Нателла Акаба, аналитик
Уажәшьҭа итрадициахеит мшаԥы 24 рзы Ермантәыла аҟны адагьы иара убас адунеи атәылақәа рҟны Османтәи аимпериаҿы аерманцәа ирхыргаз агеноцид (1915-1922 шықәсқәа рзы) агәаларшәара. Уи илахьеиқәҵагоу амш есышықәса Аԥсны иқәынхо еиуеиԥшым амилаҭқәа иргәаладыршәоит. Сынтәа урҭ атрагедиатә хҭысқәа алагеижьҭеи 100 шықәса ҵуеит, есааира алахьеиқәҵаратә акциақәа рымҽхак ҭбаахоит. Ҳазҭагылоу ашықәс азы ақыҭа Ԥшьаԥ атрагедиа иалаӡыз ргәалашәараз ахаҳәтә џьар "хачкар" ықәыргылазаауеит, Аҟәа амҳаџьырцәа рбаҟа амҵан ишьҭаҵазаауеит ашәҭ шьыҵәрақәа, Гагра аиарманцәа руахәамаҟны анцәаиҳәара мҩаԥгахоит.
Аԥсны аерманцәа рзы уи атрагедиа аҵак ду амоуп: избазар Аԥсны иқәынхо аиарманцәа реиҳараҩык шьҭрала иахьатәиҬырқәтәыла аҵакырадгьыл иаҵаанкуа арегион Амшен аҟны иқәынхоз, амшентәи аиарманцәа роуп. Урҭ рабашьҭрақәа ишьаарҵәыроу аамҭа иацәыбналар акәхеит Урыстәылатәи аимпериахь. Ибналаз аерманцәа аԥхьа Аԥсны иаанахәеит, амҳаџьырра аазгаз Кавказтәи аибашьра ашьҭахь. Уи апериод ашьҭахь Аурыс-аҭырқәа еибашьра ахарала Аԥсныҟа еиҳа ирацәаны аиарманцәа хцан, анаҩс ихьшәаны – 1915 шықәса Османтәи аимпериа ахарала.
Аҭоурых аҟны ус иҟалеит, аиарманцәа аҿыц ԥсадгьыл аекономикатә ԥсҭазаараҟны ихадоу аҭыԥ ааныркылеит. Аԥсны еицырдыруа ауаажәларратә усзуҩы Симон Басариа ишазгәеиҭоз ала иахгаз аерманцәа аԥсуаа рыԥсадгьыл аҟны рысасдкылара иҳаракны ахә шыршьо. "Иалкааны иҳәатәуп Аԥсны иҟоу амилаҭқәа рҟынтә аиарманцәа роуп еиҳарак аԥсуа ҭыԥқәа рыхьыӡқәа ныҟәызго: рқыҭақәа зегьы аԥсуа жәытә хьыӡқәа рхуп", иазгәеиҭеит Басариа.
Еиуеиԥшым аполитикатә ахҳәааҟаҵаҩцәа ишырҳәо ала, есышықәса мшаԥы 24 рзы, уи адагьы имариам аерман-аҭырқәа еизыҟазаашьақәа еиҳагьы ицәгьахоит. Аофициалтә Ҭырқәтәылазы уи имариам темоуп, аерманцәа рхырҵәара мап ацәымккәа, Анкара ирыдҵоу агеноцид ахара иақәашаҳаҭӡам. Ари ашықәс азы еиуеиԥшым атәылақәа рҟны Османтәи аимпериаан аиарманцәа рхырҵәара 100-шықәса ахыҵра аназгәарҭо, ари атема аҳәоуеиқәымшәарақәа цәырнагоит, Еревани Анкареи рыбжьара адагьы, егьырҭ аганқәа рыбжьара.
Уи атемала аполитикатә дебатқәа алагеит мшаԥы 12 инаркны Римтәи Аб Франциск аиарманцәа рхырҵәара 100-шықәса ахыҵра иазкыз Ватикан Ауахәама аҟны алитургиа цонаҵы иқәгылара ашьҭахь. Апонтиик миллионла аерманцәа рхырҵәара "XX ашәышықәсазы раԥхьатәи агеноцид" ҳәа иахьӡиҵеит, иара убас иациҵеит ауаатәыҩса "хара змам ауаа ршьа каҭәара аанкылара уаҳа ирылымшеит" ҳәа.
Иџьашьатәӡам Ҭырқәтәыла иҟоу Ватикан ацҳаражәҳәаҩ Адәныҟатәи Аусқәа Рминистррахь иаразнак дшааԥхьаз, атермин "геноцид" ихы изаирхәеи ҳәагьы иазҵааит. Еилкаауп, аофициалтә Ҭырқәтәыла Османтәи империаан аиарманцәа рхырҵәара асистемалатәи, аиҿкааратәи ҟазшьақәа шрымаз иахьа уажәраанӡа иазхарҵаӡом. Убри аамҭазы имаҷымкәа Ҭырқәтәыла атәылауаа урҭ ацәгьоурақәа иҟалаз фактны иихцәажәо.
Мшаԥы 15 рзы Европатәи апарламент ақәҵара аднакылеит, уаҟа Османтәи аимпериаан 1,5 миллионҩык аерманцәа рхырҵәара агеноцид ҳәа иахьӡуп. Аха Европарламент 1987 шықәсазы Османтәи Аимпериа аан аерманцәа ргеноцид азхарҵахьан, 2015 шықәса хәажәкыра 13 рзы европатәи азакәанԥҵацәа Европатәи Аидгылара ахь иаҵанакуа атәылақәа рахь аерманцәа ргеноцид азхарҵарц ааԥхьара ҟарҵеит. Ус шакугьы иахьатәи Ҭырқәтәыла анкьа зны иҟанаҵаз агхақәа рзы аҭакԥхықәра ахахьы ишамго, агеноцид ахаҭа азхаҵаратәы акәзар аматериалтә, аиуристтә, аполитикатә уалԥшьақәа ахахьы ишамго атәы ақәҵараҟны инаҵшьны иазгәаҭоуп. Ақәҵара Ҭырқәтәылахь ааԥхьара ҟанаҵоит "аерманцәа ргеноцид 100-шықәса ахыҵразы имҩаԥгахо агәалашәаратә еиԥыларақәа ахатә ҭоурых анааларазы ахархәара, ҩ-жәларк реинааларазы аерманцәа ргеноцид азхаҵара". "Аиарманцәа ргеноцид аназхаҵаха, Ҭырқәтәыла аҵакыра ацәыӡӡом", ҳәа иануп ақәҵараҟны.
Аха ус шакәугьы Ҭырқәтәыла Ахада Реџьеп Таип Ердоган ақәҵара дшақәшаҳаҭым атәы иҳәеит, иара убас Европарламент аҭоурых ахҩылаара ишашьҭоу ахара рыдиҵеит.
Урыстәыла аерманцәа ргеноцид азхазҵаз раԥхьатәи атәылақәа ируакуп. 1995 шықәса мшаԥы 14 Аҳәынҭқарратә Дума 1915-1922 шықәсқәа рзы иҟаз аерманцәа ргеноцид аиҿкааҩцәа рықәыӡбара зну арзаҳал рыдыркылеит, иар убас мшаԥы 24 "Аиарманцәа ргеноцид агәалашәара амш" ҳәа иалыркааит. Имаҷым атәылақәа официалла аерманцәа ргеноцид азхазҵаз – Уругваи, Франциа, Италиа, Германиа, Бырзентәыла, Кипр иара убас егьырҭ атәылақәагьы. Ишеилкаахаз ала, Урыстәыла ахада Владимир Путин Ереван мшаԥы 22 инаркны 24 рҟныӡа агеноцид 100-шықәса ахыҵра иазкны имҩаԥгахо агәалашәаратә уснагӡатәқәа ихы рылаирхәырц игәы иҭоуп.
Иазгәаҭатәуп Еиду Америкатә Штатқәеи Британиа Дуи иаагоу атемаҟны иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит. Убас, Барак Обама изныкымкәа Османтәи Ҭырқәтәыла апериод аан ахҭысқәа данрыхцәажәоз атермин "агеноцид" зны-зынла ихы иаирхәоит. Уи џьашьатәӡам: Еиду Америкатә Штатқәа рҟны иҟоу аерман диаспора амҽхак ҭбаауп, амч ӷәӷәоуп. Алхра ҟалаанӡа ахадарахьы акандидатцәа рыбжеиҳараҩык алхыҩцәа-аерманцәа иалырхаанӡа Еиду Америкатә Штатқәа аерманцәа ргеноцид азхаҵара ишацхыраало атәы иақәдыргәыӷуеит. Обамагьы урҭ рхыԥхьаӡараҟны дыҟоуп. Иахьа, Аҩны Шкәакәа иҩнатәаз ахадацәа реиԥш иаргьы Османтәи Ҭырқәтәыла апериод азы иҟаз аиарманцәа рхырҵәара дақәыӡбоит, аха зны-зынла урҭ ахҭысқәа агеноцид ҳәа рызҳәара дацәхьаҵуеит. Уи аиҭагашьа амоуп: избанзар Ҭырқәтәылеи Еиду Америкатә Штатқәеи астратегиатә ҩызара рыбжьоуп. Аха иазгәаҭатәуп 55 америкатә штатқәа рҟынтә 44 аерманцәа ргеноцид азхарҵеит.
Аофициалтә Лондон уи азҵаарала Америка апозициа ааннакылеит, аха ус шакәугьы Шотландиа Амилаҭтә Ассамблеиеи Уельси аерманцәа ргеноцид азхарҵеит.
Иџьашьатәӡам, Қырҭтәыла аиарманцәа ргеноцид азхазҵаз атәылақәа рсиа аҟны ишҟам. Қырҭтәылатәи аполитолог Мамука Арешиӡе иажәақәа рыла, "уи еилкаау усуп, избанзар уи азҵаараҟны иҟоуп аполитикатә кониунктура. Қырҭтәыла аерманцәа ргеноцид азханаҵар, астратегиатә ҩызцәа – Ҭырқәтәылеи Азербаиџьани ирҟәыҭхызаауеит".
Абас ауп ишыҟоу иахьатәи ҳаԥсҭазаараҿ, азеиԥшуаҩытәыҩсатә ҵакы змоу, иҳақу аусқәагьы амч рымамкәа иаанхоит агеополитикатә интересқәа рҿаԥхьа.
Амшира. Изакәытә мшузеи? Доусы иара итәала идикылоит ари амш. Насгьы, ҳәарада, шаҟа ухыҵуа еиԥш. Уаныхәыҷу, уанҿоу угәы хыҭхыҭуа уазыԥшызар, уқәра ацлацыԥхьаӡа, адунеи хызфаауа ҳәа уаҩ дшыҟам анеилукаалак, ухәыцуа уалагоит. Аамҭа цацыԥхьаӡа уи арыцхә еиҳа-еиҳа угәы ақәымло уҟалоит. Усҵәҟьоуп уи амш шазгәоуҭогьы. Аха уажәы уи акәым исҳәарц исҭаху. Зегь реиҳа сгәалашәараҿ инхаз сымшира атәы шәзеиҭасҳәарц сҭахуп!
Ажәбатәи акласс саналгоз, сыԥсҭазаара ԥхьаҟа ишыҟалаша сҩырц кәакьк сныкҿатәеит, зегь азԥхьагәасҭеит, убарҭ аҳәаақәа сҽырҭагӡаны сныҟәаларц ӡбаны. Раԥхьа ус иалҵуазшәа иагьыҟан: ашкол саналгаша, аҵара санҭалаша, аусура саналагаша, раԥхьатәи сԥарақәа ансырҳаша, ԥҳәыс данаазгашаҵәҟьагьы сазхәыцит! Зегь маншәалан ацара иаҿын, аха… Сара сыԥсҭазаара иагәылалеит аибашьра! Уи иаанарҳәит зегьы! Ара шьҭа Аманшәалара Ахацкы ишаӡбо акәын! Алотереиа! Иабатәи зԥхьагәаҭароу?!.
Ҩажәибыжьбатәи сымшира 1993 шықәса рашәарамза иақәшәеит. Аибашьра аилашымҭа. Аамҭалатәи аҭынчра шыҟазгьы. Аха зегьы еилыркаауан, лассы (даҽакала ҟалашьа амамызт) аҭабиақәа ҳарҭыҵны жәылара ишдәықәлатәхоз. Уа… Ишалҵуеиԥш…
Аха уи ԥхынгәазы. Макьана аҭабиақәа рҿынтә акәын ҳшеибашьуаз. Кәтышьха. Ахырӷәӷәарҭатә ҭыԥ ҳақәшәеит. Ахысырҭақәа аманы. Аҭабиахырӷәӷәарҭа аманы. Аҽыԥхьакырҭа ҟаҵаны. Ҳаӷацәа жәылара идәықәларц ргәаӷьызҭгьы, џьаҳаным рзыԥшын! Ҽхырцәажәараӡам, ус акәҵәҟьан ишыҟаз. Избанзар ҳахьыҟаз аҭыԥ аҿы аԥсабара ахаҭа ҳахәон, уи ҳара ҳзы иманшәалан, зегь рыла ииашан иалхын. Ҳџьаԥҳаны ҳазхандаз, ҩ-баталионкгьы лаҳашьҭуан.
Аха уи зегь аибашьра атәоуп, аҭынч ԥсҭазаара атәы сҳәарц сҭахуп. Аблиндаж аҿы рҽеиҭнырыԥсахларц хәымши хәымши рыбжьара жәаҩык аауан. Убарҭ хәымш иахьынӡауа уаҩԥсҵас иаҳхаагарц азы иааҳбоз зегь наҳгеит. Агазҵәҟьагь! Ачанахқәа, ачқьыԥқәа, аҳәызбақәа. Агәабанқәа, ахчқәа, аиаракнаҳаҵәҟьагь! Анардқәа, амацақәа, ажурналқәеи ашәҟәқәеи!
Рашәарамза 20 ҳҽанеиҭнаҳаԥсахлозҵәҟьа иақәшәеит, сара аҷаԥшьарҭахь санцашаз. Ажәалагалақәа рацәахеит. Аӡәы иахаҳгап иҳәеит, аӡәы ақәҿиҭуамызт, сара инаҿаршәны мап скит! Аха зегь зыӡбаз Сан лакәхеит! Узавамлартә ауп ишылҳәазгьы, лара ишылҟазшьазеиԥш. Аибашьра еибашьроуп, аха аԥсҭазаара ԥсҭазаароуп, аҷкәынцәа ргәы дырҿыхарц рҭахуп! Зегь ааилаҭырит. Хкырацәала афатә аархианы, аҭра инҭаҵаны иара уа ахырӷәӷәарҭаҿ ныҳәа хәыҷык еиҿкаатәуп ҳәа ҳаӡбеит! Ухаҿы иузаагомызт уа, аха гәҭакы бзиан!
Картонтә ҭрак ҳаԥшаан, убри иакыша афатә ҳәа ҳхәыцуа ҳалагеит. Ачашәқәеи ачарӡи ракәхоит ҳәа ҳаӡбеит. Хә-литрак зкуа аҩы зҭаз аԥаҭлыка сарҭмаҟ иҭаҵаны изгоит ҳәа ҳҳасабит. Изхәыцҵәҟьаз дысгәалашәом, аха ачашәқәа рацәаны ишаҳзалымҵуаз анаҳба (ачашыла ҳазхомызт, насгьы зегь реиҳа ихадароу – ашә!), иара убас чарӡк акуан, нас убри ахыхь ҭыԥк нхон иара азы… аторт азы! Ааи, ааи! Аторт! Абри акәын зегь иџьаршьаҵәҟьоз! Ара сара саҿаапкит! Машьынада, ҭоуиҭадла гашьас иасҭои абри зегь?! Ари зегь еиламло?! Аха Сан илҳәаз ҳәан!
Ара исымҳәар ауам сыԥшәма лыфатәҟаҵашьа ахыԥша кыр хара ишнаҩхьаз. Лчысҟаҵашьа аԥхьа инаргылан! Имаӡам, ахаҵа игәахьы уназго амҩа фатәла ишҩычоу, сара сахьхаафаҩыз (уажәгьы) уазхәыцуазар, иалсхыз аҭыԥҳа лтортқәа схырхит! Сҭаацәара даналанагала, сгәакьацәеи сҩызцәеи рҿы имҩаԥысуаз еишәачарацыԥхьаӡа лнапала иҟалҵоз атортқәа аҭыԥ ҷыда ааныркылон! Нас, ари аибашьра хлымӡаах ҳанҭагылоу уҩызцәа игәхьааргаз ачысқәа рыла ишԥаумыргәырӷьо шьҭа?! Иаҭахыз амарҭхәқәа ҳрышьҭалеит. Ачашыла, акәҭаӷьқәа, архаага уҳәару, иахьынтәааҳгаз ҳәа уаҩы игәалашәом, адгьыл иҵаҳхит, аха иҳаԥшааит! Саҳәшьаԥа Масиута (усҟан жәаҩа шықәса ихыҵуан) илшозгьы илымшозгьы ҟаҵаны, уаԥсҵәык амшәмаахыр иԥшааит. Аамҭа бзиақәа раан еиԥш – аторт ссирхеит! Аҭра аҵан ачашәқәа ҭаҳҵеит, нас ачарӡ, урҭ зегь рханы аторт! Ихьанҭацәамхеит, аха закәытә ҭакԥхықәроузеи! Намҩатәла еибганы анагара!
Аибашьраан зегьы урыцклаԥшуа, зегь хауҵо уалагоит. Аҩны сдәылҵны аибашьра ацәаҳәахьы сцара шьаҿацыԥхьаӡа иазԥхьагәаҭан иҟан: аӡәгьы абзиараз ҳәа иамҳәакәа, акулон змаз сыхьтәы хәыдхаҵа схыхны сыԥшәма илзынсыжьуан, насгьы еснагь (!) амҩахь сан снаскьалгон! Ари зегьы заа аӡәгьы далацәажәомызт, иӡбомызт, аха ус ианышьақәгылах, аӡәгьы еилеигомызт. Ус акәхеит уажәгьы. Сҽеибысҭан, сԥаҭлыка сарҭмаҟ инҭасҵеит, счысҭра снапы инасыркын сдәықәлеит. Акы мацара унақәтәан Кәтышьханӡа ушиашоу еснагь узцомызт, ҳәараҭахума. Уажәгьы хынтә-ԥшьынтә амашьынақәа ԥсахтәхеит.
Амашьына дуқәагь, амашьыналасқәагь. Лассы-ласс издыруаз сыргон, ус исымҩалацәазгьы сықәшәалон. Зегь аинтерес рыман: абри иуку иҭоузеи? Рызегь ҭакс ирысҭон: "Аторт!". Уи "алаф" зегь ргәы ҟанаҵон. Аӡәгьы иара ус ихаҿы иааиуамызт уа иреиӷьу ачысхаа ҭаҵаны изгоит ҳәа! Убас ҭоуиҭадла сагьнеит аблиндаж аҟынӡа.
Аҷкәынцәа аԥсшәа ахьеибырҳәоз, ажәабжьқәак ахьеибырҳәоз схы иархәаны аҭуан аҿы уаҩы иахьиимбашаз исҵәахит. Ҳаԥшырҭақәа ҳалаԥш рхаҳган, анаԥшыҩцәа ықәҳаргылан, шьыбжьхьа ҳфап ҳәа ҳаӡбеит. Ишаҳбац еиԥш акартош ӡны. Кранаҳфа ашьҭахь сымшира шыҟаз рыласҳәеит, уи азгәаҳҭарц аҩы шаазгазгьы сҳәеит. Зегь еигәырӷьеит, сгәыдыркылеит-схыдыркылеит, аныҳәаҿа ԥшӡақәа ныркылан иржәит. Ус аӡәы иааигәалашәеит: "Ех, аамҭа бзиак акәызҭгьы, Иана астол ҳазлырхиарын, хкы рацәала ахаақәа ҟалҵарын, хымԥада торт хазынакгьы ҟалҵашан! Аха иабаҟоу?!" Шьҭа сҳамҭа аамҭа шааз збеит! Сҩагылан, сҭаҵәах ахьыҟаз сҿынасхан, сыбжьы ҭыган ус сҳәеит:
– Уи мариоуп! Аибашьра ҳԥырхагоуп ҳәа зҳәада?! Тортзар ишәҭаху – абар иаргьы!
Скоробка аацәырызгеит. Астол инықәсыргылан, ашашәақәа рԥыртлара салагеит. Зегь сыкәшан иԥшуп. Урҭ рхаҿсахьақәа жәбандаз, ашашәақәа ԥыртланы изҭаз аҭра анаасырт! Шаҟа гәырӷьабжь, шаҟа ҽхәаԥхьыӡ, шаҟа ҭабуп ахырҳәааз!!! Ари аҩыза аӡәгьы дазыԥшымызт, аиашаз! Анаҩстәи аныҳәаҿа абри ачысҭра иҭаз ҟазҵази еиқәзыршәази ргәабзиараз инкылан! Сымшира шыҟаз ажәабжь, насгьы, зегь реиҳа ихадараз – аторт шыҟоу атәы – ахырӷәӷәарҭа зегь иахыҵәеит!
Иҟалаз уи ауп, Аҟәатәи абаталион х-ҭыԥк рҿы апозициақәа ннакылон. Актәи аблиндаж – "зықәра ыҟаз" (қәрала зегьы иҳаиҳабыз), аҩбатәи - "арԥарцәа" рвзвод, еиҳарак класск аҿы еицтәаз рыла ишьақәгылаз, аибашьра аналагоз жәаа шықәса зхыҵыз (изхымҵыцгьы ыҟан!), нас ҳара – "асқамуаа", адрамтеатр аҿаԥхьа игылаз асқамқәа рҿы ҳахьеизоз азы ус зыхьӡхалаз, "аԥсуа шҭа" иатәызгьы ҳаланы (рыҩнашҭа иатәыз аҷкәынцәа, "акәакьуаа" ҳәа ҳзышьҭаз). Аторт ҳасны иаразнак иаҳфандаз ҳәа ҳшыҟазгьы, знык ала имфакәа, маҷк-маҷк акәзаргьы еихшаны зегьы агьама дҳарбароуп ҳәа ҳаӡбеит. Уи шыҟаҳҵазгьы абас ауп: егьырҭ агәыԥқәа рахь иҳацҳаит, дара ацҳаражәҳәаҩцәа аарышьҭит. Ацҳаражәҳәаҩ амҩахәасҭа данылан дшааиуаз, шәкҟа метра шыбжьоу ҿиҭуан: "Лиоха!!! Иудысныҳәалоит умшира! Ураааа!!!"
Аиашаз, ачарӡи ачашәқәеи ауха ачаи анаҳжәуа ҳәа иаҳҵәахит. Ахәылбыҽха инаркны аухантәарак ари аҭыԥ аҿы уамашәа иубашаз аилаҩеиласра ыҟан! Мзызс иаарыԥшаалак зегь акҿаҩрахьы инеины ахаа агьама рбон. Уи хашҭшьа амам! Агәра ганы сыҟоуп, урҭ аҷкәынцәа рахьтә уи аторт аҵкыс ихаау ифахьазаргьы, абас игьаманы ахаан ишимфац!
Аҵыхәтәаны исҳәарц исҭаху. Уинахыс иҟан ишьаарҵәыраз ԥхынгәымза, аиааира аазгаз цәыббрамза. Аӡәы шьапыда дынхоит, аӡәы ила ҭырхуеит, аӡәы дҭахоит, игәыҿкаагоуп, аха цәыббра 30 зегьы аԥылартә, еилыркаартә изыҟаломызт. Уинахыс аибашьрашьҭахьтәи аамҭа. Аибашьра иалҵыз изларылшо ала рхы ныҟәыргар акәхоит! Абарҭ ракәын, ахаан еибашьра зымбацыз, иҟалап, раԥхьаӡакәны автомат ахьанҭара знырыз ыҟазаргьы, ахаан ашәақьхәшә афҩы змаҳацызгьы, дара зегьы аӡәк иеиԥш еидгыланы рыԥсадгьыл ахьчараз игылар акәхеит! Доусы илахьынҵа иман, доусы иԥсыҽра иман, доусы игәазыҳәара ыҟан! Урҭ аибашьра иԥнашәеит! Аха, рыцҳарас иҟалаз, аҭынч ԥсҭазаара зегь зазымиааит!
Еибашьра шәымбааит! Агәабзиареи аманшәалареи!
Иҭахаз рыԥсаҭа бзиахааит!
Аԥсны Аҳәынҭқарра Аҵареи абызшәатә политикеи рминистрра иҟанаҵаз алаҳәара инақәыршәаны ҳазҭоу ашықәс рашәарамза 25 рзы ихыркәшахоит аҵаратә процесс, аԥышәарақәа ракәзар, ԥхынгәы 1 азы инҵәоит. Аха, абраҟа ицәырҵит еиуеиԥшым агәаанагарақәа цәырызгаз даҽа ҳәамҭак. Аминистрра ишаанацҳауа ала "иаанкылоуп ақалақьтә балқәа". Иарбану шәызқәыԥшуаз, апандемиа акәу, уи иарҿиаз афинанстә кризис акәу ҳәа аминистр Инал Габлиа исҭаз азҵаара "агәабзиара ҳазхәыцуан" ҳәа аҭак сиҭеит.
Иахьа, ииашоуп, аԥкрақәа рӷьырак амхуп, ауаажәларра унарылаԥшыр, иубоит асабраданыҟәгараҵәҟьа ишаҟәыҵыз, убри аҟынтә, ашкол аушьҭымҭацәа рзы еиҳа аԥкарақәа заҭахузеи ҳәа азҵаатәқәа шьҭызхызгьы ыҟоуп. Адәахьала атәым дҳахәаԥшыр COVID-19 ацәаара ыҟамшәа иҟоуп. Аоперативтә штаб иаанацҳауа атәы ҳҳәозар, аҭагылазаашьа зынӡагьы иманшәалам. Аҵыхәтәантәи аинформациа ишаҳәо ала, игәаҭаз 302-а рахьтә 90–ҩык ачымазара рыдбалоуп. Иара убас ачымазара еизҳауеит ашколхәыҷқәеи арҵаҩцәеи рыбжьара ҳәа арҭ амшқәа рзы адырра ҟанаҵеит Агәабзиарахьчара аминистрра.
Абас ала, аҵарадырра аминистрра ашкол аушьҭымҭацәа ашәарҭара рацәыхьчаразы ирыдыркылаз қәҵароуп. Апандемиа иарҿиаз ашәарҭара анаҩсангьы, ашкол аушьҭымҭацәа рыхәылԥазқәа ахархьуаа рзы ҵҩа змам финанстә уадаҩроуп. COVID-19 ҟааланӡатәи атрадициақәа ртәы ҳҳәозар, "апонт" ҳәа ҳзышьҭоу иадҳәалоу аусмҩаԥгатәқәа рацәан. Аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы аиҿкаара, ақьафурҭахь ацара, анаҩс иҟан ақалақьтә бал - аресторан, нас ареспубликатә бал - аресторан. Абарҭқәа зегьы имаҷымкәа ахарџь рыцуп. Измоу рзы ипроблемамзар акәхап, аха зылшара маҷугьы рыхшара ргәы ҭамҷаҷарц азы абарҭ ахәылԥазқәа рҽырхьырыгӡон.
Аибашьра ҟалаанӡа атәы ҳалацәажәозар, иҟан аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы, ашәҭқәа, ҳамҭас арҵаҩцәа рзы ашәҟәқәа. Иахьынӡасгәалашәо, ҳҭаацәа рзы уамак ибаргәымызт ашкол ҳалгара. Усҟангьы, аԥышәарақәа рышьҭахь аишәақәа рхианы ианазгәарҭоз ыҟан, аха иахьатәи "апонт" амҽхак зынӡа иацәыхаран.
Сара слацәажәеит сынтәа зыԥҳа ашкол иалго ԥшьҩык ахшара ран. Аԥҳәыс дынхоит Аҟәа. Лара лыхьӡ лҳәар лҭахымхеит, нас лыԥҳа лҩызцәа гәыбӷан лырымҭарц азы.
"Иҟоуп зыхә ҳараку аҵкқәа зыԥҳацәа ирзаазхәарц зылшо. 40 нызқь ҳәа иаазхәо дубап. Ҳара уиаҟара ҳалшомызт аҟынтә, еиҳа ирмарианы ҳшалгаша ҳазхәыцуан. Ацәҩыча аахәаны исыман схәыҷы лзы, аха уажәшьҭа абал ҟамлозар, аҵкы ҳӡахру иҳамӡахру ҳаздыруам. Сныхтәқәа еиҳа имҷхаргьы ауеит", - лҳәеит аԥҳәыс.
Акырынтә ҳаԥхьахьеит аҳәаанырцә ашкол иалго агәыҳалалратә акциақәа ҟаҵаны, абалқәа ракәымкәа баша аԥсшьара еиҿызкаауа шыҟоу. Аха, аԥсуа "понт" атәы ҳҳәозар, ҳхыза заҟароу ҳаԥшны акәӡам ҳшьапы шеиҵаҳхуа. Сара дсықәшәеит абал хымԥада имҩаԥгатәуп ҳәа изыԥхьаӡо ан. Лара "ашкол аушьҭымҭацәа рныҳәа абжьыхра аҭахым, ачарақәа руеит, нас абал ҟалар иамоузеи?" ҳәа азҵаара сылҭеит. Ҳаицәажәараан COVID-19 алеишәа шыцәгьоу атема анцәырызга, "егьырҭ ирыхьуа ҳаргьы иҳахьып" ҳәа саҭалкит. Ашкол алгара иацу ахарџь азы уи аԥҳәыс илҳәеит "60 нызқь ишеиҵамхо, цқьа иуԥхьаӡар, еиҳахаргьы ауеит, иҟоуп 40 нызқь иаԥсоу аҵкы аазхәаргьы зылшо, аха урҭ сара срацлабуам", - инацылҵеит абал амҩаԥгара иадгыло ан лажәа.
Асоциалтә ҳақәа ҳрыхәаԥшыр, Аҵара аминистрра иаднакылаз ақәҵара иақәшаҳаҭым рацәаҩуп. Иақәшаҳаҭу ыҟазаргьы, иԥхашьаны рыԥсы ахдырӡаауам. Сиацәажәон Галтәи 2-тәи абжьаратә школ адиректор Ахра Кәакәасқьыр.
"Ҳара сынтәа ашкол ашҭаҿы имҩаԥаҳгоит аҵыхәтәантәи аҵәҵәабжьы, иара убас аттестатқәа рыҭара", - иҳәеит иара. Абал аӡбахә азы "ныҳәа бзиан, афинанстә ҳәаақәа рмаҷызҭгьы" иҳәеит ҩыџьа аҭыԥҳацәа ашкол иалзыргахьоу иаҳасабала. Адиректор Кәакәасқьыр сынтәа апандемиа иахҟьаны иаанкылоу абал аҭаацәа зны-зынла иахҭнырҵо дазхәыцуа ирониатә ҟазшьала абас иҳәеит:
"Ҳчарақәа ирҩызахеит. Аҭаацәа реиндаҭлароуп иара шьаҭас иамоу. Араионқәа рҿы ари аус еиҳа имариоуп, аҳҭнықалақь аҿы афокусқәа рацәоуп", - иҳәеит Кәакәасқьыр.
Анаҩс сыҽлымаздеит Гагратәи 1-тәи абжьаратә школ адиректор Хана Гәынԥҳа. Абалқәа ахьаанкылоу азы аҵаҩцәа ирҳәозеи ҳәа санлазҵаа, "хымԥада ахәыҷқәа ргәы иалсит, рҽазыҟарҵон" ҳәа азгәалҭеит. Гәынԥҳагьы илҳәеит аминистрра иҭнажьыз ақәҵара инақәыршәаны дара ашкол ашҭаҿы ишымҩаԥырго аушьҭымҭацәа рныҳәа.
"Аттестатқәа анроулакгьы, "идырхиаз рышәҵатәқәа ахьыршәырҵаша рыԥшаауеит усгьы", - лҳәеит лара, аҭаацәеи ахшареи уи аныҳәа аганахь ишаанырмыжьуа дазхәыцуа. Аҭаацәа ашкол иалдырго рхәыҷқәа рышәҵатәы иахҭнырҵо азы адиректор Гәынԥҳа "апонт апроцент ҳаркуп" ҳәа ахҳәаа азылуит.
Асовет аамҭақәа рахь сгьежьуазар, сара 1980 шықәсазы саналгоз усҟан директорс иҳамаз Пантик Табаӷәуа азин ҳаимҭаӡеит џьара ҳаизаны "акампани́́а" ҳәа изышьҭаз амҩаԥгара. Ус ҟаиҵеит, избаназар шықәсык уи аԥхьа ақыҭаҿы ҭаацәарак рҿы имҩаԥыргоз аныҳәа ауха аҷкәынцәа ргәы нибархеит. Ажәакала, ашкол салгара иадҳәаланы абанкет захьӡу сгәалашәараҿы иҟам, уамакгьы ихьаасымгеит усҟан. Ашкол ашҭаҿы ҳаизганы арҵаҩцәа ҳадныҳәалеит. Убри ашьҭахь, ҳарҵаҩцәа қәыԥшцәа ҳацны шьапыла Кәтоли Тамшьи аспидола кны ашәа арҳәо ҳабжьысит. Уи аныҟәара уажәгьы иԥхаӡа сгәы иҭоуп.
Сынтәа 2021-тәи ашықәс азы, "апонтқәа" рыхә акыр ихалахьеит, ачымазара ҿкы акашәа имбакәа, знык аттестатқәа роур, ашкол анҭыҵ агәырӷьаратә хәылԥазқәа еиҿыркаашт алшара змоу аҭаацәа рыхшара. Ақыҭа хәыҷқәа ракәзар, ахааназгьы еиҳа ирмарианы иахысуан ари апроцесс...
Мҩамш, ашкол аушьҭымҭацәа!
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәозар ҟалоит.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


АҞӘА, рашәара 2 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Урыстәылатәи атурист Владимир Улианов аволонтиортә гәыԥқәа алархәны имҩаԥыргаз иԥшаарагьы лҵшәа амам ҳәа Sputnik иазеиҭарҳәеит Аԥсны АҶА апресс-маҵзураҿы.
"Ашьхара-бнаратә зонахь ихалеит. Аҭыԥ уадаҩрақәа рахь имнеит, избанзар дара профессионалтә ԥшааҩцәам. Ҳаргьы иарабжьаҳамгеит аҵааршәыратә зонахь ихаларц", - ҳәа рҳәеит аусбарҭаҿы.
Аволонтиорцәа ршәарҭадаразы дара мҩаԥыргон Аԥсны АҶА аԥшаара-еиқәырхаратә отриад аусзуҩцәа. Уажәы агәыԥ шьҭахьҟа игьежьит, ԥхьаҟа урҭ аԥшаарақәа ирылахәхом ҳәа азгәарҭеит апресс-маҵзураҿы.
Екатеринбургтәи Владимир Улианов дызлахәыз урыстәылатәи атуристцәа ргәыԥ Аԥсны ашьхараҿы атуристтә маршрут ианыланы идәықәлеит лаҵара 3 рзы. Урҭ рныҟәара хыркәшахар акәын лаҵара 10 рзы, аха лаҵара 12 рзы АҶА ахьа адырра ҟалеит атуристцәа руаӡәк, Владимир Улианов, имҩа ацҵара шилымшо, уи азы иҩызцәа ҭыԥк аҿы дааныжьны ишыхынҳәуаз.
Агәыԥ аинструктор Анна Гилева лдыррала, асоура ӷәӷәеи акырцхи рыхьӡеит, уи иахҟьаны рымҩа иацәыхҟьеит, изыхнымҳәӡеит рбаза ахьыҟаз алагерь ахь, Улианов дахьырзыԥшыз. Усҟан дара ирыӡбеит агаҿахь илбааны Аԥсны АҶА ацхыраара иаҳәарц.
Аԥсны АҶА аԥшаара-еиқәырхаратә отриад лаҵара 22 рзы ихнаркәшеит лаҵара 12 раахыс иӡны иҟоу урыстәылатәи атурист Владимир Улианов иԥшаара.
АҶА аԥшааҩцәеи аинструктор Анна Гилевои Владимир Улианов дыҟоуп ҳәа агәаанагара ахьыҟаз аҭыԥ аҟынӡа инеит. Аиқәырхаратә команда ашьхарантә аԥшаҳәахьы албаара амаршрут аус адырулеит. Аха иӡыз атурист дырзымԥшааит. Абри ашьҭахь лаҵара 28 азы Аԥсны АҶА урыстәылатәи атурист Владимир Улианов дыҟазар ахьалшо аҵакыраҿы аԥшаарақәа ирыцнаҵеит, дыҟазар ахьауаз аҭыԥқәа верталиотла ирхаԥраауан, иара убасгьы Ԥсҳәытәи амцарцәара-еиқәырхаратә хәҭа аусзуҩцәа иӡыз атурист иԥшаара рҽаладырхәит, аха зегь лҵшәадоуп.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 15505-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 14901-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 236-ҩык.
Ауаажәларратә екологиатә еиҿкаара "Аԥсабара" ахантәаҩы Асҭанда Џьниаԥҳаи Аекологиазы Аԥсны аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩ Мурман Соломкои арадио Sputnik аефир аҿы еиҭарҳәеит ҳтәылаҿы ашыц апроблема ӡбашьас иамоу, уи аус аҿы аҳәынҭқарра иҟанаҵо атәы.
Пицунда ахадара анапхгаҩы инапынҵақәа 2019 шықәса ԥхынҷкәынмзаахыс инаигӡон Алхас Шамба.
Ашьапылампыл азы Аԥсны XXVIII ачемпионат иалахәуп акомандақәа ааба: "Саӡ" – Цандрыԥшь, "Гагра" – Гагра, "Афон" – Афон ҿыц, "Риҵа" – Гәдоуҭа, "Динамо" – Аҟәа, "Нарҭ" – Аҟәа, "Самырзаҟан" – Гал, "Шахтиор" – Тҟәарчал.
Риҵатәи амилаҭтә реликттә парк абнахылаԥшҩы еиҳабы Ҭенгиз Џьергьениа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит Ауадҳара адгьыл ахьҿыбгаз имҩаԥырго аусурақәа ртәы.
Аԥсни Урыстәылеи рыбжьара аихамҩатә еимадара аанкылан ҵыԥх хәажәкырамза аахижьҭеи акоронавирус алаҵәаразы ашәарҭара ахьыҟаз азы. Адәыӷбақәа ҩаԥхьа иныҟәо иалагеит нанҳәа 7 2020 шықәсазы.
Аурыс поет, адраматург, апрозаик, ҳаамҭазтәи аурыс литературатә бызшәа ашьаҭаркҩы Александр Сергеи-иԥа Пушкин диит рашәара 6 1799 шықәса рзы. Аԥсны ари амш аҳаҭыразы еиуеиԥшым аусмҩаԥгатәқәа еиҿыркаауеит.
Фазиль Искандер ифонд аԥснытәи ахаҭарнак Ельвира Арсалиаԥҳа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭалҳәеит афестиваль сынтәатәи апрограмма атәы, насгьы, хаҭала, Фазиль Искандер шәҟәыҩҩык иаҳасабала дзалылкаауа атәы.
Аҟәа инхо, аха Бабышьра ақыҭаҿы аџьықәреи аазрыхуа, Арасаӡыхь ашьхымзаҭра змоу Наур Гьемуа арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит дхәыҷы аахыс ақыҭа изацу агәыбылра, насгьы инапы злаку аус аҿы еиҳарак агәахәара изҭо атәы.
Урыстәылатәи атуристка Дариа Манасова Бзыԥ аҩхааҿы аӡиас Иаӷьа далаҳаит амҽыша рашәара 6 рзы. Агәгәаҳәа илеиуаз аӡы иаразнак дахәланагалеит.


АҞӘА, лаҵара 21 - Sputnik. Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭа Қьамал Арӡынба ишьра далахәын ҳәа агәҩара ззыҟоу Баҭал Ԥлиа ҩымз аҭакра иқәнаҵеит, ԥхынгәымза 21 аҟынӡа. Абри атәы аанацҳауеит Аԥсны ААР апресс-маҵзура.
Уи аԥхьа, Аҟәатәи ақалақьтә ӡбарҭа аӡбамҭала Ԥлиа хышықәса иқәнаҵеит абџьари аџьаԥҳани закәаншьаҭа рымамкәа раахәара, рыҵәахра, рымҩангара, рныҟәгара ахьымҩаԥигози, арҩашьыгатә маҭәашьарқәа закәаншьаҭа рымамкәа раахәара, рыҵәахра, адкыларази, иара убас, иԥжәо амаҭәашьарқәа, иԥжәо амаҭәарқәа изакәанымкәа раахәара, ҽаӡәы иҭара, рыҭира, рыҵәахра, рымҩангара ма рныҟәгара" рзы. Аҩнытә ҭакра иқәҵан.
Ԥлиа иҩнатә ҭакра ахьеилеигоз иахҟьаны, уи атәы аарԥшуп лаҵарамза 19, 2021 шықәсазы иаанкылара аԥкаанҵа, уи аҟнытә Ԥлиа ҩымз аҭакра иқәырҵеит.
Аӡбарҭа алкаа ҟанаҵеит Ԥлиа афактқәа реидкылареи рырҵабыргреи рзы аусԥшаарақәа даԥырхагахар алшоит ҳәа.
Қьамал Арӡынба дшьын лаҵара 18 рзы Аҟәа. Уи ашьҭахь ауаҩшьра ҟазҵаз ацәгьоуҩы иаанкыларазы аплан рылҳәан.
Аԥсны ААР адыррақәа рыла, лаҵарамза 18, асааҭ 17:10 рзы идырым ҩыџьа ахаҿқәа Имам Шамиль имҩа аҩны №6 ахыбахь иқәнеит, уи аҭыԥ аҟынтә Абырба амҩаҟны игылоу ахатәҩны ашҭа иҭаԥшон, амардуан аҟынтәи адәахьы идәылҵыз Қьамал Арӡынба иганахьала хынтә иреиҵамкәа абџьар дҭырҟьеит. Ацәгьоура ахьыҟалаз аҭыԥ аҟнытәи ацәгьоуцәа амашьына "Toyota Mark X" ала ибналеит. Уи аҽныҵәҟьа ашьаус-оперативтә уснагӡатәқәа ирыбзоураны Аҟәа араион Иашҭхәа ақыҭан амашьына былны иԥшаан.
АҞӘА, рашәара 13 – Sputnik, Бадри Есиава. Аҟәа абылра ахьыҟалаз уаанӡатәи акондитертә фабрикаҿы амца ырцәоуп ҳәа аҭыԥ аҟынтәи адырра ҟаиҵоит Sputnik акорреспондент.
Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистр Лев Кәыҵниа иажәақәа рыла, амца уаҳа иацлаӡом, амцарцәаҩцәа ахыбра иҩналаны аихагылақәа зегьы ргәаҭара иалагеит.
Аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, амцарцәара иаҿын Аҟәа ақалақьи Аҟәеи Гәылрыԥшьи араионқәеи иртәу амцарцәаратә гәыԥқәа ааба. Иара убас ацхыраара ҟарҵеит урыстәылатәи аруаа.
Аҭыԥ аҟны аус руеит амилициа аусзуҩцәа, Аԥсны АҶА амедицинатә усбарҭеи аԥшаара-еиқәырхаратә гәыԥи русзуҩцәа.
Амцарцәаразы иадԥхьалан Аҟәа ақалақь ахадара иатәу аӡымҩангага машьынагьы.
Амцакра азеиԥш ҵакыра зықь ԥшьыркца метра инареиҳауп.
Заанаҵатәи адыррақәа рыла, амца акит ахыбра аҭуан, уи мзызс иаиуз аҭҵаара иаҿуп. Ауааԥсыра рахьтә аӡәгьы ааха имоуӡеит.
АҞӘА, рашәара 13 – Sputnik, Бадри Есиава. Аҟәа ақалақь Ешба имҩаҿы игылоу амца зкыз уаанӡатәи акондитертә фабрика ахыбра ахәҭак ырцәоуп ҳәа аҭыԥ аҟынтәи иааицҳауеит Sputnik акорреспондент Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистр Лев Кәыҵниа иажәақәа ааго.
Аусбарҭа аиҳабы иажәақәа рыла, ахыбра еилаҳауеит ҳәа ашәарҭара ыҟам.
Амцарцәара иаҿын Аҟәеи, Аҟәа араиони, Гәылрыԥшь араиони рымцарцәаратә гәыԥқәа, иара убас аруаа.
Амца дырцәоит ахыбра мрагыларатәи мраҭашәаратәи аганқәа рыла еицҿакны. Амцарцәаҩцәа амардуанқәа рыла ахыб ахьгьы ихалеит.
Кәыҵниа ишиҳәаз ала, амца акит зықь ԥшьыркца метра инареиҳаны аҵакыра. Абылра акатегориақәа быжьба рҟынтәи ахәбатәи акатегориа иаҵадыркит.


Ажурналист Сырма Ашәҧҳа Аҧсадгьыл-инфо иалҭаз аинтервиу аҿы илгәалалыршәеит Нхыҵ Кавказынтәи Аҧсны иҭахаз арҧарацәа рыҩнаҭақәа рҿы рнеира атәы.
Аҧсадгьыл-инфо: Сырма, бара иаҳа Ҭырқәтәыла ҳашьцәа роуп бызҭаауа, ишҧаҟалеи Нхыҵ Кавказҟа бцара?
Сырма Ашәҧҳа: Хатəгəаҧхарала ҳашьцəа Аҧсныҟа еибашьра иааз рыӡбахə ҳаҳахьан, аха иҭахаз рҭаацəарақəа сцаны избарц, срыҿцəажəарц алшара сыман Аҧсуа телехəаҧшраҿы аус анызуаз, арадио аҿы адырраҭырақəа анеиҿаҳкаауаз. Ателепроект "Аешьара амҩала" аныҟаҳҵоз Нхыҵ Кавказтəи ареспубликақəа ҳарҭааит.
Аҧсадгьыл-инфо: Ицәгьаӡамзи иҭахаз аҷкәынцәа рҭаацәа рҭаара?
Сырма Ашәҧҳа: Згəаларшəара, зеиҭаҳəара уадаҩу, ихьанҭоу ахҭысқəа ҳрықəшəеит.
Ахааназ дысхашҭуам Аахыҵ Уаҧстəыла ҳзықәшәаз аибашьҩы Џьамал Сиукаев иан. Зыӡбахə сымоу аҭаацəа хҩык ахшара рыман. Аӡəы Аҧсны дҭахеит, аҩбатəи Уаҧстəыла иҟаз аибашьраҿы дҭахеит. Ргəашə ҳанадгыла аҩн ду ҭагылоуп ашҭа, аха рыҩны абжа зегьы ҟəыбаса иҟан. Ҳамҩақəызҵоз ус рҳəеит, шəахьааҳгаз аҩны лхала ан дахуп, лыхшара аибашьраҿы иҭахеит, аха лхы акы иаҵамырхакəа дынхоит ҳәа. Илхылгаз лгәабзиара ианыҧшит, лнервқәа еиқәшәамызт цқьа. Ус дыҟазаргьы ҧхашьароума, изакə гəырҩоу дызҵо аҧҳəыс.
Иҳацыз иларҳəеит Аҧснынтəи ҳшааз. Ауҭраҭых ахьыҟалҵоз ҳаргьы ҳнеит. Аҩны ашьҭахь улаҧш ахьымӡо ауҭра лыман, 90 шықəса дшырзааигəазгьы. Ашьыжь иҩагылоз, аҵх илымнахаанӡа, убра дҭан, лаамҭа алалхылгон.
Быҷкəынцəа рыӡбахə ала ҭабуп ҳəа барҳəарц, бырбарц Аҧснынтəи иааит ҳəа анларҳəа, аҩны дыҩналан лҧацəа рсахьа ааҭылгеит изҭаз ашкаф, инаган икыдлыргылеит абарҵаҿы. Деиҭанеин даҽа сахьакгьы навалыргылеит. Нас даҽакгьы аалгеит, ари сыҧҳа лоуп, лашьцəа лызхымгакəа, ачымазара бааҧс лыхьын, ларгьы дысцəыҧсит лҳəеит. Сара адəы сыззықəу акагьы ыҟаӡам, аха сылахь ус анызар акухарын, аҧсҭазаара сара сзын иҵакыданы, илашьцаран иҟоуп аха сыҧсы имгац ҳəа ҳалҳәеит.
Ахаан исхашҭуам уи аҧҳəыс бырг лхаҿсахьа. Лылақəа ҭыҧхаауа, лылақəа ҕраӡа, ҳазусҭцəаз анеилылкаа нахыс гəаҧхарак иаразнак ишылнырыз удырратə иҟан, аха убриаҟара аҧсҭазаара даӡрыжəхьан, агəырҩа дафахьан, лылақəа ччаӡомызт.
Убри аҭаацəара рыҩны аҿаҧхьа акəын Алада Уаҧстәылантәи хатəгəаҧхарала еибашьра иаауаз ахьеизоз.
Аҧсадгьыл-инфо: Нхыҵ Кавказ иҭахаз рҭаацәа ирықәшәахьоу, уахь ицахьоу зегьы ирҳәоит ахаан гәынамӡарак аадырҧшуам ҳәа.
Сырма Ашәҧҳа: Ареспубликақәа рҿы ҳара ҳахьнеиз иҟаӡам ҭаацəарак зыхшара ҭахақəаз иҭабуп ҳахьышəгəалашəо, Аҧснынтəи шəахьааз, ҳара ҳаҷкəынцəа ззеибашьуаз рдыруан ҳәа ахьырымҳәоз.
Аҷкәынцәа аханатə рҭаацəа ирамҳəаӡакəа ибналан иаақəоз роуми, ҳара иџьаҳшьон абарҭ ирҳəо закуи, ишҧаҳацəажəо ҳəа, исзымбатəбарахон аиашаз. Зегьы ҳрылсны ҳаналга, схатə алкақəа ҟасымҵоз, иџьасшьон, иахьа уажəгьы иџьасшьоит, избанзар иҟоуп зынӡа зыҩны ашəқəа акыз аҭаацəарақəа, зықəрахь иҟоу абыргцəа, анацəа, абацəа, зыхшара Аҧсны иҭахаз. Ҟабарда-Балкариа аума, Ҟарачы-Черкеск аума, Аахыҵ Уаҧстəыла аума - Аҧснынтəи иааит, ҳаргəалашəоит, ҳахшара рыхьӡқəа мырӡкəа ирҳəоит ҳәа иаҳҧылоит. Убри ауп дара ирзынхаз, уаҳа акагьы.
Аҧсадгьыл-инфо: Ирацәаҩума зҭаацәа ирамҳәакәа иаауаз шәзықәшәаз рҟынтәи?
Сырма Ашәҧҳа: Ирацәоуп, еиҳаракгьы зықәра маҷыз роуп зҭаацәа ирамҳәаӡакәа аибашьрахь иаауаз.
Ҟарачы-Черкестәи арҧыс Казбек Мижаев дқəыҧшын. Казбек акы даргəаҭеиуан, ҭынч дшыҟамыз ҳдырыртə ҳҟалеит, нас еилкаахеит Аҧсныҟа еибашьра дышцаз, еиҭалҳəон ан. Дҭахеит убри аҷкəын. Ихҵоуп Аҧсны Афырхаҵа ҳәа ахьӡ.
Владикавказ инхо Екатерина Џьусоева еиҭалҳəеит, лыҷкəын Роберт Џьусоев ҿыц аҵара далган аусура даалагон, Аҧсны аибашьра шыҟалаз. Аха хатəгəаҧхарала рҽеибаркны Аҧсныҟа ицоит ҳəа ҳагьазхəыцуамызт лҳəеит ан. Дшаҟь-шаҟьо даакылсит лҳəеит, аусура аганахьала акомандировка срышьҭуеит ҳəа. Иахьала сцароуп, сымаҭəақəа еизызгоит ҳəа леиҳəеит. Сыҷкəын абас иҽааибиҭан, амц ҳəаны Аҧсныҟа дцазаап, дахьыҟаз ҳаздырӡомызт, иҧсыбаҩ сзааргаанӡа ҳәа лгәалалыршәон ан.
Ауҭра дышҭаз агəашə иаадгылеит амашьына, днарҧылеит. Ашьҭахьтəи ахҭысқəа лгəалашəаӡом. Убасҟан, сыҷкəын дышьны данааргоуп аибашьра дшыҟаз аныздыр лҳəеит лара. Лылаҕырӡқəа еиқəҳəаланы ицон. Убри аҷкəын иаб, даҽазнык иаҭахны иҟалозар, сықəрагьы ыҟоуп, Анцəа иҟаумҵан аибашьра, аха сара ахаангьы саанкылаӡом, аҧсуаа ҳара ишҳашьцəо ҳдыруеит иҳәеит.
Ас еиҧш иҟоу ахҭысқәа хашҭшьа рымаӡам.
Аҧсадгьыл-инфо: Иҭабуп, Сырма, бгәалашәарақәа рзы.
Сырма Ашәҧҳа: Иҭабуп.


07.05.2021
Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниа Урыстәылатәи Афедерациа Ахада Владимир Путин Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аҟны Аиааира амш идиныҳәалеит.
Адныҳәаларатә цҳамҭаҟны иҳәоуп:
"Ҳаҭыр зқәу Владимир Владимир-иԥа!
Гәык-ԥсыкала ишәыдысныҳәалоит Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аҟны Аиааира амш.
Аиааира Ду амшныҳәа – лаҵарамза 9 - ихадоу, убри аангьы илахьеиқәҵагоу аныҳәақәа ируакуп. Абри амш аҽны ҳаҭырла иаҳгәалаҳаршәоит ауаатәҩса афашизм рацәызыхьчара зхы ақәызҵаз миллионла асовет солдаҭцәа.
Урҭ ргәалашәара лаша ахааназы инхоит ҳара ҳаҟнеиԥш, аԥхьаҟатәи абиԥарақәа рыгәқәа рҟынгьы. Ари ҳажәларқәа ирзеиԥшу Иааираны, ҳаззыгәдуу ҳзеиԥш ҭоурыхны иҟалеит.
Ҳаҭыр дула срыдныҳәалоит урыстәылатәи Аџьынџьтәылатә еибашьра ду аветеранцәа. Ирзеиӷьасшьоит агәабзиара, агәамч, ақәранҵыра ду.
Аҭоурых аиҭакра иага рҽазыркыргьы, лаҵарамза 9 – Аиааира амш ароль ладырҟәырц и алагаргьы – Аиааира Амш зегьы бзиа еицырбо, акырӡа зҵазкуа ныҳәа дуӡӡаны инхоит. Ари аус аҟны Шәара хаҭала шәылшамҭа рацәоуп.
Ҳаҭыр зқәу Владимир Владимир-иԥа, абри аныҳәамш аҽны ишәзеиӷьасшьоит агәабзиара, Аԥсадгьыл амаҵураҟны аихьӡарақәа, Урыстәыла ажәлар – аҭынҷра, аизҳазыӷьара".


АҞӘА, лаҵара 20 — Sputnik. Абиткоин мшаԥымзатәи аҭоурыхтә максимум аҟынтә ҩынтә еиҵахеит ҳәа аҩуеит РИА Новости.
Акриптобиржа Binance аҟынтәи аҭирақәа рыла акриптовалиута ахәԥса 29% рыла икаҳаит, 31,4 000 доллар иҟоуп.
Ари амш азы иреиҵаӡоу акәын арбага 30 000 доллар. Асеиԥш абиткоин ажьырныҳәа 25 раахыс имлеицызт.
Апортал CoinMarketCap адыррақәа рыла, абиткоин 29,8% икаҳаит, иартәеит 30 858 доллар. 20 биржа рҟынтәи ари бжьаратә рбагоуп.
Аҭоурыхтә максимум абиткоин ианарбеит мшаԥы 14 рзы— 64,9 000 доллар. Абри ашьҭахь иара 2,1-нтә икаҳахьеит.
АҞӘА, рашәара 21 - Sputnik. Алаҵа "Спутник Лайт" мчыбжьқәак рыҩнуҵҟа аҭыжьра иалагоит, алаҵаҟаҵарҭатә ҭыԥқәа рҿы ахархәара аҭахоит. Абри атәы иҳәеит Урыстәыла агәабзиарахьчара аминистр Михаил Мурашко аканал "Россия 24" аинтервиу анеиҭоз.
"Алаҵа "Спутник Лайт" аҭыжьреи ахаҭабзиареи агәаҭарақәа ирхыжьуп, аиҭалаҵазын иманшәалоуп. Мчыбжьқәак ирхымгакәа ахархәарахь инашьҭхоит", - иҳәеит Мурашко.
Иара убас иазгәеиҭеит алаҵа актәи ахәҭа ахархәарахь ишынашьҭхо рашәара 25 рышьҭахь.
Урыстәыла агәабзиарахьчара аминистрра ашәҟәы иҭанагалахьеит алаҵақәа ԥшьба: "Спутник V" Гамалеи ихьӡ зху Ацентри РФПИ-и еицыҟарҵеит. Ари алаҵа адунеи аҟны раԥхьаӡа акәны COVID-19 хызҽуа ҳәа иҭаҩҩуп. Жьҭаарамзазы иҭанаҩит даҽа лаҵакгьы - "ЭпиВакКорона", уи новосибирсктәи ацентр "Вектор" иаԥнаҵеит. Иара убасгьы Урыстәыла агәабзиарахьчара аминистрра иҭанаҩит COVID-19 хызҽуа ахԥатәи алаҵа "КовиВак". "КовиВак" аԥҵоуп Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иатәу М.П. Чумаков ихьӡ зху Аиммунологиатә препаратқәа рыҭҵаареи аус рыдулареи рфедералтә ҭҵаарадырратә центр аҟны, иара убас иҭыжьуп алаҵа "Спутник V" актәи ахәҭа "Спутник Лайт.
Иара убас шәаԥхьарц шәылшоит:
АҞӘА, рашәара 21 - Sputnik. Аимакқәа ҭынчмҩала рҭышәныртәаларази аҳәынҭқарратә стратегиа аус адуларази акомиссиа аԥырҵеит Қырҭтәыла. Уи хықәкыс иамоуп ари азҵаараҿы иаку амилаҭтә знеишьа ашьақәыргылара ҳәа аҩуеит РИА Новости, Қырҭтәыла аиҳабыра рыпресс-маҵзура адырра шьаҭас иҟаҵаны.
"Қырҭтәыла аԥыза-министр иаԥшьгарала иаԥҵоуп аимакқәа ҭынчмҩала рҭышәныртәаларазы аҳәынҭқарратә стратегиа аус адуларазы акомиссиа. Аҳәынҭқарратә комиссиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иаԥҵахоит ашықәс нҵәаанӡа ауаажәларра алархәны стратегиа аус адызуло аусутә гәыԥ. Акомиссиа напхгара анаҭоит Адәныҟатәи аусқәа рминистрра", - аҳәоит аҳәамҭаҿы.
Аусбарҭа адыррақәа рыла, акомиссиа иахықәкуп иҟоу ауадаҩра иаку амилаҭтә знеишьа ашьақәыргылара. Апроцесс иалархәхоит аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи ауаажәларреи.
"Ашықәс нҵәаанӡа имҩаԥгахоит аиԥыларақәа, аицәажәарақәа, адискуссиақәа, аконсультациақәа. Иара убри аамҭазы Қырҭтәыла астратегиатә партниорцәа аус рыцнаулоит ампыҵахалара аԥыхреи ҭынчмҩала атәыла аҩнуҵҟа иҟоу аимак аҭышәныртәалареи рыпроцессқәа иаҳа ирласны имҩаԥысырц, уи аусура жәларбжьаратәи аилазаара алархәны", - рҳәеит апресс-маҵзураҿы.
Нанҳәа 14, 1992 шықәса азы аихамҩа ахьчара ҿыҵгас иҟаҵаны Қырҭтәыла Аҳәынҭсовет Аԥсны Аҳәынҭқарра аҵакырахь иҭалеит. Аибашьра цон шықәсык инацны.
Цәыббра 27, 1993 шықәсазы Аҟәа ахы иақәиҭтәын. Цәыббра 30 азы Аԥсны иазгәарҭоит Аиааиреи Ахьыԥшымреи рымш.
2008 шықәса нанҳәамзазы Қырҭтәыла Аахыҵ Уаԥстәыла ианақәла ашьҭахь нанҳәа 26 азы Урытәыла Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи рхьыԥшымра азханаҵеит.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Шьашәи "х-напыки"
Аҧхьа иҟалаз ажәоуп. Ажәа ахы умҳәакәа, аҵыхәа узҳәом, убри аҟнытә ҳалагап аҧсуаа рныҳәара хада Ажьырныҳәеи уи Анцәахәы шыҟалаз иазкны аҧсуаа идырҿиаз рҿаҧыцтә ажәабжь ала.
Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аҧсуаа ашәарыцараҿы рхы зларыхьчашаз абџьар анрымамыз ыҟан, агыгшәыгьы иашьыр ҟалон рхы рзеиқәмырхакәа иара напыла "ашьацҳәақәа" аназыҟарҵоз аамҭазы. Убас зны аҧсыуак абнаҿы дшьабаны данцоз аамҭазы аӡәы дааиқәшәан, уи дихьчеит: ишьа ааникылеит, иршәит. Насгьы идыррақәа ииҭеит "х-напык" (аҧсынгьери, ажьаҳәа, арыҭәа) нацҵаны. Абас уи ибзоурала дҟалеит раҧхьатәи ажьи ҳәа еиҭарҳәоит аҧсуаа. Убри инаркны уи аиқәырхаҩ, акыр зымчыз, акыр зылшоз Шьашәы ихьӡырҵеит.
Аҵарауаҩ-аетнограф Иван Аџьынџьал ари ихьӡ аетимологиа шазиуа ала Шьашәы – "иршәу ашьа" ҳәа аанагоит. Шьашәы – Абжьныха, Ахьаҳ Ду ҳәагьы изырҳәоит. Џьоукы уи еиҭарҳәоит раҧхьа дзықәшәаз зшьа шәыз абыжьҩык рҟынтәи ауп ҳәа, ҽа џьоукы – Аҧсны иҟоу абжьныхак ирыдырҳәалоит. Раҧхьатәи ажьигьы Шьашәи ауааи рыбжьара цҳас иабжьаз, уи имаҵ зуаз иакәны ихәаҧшуан, убри аҟынтәигьы акыр зылшо иакәны дыҧхьаӡан. Иара дахьжьиуаз аҭыҧгьы иҧшьоу ҭыҧны иршьо иалагеит. Уи "их-напыкгьы" иа ида ҽаӡәы уи далакьысыр ҟаломызт. Шьашәы игәаҟаҵара азынгьы ажьи ила аџьма ршьуа иалагеит шықәсык знык Ашықәс ҿыц аухаз – Ажьырныҳәа ҳәа хьӡыс изауз.
Ахаҳәтә аамҭа инаркны иахьанӡа
Аҭоурых уазхьаҧшуазар, аҧсуаа аиха рнапахьы иааргеит II азқьышықәса анҵәамҭеи I азқьышықәса алагамҭеи рзы ҳәа азгәарҭоит аҭоурыхҭҵааҩцәа. Иара шжәытәӡатәиу аанарҧшуеит Нарҭаа репосгьы Аинар-жьи ихаҿала, уи Сасрыҟәа ахаҳә далхны данирӡрыжәуа инаркны, уи иаҳәа злихуа Сасрыҟәа изааигаз афырхы алаа уҳәа егьырҭ асиужетқәа.
Ажьира – аиха аус адулара ауаҩытәыҩса иҧсҭазаара ҽаҧарак еиҭазгаз акакәхеит. Акыр аҽарҭбааит адгьылқәаарыхра, избанзар иаҧырҵо иалагеит амыругақәа: аиха, аигәышә, аҽага, ажыга, аҵыркант уҳәа. Уи инаваргыланы ажьицәа иҟарҵон абџьар: аҳәа, аҟама, аҳәызба, ахы иҭарҵоз ахәшә (ахаҳә-ҟыга рыман уи ахьыҟарҵоз). Аус адырулон арҧшӡагатә маҭәарқәа. Ажьицәа раҳаҭыр дуны ирбон, хьыӡла идырны ирыман. Аиха аус адулара шымариамыз ала машәырӡам ажьи мыч ҷыдак злоу иакәны иахьихәаҧшуазгьы уи иҭыҧ ҧшьаҭыҧны иахьыршьозгьы.
Иван Аџьынџьал ажьиреи уи акульти иазкны инарҭбааны дазааҭгыло иҩуеит абас еиҧш: "Ажәытә Бырзенцәа ирҳәон Амшын Еиқәа мраҭашәара аганахь иаҿықәынхо хьыи, раӡныи, аихеи рыгым" ҳәа. Абасала аиха аус адулара убранӡа рнапаҿы иааргеит мшыннырцәынтә ахәаахәҭыҩцәа аауан. Ажәлар рекономикеи, рсоциалтә ҧсҭазаараҿи аиха аус адулара аҭыҧ ду ааннакылеит. Аха Кавказтәи аибашьра ашьҭахь Кавказаа абџьар аҟаҵара азин анрымырх уи иаҳа-иаҳа иӡуа иалагеит, уи инаваргыланы иара акульт амҵахырхәарагьы аиҭакрақәа анубаалоит. Аханатә ажьира аҭыҧ аҟны иҟан ахәышҭаареи, аӷеи, "х-напыки". Иахьа инханы иҟоу "х-напык" зқәырҵо аҭыҧ заҵәык ауп, иара урҭгьы ианныҳәо уахь иназго маҷуп. Шьашәы ихьӡгьы уаанӡеиҧш иргәалашәом, ианныҳәо ихьӡ зҳәо рацәам. Аха ихадароу изыхныҳәо: ашьтәеи Шьашәы рбаӷьи мырӡкәа иааргоит.
Хьычхәама
Ҳаамҭазы Ажьырныҳәа ныҳәа дуны иахьаҧыло аиҳарак бзыҧаа рҿоуп. Урҭ рҿы ажәа "хьычхәама" иаҳа ахархәара амоуп "ажьырныҳәа" аасҭа. Ари ажәа иазкны иакыу аетимологиа ыҟаӡам (иҟалоит ахьы аҟынтәи иаауазаргьы?). Ҳәарада жәлантәыцыҧхьаӡа, ҭаацәацыҧхьаӡа еиуеиҧшымкәа иныҳәоит, досу ишҳақәу ала иҟаҳҵоит рҳәоит. Џьоукы ныҳәоит шәахьеи ҧшьашалеи, аҽа џьоукы иара ианақәшәо амш азы.
"Ҳара ҳныҳәоит шәахьеи ҧшьашеи. Аҧхьа ақыжә ҳшьуеит. Нас зегь рыцҧхьаӡа арбаӷьқәа ҳшьуеит. Ашьжьымҭан аҧхьа рызегь нсыдыргыланы сныҳәоит "уажәы абзара усырбоит, нас агәыи агәаҵәеи шусырбо" ҳәа ҳәаны исшьуеит. Уаха ажьирахь ҳаннеиуа арбаӷьқәа агәи, агәаҵәеи, ахқәеи досу иаратәы мырҩашьакәа еибыҭаны, ачашә, аӡәыцыҧхьаӡа хҧа-хҧа кәакәар, ацәашьқәа ҟаҵаны инаҳгоит", - ҳәа ҳзеиҭеиҳәеит Оҭҳара ақыҭа инхо Енвер Аиба.
Иара иҭаацәараҿы иҟоуп ҩыџьа арҧарцәеи, хҩык аҧҳацәеи. Хаҵа ицахьо урҭ иаҿыргеит, иахьнанагаз хазы аҩны аганахь ҵлак ашьапаҿы игыланы иныҳәоит ҳәа ҳаиҳәеит. Иара иҩны иҟоу иҭацагьы иҧшәмаҧҳәысгьы убасҵәҟьа ажьирахь имнеикәа хазы иныҳәоит рарбаӷьи, рцәашьи, рчашәи, акәакәарқәа нрыцҵаны. Аҩы адгаланы.
"Хымҧадакәны Ачбеи Чачбеи ҟасҵоит санныҳәо: рызегь хәыҷык-хәыҷык намхны, аџьыкхыш лақәырҳәҳәны, аҩы нақәҭәаны уа иныҟасҵоит. Ачбеи Чачбеи абри ала исырчаанӡа, абри дсыржәаанӡа цәгьара Анцәа иаҳзааумган" ҳәа, - иҳәоит иара.
Бзыҧаа рҟны ажьира змамгьы шамахамзар акы агмыжькәа ажьира змоу реиҧш иныҳәоит. Ауаа рыхдырраҿы ишьақәгылеит ажьира иазку аныҳәара мҩаҧугар, уусқәа зегь аманшәалара ацзаауеит ҳәа.
Ажьырныҳәа
Абжьыуаа имҩаҧырго аныҳәара иаҳа даҽакала иаарҧшуп. Иазгәаҭатәуп иара ажьира змоугьы рхыҧхьаӡара иаҳа ишмаҷу, ажьира змам ус ашықәс ҿыц иаԥылоит, акы иамҵаныҳәо акәымкәа. Ҳа ҳзыҿцәажәаз Џьал ақыҭа инхо Виталик Ҭыжәба ишиҳәаз ала ажьира иазку аҳаҧшьа рзыҵоуп иара аныҳәазы иаадыртуа. Ажьирагьы иара иаҿыганы ауп ишигаз.
"Саб 73 ихыҵуан даныҧсуаз, 38-ҩык амоҭацәа иман. Анцәа иҳәааит абас еиҧш аизҳарақәа зегьы ироуа, ҳанеизҳа сабду иаҿигеит аныҳәаҩ дааганы. Арбаӷь шьны диныҳәеит, "ихы дақәиҭуп" ҳәа саб ижәҩа аашьышьны аҩныҟа иааигеит, арагьы убас арбаӷь шьны диныҳәеит", - ҳәа Ҭыжәаа рыҩнаҭаҿы ишныҳәо атәы ҳацеиҩишеит аҧшәма.
Уи ишҳаиҳәаз алагьы Ҭыжәаа рбаӷьла мацароуп ишрықәу, ашьтәа ршьӡом. 21 цыра акәакәарқәеи, ачашәи, ацәашьқәеи адыргалоит. Аҭаацәара иалалахьоу иҧҳа лакәзар, дахьнанагазгьы ажьира шрымоугьы, лмарҭхәқәа лаб иҩнрахьы лыхьӡала иаалышьҭуеит лара дзымаакәа, ианымҩаҧырго амш еиқәшәазар. Иара иҩны иҟоу иҭаца лакәзар, ажьирахь лнеира ахьыҟамло адагьы хазгьы дырныҳәаӡом зынӡаск.
Виталик Ҭыжәба иара убас иалкааны иазгәаиҭеит ахәыҷқәа хышықәса рхыҵаанӡа ажьирахь ишнаимго атәы. Ажьира иныҳәаны ианаҧырҵуа аҧараҿырп нықәыҧсан ицоит "абарақьаҭра ҟало" ҳәа, ибзиоуп ҳәа иазшьаны.
Афырхы
Уамашәа ибатәым Афырхы, Афцырҟьа, аныха иахьадыркыло, иагьраҳны иахьырбо ажьира аҧсуаа. Ажьи аус здиуло аиха амца шацрыддуа еиҧшуп аныха амца шацрыддуагьы урҭ рдоуҳатә культураҿы.
Аҭоурыхҭҵааҩ, ахеттолог Владислав Арӡынба ажьира акульт дахцәажәо ҳаҭҭааи аҧсуа-адыгаа ржәытә хылҵшьҭрақәа, рбызшәа реиҿырҧшрала реизааигәара дазнеиуеит иара Анцәахәы ихьӡ аҳәашьеи аиха ахаҭа аҳәашьеи рҿы, иагьадигалоит имаҷымкәа аҿырҧштәқәа. Иара иусумҭаҿы ажьира акульт далацәажәо иҩуеит: "Ари азҵаара ишақәнаго ахцәажәаразы иудыруазароуп иара ахаҳә аус адулара изнысыз амҩеи акульт аҿиашьеи (иазгәарҭоз ақьабзқәа уи аус анадырулоз) ртәы. Аха арҭ рыҩбагь реиҭашьақәыргылара уадаҩуп. Избанзар типологиала уахәаҧшуазар, аиха аҭҟараан оума, ианырӡрыжәуаз оума имҩаҧыргоз ақьабзқәа ыҟазар акәын, аетнографцәа зыхцәажәан иаанрыжьыз аусумҭақәа рҟны ус еиҧш џьаргьы иарбаӡам", - ҳәа.
Иҳәатәуп ажьира акульт Анцәақәа шрымоу Бырзентәыла – Гефест ихаҿала, римлианаа – Олимп иқәтәаз аџьаус ахаҿра аазырҧшуа Вулкан, афинцәа рҟны – Ильмаринен, агерманцәа рҿы – Виланд, аурысцәа – Сворог уҳәа ажәларқәа рацәаҩны. Аҧсуаа иаҳзааигәоу адыгаа рҟны акәзар, уи Тлепш иоуп, Аинар-жьи еипш Сасрыҟәа дызӡрыжәыз.
"Изыхҟьозеи, насгьы уасхырс иаҵоузеи Кавказ ажәларқәа зегьы рҟны аиҳа аҧсуаа рыҩныҵҟа аметаллургиеи, ажьиреи, аихаҧсыхәи ркульт аиқәхара? Машәырла иҟалаз акоума абри аҭагылазаашьа! Аҧсуаа ирыдыркылоз адунеитә динхаҵарақәа – ақьырсианреи аҧсылманреи изрылымшазеи абри анцәахә рыҵарӡра?", - ҳәа иқәиргилоит азҵаара аетногроф Иура Аргәын. Иҟалап иара иҵаулаӡоу архаикатә шьаҭақәа ракәзар еиқәзырхо ҳәа дазхәыцуан аҵарауаҩ. Иахьагьы ари азҵаараҿы узлацәажәаша азҵаарақәа имаҷымкәа иаартны иаанхоит.
Ажәала салагеит, зегь зымчу ажәала ихсыркәшар сҭахуп: "Шьашәы – Ахьаҳ Ду, абжьныха! Зҳәа неиуа, зуы ылҵуа! Шаҟа хәыӡи шылеи еилоу аҟара мши, насыҧи, гәабзиареи Шьашәы ишәиҭааит!".
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.
Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.
Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.
Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.
Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.
Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Шьыжь шәаԥшь шьыбжьаанӡа, хәылԥ шәаԥшь жәаха-жәымш": аԥсуа згәаҭарақәак ирызкны
Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.
Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.
Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:
Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Хәыҷгьы-дугьы рныҳәа: Аҟәа имҩаԥысит аиндаҭлара "Swim Sukhum"
Қәираиа Шәқәырча еиҿкаахо афестиваль азы: аԥсыӡ ахьырԥшыга аԥсы ҭамзароуп
АҞӘА, рашәара 18 - Sputnik. Аԥсны иҟоу Урыстәыла Аладатәи арратә база атанкныҟәцаҩцәа Краснодартәи атәылаҿацә аполигон аҿы ахысрақәа мҩаԥыргеит ҳәа аанацҳауеит аокруг апресс-маҵзура.
Аекипажқәа 200 рҟынӡа ицәырҵуаз, еиҭаҵуаз ацәҟьарақәа ахы рықәдыршәеит ҳаамҭазтәи атанкқәа Т-72Б3 рҟынтәи. Ацәҟьараҟынӡа иреиҳаӡоу ахарара ҩ-нызқь метра иҟан.
Уахынлатәи ахысрақәа раан ахархәара рыҭан уахынларбагатә хархәагақәа ТВН-5.
Т-72Б3 амеханик-ныҟәцаҩцәа рдырреи рԥышәеи еиздырҳауан аԥынгылақәа рхысраан, амина-ԥжәага ԥкырақәа рхысраан.
Ахсрақәа раан иныхын 300 танктә рҭҟәацгақәа.
Инарҭбаау аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥгахараны иҟоуп акоманда-штабтә зыҟаҵарақәа ирылахәны.


АҞӘА, рашәара 10- Sputnik, Асмаҭ Ҵәыџьԥҳа. Аԥсны Апарламент Амилаҭтә банк 2020 шықәсазтәи аусуразы аҳасабырба аднакылеит.
Аҳасабырба адепутатцәа ирыдылгалеит абанк ахантәаҩ ихаҭыԥуаҩ Диана Занҭариаԥҳа. Лара иазгәалҭеит 2020 шықәса имариамыз шықәсны ишыҟаз, уи аекономикатә рбагақәа ирнымԥшыр шамуаз.
"2020 шықәсазтәи афинанстә усура аидкыла баланс арбагақәеи 2019 шықәсазтәи арбагақәеи реиҿырԥшраан иубоит уи 59% ишеиҵахаз. Аекономика ианыԥшит аҳәаа аркра, абанктә системаҿ ауадаҩрақәа. Ус шакәызгьы ашықәс анҵәамҭазы арбагақәа акыр еиӷьын", - лҳәоит лара.
Занҭариаԥҳа лажәақәа рыла, 2020 шықәсазы ирҭбаан жәларбжьаратәи аԥарашәаратә система аструктура, ашәҟәы иҭагалан абанктә хсаалагақәа аус рыдуылареи рымаҵ ауреи зырмарио 440 POS-терминал ҿыц.
"2020 шықәсазы, аҳәаа анаадырт ашьҭахь жәларбжьаратәи аԥарашәаратә системақәа рыла ашәарақәа рымҩаԥгара иазҳаит. Аԥсны абанк ари аструктура арҭбаара аполитика мҩаԥнагоит. Ахсаалагақәа Apra Аԥсны анҭыҵ рхархәара аус адуылан. Ииасыз ашықәс азы х-миллион мааҭк рҟынӡа операциа мҩаԥган", - лҳәоит лара.
Занҭариаԥҳа иазгәалҭеит Амилаҭтә банк жәларбжьаратәи аԥарашәаратә системақәа рыла ашәарақәа рымҩаԥгара аполитика шарҿиало.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, рашәара 8 - Sputnik. Аԥсны иҟоу Урыстәыла Ацҳаражәҳәарҭа аконсултә ҟәша аркхоит рашәара 14 азы – Урыстәыла Амш инамаданы. Абри атәы аанацҳауеит Ацҳаражәҳәарҭа Facebook аҿы.
Урыстәыла Амш Урыстәылатәи Афедерациа иаҳәынҭқарратә мышныҳәоуп, иазгәарҭоит рашәара 12 азы.
Рашәара 7 инаркны Ацҳаражәҳәарҭа аконсултә ҟәша абиометриатә тәылауаҩшәҟәқәа реиҿкааразы анкетақәа рыдкылареи ихианы иҟоу атәылауаҩшәҟәқәа ршареи мҩаԥнагалоит асааҭ 9:00 - 17:00 рзы (ашәахьа инаркны ахәашанӡа), ахәаша асааҭ 16:00 рҟынӡа (аԥсшьараамҭа 13:00-14:00).
Уаанӡа Ацҳаражәҳәарҭа иакьыԥхьхьан хәышықәсатәи атәылауаҩшәҟәқәа реиҿкааразы анкетақәа рыдкылара аграфик.
Мшаԥы 28 аахыс анкета аҭаразы иҭаҩу атәылауаа рсиа рашәарамза анҵәамҭазы икьыԥхьхоит.
АҞӘА, рашәара 13 – Sputnik, Бадри Есиава. Аҟәа ақалақь Ешба имҩаҿы игылоу уаанӡатәи акондитертә фабрика ахыбраҿы абылра ҟалеит. Раԥхьа амца ркит хыхьтәи аихагылақәа, ахыбгьы амҽханакит.
Аҭыԥ аҟны амцарцәара иаҿуп Аԥсны АҶА амцарцәаратә гәыԥқәа.
Алҩақ жәпа ажәҩанахь акыр ихалеит, ахыбра зегьы амҽханакит. Хара имгакәа амца ҵаҟатәи аихагылақәа рахьгьы ииасит, адәахьы икылсуа иалагеит.
Аԥша ахьасуаз иахҟьаны ааигәа игыла аԥсаҵлагьы амца акит, аха амцарцәаҩцәа уи ирласны арцәара рылшеит.
Ахыбра амцакра зыхҟьаз макьана еилкаам, ауааԥсыра рахьтә ааха зауз ҳәа аӡәгьы иӡбахә ҳәам.
Иҳаҩсыз ашықәс жьҭаарамза анҵәамҭазы Очамчыра араион Тамшь ақыҭан аргылара иалагеит атуристтә аобиект. Мышқәак раԥхьа уи аусура хацнаркит. Аԥсны Мрагыларатәи ахәҭа иахьаҵанакуа ари раԥхьатәи ҭыԥхеит атуристцәа рыԥсшьара аиҿкааразы.
Инеиҵыху аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, жәабран 20 – Sputnik. Аԥсны Апарламент аҿы аус адулоуп адемографиатә политиказы азакәан апроект ҳәа Sputnik иазеиҭеиҳәеит асоциалтә политикеи, аџьеи, агәабзиарахьчареи, адемографиеи рзы апарламенттә еилакы ахантәаҩы Алхас Џьынџьал.
"Адемографиа адунеи зегь аҟнеиԥш ҳара ҳҿгьы ирацәаны афакторқәа анырра арҭоит: аусутә миграциа, ауааԥсыра рурбанизациа, аԥарарҳаразы атәымтәылақәа рахь ацара уҳәа", - иҳәеит иара.
Џьынџьолиа иажәақәа рыла, адемографиатә политика иадҳәалоу афакторқәа зегьы ирызхәыцны Апарламент аҿы иаԥҵан аусутә гәыԥ. Абри азы азакәанԥҵара аус адулан 2020 шықәса жәабран 1 азы.
Ахықәкытә программа апрограмма маҷқәа рыла еихыршарц рыӡбеит: ахәҭак аҭаацәара қәыԥшқәа нхарҭала реиқәыршәара иазырхоуп, егьи – усурҭаҭыԥла, ахԥатәи – амедицинатә цхыраара.
"Анхарҭала аиқәыршәаразы аус зуа апрограмма ырҭбаатәуп, агха-ԥхақәа ацрыхтәуп. Аҿыц аргылара аҳәынҭқарра амч ақәымхозар, аҩынтәтәи аџьармыкьа ахархәара аҭатәуп", - иҳәоит апарламентари.
Амедицинатә цхыраара акәзар, араионқәеи ақыҭақәеи рҿы акыр еиҵахоуп.
Атәылаҿ адемографиа аҭагылазаашьа далацәажәо адепутат иҳәеит урҭ апроблемақәа хымԥада иӡбамхар ашәарҭара ду ҳашҭагыло.
Асоциалтә усхк аҟны азакәанԥҵара аус адулазарц Аԥсны апарламент аусутә гәыԥ аԥнаҵеит жьҭаара 31, 2019 шықәса рзы.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, рашәара 10 – Sputnik. Аԥсны Апарламент аҟны ишьақәдырӷәӷәеит Тҟәарчал, Гал, Гагра, Аҟәа, Гәдоуҭа араионқәа рыӡбаҩцәа.
Адепутатцәа рыӡбрала Тҟәарчал араион аӡбаҩыс иалхуп Викториа Ажьиԥҳаи Анатоли Ҳашбеи, Гал араион – Беслан Бжьаниа, Гагра араион –Роберт Димирчиан, Асида Аргәынԥҳа, Стелла Шванԥҳа, Аҟәа араион – Александр Степанов, Кристина Иазычԥҳа, Гәдоуҭа араион –Лиудмила Ҷанԥҳа.
Аԥсны Иреиҳаӡоу аӡбарҭа ахантәаҩы Манана Делԥҳа иазгәалҭеит атәыла ахадеи апарламенти рахь изныкымкәа аҳәара шыҟалҵахьаз аӡбаҩцәа ралхразы, избанзар азакәан инақәыршәаны дара ԥхынҷкәынмза нҵәаанӡа иалхтәуп. Уи иахҟьаны араионқәа хԥа рыҟны аӡбарҭақәа аус руамызт.
"Сгәыӷуеит ԥхьаҟа ари аҩыза аҭагылазаашьа аҭыԥ аиурым ҳәа. Асеиԥш Аԥсны аӡбарҭатә ҭоурых аҿы иҟмалацызт. Аконституциатә закәан аҿы иануп аҿҳәарақәа -90 мшы",- лҳәеит лара.
Адепутат Натали Смырԥҳа иазгәалҭеит азакәанқәа рықәымныҟәара Апрокуратура хада ахылаԥшра шахәҭоу.
Араионтә ӡбарҭақәа рахь аӡбаҩцәа 10-шықәса ҳәа ҿҳәарас ирыманы иалырхуеит Апарламент аҿы.
Аӡбаҩ аҽа маҵурак ахь ииагара ҟалом, изинмчрақәагьы раанкылара ма раԥыхра алшоит "Аԥсны Аҳәынҭқарраҿ аӡбаҩ истатус" азакәан инақәыршәаны.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, лаҵара 23 - Sputnik, Селма Базԥҳа. Аилахәыра Colors of Nation еиҿнакааз арт-фестиваль "Уаҵәы иахьа иалагоит" ԥшьымш ҵуеит имҩаԥысуеижьҭеи.
Иарбан аҟазара ҿыц иахьа Аԥсны иубар залшо, сахьаҭыхҩыс зхы зыԥхьаӡар ауа, арҿиамҭақәа рыҭира зыԥхашьарам, ианбааиуеи уаҵәы захьӡу – ирацәоуп арт-фестиваль аҳәаақәа иҭагӡаны излацәажәаз азҵаарақәа. Алахәылацәеи аҭааҩцәеи идырбан адокументалтә фильм "Бернинг-мэн", иалацәажәан амилаҭтә традициақәа.
Урыстәылатәи асахьаҭыхыҩ Макс Гошко-Даньков аҟәатәи амшынтә баӷәаза шәыгала иҩычарц дыҟоуп афестиваль аҳәаақәа ирҭагӡаны. Лаҵарамза 20 рз иара аҭыхра нап аиркит. Аиҿкааҩцәа иарбан сахьоу иаарԥшхо атәы рҳәом, имаӡоуп, аха автор иҳәоит, заанаҵ сахьак алкаан имамызт ҳәа.
Макс Гошко-Даньков ҳаамҭа иаҵанакуа сахьаҭыхҩуп. Аҿыханҵаҿы ихы иаирхәоит еиуеиԥшым ашәыгақәа: афломастерқәа, амаркерқәа, алак.
Арт-афестиваль аиҿкааҩцәеи асахьаҭыхҩи ражәақәа рыла, асахьа хыркәшахоит лаҵарамза 27 рзы.
Апроект партниорцәас иамоуп: Аҟәа ақалақь ахадара, Амшынтә баӷәаза, аилахәыра "Аҟәафон", Sputnik Аԥсны. Арт-фестиваль "Уаҵәы иахьа иалагоит" мҩаԥысуеит лаҵара 20-27 рзы.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, лаҵара 8 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 246-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 39-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭаҿы ариабжьарак рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациенткацәа. Лаҵарамза 9 рзы лыԥсҭазаара далҵит 1938 шықәса рзы ииз апациентка, лаҵарамза 10 рзы - 1933 шықәса рзы ииз апациентка.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 54-ҩык, урҭ рахьтә 44-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 23-ҩык, ибжьаратәуп - 22-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 37-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 16-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 16-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - фҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
АҞӘА, рашәара 13 – Sputnik, Бадри Есиава. Аҟәа абылра ахьыҟалаз уаанӡатәи акондитертә фабрикаҿы амца ырцәоуп ҳәа аҭыԥ аҟынтәи адырра ҟаиҵоит Sputnik акорреспондент.
Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистр Лев Кәыҵниа иажәақәа рыла, амца уаҳа иацлаӡом, амцарцәаҩцәа ахыбра иҩналаны аихагылақәа зегьы ргәаҭара иалагеит.
Аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, амцарцәара иаҿын Аҟәа ақалақьи Аҟәеи Гәылрыԥшьи араионқәеи иртәу амцарцәаратә гәыԥқәа ааба. Иара убас ацхыраара ҟарҵеит урыстәылатәи аруаа.
Аҭыԥ аҟны аус руеит амилициа аусзуҩцәа, Аԥсны АҶА амедицинатә усбарҭеи аԥшаара-еиқәырхаратә гәыԥи русзуҩцәа.
Амцарцәаразы иадԥхьалан Аҟәа ақалақь ахадара иатәу аӡымҩангага машьынагьы.
Амцакра азеиԥш ҵакыра зықь ԥшьыркца метра инареиҳауп.
Заанаҵатәи адыррақәа рыла, амца акит ахыбра аҭуан, уи мзызс иаиуз аҭҵаара иаҿуп. Ауааԥсыра рахьтә аӡәгьы ааха имоуӡеит.
АҞӘА, рашәара 13 – Sputnik, Бадри Есиава. Аҟәа ақалақь Ешба имҩаҿы игылоу амца зкыз уаанӡатәи акондитертә фабрика ахыбра ахәҭак ырцәоуп ҳәа аҭыԥ аҟынтәи иааицҳауеит Sputnik акорреспондент Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы аминистр Лев Кәыҵниа иажәақәа ааго.
Аусбарҭа аиҳабы иажәақәа рыла, ахыбра еилаҳауеит ҳәа ашәарҭара ыҟам.
Амцарцәара иаҿын Аҟәеи, Аҟәа араиони, Гәылрыԥшь араиони рымцарцәаратә гәыԥқәа, иара убас аруаа.
Амца дырцәоит ахыбра мрагыларатәи мраҭашәаратәи аганқәа рыла еицҿакны. Амцарцәаҩцәа амардуанқәа рыла ахыб ахьгьы ихалеит.
Кәыҵниа ишиҳәаз ала, амца акит зықь ԥшьыркца метра инареиҳаны аҵакыра. Абылра акатегориақәа быжьба рҟынтәи ахәбатәи акатегориа иаҵадыркит.


Cусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Амшшьара анцәырҵыз ҳәа иалкааны уаҩы ишизымдыруагьы, еиҳарак ари аҩыза аҵас аҟалара еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирыдырҳәалоит. Иаагозар, аҭаацәараҿы аманшәаламрақәа рацәахазар, агәамбзиара рчычазар амшшьара рықәырҵон, ԥхьаҟа иманшәалахарц, арыӷьарахь игьажьырц азы. Аҭаацәара аҩныҵҟа аӡә игәы бааԥсны, аԥсра абла дхыԥшыло дыҟаны, аха нашанала уи ичымазара даиааины, ишьапы дықәгылазар, ачымазаҩ ишьапы данықәгылаз амш "Анцәа дызхаҵгылаз амш оуп", иахьарнахыс мышшьарас ҳҭаацәараҿы ишышьҭаҳхуа ҳәа рҳәон аҭаацәара алахәылацәа.
Аԥсуаа ржәытә ԥсҭазаара иаҟәырҷаханы иахьанӡа иааӡаз аҵас "амшшьара" иазкны згәаанагара зҳәахьо рхыԥхьаӡара маҷым. Аҵарауаҩ Г. Чурсин игәаанагарала "Аԥсуа жәлақәа ирыман, ирымоуп амшшьарақәа. Мчыбжьык ахьтә ҩымш "ишьатәу" мшқәаны иалырхуеит". Аҵарауаҩ Н. Џьанашьиа урҭ амшқәа "иԥшьоу амшқәаны" аԥсуаа ахәаԥшуеит ҳәа иԥхьаӡон.
Амшшьара аҵас Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо жәпакы аԥсуа жәлақәа еиқәырханы ирымоуп, абжьыуаа рҟны еиԥш абзыԥқәа рҟынгьы. Убри шьақәнарӷәӷәоит афольклорист Цира Габниаԥҳа лыстатиа "Аԥсуа ҵасқәеи ақьабзқәеи зызкуи ирымҩаԥгашьоуи рзы згәаҭарақәак" аҟны иаалго аҿырԥштәқәа:
"Ажәлақәа зегьы ирымоуп рхатәы мшшьарақәа. Џьгьарда ақыҭан инхо Ашәаа амшьара азгәарҭон ашәахьеи аҩашеи. Џьгьарда ақыҭан инхо Багаԥшьаа мышшьарас ирымоу сабшоуп. Асабша ирымшшьароуп Лыхны ақыҭа инхо Шьаҟрылаагьы. Шармаҭ ажәла иатәу зегьы ашәахьа мышшьараны ирымоуп. Габниа зыжәлоу амшшьарақәа ҩба рымоуп – ашәахьа, аҩаша. Зегь реиҳа изеиҷаҳатәу мшны ирыԥхьаӡоит ашәахьа. Уи аҽны аҽыкәабара, аӡахра, ахҳәара ҟалаӡом. Аԥсра ахьыҟалаз инеины иҵәыуар ҟалаӡом, алаӷырӡ ларышьҭӡом. Габниаа зегьы "ашәахьа иԥшьоу мшуп, Анцәа данаҳҭаз ауп" ҳәа иршьоит.
Иара убри аныҳәара зыхҟьаз "Ажәытәӡан зны, Габниа ҭыԥҳак дындәылҵит. Уаҳа аӡәгьы лыхабар имбеит. Дахьынатәаз аҭыԥ аҿы ашьац хыблааны иҟан. Лара цәгьа дыԥшӡан. Анцәа дигәаԥханы, иара иахь дигеит," рҳәеит. Убри амш Габниаа зегь рзы иԥшьоу мшхеит. Есышықәса шәахьак аҽны зегьы еилахәны аныҳәара мҩаԥырго иалагеит, иахьа "Габниаа рныҳәара" ахьӡуп. Ахацәа хазы имҩаԥыргоит, аҳәса хазы. Аҩашагьы ирымшшьароуп, аха уи аԥшәмаԥҳәыс лыжәла иатәу мышшьароуп. Лара лоуп изшьо".
Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭа инхо Ҭаниаа зыжәлоу, ракәзар аҭаацәарақәа аҩашеи амҽышеи ирымшшьароуп. Дара ишазгәарҭо ала, ҩашала аҩны аԥара дәылыргом, аԥара аӡәы идырԥсахуам, аҩнымаҭәахәқәа аӡәгьы ауаара ирҭом, ахш – харҵәы рҭиуам. Мҽышала анышә ркуам, адгьыл иқәаарыхуам, амхи ауҭреи аҭалара азин рымам. Ажәакала, адгьыл иакьысуам. Рнацәхыԥ – ршьацәхыԥ хырыссом, иӡахуам, рхахәы иагдырхом. Убасгьы, амҽыша аԥсы анышә дарҭом. "Ҵасым, иҳамшшьароуп" – рҳәоит. Ари аҵас реиҳабацәа иныҟәыргон, урҭ ирҿырҵааит.
Ажәытәан амшшьара аилагара ҟаломызт, усҟан "мчы змоу" дахьдырхәуеит, – рҳәон. Амала, уи идырны еилазгаз иакәын ԥырхага зауаз, аӡәы ихашҭны, изымдыркәа иҟаиҵазар – даҭарҵомызт.
Аха аамҭа ԥхьаҟа ицацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит аԥсҭазаара. Аԥсҭазаараҿы аиҭакрақәа аныҟалалак аҵасқәа ирцәыӡуа рацәахоит. Ажәытә иаҿырԥшны ҳахәаԥшуазар, иахьатәи аамҭазы амшшьара еилазго рацәоуп, избанзар, ҭаацәарак аҩнуҵҟа аус зуа, аҵара зҵо, ашкол иҭо дубап, арҭ рхы рымҳәар, рҽырымкәабар, имӡахыр, ма аԥара аҩны идәылрымгар ԥсыхәа рымам.
Ажәакала, аԥсҭазаара иацааиуа аҭахрақәа амшшьара анырра ӷәӷәа арҭоит. Убасгьы ауаҩы данеилахо, ма цәгьарак – бзиарак данақәшәалак, дышны даныҟоу уи аҵас зынӡа ихахьы имааикәа аилагара ҟаиҵар алшоит. Усҟан амшшьара еилазгаз "Исзымдыруа Анцәа саҭаумҵан", ма "Сгаӡаразы Анцәа саҭаумҵан" ҳәа аҭамзаара шьҭаиҵон.
"Амшшьара еилазгаз, машәыр Анцәа ирықәумҵан. Ирзымдыркәа гәнаҳа ҟарҵазар, ҳхахьы иаагоит, ҳара иаҳзынхааит" – рҳәоит, ари аҵас атәы здыруа аҭаацәара аиҳабацәа андуцәа, анацәа.
Иазгәаумҭарц залшом, амшшьара аҵас еиҳарак иахӡыӡаауа, еиқәырхо иаазго ақыҭауаа шракәу. Ақалақь уааԥсыра "амшшьара" атәы уразҵаауазар, "уи аӡбахә, ҳаҳахьеит", "иҳаман, аха уажәы иҟаҳҵом", "уи аҵас агәра згаӡом" зҳәо, ма зынӡа изакәу ззымдыруа рхыԥхьаӡара еиҳа ирацәоуп.
Сгәанала, ажәытә хылҵшьҭреи амагиатә ҵаки змоу ари аҵас ҳаиҳабацәа баша – маша еиқәыдмырхаӡеит. Уи гәыгәҭамыжькәа хәыҷи дуи иреилыркаазар, досу ижәла иақәу амшшьара дықәныҟәалар, актәи – "мчы змоу" рҿаԥхьа дыхьчазаауеит, аҩбатәи – ижәытәӡоу аҵасқәа ируаку "амшшьара" ԥсра – ӡра ақәхом.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Анцәашьара", "Амшшьара": амшқәа ршьара иадҳәалоу ижәытәу аҵасқәа
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.
Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.
Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.
Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.
Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.
Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Шьыжь шәаԥшь шьыбжьаанӡа, хәылԥ шәаԥшь жәаха-жәымш": аԥсуа згәаҭарақәак ирызкны
Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.
Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.
Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:
Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Хәыҷгьы-дугьы рныҳәа: Аҟәа имҩаԥысит аиндаҭлара "Swim Sukhum"
Қәираиа Шәқәырча еиҿкаахо афестиваль азы: аԥсыӡ ахьырԥшыга аԥсы ҭамзароуп
АҞӘА, рашәара 18 - Sputnik. Аԥсны иҟоу Урыстәыла Аладатәи арратә база атанкныҟәцаҩцәа Краснодартәи атәылаҿацә аполигон аҿы ахысрақәа мҩаԥыргеит ҳәа аанацҳауеит аокруг апресс-маҵзура.
Аекипажқәа 200 рҟынӡа ицәырҵуаз, еиҭаҵуаз ацәҟьарақәа ахы рықәдыршәеит ҳаамҭазтәи атанкқәа Т-72Б3 рҟынтәи. Ацәҟьараҟынӡа иреиҳаӡоу ахарара ҩ-нызқь метра иҟан.
Уахынлатәи ахысрақәа раан ахархәара рыҭан уахынларбагатә хархәагақәа ТВН-5.
Т-72Б3 амеханик-ныҟәцаҩцәа рдырреи рԥышәеи еиздырҳауан аԥынгылақәа рхысраан, амина-ԥжәага ԥкырақәа рхысраан.
Ахсрақәа раан иныхын 300 танктә рҭҟәацгақәа.
Инарҭбаау аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥгахараны иҟоуп акоманда-штабтә зыҟаҵарақәа ирылахәны.


Аԥсны раԥхьатәи ахада Владислав Арӡынба, Фазиль Искандер, Станислав Лакоба – аекран аҟынтәи арҭ зегьы злацәажәоз Сариа Лакоба лакәын.
Сариа Кәарцхьиаԥҳа, Sputnik
Сариа Лакоба лгәалашәара иазырхаз алитература-документалтә хәылԥазы РУСДРАМ аҿы ихацыркын Сариа Лакоба, Нестор Лакоба ирзааигәаз ргәакьацәа, рҭахцәа рыԥсҭазаара, усҟантәи Аҟәа аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара алзыршо архивтә видеоқәа дырбарала.
Асцена иқәыҩуан Адиле Аббас-оӷлы лмемуарқәа "Не могу забыть", Семион Липкин ипоема, Мариетта Шагинианн ланҵамҭақәа уҳәа рҟынтәи ацыԥҵәахақәа. Ахәаԥшыҩцәа азыӡырыҩуан Сариа Лакоба абахҭаҿ илыцҭакыз ргәалашәарақәа.
Атеатртә ҟазшьа зҭаз асценари азирхиеит аҭоурыхҭҵааҩ Станислав Лакоба, асценаҿ аматериал аԥсы ахарҵеит РУСДРАМ актиор, арежиссиор Џьамбул Жорданиа, Сариа лроль назыгӡоз Милана Ломиаԥҳа, Нестор ироль назыгӡоз – Инал Инаԥҳа.
"Ҳара иаҳҭахуп аиашара аԥыжәара аиурц, Сариа Лакоба лбаҟа ргылахарц, лгәалашәара мыӡырц", - лҳәеит алитература-документалтә хәылԥазы ашьҭахь Нестор Лакоба ихьӡ зху Аҭоурых-мемориалтә музеи адиректор Лиудмила Малиаԥҳа.
Аҭоурыхҭҵааҩ, Аԥсны ауаажәларратәи аполитикатәи усзуҩ Станислав Лакоба игәаанаграла, хымԥада Сариа лбаҟа аргылара ахәҭоуп. Ари атәы изныкым иалацәажәоижьҭеи. Раԥхьаӡа акәны абри атәы иҳәеит СССР апрокурор хада, Ниурнбергтәи апроцесс алахәыла, Роман Руденко. Уи ашьҭахь – Фазиль Искандер.
"Еиҵагылеит Сариа лҭоурых ззымдыруа абиԥарақәа", - ҳәа азгәеиҭоит Лакоба.
РУСДРАМ аҿы имҩаԥысуаз ахәылԥаз аҿы Лакоба имемориалтә музеи адиректор Сариа лбаҟа аргылараз аԥареизгара рылалҳәеит.
РУСДРАМ адиректор хада Иракли Хынҭәба иазгәеиҭеит Сариа лгәалашәара шырӡтәым, раԥхьа иргыланы усҟантәи агхақәа уаҵәы иҟаҳамҵарц азы.
"Ҳара гәык-ԥсык ала иазгәаҳҭеит Аԥснеиԥш, адунеи зегь аҿы зыӡбахә рдыруа аԥҳәыс ссир илызкыз ахәылԥаз. Сынтәа иҵит 80 шықәса Сариа дҭадырхеижьҭеи. Нестор Лакоба имемориалтә музеи аԥшьгаразы иҭабуп ҳәа раҳҳәоит", - иҳәоит Хынҭәба.
Сариа Лакоба лгәалашәара ахәылԥаз мҩаԥган РУСДРАМ аҿы, афотоцәыргақәҵа ацҵаны. Ацәыргақәҵаҿы афотосахьақәа рыдагьы, иӡырган лыԥсҭазаара аазырԥшуаз архивтә документқәа.
Ахәылԥаз ахыркәшамҭазы иаркыз ацәашьқәа ажәҩан иалаҵан.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, лаҵара 28 – Sputnik. Аԥсны ашәҟәы иҭагалоуп "британиатәи аштамм" ахҭысқәа фба. Абри атәы амедусзуҩцәа Аԥсны аԥыза-министр Александр Анқәаб изеиҭарҳәеит лаҵара 28 азы аусутә еилацәажәараҿ ҳәа аанацҳауеит Аминистрцәа реилазаара асаит.
"Амедусзуҩцәа Аԥсны аԥыза-министр Александр Анқәаб изеиҭарҳәеит Аԥсны ашәҟәы ишҭагалоу акоронавирус SARS-CoV-2 "британиатәи аштамм" ахҭысқәа фба. Абиоматериал анализ азун Роспотребнадзор иатәу Ставропольтәи амырзаҿагыларатә институт аҟны ", - аҳәоит адырраҭараҿы.
Акоронавирустә инфекциаҟынтәи алаҵа "Спутник V" Аԥсны ауаа ирыларҵо иалагеит лаҵара 12 рзы. 6 500 доза алаҵа "Спутник V" Аԥсныҟа иааргеит мшаԥы 30 рзы. Лаҵара 28 азтәи адыррақәа рыла алаҵа ҟарҵахьеит 976-ҩык.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 15274-ҩык ыҟоуп, ргәы бзиахеит 14528-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 230-ҩык.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, лаҵара 19 – Sputnik. Лаҵарамзатәи аԥсшьарамшқәеи заанаҵтәи аҿаҵарақәеи рзы аинформациа иаҿырԥшны 2021 шықәса аԥхынтә сезон рекордтәхоит ҳәа арадио Sputnik иазеиҭеиҳәеит Аԥсны АШәМ ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩ Руслан Латипов.
Иара иажәақәа рыла, лаҵарамзатәи аныҳәақәа рзы атуристцәа Аԥсныҟа 1,6 процент рыла еиҳаны иааит хәажәкыра-мшаԥы амзақәа ирҿырԥшны.
2019 шықәса иаҿырԥшны 2021 шықәса лаҵарамзатәи аныҳәақәа раан атуристцәа рхыԥхьаӡара 130 нызқьҩык рыла еиҳахеит. Аковид аныҟамыз 2019 шықәсазы абри аамҭазы Аԥсны иаҭаз 20 нызқьҩык ракәын.
Аушьҭырҭатә ҭыԥ "Ԥсоу" аҟны лаҵара 1-10 рзы 1,5 процент аидаратә нырра еиҳахеит.
"Иҟан аҳәаахысратә пунктқәа рҿы агәаран дуқәа аныҟалалоз. Ари атуристцәа рхыԥхьаӡара аизҳароуп изыхҟьоз. Ҳара ишалшо ала аамҭа мгакәа урҭ роушьҭра ҳҽазаҳшәоит", - ҳәа иҳәеит Латипов.
Латипов иазгәеиҭеит аҳәаахысра астатистика инақәыршәаны 2021 шықәса аԥхынразгьы миллионҩык аҳәаа ианахысыз 2019 шықәсатәи арбагақәа ираҟарахоит ҳәа.
2020 шықәсазы атуристтә сезон ихьшәаны иалагеит аԥкрақәа ирхырҟьаны. Нанҳәеи жьҭаареи ирыбжьаркыз аамҭала Аԥсны иаҭан 600 нызқьҩык атуристцәеи аԥсшьаҩцәеи.
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
"Аамҭала Ариаҧшь ҳанхон. Уи заҟа шықәса ҵуа анцәа идырааит: ҩышәым, хышәым, ҧшьышәым. Есышықәса, аӡӷаб, Амҧараа рҟын иаҳа хәыҷык иааҧшӡан иҟоу, амшын аҟәарашҟа дцо, амшын лҽалҭо далагеит. (Уажә ҳахьцогьы аҟәараҟын оуп ҳахьныҳәо). Аамҭа ааиуа ианыҟалалак, аӡӷаб дахьцо уаҩҧсы изымдырӡо, дыҩны длеины аҟәараҟны длатәон. Дыштәоу, амшын цәқәырҧо ианалагалак, лара агәаҧхара лоуан, дагон. Аӡәым, ҩыџьам, хҩыкым… Убас ианыҟала, аишьцәа дҳахьчоит ҳәа рыӡбеит. Длеин длатәеит. Лашьагьы дыҟоуп, ларгьы. Лашьа изымчҳаит, иштәаз лшьамхы ихы нықәиҵан, дамхацәеит. Ани ацәқәырҧа ааиуа ианалага, лылаӷырӡ налҿыхәхәан лашьа иӡамҩа инақәҭәеит. Дааҧшит. Даимҭеит, лыҧсы нирхеит. Убри ашьҭахьгьы абри ныҳәарҭаны шәара ишәыдуп рҳәеит".
Абас еиҧш жәытәнатәаахыс инеимда-ааимдо абиҧарала иаарго Амҧараа рныҳәара абри ажәабжь ала ахы акуеит. Ҳара уи ҳзеиҭаиҳәеит Зосим Амҧар, аамҭала ари аныҳәара иахагылаз. Аха агәамбзиара иахҟьаны уи даҽа ныҳәаҩк иниымидеит. Избанзар, иара ишҳаиҳәаз ала, аныҳәаҩ дыцқьазароуп, гра имамкәа дыҟазароуп. Аныҳәаразгьы рхы злаҿырхуа ҳәа ирыдырҵаз ацә-ҟата, хәыц еиқәаҵәа злам акәын. Ажәытәан ҩынтәҟа роуп ас еиҧш иҟаз ахьырзыҧшаазгьы. Ашьҭахь шықәсык зхыҵуа ақыжә рықәырҵеит, ахьақәла-шьтәа ҳәа иҟоу. Убас есышықәса иааиҧмырҟьаӡакәа, ноиабр мза раҧхьатәи асабшеи-амҽышеи рзы Амҧараа рҽеидкыланы, ҭӡы-ҭӡыла зны аӡәы инидҵо, зны даҽаӡәы, рхы иақәныҳәоит. Зынӡа 57 ҭӡы рҟынӡа ыҟоуп иахьа. Сынтәа ҳара сасыс ҳазҭаз аныҳәара мҩаҧган Елызбар Амҧар иҩнаҭаҿы, Лӡаа ақыҭан.
Ари ажәлантә рныҳәара амҩаҧгашьа ахатәы ҷыдарақәа амоуп. Аӡӷаб амшын (агәылшьаҧ) лагарала ишыҟалаз ала, аныҳәарҭа аҭыҧ ахь – амшын агаҿа иаҧшьну Ариаҧшь ахь — аӡӷаб днеир ҟалаӡом, ахацәа роуп иныҳәо амҽышазы (шамахамзар аныҳәарақәа зегьы рҟны амҽыша аныҳәара иамшны иҟоуп). Иара Аг-ных ҳәагьы рныҳәарҭа иазырҳәо изыҟалазгьы ажәа "ага", "агаҿа" аҟынтәи ауп. Аха асабшатәи амш – аныҳәатә ҽазыҟаҵара — еиҳагьы азҿлымҳара ацуп. Араҟа ихадароу аҧҳәыс лоуп.
Амра ҭашәаанӡа Амҧараа рҭацацәа зегьы ааизаны, досу иҭӡы аҟынтәи аныҳәатә ча – амгьал иаларҵо рыхәҭаақәа рыманы иаауеит. Ихадароу аныҳәатә чыс абри амгьал ауп (хәыц еиқәаҵәа злам ақыжә агәи-агәаҵәеи инаваргыланы). Уи метрак аҭбаареи ҩ-метрак ауреи аманы ирӡуеит.
"Асабша иҟаҳҵо чгахьоуп. Аӡӷабцәа ҭахон азы абри чгахьала ишьҭырхит. Абра абысҭа, аҟәыд, арҵәы, ауаҭка ыҟоуп, ахаа – мап. Абарҭ рылоуп уаха ҳшеидтәало. Аҭацацәа зегьы иаауа рықьҭамхә (рыхәҭаа. — Е. Ҭ.) аларҵоит: аҟаб, аҟәыд, анкьа аҟәыд еилыршәшәа ҟаҵаны иааҳгон, уажәы ус аҟәыд ааргоит, ашә аӡа, ахш" — ҳәа даҳзалацәажәеит ажәытә ишыҟарҵози уажәы иҟарҵои атәы аҩнаҭа аҧшәмаҧҳәыс Роза Қаҩҧҳа.
Хазы дазааҭгылеит иара амгьал шыҟарҵоз атәы: "Ашырӡи ахәыӡи еилаҩҩы, ашә анхыухуа иаанхо ахаз, аџьыкхыш, нас ашә аӡа ҧыҟҟаны инақәҵаны – абарҭ рыла мацара акәын ишыҟарҵоз жәытәла. Уажәы ашырӡ ыҟаӡам, иӡхьеит. Нас амажәа ашьҭыхга ҳәа акгьы арҭомызт. Ахала ишьҭыҵаанӡа иазҧшуан. Уаха асааҭ жәаҩа рынахысгьы акәын аӡрахьы ианнаргоз…", – ҳәа иацылҵоит лара.
Иахьагьы аҭацацәа рызегь рыхәҭаақәа шыҟарҵац еиҧш иааргоит. Аҧҳәыс еиҳабы (аҧҳәыс цқьа ҳәа иҟоу) "ҧссымилаҳ" наҳәаны досу рыхәҭаақәа неилаҧсаны амажәа акәаҳара напы алыркуеит, егьырҭ аҳәсагьы нлывагылоит. Уи ахьынӡаҟарҵогьы имгәамҵкәа, изҿу ахьӡгьы мҳәаӡакәа, аҭацацәа еихлафаауа, иччо-ихәмаруа рнапы аус адыруеит. Иахьа иҟарҵо амгьал ашырӡ ацәыӡхьазаргь, ахәыӡ алоуп, лымкаала иаразы илаганы, ихәны иааргоит. Иара убас ашылеи ачашылеи аларҵоит, хышла мацара иркәаҳауеит (ахш аацәырҟәанданы), аџьыкхыш арҭоит, агьамазгьы ашьақар аларҳәҳәан иҟарҵоит. Аҵыхәтәан амажәа лассы игыларц азы арчыгақәа арҭоит. Нас иныхҩаны сааҭк аҟара иазыҧшуеит. Уи иазыҧшнаҵгьы чгахьала идырхиаз аишәа хәыҷи-дуи, ҳәсеи-хацәеи надтәалоит. Аныҳәаҿа иааныркылогьы хҧа иреиҳаӡам, ачгахьа аҵасла ишақәнагоу имҩаҧыргоит.
Ус сааҭкгьы ниасит, амажәагьы ибзиан ишьҭыҵт. Шарҧазы инаркны еиқәыз амца арҧарцәа зхылаҧшуаз инаха-аахан, амҿқәа лыҽҳәыхны акәасҭӷақәа рымацара иаанрыжьуеит. Аҧҳәыс еиҳабы дныҳәа-ныҧхьаны амажәа аашьҭыхны аихатәы дырган еиҵҳәа ду ахь аиҵбацәа нлываргылан иналгоит. Уаҟа раҧхьа ианырҵоит уи азы заа иааргахьаз, иӡәӡәаны иҟоу ала-бз (ала абыз) ҳәа иҟоу абӷьы еизыхәхәақәа – абри абӷьы ақәҵараан аҭацацәа рызегь рнапы аларымкыр ауӡом, досу бӷьык-бӷьык наган инақәиҵоит. Анаҩс амажәа еиҵыхны инанҵаны ахыхь ашә аӡа (иҧыҟҟаны ҽыҭ-ҽыҭла идырхиахьаз) нақәырҵоит, уи ахыхь дырҩегьх амажәа ақәҵаны ала-бз абыӷьқәа рыла инхырҩоит (уи зыҟаҳҵо амгьал цәыббылны иҟамларц азоуп рҳәоит). Аҷкәынцәа аихатәы дырган аашьҭыхны аҧырӷқәа инарықәдыргылоит, уи ахыхьгьы инақәырҳәҳәаны еизеиҟаран иҟарҵоит. Уажәшьҭанахысгьы аҷкәынцәа ҿарацәа рнапы иазаанхоит иара, урҭ шарҧазынӡа ирҷаҧшьалароуп, акәицқәа мыцәарц агәаҭара адагьы, акы ацрамсырц, акы иамҟьашьырц азы ирыхьчоит – алаф неихҳәаало абас иаадыршоит.
Амҽыша шарҧазӡа аныҳәаҩ Валикәа Амҧар дныҳәа-ныҧхьо агәар дааҭалоит. Аҷкәынцәа быцала ишышны иҟарҵахьаз уажәшьҭа иӡхьоу амгьал зқәырҵо ахь иниаргоит. Ажәытә абри амгьал убас ишьҭыхны шьапыла Ариаҧшьынӡа иргон, уажәыгьы уеизгьы-уеизгьы шьапыла ҧыҭк иҩаскьаргоит, ус иаҧуп, ус иахәҭоуп ҳәа, нас амашьынахь иниаргоит. Аныҳәарҭа аҭыҧ аҿы аныҳәаҩ агәи агәаҵәеи кны, аҩ ҿа аашьҭыхны дныҳәоит. Иазгәаҭатәуп: агәи агәаҵәеи ада егьи акәац уаҟа аҭыҧ аҿы ишырымжәуа, абысҭагьы уаҟа ируӡом, аҩнынтәи заа иҟарҵахьаз аҿахрақәа наргоит, аҟаб рӡуеит. Иара аныҳәаратә мгьалгьы уаҟа агьама рбаӡом. Уи ҭӡы цыҧхьаӡа хәҭаала инамхны, аныҳәаҩ досу "алыҧха шәымаз" ҳәа инадиркуеит. Аҩны ианнеилак, досу рыҩнқәа рҿы рыхәҭаа акәац жәны, абысҭа уны еибаныҳәан инеидтәалоит, изыхныҳәаз агьама рбоит.
Иуникалтәу Амҧараа рныҳәара Ариаҧшь агаҿаҟны ианыхдыркәшогьы ҩыџьа аиҳабацәа рыда егьырҭ зегьы аҭыҧ иҭыҵны ианцалак ашьҭахь оуп. Зосими Валикәеи Амҧараа кәысҭӷак-кәысҭӷак нышьҭыхны амшын агаҿа иныҽҧынгылоит: "Ҳҭацацәа ҧырхага рмоуа, ҳамцахә цәашьа амамкәа, ҳаӡӷабцәа ахьнеиуа аҿиара рыманы иҟало" ҳәа хынтә ирку акәысҭӷақәа неиҿшьны амшын иарҭоит.
Ажәанҧҳа илхылҵыз Амҧараа рыжәлантә абриала амшын гәылшьаҧ аҟынтәи рыӡӷабцәа ҿырхуеит ҳәа ирыҧхьаӡоит. Ихадароу, ари аныҳәара жәынгьы ҿангьы агәрагара, азхаҵара иацу ӷәӷәоуп, уи ҟаумҵар ҟалаӡом рҳәоит. Насгьы дара ажәлантәгьы еидызкыло аныҳәарақәа иреиуоуп.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Ажәлар разгәаҭарақәа акыр еиуеиԥшым. Урҭ рыбжьара иҟоуп амш зеиԥшрахо иазку, аҽаҩра зеиԥшрахо иазку, амшьҭа иадҳәалоу, ауаҩы ацәгьара дацәызыхьчо, мамзаргьы иԥеиԥшу иазҳәо. Ҳаамҭазтәи адунеи аҿы аԥхьатәи ауаҩы данцәырҵыз аахижьҭеи акыр аиҭакрақәа шамоугьы, ауаҩы аԥсабара дашьклаԥшны иаԥиҵаз азгәаҭарақәа иахьагьы актуалра рыманы иҟоуп.
Азгәаҭарақәа ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу ашьклаԥшра иахылҿиаауеит. Уи аԥстәқәеи аԥсаатәқәеи рхымҩаԥгашьа, еиуеиԥшым аԥсабаратә цәырҵрақәа.
Иаҳҳәозар, ауаҩы зегь раасҭа изааигәоу, ицынхо аԥстәқәа – ацгәи алеи рхымҩаԥгашьала иԥеиԥшу алаидыруан. Иаҳҳәап: ацгәы аҿы анаӡәӡәо ақәа ауеит рҳәоит; ала амӡырха иқәбылгьар, ачымазара иатәуп; аигәылацәа рлақәа аибафара иалагар, ргәы еихшәоит.
Иҳәатәуп азгәаҭарақәа ауаҩы игәҭахәыцрақәа, иҩнуҵҟатәи ицәаныррақәа ирыдҳәаланы ишыҟоугьы. Аҵарауаа иазгәарҭоит ауаҩы ихәыцрақәа рыла абжьааԥны изгәамҭо амаҭәарқәагьы акы рыдибалар шалшо, уи ишахылҵуа иара ихатәы згәаҭарақәагьы. Азеиԥш згәаҭарақәа реиԥш, иҟоуп хазы игоу ауаҩы игәаиҭахьоу ихатәы азгәаҭарақәагьы.
Иаҳҳәап, аӡәы иԥынҵа дафар, асасцәа раара иатәуп ҳәа ишьоит, даҽаӡәы аимак, аисара иадиҳәалоит; аӡәы изы иарма напсыргәыҵа дафар, аԥара аанагоит, арӷьа напсыргәыҵа дафар – ицәцоит, даҽаӡәы изы акәзар, арӷьа напсыргәыҵа ибӷуазар ауп аԥара аниоуа, арма – иԥара нихуеит; џьоукы иазгәарҭоит рарӷьа лымҳа шуазар, арҽхәара иатәуп ҳәа, арма – арџьара, даҽа џьоукых уи нарҳәаарҳәны иазгәарҭоит.
Иалкааны иааҳгап аԥсуаа рҟны ихарҵо, реиҳа аԥыжәара змоу ауаҩы идҳәалоу азеиԥш згәаҭарақәак:
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
"Шьыжь шәаԥшь шьыбжьаанӡа, хәылԥ шәаԥшь жәаха-жәымш": аԥсуа згәаҭарақәак ирызкны
Аԥсуа жәлар рыхәмаррақәа аԥсуаа рынхашәа-нҵышәа, рыбзазара ирхылҿиааит. Ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, аханатә урҭ ауаҩы деибашьыҩны драаӡон, амч, аласра иларааӡон.
Есма Ҭодуаԥҳа, Sputnik
Убас, аԥсуа жәлар рыԥсҭазаара иузаҟәымҭхо иадҳәалан аӡи уи иацу анхашәеи – аԥсыӡкра. Иахьагьы ари ахырхарҭа аҭыԥ ду ааннакылоит аԥсуа иԥсҭазаараҿы. Ари анхашәа аҵакы ду шамоу аадырԥшуеит аӡи амшыни ирыдҳәалоу абызшәатә лексикагьы.
Аԥсуаа рыԥсыӡкышьеи рыӡсаратә ҟазареи ирызкны Торнау иҩуан абас еиԥш: "Аԥсуаа аԥсыӡкразы даараӡа иҟазоуп. Урҭ рымшын аҟәарақәа рҿы иуԥылоит хыԥхьаӡара рацәала амшынҳәақәа. Дара рыкразы урҭ амшын ихылоит анышьқәа рыла, аидара зыцраҳәоу акаҭа дуқәа амшын ихырҵоит аԥсыӡ акразы. Ас ала аԥсыӡкра шшәарҭоугьы, аԥсуаа уи иацәшәом, избанзар урҭ аӡсашьа бзианы ирдыруеит", - ҳәа.
Абызшәадырҩы Анатоли Хьециа аӡсара иадҳәалоу атерминқәа рҷыдара аԥсуа бызшәаҿы иазкны ииҩыз иусумҭаҿы иаагоуп абас еиԥш иҟоу ажәақәа, урҭ рдиалекттә еиԥшымзаарақәагьы арбаны:
Аӡсара аԥсуаа рҿы спорттә хкык аҳасабала ианымҩаԥырго аԥхынтәи аамҭазы иаарту амшын аҿы шакәугьы, егьырҭ аамҭақәа рзы уи азы (аҽазыҟаҵарақәа рымҩаԥгарагьы налаҵаны) аспорттә ҭыԥқәа шыҟам ала, зегь акоуп ари ахкы ршьа-рда ишалоу убоит. Амшын еиқәеи хыԥхьаӡара рацәала аӡиасқәеи аӡыхьқәеи ирхықәынхало аԥсуаа ари аҟазара хкы рнапаҿы аамгашьа рымамызт, уи рыԥсҭазаара иахәҭакны иҟоуп.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Хәыҷгьы-дугьы рныҳәа: Аҟәа имҩаԥысит аиндаҭлара "Swim Sukhum"
Қәираиа Шәқәырча еиҿкаахо афестиваль азы: аԥсыӡ ахьырԥшыга аԥсы ҭамзароуп
"Араион ахада иҟаиҵаз адҵа инақәыршәаны аџьармыкьа акәша-мыкәша еиҿкааз ахәҳаахәҭра аанкылатәын. Араион ахадара, амилициа аузуҩцәа, асанитартә маҵзура аусзуҩцәа зегьы ҳаицны знык-ҩынтә ҳнеит. Ақыҭаҟнытә иаарго рыҭитә зегьы адәахьы ирҭиуан, аџьармыкьа аҩныҵаҟа аӡәгьы днеиӡомызт, абри уадаҩраны иҟан. Зегьы еиқәҷаб иҟоуп ҳәа сызҳәом, аха аҭагылаазаашьа уажәы хар амам. Ауаа идеилыркаан, адәыхьы афатә ргыланы аҭира шиашам. Адәқьанқәа змаз уахь иҩналеит, егьырҭ аџьармыкьа аҩныҵҟахь инаган", - еиҭеиҳәеит Аҩӡба.
Аиҿцәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит аудиофаил аҿы.


АҞӘА, лаҵара 6 – Sputnik. Ауаажәларратә еиҿкаара "Аԥсны аурыс уаԥшь" имҩаԥнагоит онлаин-акциа "Аԥсны Ԥсра зқәым архәҭа онлаин" Аиааира амш 76 шықәса ахыҵразы.
"Аԥсны Ԥсра зқәым архәҭа онлаин" алахәхара алшоит асоциалтә ҳа Facebook аҿы. Иахьазы агәыԥ иалахәуп 800-ҩык, аиҳарак Урыстәылеи Аԥсни руааԥсыра. Акциа мҩаԥгахоит апроект "Аԥсны агәалашәара ашәҟәы" аҳәаақәа ирҭагӡаны.
"Апроект шәҽалашәырхә. Еиқәшәырха ҳзеиԥш ԥсадгьыл зыхьчоз ауаа ргәалашәара. Апроект "Аԥсны агәалашәара ашәҟәы" асаит ахь иҭажәгалала иҭахаз, хабарда ибжьаӡыз рфотосахьақәа", - ҳәа ааԥхьара ҟанаҵоит ауаажәларратә еиҿкаара "Аԥсны аурыс уаԥшь".
Апроект "Аԥсны агәалашәара ашәҟәы" хықәкыс иамоуп 1941-1945 шықәсқәа рызтәи Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду рлахәылацәа, 55,5 нызқьҩык Аԥсны аԥацәеи аԥҳацәеи: аԥсуаа, аурысқәа, аерманцәа, ақырҭцәа, абырзенцәа - рыӡбахә аҳәара, амырӡра.
Апроект "Аԥсны агәалашәара ашәҟәы" аԥҵан "Аԥсны аурыс уаԥшь", "Аԥсны иҟоу Амшынеиқәатәи аказақцәа рыр", "Аԥсны аказақцәеи аибашьра иалахәыз аказақцәа-аветеранцәеи Реидгыла", Аԥсни, Урыстәылеи, ДЖәРИ, ЛЖәРи рыбжьара аизыҟазаашьақәа рырҿиаразы Афонд "Отечество" раԥшьгарала, Аԥсны Атәылахьчара аминистрреи, В.Г. Арӡынба ихьӡ зху Ахьӡ-аԥша аҳәынҭқарратә музеи Аԥсны иҟоу Россотрудничество ахаҭарнакреи, Аԥсны иҟоу Урыстәыла Ацҳаражәҳәарҭеи рыдгыларала Аиааира ду 75 шықәса ахыҵра аламҭалаз.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
Аиааира Ду амш: Аԥсны ақалақьқәа рҿы Лаҵарамза 9 ишаԥыло
АҞӘА, рашәара 21– Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 378-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 108-ҩык рцәа акоронавирус шалаз аадырԥшит ҳәа аанацҳауеит Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа, 84 шықәса зхыҵуаз ахаҵеи 1940 шықәсазы ииз аԥҳәыси.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 61-ы, урҭ рахьтә 61-ы акоронавирус адиагноз рзышьақәыргылоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 14-ҩык, ибжьаратәуп - 31-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 40-ҩык апациентцәа, урҭ рахьтә жәаҩык рҭагылазаашьа уадаҩуп. Очамчыра ирхәышәтәуеит 22-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 19-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 14-ҩык апациентцәа.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>
"Иформалтәым аҵараҟны иҿыцуи ааӡара иаҵанакуа азнеишьақәеи" апроект алҵшәақәа еихыршьалеит мышқәак раԥхьа Гал. Уи рхы аладырхәит Гали Тҟәарчали араионқәа рхадацәа.
"Аколлеџь ахыбраҟны ҩышықәса инарзынаԥшуа аскаи-клуб ыҟан. Уи аҿарацәа еиднакылон, ҳастудентцәагьы иргәаԥхан иалалаз ыҟоуп. Еицәажәон, ихәмаруан, имҩаԥыргон еиуеиԥшым аныҳәақәа, уи адагьы аҵара ахьырҵаша, аусурҭа шырԥшааша, абизнес-планқәа рыҩра уҳәа рзы ицхыраагӡан. Уи аамҭазы ҳара ҳколлеџь аҟны ахәыҟаҵаҩ изанааҭ ала акурсқәа еиҿаҳкаауан, аклуб аҟынтәи быжьҩык аҿарацәа ааргеит… Мчыбжьык ауп инхаз, шықәсык аҵара зҵоз ауҳажьырц азы. Аусурҭа атәы ҳҳәозар, заанаҵы ҳрацәажәан, иҟоуп Гагра, Риҵа ицо, иҟоуп Гал ақаҳуажәырҭаҟны, ачаӡырҭаҟны аус зуа", - лҳәеит Кәарҷиаԥҳа.
Шәазыӡырҩы аудио.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит: