциал ари аҳәаанырцәаа рыблақәа рахь атәыла цқьа иааиуа иҟазҵо акрызҵазкуа хархәагоуп. Иаҳҳәозар, авизадатә режим ари ахықәкы азнеира иазырхоу мыругоуп. Абри ала алкаақәа рыҟаҵара алыршахоит, ҭырқәтәылатәи адипломатцәеи аспециалистцәеи жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рхырхарҭаҟны аамҭа кьаҿк иалагӡаны «иԥшқоу амчра» аралҵәаразы амыругақәа алҵшәаашьҭра шрылшо аадырԥшит ҳәа, уи ала Ҭырқәтәыла апозитивтәи адԥхьаларатәи имиџь шьҭыхын. Аха абра инаҵшьны иазгәаҭатәуп, адәныҟатәи аполитика аҿиаразы амыруга ҿыцқәа зыӡбахә ҳәоу «иԥшқоу амчра» анырԥшра ишазырхамыз. Урҭ зегьы аԥҵан, насгьы ахархәара аҭан атәыла ахәаахәҭратәи акоммерциатәи интересқәа рзы мацара.
Акритика[аредакциазура | Акод аредакциазура]
Иԥшқоу амчра аконцепциа даара акритика азун, ихырҳагам акакәны, Colossus аԥхьажәа аҟны Нил Фергиусон иеиԥш иҟоу авторцәа рыла. Уи игәаанагара ала, жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рсубиектқәа ҩ-стимул заҵәык анырра рырҭозар ауп – аекономикатәии арратәии асанкциақәа.
Лассы-лассы иҟалоит иԥшқоу амчреи егьырҭ афакторқәеи рыхҟьа-ԥҟьақәа реиҩдыраара аныуадаҩу. Ҿырԥштәыс иаагозар, Дженис Маттерн (Janice Bially Mattern) ишьақәирӷәӷәоит, Џьорџь Буш иҳәамҭа ахархәара «шәара шәҳадгылоит, мамзаргьы шәаҳҿагылоит» («вы с нами или против нас») ишаанагоз иԥшқоу амчра ахархәара, избанзар уи иаҵанакуамызт шәарҭара бааԥсык. Аха аӡәырҩы уи авторцәа иаартым ашәарҭара адырбалоит, избанзар ишиашоу аекономикатәи арратәи асанкциақәа аҳәамҭа «ҳара шәаҳҿагылоит» («против нас») аҟны ианыԥшуеит ҳәа агәаанагара рымоуп.
Алитература[аредакциазура | Акод аредакциазура]
- Soft Power: The Means to Success in World Politics pp31
- Tao De Jing: Moral Intelligence, Chapter 78
- Ваплер В. Я., Гронская Н. Э., Гусев А. С., Коршунов Д. С., Макарычев А. С., Солнцев А. В.Идея империи и «мягкая сила»: мировой опыт и российские перспективы, Научный вестник Уральской академии государственной службы: политология, экономика, социология, право, 2010, вып.1


АҞӘА, жәабран 13 — Sputnik. Китаитәи апровинциа Хубеи аҟны ииасыз уахи-ҽни рыбжьара 242-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит. Зынӡа рыԥсҭазаара иалҵхьеит 1369-ҩык.
Атәыла анапхгара рҽазыршәоит аҿкы аҽамырҭбаара. Аҽа 2600 медицинатә усзуҩ апровинциа аҳҭнықалақь Ухань ахь инашьҭуп.
Китаи анапхгара ԥхынҷкәын 31 2019 шықәса рзы аҳәамҭа ҟарҵеит апровинциа Хубеи аҳҭнықалақь Ухань ачымазара ҿкы ҿыц— коронавирус 2019-nCoV шцәырҵыз.
Акоронавирус инадҳәаланы адунеи зегьы аҿы анырра ыҟоуп. Убас, Барселона имҩаԥысраны иҟаз амобилтә индустриа жәларбжьаратәи ацәыргақәҵа Mobile World Congress (MWC) арыцхә еиҭаркит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: