АҞӘА, мшаԥымза 26 — Sputnik. Наала Аҩӡыԥҳа. Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахәаахәҭра-ааглыхратә Палата аделегациа Черногориа, Будва ақалақь аҿы имҩаҧысуаз Жәларбжьаратәи атуристтә цәыргақәҵа "ME-TUBES" ахы аланархәит. Аха, ацәыргақәҵа аҩбатәи амш аҽны Черногориа аҩныҵҟатәи аусқәа Рминистрра адҵала, аҧсуа делегациа, аамҭа-кьаҿк иалагӡаны, ацәыргақәҵа ахьымҩаҧысуа аҭыҧ ааныжьны ицарц азы абжьгара иҟарҵаз иунарбоит Қырҭтәылеи ҳареи ҳабжьара иахьагьы аибашьра шцо иҳәеит Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахәаахәҭра-ааглыхратә Палата аиҳабы Геннади Гагәылиа апресс-конференциаҟны.
"Сара маҷкгьы сгәы иаахәоит асеиԥш ахьыҟалаз. Иҟалаз аҽазныкгьы зегьы иргәаланаршәоит аибашьра иахьагьы ишцо. Ҳара уаҵәтәи амш ҳазхәыцуазароуп. Ҳазхәыцуазароуп уаҵәтәи ҳԥеиԥш. Ҳазхәыцуазароуп ҳаҩныҵҟа ҳхымҩаԥгашьа", — иҳәеит Гагәылиа.
Инаҵшьны иазгәаҭатәуп, Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахәаахәҭра-Ааглыхратә Палата аделегациа иарбоу ацәыргақәҵа алахәхара, заанаҵтәи аиқәшаҳаҭрақәеи уи азы ироуз ааҧхьареи рыла ишышьаҭаркыз.
Аҧсны Аҳәынҭқарра аекспозициа, егьырҭ атәылақәа жәпакы рҿы еиҧш, араагьы ауаа рацәаҩны иадныҧхьалеит.
Мшаҧы 23 азы, аҩбатәи ацәыргақәҵатә мшы ахыркәшамҭаз, Черногориа амчратә структурақәа рхаҭарнакцәа, Черногориа аҩныҵҟатәи аусқәа Рминистрра адҵала, аҧсуа делегациа ацәыргақәҵа ахьымҩаҧысуа аҭыҧ ааныжьны ицарц азы адҵа ҟарҵеит. Аԥсуа ган ари мап анацәнакы астенд абрезент ақәдыршәит.
"Ааԥхьара Черногориа иҳанаҭеит, ауадаҩрақәа – Қырҭтәыла", — иҳәеит Гагәылиа.
Ас еиҧш ахҭыс бааҧс аҭыҧ шамазгьы, Аҧсны, ихьыҧшым ҳәынҭқаррак аҳасабала, ацәыргақәҵа есышықәсатәи алахәылацәа рофициалтә саит иалагалахеит. Иарбоу акаталог ацәыргақәҵа аҭааҩцәеи алахәылацәеи рыбжьара аларҵәара аиуеит.
25-тәи Жәларбжьаратәи атуристтә цәыргақәҵа "ME-TUBES" мҩаԥысуан мшаԥымза 21-23 рзы, Будва ақалақь аҟны.


АҞӘА, жәабран 2 — Sputnik, Сариа Кәарацхьелиаԥҳа. Есышықәса Аԥсны 500-ҩык рҟынӡа кьыбачымазара змоу ауаа алԥшаахоит иҳәеит апресс-конференциаҟны Аԥсны амилаҭтә кьыбачымазаартә центр аҳақьым хада Лев Аргәын.
"Бжьаратәла Аԥсны есышықәса 500-ҩык ауаа акьыбачымазара шрымоу шьақәҳаргылоит. Ачымазара иахҟьаны иԥсыз ртәы ҳҳәозар, ииасыз ашықәс азы рыԥсҭазаара иалҵит 134-ҩык ауааԥсыра", — иҳәеит Аргәын.
Аҳақьым хада иажәақәа рыла аиҳарак Аԥсны ирылаҵәаны иҟоу арыԥҳа акьыба амазареи агәыԥҳәы акьыба амазареи роуп.
"Аԥсны еиҳа ирылаҵәаны иҟоу акьыбачымазара арыԥҳаҿоуп иахьыҟоу. Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы уи инаваргыланы иҿкит агәыԥҳәы акьыба амазаара. 2017 шықәса рзы иҟоу аҭагылазаашьа азыԥхьагәаҭаны ҳцентр аҿы иааҳартит апластикатә хирургиа, амаммологиа, агинекологиа рыҟәша. Аҟәша напхгара алҭоит Мрамза Кәарҷиаԥҳа", — иҳәеит Аргәын.
Мрамза Кәарҷиаԥҳа илҳәеит 2017 шықәса рзы апластикатә хирургиа, амаммологиа, агинекологиа рыҟәшаҿы ишымҩаԥгоу 58 операциа.
"Иахьа ҳара ҳҿы дарбанзаалак аԥҳәыс илымоуп алшара амаммографиа ҟаҵаны лхы гәалҭарц", — лҳәеит лара.
Ацентр аҟны аус луеит аԥсихолог. Уи ачымазцәа дрыҿцәажәоит, аԥсихологиатә цхыраара рылҭоит иҳәеит Лев Аргәын.
Лев Аргәын иара убасгьы иҳәеит акьыбачымазара алагамҭаз аанкылара шауа. Ихадоу ианаамҭоу аҳақьымцәа рахь анеироуп.
"70% рҟынӡа ауаа рчымазара иалургар алшоит ианаамҭоу аҳақьым иахь инеизар. Акьыбачымазара лгашьа змам ҳәа иԥхьаӡатәу чмазараӡам", — иҳәеит Аргәын.
Есышықәса, жәабран 4 рзы иазгәарҭоит акьыбачымазара аҿагылара Адунеизегьтәи амш (World Cancer Day).


Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа 2021 шықәсазтәи аусура аихшьала ҟанаҵеит
18:08 23.03.2022 (ирҿыцуп: 09:58 24.03.2022)
2021 шықәсазы Аԥсны аҭҵаарадырратә Академиа иаҵанакуа аҟәшақәа аус рыдыруылеит 105 темеи 146 хәҭеи рыла ишьақәгылаз 24 усумҭеи, урҭ рахьынтә 32 тема хыркәшоуп, 73 ҳаԥхьаҟатәи ашықәсқәа рахь ииагоуп.
АҞӘА, хәажәкыра 23 - Sputnik, Наала Гәымԥҳа. Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа 2021 шықәсазтәи аусура аихшьаалатә еилатәара мҩаԥысит Аботаникатә Институт аҟны, хәажәкырамза 23 азы.
Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ахада Зураб Џьапуа иқәгылараҟны гәалсра дула иазгәеиҭеит иҳаҩсыз ашықәс азы рыԥсҭазаара ишаылҵыз аԥсуа академиа ахыҵхырҭаҿы игылаз аҵарауаа дуқәа: Шоҭа Салаҟаиа, Лидиа Чкадуаԥҳа, Елена Малиаԥҳа, Валикәа Ԥачлиа, Цира Габниаԥҳа. Урҭ минуҭктәи ҿымҭрала иргәаладыршәеит.
Зураб Џьапуа иажәақәа рыла, академиа иамоу ауадаҩрақәа рыӡбаразы аҵарауаа изныкымкәан Аԥсны анапхгара ирыдҵаалахьеит, аха макьана илыҵшәадоуп.
"Иаҳҭахуп ҳакадемиа иҵегьы лаԥшы ҵарыла иазхьаԥшырц, сагьақәгәыӷуеит Аԥсны иахьатәи ахадареи ҳареи ҳахшыҩеилаҵара иабзоураны ҳҳәынҭқарра арҿиара иахәаша алҵшәақәа шаиуа",- иҳәеит Зураб Џьапуа.
Анаҩс, Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа 2021 шықәсазы имҩаԥнагаз аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-еиҿкааратә усура иазкны аҳасабырба ҟаиҵеит академик-маӡаныҟәгаҩ Валентин Коӷониа. Иажәахә аҿы даӡааҭгылеит ААР алахәылацәа рлагала, ААР аҟәшақәа рҟны аҭҵаарадырра-еилкааратә усурақәа рыплан анагӡара, ААР апрезидиум аусуреи аҭҵаарадырратә кадрқәеи рызҵаатәы, ААР асистемаҿы аконференциақәа рымҩаԥгареи рылахәхареи, убас аусумҭақәа ркьыԥхьреи.
Коӷониа иазгәеиҭеит, адунеи иахаԥаз аҿкчымазара академиа аусура ишаныԥшазгьы, аха зегьы акоуп 2021 шықәсазы академиа алахәылацәа русура ԥкымызт, ишаҿыц иаҿын аҭҵаарадырреи, арккареи, аҿар реиҵааӡареи, ауаажәларратә уси. Академиа алахәылацәа рхы аладырхәит Аԥсни уи анҭыҵи имҩаԥгаз, аҭҵаарадырратә форумқәа 60 инарзынаԥшуа иҳәеит иара.
Коӷониа иажәақәа рыла, 2021 шықәса иалагӡаны иҭыжьын амонографиақәеи, астатиақәеи, арецензиақәеи. Убарҭ иреиуоуп академик Зураб Џьапуа инапхгарала иҭыҵыз "А. Н. Генко. Кавказтәи аетнографиа алагала", зыхьӡу ашәҟәы, Шоҭа Арсҭаа ишәҟәы "Аԥсуа грамматика. II атом. Асинтаксис" уҳәа егьырҭ аусумҭа дуқәа. Акьыԥхь иазырхиоуп иналукааша абнаҭҵааҩы, академик Сергеи Бебиа акыршықәса аус здиулоз аусумҭа "Аԥсны абнақәа".
Иара убас 2021 шықәса иалагӡаны Аԥсни аҳәаанырцәи акьыԥхь рбеит аҭҵаарадырра еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҩу 90 статиа инареиҳаны. Урҭ аԥызҵаз иреиуоп академикцәа Зураб Џьапуа, Ианварби Екба, Заур Шьалашьаа, Виачеслав Чрыгба, Владимир Занҭариа уҳәа убас егь.
Академиа аиҳабы актәи ихаҭыԥуаҩ, академик Сергеи Бебиа ААР апрезидиум аусура иазкыз иажәахә аҟны дазааҭгылеит, иаҳхысыз ашықәсаз академиа ишымҩаԥнагаз азеиԥш еизарақәа ҩба, апрезидиум аилатәарақәа 11. Урҭ рҿы ирылацәажәан иахәҭоу ақәҵарақәагьы рыдкылан хразлоу азҵаатәқәа жәпакы.
Аихшьаалатә еилатәараҟны иҳәан 2021 шықәса иалагӡаны Академиа аинститутқәа рҵарауаа рхы шрыладырхәыз Москва, Кембриџь, Рим, Тегеран, Белград, Минск, Бишкек, Санкт-Петербург, Томск уҳәа имҩаԥгаз зыҩаӡара ҳаракыз 150 ҭҵаарадырратә форумқәа, жәларбжьратәиқәагь убрахь иналаҵаны. Аԥсуаҭҵааратә институт аҵарауаа алахәын 68 форум, аекономикеи азини ринститут -44, аботаника аинститут-18, аексперименталтә паталогиеи атерапиеи ринститут - 25, аекологиа аинститут-9.
"2021-тәи ашықәс иалагӡаны Академиа аҟәшақәа рҵарауаа иҭрыжьит 25 шәҟәы инареиҳаны, 300 инарзынаԥшуа астатиақәа", - иҳәеит Валентин Коӷониа.
Академиа есышықәса аҵарауаа ҿарацәа аԥсышәала иҩу русумҭақәа рзы иазԥҵәоуп х-премиак: шәҟәны иҩу аусумҭа иақәуп 59 нызқь мааҭ, статианы иҩу 25 нызқь мааҭ.Ҵыԥхтәи ашықәс азы апремиа ианашьахеит амедико-биологиатә ҭҵаарадыррақәа рхырхарҭала аусумҭа зҩыз Рашид Ҵәыџьба.


МЫСРА, мшаԥымза 25 — Sputnik, Бадри Есиава. Пицунда-Мысратәи аҳәырԥсарраҟны закәандарыла аргыларақәа ахьымҩаԥысуа инамаданы атәыла анапхгара аилацәажәара мҩаԥыргеит аҩаша, мшаԥымза 25 рзы.
Рауль Ҳаџьымба хаҭала даҭаан ибеит закәан шьаҭак рымаӡамкәа зыргылара иаҿу аобиектқәа ҳәа аҭыԥ аҟынтәи иааицҳауеит Sputnik акорреспондент.
Атәыла Ахада аекологиатә маҵзурақәа рхаҭарнакцәа ицны амшын аҿықә аҟны закәандарыла зыргылара иаҿу атуристтә обиектқәа дырҭааит.
Ҳаџьымба аинтерес кны дразҵааит арҭ аобиектқәа зыргылода, аргылара ҵаҵӷәыс иамоуи ҳәа. Пицунда ақалақь Ахадара ахаҭарнакцәа ирҳәеит иарбанызаалак азин ҟазҵо документк шыҟам, азҵаара изныкымкәа ишалацәажәахьо, аха ҭҵаарак шыҟамлац.
Аԥсны аекологиа Аинститут Роман Дбар иҳәеит аргылара азин ҟазҵо адокументқәа рыҟазаара зынӡагьы ишахәҭам, избанзар аҳәырԥсарра иахьаҵанакуа аргылара зынӡаск иҟалаӡом ҳәа.
Аԥсны Ахада оумашәа ибеит аргыларақәа шхацыркыз здыруаз апрофильтә усбарҭақәа абриаҟара аамҭа ахьақәҿырымҭыз.
"Аргыларақәа ирылагеит анырҳәа зегьы агәыԥжәара шәызнарҵысит аха дарбанызаалак аӡәгьы иахәҭаз усмҩаԥгатәык мҩаԥимгеит. Баша цәажәара мҩаԥысуанаҵы аргыларақәа ирҿын. Ҳазҿу закәи?", — иҳәеит Ҳаџьымба.
Амшын аԥшаҳәаҟны, аҳәырԥсарра иахьаҵанакуа рыргылара иаарласны ихдыркәшоит атуристтә обиектқәа ԥшьба.
Аилацәажәара иалахәын: Аԥыза-министр Беслан Барцыц, Аԥыза-министр ихаҭыԥуаа Беслан Ешбеи Аслан Кобахьиеи, Апрокурор хада Зураб Ачба, адепутат Беслан Смыр, аекологиатә маҵзурақәа рхаҭарнакцәа, Гагреи Пицундеи рхадацәа.


Ашықәс ҿыц ҳҭалазар коронавирус хҭыск аарԥшуп Аԥсны
© Sputnik / Алексей СухоруковРабота лаборатории по ПЦР-тестированию в Тамбове
© Sputnik / Алексей Сухоруков/
Аԥсны апандемиаамҭа зегьы иалагӡаны авирус рыдбалан 60 000-ҩык, 9 714-ҩык ахәышәтәырҭахь инаган, 695-ҩык рыԥсҭазаара иалҵит.
АҞӘА, ажьырныҳәа 13 – Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Ашықәс ҿыц ҳҭалазар, Аԥсны иаарԥшуп коронавирус хҭыск, абри атәы Sputnik иазеиҭалҳәеит асанитар ҳақьым хада Алла Белиаева.
"Ачымазара хҽит, аха макьана аҽырҭынчра ҟалом избанзар COVID-19 аҽазныкгьы аҽышьҭнахуа иалагеит Китаи. Убри азы аштамм ҿыц шымаауа азы агәрагана ҳаҟам. Уи инадҳәаланы ахыхьчара гәыгәҭажьтәым. Уи аамҭалатәи аимҳәеиԥш акоронавирусгьы уацәнахьчоит", - лҳәеит лара.
COVID-19 зманы 2020 шықәсеи 2021 шықәсеи рзы Аԥсны зыԥсҭазаара иалҵыз 1,4% иҟоуп.


Ԥхынгәы 24 рзы 70 шықәса ихыҵит аԥсуа поет, ауаажәларра-политикатә усзуҩы, 15 шықәса инареиҳаны Жәларбжьаратәи аԥсуа-абаза конгресс – иахьатәи АААК – ихадоу маӡаныҟәгаҩыс аус зухьаз, аорден «Ахьӡ-Аԥша» II-тәи аҩаӡара акавалер Геннади Аламиа.
Саид Барганџьиа
Апоет уиԥылаанӡа дзеиԥшроузеишь ҳәа ухаҿы дышԥааугари? Ҳәара аҭахума, апоезиа – ацәаныррақәа рҿоуп аус ахьамоу. Аха ацәанырра хаҭақәа, аҵаулақәа урҭ згәаҿы ииуа ауаҩы адәахьтәи иԥшра-исахьа, иҭеиҭыԥш акала иадҳәалаӡам. Геннади Аламиеи сареи ҳаиқәшәарахь амҩа сықәнаҵы, заа акгьы схаҿы иаазымгарц сыӡбеит, аԥхьа ишахәҭоу еиԥш еицырдыруа апоет сихәаԥшны дҭысҵаарц.
Аламиа – апоет, аҭыжьҩы, ауаажәларра-политикатә усзуҩ, Кавказ жәларқәа рконфедерациа аԥҵаҩы, 15 шықәса инареиҳаны – Жәларбжьаратәи аԥсуа-абаза жәлар рассоциациа амаӡаныҟәгаҩс иҟаз (иахьа – Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс – аред.), ганрацәала абаҩхатәра злоу уаҩуп, аҟазауаа зегь реиԥш. Иаҳҳәап, апоет Аламиа авиациа маҷ апилотс дыҟоуп, уи атәгьы нас еиҭеиҳәоит.
Акызаҵәык иузидымкыло – згәы ҵаӷоу уаҩуп ҳәа узизҳәом. Аха иара убри аамҭазгьы… Адәахьала абас зҟазшьа џьбароу, ихәжәоу ауаҩы, минуҭқәак рыла убри зҟазшьа аарԥшра иахьӡаз, гәаартылатәи аицәажәарахь диасуеит, иажәаҳәашьҭабжь мыԥсахӡыкәа. Иԥсҭазаараҿы ихадароу хҭысны иԥхьаӡоит – абри адунеиаҿ ихы адырра. Ҳаицәажәонаҵы акырынтә дсазҵааит: «Уара ибзианы уӡырҩуаҵәҟьоу?» ҳәа.
Ихәыҷра иазку сызҵаара аҭакс
«…Сара сиит,
Хәылԥазык инаскьазгаз амра
Шьыжьык санаԥылаз аҽны…
Сара сиит,
Сшыхынҳәра сазхәыцуа,
Сымҩа сашҭа ианҭызгаз аҽны…»
Абарҭ ицәаҳәақәа дрыԥхьеит Аламиа ихәыҷра иазкыз сызҵаара аҭак ахаҭыԥан, иара уи алагьы идоуҳатә ԥсҭазаара алагамҭахь ҳхьаирԥшит. Ихәыҷра атәгьы еиҭаиҳәоит на, аха уаанӡа… Уаанӡа сара ииҳәо «сазҿлымҳаны сазыӡырҩуеит», ихадоу ак сцәыбжьахар ҳәа сшәаны. Иналукааша ауаҩы, апоет-афилософ ишьақәгылара – ихадоу акоуп. Абри зегь зхысҳәаауа, «абри адунеи дыззықәу анеиликаа» иԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихамышҭыхәны иҟоу аимгеимцара ауп.
«Ахәыҷы иаразнак ала иинырӡом ҳадунеи ахь дшааиз, дахьааиз азныказы изеилкааӡом. Убри аилкаара анысзааи ауп иахьа уажәраанӡа сыԥсҭазаараҿы реиҳа ихадоу хҭысны исгәалашәо, ҳәара аҭахума уи иацу ауадаҩрақәеи ахынҭҩынҭарақәеи еилкаауа. Аха зегь акоуп, агәра ганы сыҟоуп, абратәи ҳаԥсҭазаараҿы алашара, агәырӷьара иҟоу шеиҳау алашьцара аасҭа», – иҳәоит апоет.
Иаб игәараҭа
Геннади Аламиа диит 1949 шықәса, ԥхынгәы 24 рзы, Аламиа Шьаликәеи Клара Касланӡиеи рҭаацәараҿы. Апоет иан Клара, иара убасгьы Лили ҳәа изышьҭаз, еицырдыруа аԥсуа актиор Лео Касланӡиа лаб иашьа иԥас дылзыҟан. Лара акыршықәса инеиԥынкыланы Кәтолтәи ашкол аҟны аурыс бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс аус луан. Апоет иаб Шьаликәа, занааҭла декономистын, акыршықәса Кәтолтәи (Аԥсны Очамчыратәи араионаъ иҟоу ақыҭа – аред.) аколнхара напхгара азиуан.
«Усҟантәи ашықәс уадаҩқәа раан, саб убас еиԥш аусура еиҿикааит, Кәтолҟа аԥара арҳара ҳәа ауаа ауан, ибзианы инхақәозгьы рацәаҩын. Ақыҭа абна алгара азин ҟаиҵомызт, иргылеит амҿымаҭәахә-хырҭатә зауад, иаԥҵан аусурҭа ҭыԥ ҿыцқәа. Иара иҷыдаз уаҩын, иеиԥш иҟоу уаҳа аӡәгьы дсыздыруам. Ауаа рзакәын дзынхоз», - дигәалашәоит апоет иаб.
Аламиа иаб игәараҭа иахьагьы Кәтол ақыҭан иҟоуп. Усҟан еиԥш иахьагьы, уи ахарҟьара зцым, аха даараӡа игәыку, игәакьоу ргылароуп. Геннади уажәы уи аҩны аиҭашьақәыргылара даҿуп. Уа дынхоит апоет иашьеиҵбы Гиви.
«Сани саби рҳаҭгәынқәа аҩны ахаҿшәа игылоуп. Зны-зынла, анкьа иҭәыз аҩны, саб лахьеиқәҵарала уаантәи дахәаԥшуашәа сгәы иабоит. Убри азыҳәан сара сзы акраҵанакуеит саб иҩны аиҭашьақәыргылара», - иҳәоит Аламиа.
Аҭаацәараҿы иҟан фҩык ахшара, Геннади зегьы дреиҳабын.
Ианакәызаалакгьы аҵара бзианы иҵон, аха иара иажәақәа рыла, – «хәба-хәба ҳәа изҵоз», мамзаргьы «амбжьахк иакәны» дыҟамызт. Ихәыҷра аахыс ашәҟәыԥхьара бзиа ибон.
«Даара акыр ихьшәаны ацәара ҳәа санышьҭалоз ыҟан, ашкол аҟны ирацәаӡаны асахьаркыратә литература саԥхьахьан. Урҭ реиҳаракгьы схаҿы инхеит», - еиҭеиҳәоит иара.
Атрактор иақәтәоу аҽырбаҩ
Ихәыҷра шықәсқәа рзы, иԥсҭазааратә мҩаҿы ииԥылаз ауаа рыҟнытә зегь реиҳа дхадараны дизыҟалеит иқыҭа гәакьа ашкол адиректор Иван Николаи-иԥа Саӡба (еицырдыруа аԥсуа арккаҩы – аред.).
«Иван Николаи-иԥа иналукааша уаҩын. Саби иареи еицаԥырҵеит ашколхәыҷтәы бригада. Ҳабригада иаман ҩ-тракторк. Аԥхын аус ҳуан, ачаи ҿаҳхуан. Ҳусуразы ԥарак ҳарҭон, аколнхарагьы уи маҷк ацнаҵон. Убра иҳарҳаз аԥарала ашкол ҳахьынӡаҭаз Асовет Еидгыла зегьы ҳакәшеит», - еиҭеиҳәоит Аламиа.
Ҽнак, адәахьтәи аусурақәа рҟынтә ихынҳәны иаауаз Геннади Аламиа иныҟәицоз атрактор ааҳәит.
«Уи ҳәарада ҽырбаран. Сахьаауаз избон сан дышсыхәаԥшуаз. Илсырбар сҭаххеит атрактор ибзианы аныҟәцашьа шыздыруа. Сшыхәмар-хәмаруаз, иҟалазгьы сзеилымкаакәа сзықәтәаз атрактор ааҳәны илкаҳаит», - игәалаиршәоит Аламиа, Анцәа иџьшьаны, машәырда еилгаз ахҭыс.
«Аҩра́ иара итәым ҳәа сызиашәҳә»
1967 шықәсазы ашкол иалгаз Геннади Аламиа иаразнак дҭалоит Аҟәатәи апедагогикатә институт афизика-математикатә факультет. Ари иреиҳаӡоу аҵараиурҭаҟны ахԥатәи акурс аҟынӡа аҵара ҵаны диасуеит Максим Горки ихьӡ зху Москватәи алитературатә институт ахь.
«Афизмат аҟны аҵараҵара нсыжьит афакультети сареи ҳаизыҟазаашьақәа ахьҽеимыз иахҟьаны. Уи, ақырҭцәа араҟа аԥшәмара аныруаз аамҭақәа рзакәын. Насгьы, уи аамҭазы Москватәи алитинститут аҭаларазы алшара сызцәырҵит», - иазгәеиҭоит иара.
Ихәыҷра аахыс алитература ихшыҩ азцон, ихаҭагьы ажәеинраалақәа аԥиҵон. 1970 шықәсазы Геннади Аламиа ианҵаны иман еизгак иазхаша ажәеинраалақәа, Аинститут данҭал ашьҭахь шықәсык ааҵуаны, иҭижьуеит иажәеинраалақәа реизга «Адәы иаҵәа» ҳәа хьӡыс измаз.
Анаҩс иҭыҵуеит жәаба инареиҳаны иажәеинраалақәа реизгақәа. Урҭ ирнылаз аԥҵамҭақәа иахьагьы аԥхьаҩцәа еицырдыруа иҟоуп. Иара убасгьы, Геннади Аламиа аԥсуа бызшәахьы еиҭеигахьеит хыԥхьаӡара рацәала адунеитә классикатә аԥҵамҭақәа, иакымкәа-иҩбамкәа аҭҵаарадырратә статиақәа равторс дықәгылахьеит.
Даараӡа аинтерес аҵоуп, апоет раԥхьатәи иажәеинраала иазку хҭыск. Уи, анкьа зны Кәтолтәи ашкол агазеҭ ианырҵахьаз, автор ихаҭагьы ихашҭхьаз жәеинраалан.
«Москва сҵара хыркәшаны схынҳәхьан усҟан. Ашкол адиректор Саӡба жәеинраалак сирбеит, уи автор ихьӡ самҳәаӡакәа сгәаанагара сҳәарц азы аҳәара ҟаиҵеит. Ажәеинраала санаԥхьа ашьҭахь, Иван Николаи-иԥа ус иасҳәеит: арҭ ацәаҳәақәа равтор абаҩхатәра илам, ажәеинраалаҩра – иара иитәым ҳәа сызиашәҳәа. Иван Николаи-иԥа уи даараӡа дарччеит, акыраамҭагьы иҽизаанкыломызт!... Маҷк данеиқәтәа исзеиҭеиҳәеит ари ажәеинраала авторс иамоу сара сшакәу. Уи, ашкол сҭанаҵы исыҩыз ажәеинраала акәзаарын», - дыччо еиҭеиҳәеит Аламиа.
Амассатә-информациатә хархәагақәа рҟны аусуреи «Аидгылара» ихьыԥшым агазеҭи
Москватәи иреиҳаӡоу аҵараиурҭа даналга ашьҭахь, Аламиа апрактикахь дрышьҭуеит ажурнал «Дружба народов» ашҟа, анаҩс аус иуан Москва азааигәара иҟоу ақалақь Раменское аҭыԥантәи агазеҭ аҟны. Шықәсқәак рышьҭахь дхынҳәуеит Аԥсныҟа. Аус иуан Дырмит Гәлиа ихьӡ зху амузеи аҟны, уи ашьҭахь – ахәыҷтәы журнал «Амцабз», агазеҭ «Аԥсны Ҟаԥшь»… 80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихы иԥшаауеит актуалреи, адҵалаара ҳараки змаз агазеҭ «Аидгылара» аҟны.
Агазеҭ ҭнажьуан адемократиатә уаажәларратә ҵысра «Аидгылара» (Аԥсны Жәлар Рфорум «Аидгылара» мҩаԥысит 1988 шықәса, ԥхынҷкәынмза 3 рзы, Аҟәа. Анаҩс уи иахылҿиаауеит Аԥсны ахьыԥшымразы иқәԥоз атәылауаа ргәыԥ еидызкылаз аҵысра. Геннади Аламиа уи активистцәа дыруаӡәкын – аред.).
«Уажәааигәа «Аидгылара» аномерқәа сеиҭарыԥхьон. Имҩаԥызгаз аусура сгәы алаҟоуп сҳәар сылшоит. Ауадаҩрақәа шыҟазгьы, агазеҭ ихьыԥшымны иаанхеит. Ҳара ҳрылацәажәон егьырҭ агазеҭқәа рдаҟьақәа рҿы ишьҭырымхуаз апроблемақәа. Аамҭак ашьҭахь ажәлар зегьы ҳавагылан. Аиашазы, уамашәы избоит уи аҩыза ахьҳалшаз. Убас хышықәса аус ҳуан», - еиҭеиҳәоит Аламиа.
Аибашьра, абџьар, «акукурузникқәа»
1992 шықәсазы иалагоит Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра. Геннади Аламиа уи активла ихы алаирхәит. Жәлар Рфоруми ахьыԥшымразы амилаҭтә ҵысреи рхыҵхырҭақәа рҿы игылаз Аламиа, аибашьра аламҭалаз Аԥсныҟа абџьар аагара аус инапы алакын. Аибашьра ихьӡеит «Владислав Арӡынба икабинет» аҟны.
«Идәықәлеит [ақырҭҵәа] ҳәа аацҳара ҳауит. Иаарласны срышьҭуеит Чечентәылаҟа. Аибашьра алагаанӡа Кавказ аусқәа рацәаны имҩаԥызгон, издырқәозгьы рацәаҩын, убри аҟнытә иӡбан Кавказҟа сышьҭтәуп ҳәа».
Араҟа иазгәаҭатәуп, Геннади Аламиа шиакәу Кавказ иқәынхо Ашьхарыуаа рассамблеиа аԥызҵз, анаҩс, 1992 шықәсазы, уи Кавказ ажәларқәа рконфедерациа ҳәа еиҭакын. Ассамблеиа ишьҭнахуаз азҵаарақәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан Асовет Еидгыла ареспубликақәа реилазаарақәа рҟны адемократиа аларҵәаразы амчқәа реилаԥсара, избан акәзар уи аиҭасра аамҭақәа ракәын.
Аконфедерациоуп ацхыраара азҭоз Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра ашықәсқәа раан Кавказынтәи Аԥсныҟа хатәгәаԥхарала ҳашьцәа раара. Геннади Кавказ имаз аимадарақәа азгәаҭаны, иӡбан иара уахь дышьҭтәуп. Иара дыруаӡәкын хатәгәаԥхаралатәи аҵысра шьақәзыргылаз, иара убасгьы иџьабаа дуны иадуп Аԥсныҟа абџьар аагара аус.
«Иаразнак сцеит, схәыҷқәа ахьыҟазгьы сыздыруамызт, - иацҵаны еиҭеиҳәоит Аламиа. – Аибашьра раԥхьатәи амш азы сыҷкәын аиҳабы дызбеит Аҟәа, Ацҳа ҟаԥшь аҟны. Иара деибашьуан, егьырҭ схәыҷқәа рықәра зынӡа имаҷӡан. Убас сагьцеит», - еиҭеиҳәоит Аламиа.
Абџьар «акукурузникқәа» (ажәлар рыҟны асовет қыҭанхамҩатә ҳаирпланқәа убас ирышьҭан – аред.) ирықәҵаны Урыстәыла еиуеиԥшым арегионқәа рҟынтә Аԥсныҟа иааргон. Уи аамҭазы Геннади Аламиа ихаҭагьы акукурузник арԥыршьа атәы иҵахьан, лассы-лассы аҩбатәи ԥырҩыс дҟалалон.
«Иара «акукурузник» ҳәа изышьҭоу арԥырра уамакгьы иуадаҩым – амашьына иаҩызоуп уҳәаргьы ҟалоит. Амала артәара уадаҩуп», - иазгәеиҭоит апоет.
Ареисқәа руак аҟны аҳаирплан хҭыс шәарҭак иақәшәоит.
«Ихадоу ԥырҩыс дсыцын ачечен Абдула. Ҭаҭынк саҿыхап ҳәа иақәыскит, иаргьы сиҳәеит аԥырра инапахьы игарц азы. Минуҭқәак рышьҭахь, «ҳкукурузник» ҭрыс-ҭрысуа иалагеит. Абдула аҳаирплан иртәарц иӡбоит, аха ҳантәоз аламҭалазы мҵәыжәҩак ала аҭәаҟәа ҳасуеит, уи иахҟьаны аҳаирплангьы каҳауеит. Сара сыхдырра сцәымӡӡеит, иаразнакгьы исгәалашәеит аҭаҭын сшахоз, схаҿгьы иааит уи иахҟьаны аҳаирплан амца акыр шалшо. Ааигәа дышьҭан Абдула, азныказы дыԥама ҳәа сгәы иаанагеит… аха анаҩс еилкаахеит иԥсы шеиқәхаз. Сара сымацара аҳаирплан сҭыҵит, иаргьы дҭызгеит», - игәалашәоит Аламиа.
Жәларбжьаратәи аԥсуа-абаза жәлар рассоциациа анапхгараҟны аусура
1992 шықәса, абҵарамза 7-8 рзы Лыхны имҩаԥысит I Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза жәлар Рконгресс. Уи рхы аладырхәит аҳәаанырцә ааигәа, хара инхоз адиаспора ахаҭарнакцәеи, Ҟабардеи, Адыгатәылеи, Шаԥсыӷтәылеи, Абазашҭеи рҟынтә аделегатцәеи. Ари ахҭыс, ҳәарада, аибашьра ашықәсқәа рзы Аԥсны жәлар зегьы ргәы шьҭнахит.
Аконгресс ахадас далхын Тарас Шамба. Геннади Аламиа, Жәларбжьаратәи аԥсуа-абаза жәлар рассоциациа (ҳаамҭазтәи ахьӡ - Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза Конгресс – аред.) ахыҵхырҭаҿы ихадоу аҭыԥқәа руак ааникылон: 15 шықәса инареиҳаны аус иуан Ассоциациа Ихадоу маӡаныҟәгаҩыс, аиҿкаара аусура ашьаҭеи, ихадоу аидеиақәеи, апринципқәеи аԥҵауа.
«Иҟазшьа мариазар акәын уамашәа ибатәыз»
Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьра анеилга ашьҭахь, Геннади Аламиа, ахьыԥшымра иазықәԥоз иҩызцәа дрывагыланы Аԥсны ахақәиҭра арӷәӷәара аус иҽазикит. Аус иуан еиуеиԥшым аиҳабыратә ҭыԥқәа рҟны: Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩс, Аԥсны Жәлар Реизара ахада ихаҭыԥуаҩс, аамҭак азы Жәлар Рфорум «Аидгылара» напхгара азиуан.
40 шықәса инареиҳаны аиҩызара рыбжьоуп Геннади Аламиеи аполитикатә-уаажәларратә усзуҩ, амузыкант, адирижиор, акомпозитор, Аԥсны Жәлар рартист Нодар Ҷанбеи. Абас еиԥш Ҷанба иҩыза дихцәажәоит: «Ҳара ҳабиԥара ирызҳаит ақырҭцәеи ҳареи иҳамаз аиҿагыларақәа раамҭазы. Хықәкыладоуп уи шыҟало, зыԥсадгьыл аԥеиԥш иазхәыцуа, иазхьаауа анеидгыло, аиҩызара анрыбжьало. Иара дпоетуп, уи ала мацарагьы иаҳзеиԥшу рацәоуп, ҳазлацәажәаша ҳамоуп. Иара аҟазареи акультуреи иатәу уаҩуп».
Ҷанба иазгәеиҭоит, Геннади Аламиа аџьбарареи апринципреи зцу, имариам аҟазшьа шимоу.
«Имаршәа акра уадаҩуп. Уи ааԥшуеит иҟазшьаҿы, ахаангьы ахьаҵра закәу издырӡом. Иҟазшьа мариазар акәын уамашәа иубашаз, избанзар иара аҟазара датәуп. Араҟа сара зыӡбахә сымоу здунеихәаԥшышьа хазу, аҟазара иатәыҵәҟьоу ауаа роуп. Иара адунеи даҽа блак ала дахәаԥшуеит, иҵоурам апроцессқәагьы ҷыдала идикылоит», - ҳәа азгәеиҭеит Нодар Ҷанба.
Геннади Аламиеи Нодар Ҷанбеи иахьазы ирымоуп еицырзеиԥшу аус – Аԥсуа драматә театр асцена аҟны Аламиа аԥсуа бызшәахьы еиҭеигаз Шекспир итрагедиа «Ромеои Џьульеттеи» ақәыргылара. Уи апремиера азгәаҭоуп нанҳәамза аҽеиҩшамҭазы, аиҩызцәа уи еицны иаҭаап ҳәа иӡбаны ирымоуп.
Аҭаацәареи ԥхьаҟатәи аԥеиԥши
Иналукааша ауаа уанрыҿцәажәо ибзианы еилукаауеит, егьа аихьӡара ҳаркқәа рымазаргьы, рыԥсҭазаараҿы ихаданы иаанхо рҭаацәара шакәу. Убас ауп Геннади Аламиа иҿгьы ишыҟоу. Иахьа иара иааикәыршаны иҟоуп бзиа дызбо ихәыҷқәа, имоҭацәа, иашьцәа, иаҳәшьцәа. Иҷкәын еиҳабы иҭаацәареи иареи нхоит Бельгиа. Даҽа ҩыџьа иҷкәынцәа нхоит Аҟәа: аӡәы аус иуеит апрокуратура аҟны, егьи – днаплакҩуп. Иԥха дынхоит, аусгьы луеит Москва ақалақь аҟны.
Геннади Аламиа имширақәа руак аан иреиҳаӡоу ҳамҭаны изыҟалеит имоҭа хәыҷы Нариа лира. Ларгьы лымшира азгәалҭоит ԥхынгәы 24 рзы. Нариа ахәыҷбаҳчахь дныҟәоит, зегь реиҳагьы лабду бзиа дылбоит. Аԥсуа бызшәа мацаралоуп ахәыҷы дышцәажәо, лабду иеиԥш акы аԥылҵоит ҳәагьы лҽазылшәалоит... Хәышықәса зхыҵуа абри аӡӷаб хәыҷы лҟазшьаҿы, лбаҩхатәраҿы, лдунеидкылашьаҿы Геннади Аламиа ибоит иара иаԥхьаҟатәи иԥеиԥшгьы, уи насыԥуп – лабҿаба убартә алшара анумоу аԥсҭазаараҿы ихадоу угәрагара – «алашьцара аҵкыс алшара шеиҳау».


АҞӘА, мшаԥымза 13 — Sputnik, Владимир Бегунов. Аԥшьаша, мшаԥымза 13 рзы "Тотальныи диктант" аиҿкааҩцәа аофициалтә еихшьаалақәа рыларҳәоит акциеи "Россатрудничество" асаитқәеи рҟны ркьыԥхьрала. Уажәы Аԥснытәи арҵаҩцәа игәарҭахьоу аусумҭақәа реиҭагәаҭара иаҿуп Новосибирск, "Тотальныи диктант" аштаб-квартираҟны. Абри атәы ҳзеиҭалҳәеит Аԥсны иҟоу Аурыс культуратә центр анапхгаҩы Наталиа Каиун.
Аҟәа аусурақәа анымҩаԥыргоз абасеиԥш иҟаз ахәшьарақәа ықәыргылан: хәбақәа ҩба, ԥшьбақәа ааба, хԥақәа ҩеижәижәаба, ҩбақәа хынҩажәижәаа.
Аурыс культуратә центр анапхгаҩы, "Россотрудничество" ахаҭарнакра аусзуҩы Наталиа Каиун лажәақәа рыла, "Тотальныи диктант" аихшьаалақәа рыларҳәоит аԥшьаша акциеи "Россатрудничество" асаитқәеи рҟны ркьыԥхьрала. Изҭаху илшоит иусумҭа ибарц.
"Адиктант есышықәса имҩаԥысуеит. Иара адунеи аҟны имҩаԥыргоижьҭеит 14 шықәса ҵуеит. Сынтәа иара рҽаладырхәит 150 000-ҩык рҟынӡа ауааԥсыра. Аԥсны акәзар хы-шықәсоуп имҩаԥыргоижьҭеи", — лҳәеит Каиун.
Адиктант аҩра рҽаладырхәыр рылшон ахәыҷқәа реиԥш адуцәагьы. Атекст аԥхьара сынтәа имҩаԥигон Аԥсны иҟоу Урыстәыла Ацҳаражәҳәарҭа абжьгаҩ Иури Иасносокирски.
Адиктант атекст сынтәа изҩыз Леонид Иузефович иоуп. "Тотальныи диктант" хацыркхеит 2004 шықәса рзы, Новосибирсктәи аҳәынҭқарратә университет аҟны. Аԥхьатәи ашықәсқәа раан ахархәара рырҭон аурыси аҳәаанырцәтәи аклассикеи рцыԥҵәахақәа. 2010 шықәса раахыс атекст рыҩразы иадрыԥхьало иалагеит ҳаамҭазтәи ашәҟәыҩҩцәа. Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы адиктант атекст рҩит: Борис Стругацки, Захар Прилепин, Дина Рубина, Алексеи Иванов уҳәа егьырҭгьы.
2014 шықәса раахыс "Тотальный диктант" онлаин аҩра алшоит. Иара иахықәкны иҟоуп дарбанызаалак ауаҩы хатәгәаԥхарала аурыс бызшәа шидыруа аарԥшра, идыррақәа реизырҳара. 2017 шықәса рзы "Тотальный диктант" информациатә партниорны иазыҟалеит аинформациатә маҵзура, арадио Sputnik Аԥсны.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аиааира амш
Аиааира ду амш ныҳəа анааигəахоз саб даара игəы ԥшаауан, игəы хыҭхыҭуа дазыԥшын. Аибашьра иазкыз ажəабжьқəа реиҭаҳəара бзиа ибон, иҩызцəа рԥылара бзиа ибон. Сара схаҭагьы Аиааира амш сгəы хыҭхыҭуа сазыԥшуп есымша, избанзар саб ицəаара ахыскаауеит. Аибашьра иазкыз ахҭысқəа даара ирацəаны исзеиҭеиҳəахьан. Саб аибашьра аԥхьатəи амшқəа инадыркны афронт далахəын.
Абиԥазаҵə
Иара даԥизаҵəын, иаҳəшьа дыҟан, Есҳаҟи Кəасҭеи Ануаа ҳəа ҩыџьа аишьцəа абрагьцəа рхалан, абрагьцəа еицыршьхьан, хəышықəса анихыҵуаз аахижьҭеи иан еибакалҭла длааӡон. Лыҷкəынзаҵə аибашьра дахьцаз амца лкгəышьон, иҟалҵоз, иҩызцəа зегьы ахьцоз аибашьра иаргьы дымцар ҟаломызт. Зыҷкəын аибашьра амца иаҿагылоу ан лҭагылазаашьа шыҟоу зегьы ижəдыруеит.
Ашəҟəеиқəаҵəа
Саб акыр деибашьуан. Ус ишыҟаз аусҳəарҭаҿы ашəҟəы еиқəаҵəа роуит дҭахеит ҳəа. Ари аԥҳəысеиба илырҭар рҭахымхеит иаразнак. Грышьа Аҳəба ҳəа дыҟан, Ануаԥҳа Ҳауида ҳəа саб иаҳəшьа ду лԥа иакəын. "Сара исышəҭ, илышəмырбан", - иҳəан ирымхны иҵəахит. Ан рыцҳа ус дышгəыӷуаз дыҟагəышьан. "Уажəшьҭа дыхнымҳəит, ашəҟəы абанӡасҵəахуеи?" - иҳəан Грышьа, аҵəыуара ҟаҵаны ицəырыргеит ҽнак. Саб дырҵəыуеит, дырхьит, аибашьраҿы хабарда дыӡит ҳəа. Ус, аамҭа цазаргьы, аибашьра анеилга саб дхынҳəит.
Акəырбан
Саб аибашьра даныргоз акəырбан иқəиҵахьан. "Иахьа сызныҵыз сыдгьыл аибашьраҟынтəи сеибганы сшьапы акуазар, Бзана аӡиас ахықə санықəгылалак, хҿаҵак анышə ыфаны, хҿамҩак аӡы шызжəуа", - ҳəа. Ажəлар ишьҭан, дымцəажəаӡакəа Бзана ахықə аҟны днеит. Ажəлар рыҷкəынцəа зегьы еибашьуан, зхабар рмаҳацыз рхабарк ахьраҳашаз иашьҭан. Саб иԥаҵа аушьҭын, уаҩы дидырыртə дыҟамызт. Дызусҭа иҳəарц иазҵаауан, аха ҿиҭуамызт, ичмазаҩу аӡə иакəхап ҳəа инаивсуан. Бзана ахықə аҿы данааи, "Зхьышьаргəыҵа сакəыхшоу, ушҟа иҟасҵаз акəырбан иахьа инасыгӡоит, сеибганы сыдгьыл сшьапы ықəсыргылеит", - иҳəан, хҿаҵак анышə ифеит, хҿамҩак аӡы ижəит. Анаҩс, иреиҳəеит дызусҭаз, Ануа Кəасҭа иԥа Џьумка шиакəыз. Зегьы аҵəыуара иалагеит, иан рыцҳа дыԥсхьагəышьан...
Аибашьра анцоз иан рыцҳа ус лҳəозаарын: "Ҳаи, нан, сыҷкəын Џьумка иԥсы ҭамкəа, уи иԥсы ҭоуп, сара исныруеит, иара деибганы дхынҳəуеит, сара сихьӡагəышьом, иара иԥсы ҭазааит", - абас лҳəон рҳəеит. Сабду еихаиҳахьаз аӡынҵəа рызгылан, илҵəахуан лыҷкəын данааилак агьама илырбарц. Нури Ануа ҳəа дыҟан, убас иҳəон: "Ҳара ҳхəыҷқəамзи, еилаҳкаауааз, акəасқьа ахəыблы ҳхалан, ахыӷəра иқəыз ӷəык ԥҵəаны агəгəаҳəа аҵəа лаҳашьҭуан. Аҵəа анкаԥсалак , "аиеи, нан, сынтəагьы иара иҿаҵахəым, ишəфа, шəан дшəыкəыхшоуп" ҳəа ҳара иаҳҿалҵон", - ҳəа. Лара лыԥсҭазаара далҵит 80 шықəса дшырҭагылаз, илқəашьымхеит санду лыԥсы шҭаз лԥа ибара.
Амшынҵа
Саб имшынҵа сахьаԥхьоз, абас еиԥш арыцхə анын: "ианар 5, абригь-абригь амш азы аҭабиа сахьҭатəаз аԥхыӡ бааԥс сан илыдызбалеит, сан аӡы хəашь дарбылгьо дагозшəа, сан деибгам хымԥада", - ҳəа. Иԥхыӡгьы, иан лыԥсрагьы еиқəшəеит. Убри анысгəалашəо еснагь сҵəыуоит, аӡбахəгьы ажəеинраалаҿы изанысҵазгьы убри азоуп.
Ҩ-еибашьрак
Саб рыцҳа аибашьра ихнаххьан ицəа
Ашəҟəеиқəаҵəа кылҟьа ирзаахьан иҭаацəа.
Аха уи агəра лгомызт, иан дыԥшын,
Агəыӷра лыман, иаара дазыԥшын.
Лԥазаҵə, лыхəшəыц, лгəы дыҵхон, дбылуан,
Аамҭа аанҿасрада иқəҳа ицауан.
Урыстəыла ду амца ацралан ибылуан.
Ан рыцҳа ҿымҭӡакəа ацəашьеиԥш дӡыҭуан.
Илҳəон: "Уи ихынҳəра сара избашам, нан.
Аха, с-Џьумка иԥсы ҭами, дикəыхшоуп иан".
Ахəрақəа инылазаргьы, дхынҳəгəышьеит аԥа.
Ан рыцҳа дахьымӡеит уи абара...
Исгəалашəоит латын нбанла иҩыз
Имшынҵа, аибашьра ахҭысқəа зныз.
Заҟантə инарҳəы-аарҳəуа икны стəахьааз,
Заҟантə сгəы аҵанӡа иарԥшаахьаз.
Ақырҭуа данхала Ануаа рхəы,
Имшынҵа, изҳəоз саб иҿахəы,
Ҳаҩны амца анацрарҵа, иналаблы ицеит.
Убасҟангьы саб рыцҳа игəы мцаӡеит.
Аԥсуаа ҳиааира уи агəра игон,
Ҳаҷкəынцəа драбжьон, ргəы ирӷəӷəон.
Саб рыцҳа дахаанхеит, ҽа иааиракгьы ибеит.
Игəы рҭынчны агəыдыҳəа инырцəымҩахьгьы дцеит.
Ахҭыс
Саби Чуазки аибашьраҿы еиқəшəеит, ԥсык еицырхан, еицеибашьуан. Ихьӡ иҳəахьан, аха сара исгəалашəом, имшынҵа ианын, аха уи ҳцəыблит, еиқəымхеит, сгəы иалоуп даара, избанзар ажəабжь бзиақəа агəылан. Чуази иареи ахьеибашьуаз ахыкəаалақəа еиҿасуан аццышə еиԥш, "усгьы ҳаиқəхом", - иҳəан саб, иҽыриашаны ддəықəлеит. Аӡəы ишьапы дамҵасны дкаижьит убри аамҭазы. "Ануа, ухагахама, уанаџьалбеит, уҽушьама?" - ҳəа аӡəы ибжьы ааиргеит. "Ҳаибганы ҳцо џьушьома, ҳҭамхар ауам", - ҳəа наиаҭеикит саб. Чуаз дҭахагəышьеит, саб деибганы дхынҳəит. Есымша убри игəы иаланы еиҭеиҳəон саб рыцҳа.
Аҳəынҷара
Рига азааигəара деибашьуан. Аӷацəа шасысгьы дыргахьан. Иахьеибашьуаз аҭыԥқəа рҿы алатышцəа дырҭиит. Дара аурысқəа бзиа рбаӡомызт. Иахьтəаз аҭыԥ ахьыкəыз анемеццəа ирарҳəан иркит. Аҟəҟəаҳəа иахьхысуаз саб дырхəит, дыршьыз џьыршьан, аҭабиа дҭарыжьит. Аҭабиа шаҟа дҭажьхыз здыруада, урҭ анемеццəа цан, даҽа немеццəақəак ааит. Зегь ахьеилажьыз саб инапқəа шҵысуаз рбеит. Саб афицар форма ишəымзи, инапы шҵысуаз анырба, "иԥсы ҭаҳҵап, деиқəҳархап", - рҳəан, агоспиталь ахь дырган дырхəышəтəит, деиқəдырхеит. Аха, ҽыргаӡа ҟаҵаны изызҵаауаз акагь раимҳəаӡеит. Ииулак аӷацəа дрыцəцеит, убасалагьы деибганы иԥсадгьыл ахь дхынҳəит саб.
Абзиабара
Латыш ҭыԥҳак саб бзиа дылбеит аибашьраҿы. Саб иҟынтəи ахшара иоура дазыԥшын. Аха иара усҟан анемеццəа дрытҟəахьан, лхабар ҳəа акгьы издыруамызт, ахшара длоума, мамзаргьы џьара дҭахама, иллахьынҵахаз еилкаамхеит. Саҳəшьцəеи сареи лыӡбахə ҳзеилкаауазар ҳəа, "Жди меня" адырраҭара ашҟа иҳаҩхьан, аха аҭак ҳəа акагьы еилкааны иаҳмаҳаит, агəала ҳамоуп абас.
Аҭакра
Аибашьраҟынтəи дхынҳəны данааи, аҭаацəара далалеит. Раԥхьа иигаз аԥҳəыс д-Аҩӡԥҳан. Аҩӡԥҳа лҟынтəи аиаҳəшьа дҳамоуп. Аха саб аӷацəа рнапаҵаҟа дыҟан ҳəа Сталини Бериеи рхаан инаганы иҭаркуан. Саб игəы иаанагоз ҭырҟьаны иҳəон, аӡəгьы дицəшəаӡомызт. Данҭарк, "ари уажəшьҭа дыӡит, дыԥсит, 30 шықәса дхынҳəӡом", - лҳəан, Аҩӡԥҳа дцеит. Саб иус анырыӡбоз, Заквоа Џьӷамаӡе ҳəа дыҟан, "25 шықәса аҭакра уқəуп", - ҳəа аниҳəа, саб аҟырҟырҳəа дааччан, "урҭ ирыӡбуоу, мамзаргьы аԥшəма иакəу?" - ахьиҳəаз, даҽа хəышықəса изацырҵеит.
Қарҭ аҵара дҭан Қонстантин Ануа, дҳақьымуп, ҳара ҳаиашьара датəуп. Константини ҳара ҳаибашьраҿы хабарда ибжьаӡыз Џьота Амҷбеи саб Русҭави дахьҭакыз ицон. Иахьнеиуаз есымша аҳамҭақəа риҭон, саб инапы ҟазан цəгьала. Амнистиа аныҟала, абаандаҩцəа рхы иақəиҭыртə аҭагылазаашьа аныҟала, Сталини Бериеи рзакəан анаԥырырх, саб иҩызцəа иааргəалаиршəеит данҭаркуаз ииҳəаз ажəақəа: "Џьӷамаӡегьы дыԥсхьеит, ҳара ҳтəы иагеит!" - ҳəа.
Аҭаацəара
Абахҭа данҭыҵ, ҳара ҳан ԥҳəысс дигеит. Ҳан д-Лагəуаԥҳан. Ԥшьҩык ахшара ҳрааӡеит, хҩык аиҳəшьцəеи ҳашьазаҵəи ҳаҟан. Ахра, ҳашьа рыцҳа, зегьы дҳаиҵбын, дычмазаҩхан дыԥсит. Саҳəшьцəа: Анжела, Мзиа, сара ҳаҟагəышьоуп, ишьҭра ҳмырӡит. Саб даара аума ихигахьан. Аиааира амш сҽагсырхаӡом еснагь, апарад ахь сцоит.
Ҳаибашьра
Ҳара ҳаибашьрагь дахаанхеит. Ҷаҷалҟа илбааны сани саби аибашьцəа рхəы ахьыҟарҵоз ирыцхраауан. Ҽнак, аҩны дынхаланы фатəык-жəтəык аашьҭыхны аибашьцəа рхəы игарц дахьааиз, атанкқəа агəгəаҳəа агəашə рҽны ашҭа иааҭалеит. Илымҳа ҽеила иаҳаӡомызт, аԥацха ахышə дкылаԥшны днаԥшызар, ақырҭқəа ртанк ҭаланы ишаауаз ибеит. "Ҳаи, исыхьрызеи, сҩагылан сырԥылап, ҳзыхшəырҟьоузеи нхацəақəак?" - ҳəа раирҳəарц иҿынеихон еиԥш, мчык дааннакылеит, дхынҳəит. Аҩны иақəлеит, иҩназ ахаарабзаара зегьы дəылыргеит, аҩны инакəшан, абензин нақəҭəан, амца нацраҵаны ирыблит. Саб аԥсҭазаараҿы акры шихигахьазгьы, илаӷырӡ маацызт, иҩны ила ишабоз иахьырыблыз игəы арԥшааит.
Бнала мацара, Ҷаҷал дылсны аибашьцəа ахьтəаз даннеи, Спирдон Ануа ҳəа дыҟан, саб иҿаԥшылара игəамԥхеит, иԥа дыршьыз џьишьан, ихьыз еиликаарц диазҵааит. Ахра акгьы шимыхьыз раиҳəеит, иҩны ахьырблыз игəы шыԥнажəаз дирдырит. "Ҳаи, Џьумка, хыбаҩс иҳамоу, иҳабжьоу уара уоуп, ишԥыкəу убри азы ушҵəыуо, аибашьра еилгар, уҩны ҿыц сара исыргылоит, хьаас иумкын", - ҳəа иеиҳəеит. "Саҭашəымҵан, баба, иахьа аԥсра иаҿагылоу аҷкəынцəа шəҿаԥхьа аиакəым ҟасҵеит, сыҩны шəара шəзы кəырбанс ицааит", - иҳəан, Анцəа диҳəеит саб. Абас хыԥсыра ихигагəышьеит саб, аибашьцəа драбжьон, Аиааира шаҳгоз агəра диргон. Саб рыцҳа Аиааира дахьӡеит, уи анаҩсгьы аашықəса иԥсы ҭан. Абасала инарцəымҩахь ижәлар рзы игəы рҭынчны инырцәымҩа дықəлеит акыр зхызгахьаз саб.
Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аҿы аиааира иазку аҭыжьымҭақәа шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


Белоруссиа мшаԥымза инаркны урыстәылатәи агаз ахә ашәара иалагоит амааҭ ала
© Sputnik / СтрингерГазодобывающее предприятие компании «Укргаздобыча» во Львовской области
© Sputnik / Стрингер/
Урыстәыла Мраҭашәара асанкциақәа рҭакс иаҩызам атәылақәа рзы агаз ахәԥса адоллар, евро ма егьырҭ авалиутақәа мап рыцәнакит.
АҞӘА, мшаԥы 6 - Sputnik. Белоруссиа урыстәылатәи агаз ахә ашәара иалагоит амааҭ ала мшаԥымза инаркны, "Газпроми" Мински аԥарашәара апроцедура аус адыруылоит ҳәа анацҳауеит РИА Новости Белоруссиа аминистрцәа Рхеилак апресс-маҵзура адыррақәа рыла.
Аиқәшаҳаҭра ҿыц ала аҭагылазаашьақәа белоруссиатәи аган азы еиҳагьы иманшәалоуп.
Уаанӡа Белоруссиа аԥыза-министр Роман Головченко иҳәахьан Минск 2022 шықәсазы Урыстәылантә ироуа афымцамч малқәа – анефҭи агази рыхә мааҭла ашәара иалагоит ҳәа.
4 Мшаԥы 2022, 13:00


Италиа Апарламент ахыбраҿы, Рим имҩаԥысит адепутат Маттео Далль-Оссо ипресс-конференциа «Ажәларқәа рыхҳәаақәҵаразы ирымоу азин. Аԥсни Европа дуи» ҳәа темас измаз, Аԥсны ахада Аслан Бжьаниеи АААК ИА Мусса Егзакьи алархәны.
Жәабран 9 ауха Рим, Монтечиторио ихан аҩнуҵҟа иҟоу Италиа Апарламент аизарақәа рзал аҟны имҩаԥысит адепутат Маттео Далль-Оссо ипресс-конференциа «Ажәларқәа рыхҳәаақәҵаразы ирымоу азин. Аԥсни Европа дуи» ҳәа хьӡыс измаз.
Онлаин-аформат ала Аҟәантә аусмҩаԥгатә аиҿкаацәа аԥсшәа реиҳәеит Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа. Уи иажәахә аԥсашәаҟынтә аиталиан бызшәахь еиҭеигон Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс Аппарат анапхгаҩы Кан Ҭаниа.
Аԥсны ахада аконференциа иалахәыз рахь иааԥхьаратә ажәаҿы иазгәеиҭеит иззааҭгылоу атема Аԥсназы ишхадароу, иара аусмҩаԥгатә ахаҭагьы акырӡа шаҵанакуа. Бжьаниа иааркьаҿны еиҭеиҳәеит Аԥсны аҭоурых, зхы иақәиҭу, ихьыԥшым ҳәынҭқарраны ашьақәгылара шымҩаԥысуаз.
«Аԥсны ҳәынҭқарраны иҟалеижьҭеи акыр шәышықәса ҵуеит. Уи иамоуп аҳәынҭқарратә атрибутқәа зегьы. Ҳажәлар Қырҭтәыла ашовинисттә политика ауадаҩрақәа зегьы риааира рылшеит. 1992 шықәса нанҳәамза 14 рзы ақырҭуа ар ҳреспублика иақәлеит. Иага уадаҩра ҳҭагылазаргьы, ҳажәлар иаадырԥшыз афырхаҵареи Нхыҵ-Кавказтәи ҳашьцәеи, аҳәаанырцәтәи ҳдиаспореи рыцхыраара абзоурала аиааира ҳгеит. Аҭынч ԥсҭазаареи ахьыԥшымреи рзы иҳауит азин», - иҳәеит Бжьаниа.
Иара еиҭеиҳәеит аибашьра ашьҭахь Аԥсны аекономикатә блокада ӷәӷәа ишҭагылаз. Уи аамҭазы ажәлар рымчқәа зегьы атәыла аекономика, аҳәынҭқарратә институтқәа реиҭашьақәыргылара иазкын. Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциа ҳадаҳкылеит, иара убас «Аԥсны аҳәынҭқарратә хьыԥшымразы акт». Иҭоурыхтә хҭыс дуны иҟалеит 2008 шықәсазы Урыстәыла Аԥсны ахьыԥшымра ахьазханаҵаз.
«Убри нахыс акымкәа адипломатиатә еизыҟазаашьақәа ҳабжьалеит егьырҭ аҳәынҭқаррақәеи ҳареи. Урҭ рхыԥхьаӡара есааира ацлара иаҿуп. Ҳара иаҳдыруеит инарҭбаау жәларбжьаратәи азхаҵара – иуадаҩу, аамҭа зҭаху процессуп. Аԥсны ҩызара иаҳзыҟоу атәылақәа ҳарзаартуп, аусеицуратә еизыҟазаашьақәа рышьақәыргылара ҳазыхиоуп ҳпозициа ҳаҭыр ақәызҵо аҳәынҭқаррақәа зегьы рҿаԥхьа. Гәахәара дууп ҳара ҳзы ҳаԥсадгьыл збарц, уи акультура еилызкаарц зҭаху Италиа атәылауаа рхыԥхьаӡара иахьацло, Аԥсни Италиеи рықалақьқәа аимадарақәа ахьрыбжьарҵо. Ишдыру еиԥш, ҳажәларқәа жәытә-натә аахысгьы еидызкылоз рацәан, иӷәӷәан ҭоурыхла реимадарақәа», – иҳәеит Бжьаниа.
Ахҭыс алахәцәа зегьы ақәҿиарақәа рзеиӷьишьан, аконференциа конструктивла ишымҩаԥысуа азы агәрагара ааирԥшит, иара убас ари ахҭыс Аԥсни Италиеи рыжәларқәа реиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рырӷәӷәара шьаҭас ишаиуа дшақәгәыӷуа иҳәеит.
Анаҩс апресс-конференциа иалахәыз зегь рҿаԥхьа дықәгылеит Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс Иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩы Мусса Егзакь. Уи иажәахәгьы аиталиан бызшәахьы еиҭеигон Кан Ҭаниа.
Егзакь еиҭеиҳәеит Аконгресс аӡбахә – адунеи иалаԥсоу аԥсуа-абаза диаспора ахаҭарнакцәа зегь еидызкыло, рҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь ихьазырԥшуа, ахатәы бызшәеи амилаҭтә ҵасқәеи реиқәырхара иазааԥсо еиҿкаараны ишыҟоу. Ажәларқәа рыбжьара аҭынчреи аилибакаареи ҟаларц, адунеи аҿы аҭышәынтәалара ыҟазарц Аконгресс еиуеиԥшым асоциокультуратә усмҩаԥгатәқәа нанагӡоит еиуеиԥшым атәылақәа рҟны.
«Бзиара шәымазааит аԥсуа-абаза жәлар зегьы рзы аҭоурыхтә ҵакы змоу иахьатәи ҳаиԥылараҿы. Аԥсуааи абазақәеи милаҭк роуп, рхаҭарнакцәа адунеи атәылақәа 50 инареиҳаны ирыланхоит. Ҳдиаспора миллионҩык инареиҳауп, ҭыԥс иахьынхозаалакгьы ажәлар ахаҭарнакцәа зегьы аҳәынҭқарра уасхырс иамоуп. Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс азыхиоуп анкьа акыр иҿианы иҟаз Аԥсни Италиеи реимадарақәа реиҭашьақәыргылара, реизырҳара, ашәышықәсақәа зхылахьоу ахәаахәҭра-економикатә, акультуратә еиҿцаарақәа реиҭарҿыцра», – иҳәеит Мусса Егзакь.
Аԥсны знысхьоу аҭоурых инарҭбааны дазааҭгылеит италиатәи апарламент адепутат Маттео Далль-Оссо. Иара еиҭеиҳәеит иахьазы атәыла ауааԥсыра шаҟаҩ ықәынхо, аҵакырадгьыл зеиԥшроу, аполитикатә статус иамоу.
«Аԥсны Аҳәынҭқарра – иҩбоу астатус змоу Кавказ иатәу республикоуп. Қырҭтәыла иара иахәҭакны иахәаԥшуеит, аха аԥсуа жәлар уи иақәшаҳаҭым, ҳхьыԥшымуп ҳәа адунеи иаларҳәеит. Аԥсны ахьыԥшымра иахьазы иазхарҵоит атәылақәа жәба, урҭ рахьтә быжьба Еиду амилаҭқәа реилазаара (ООН) иалоуп. Жәларбжьаратәи азхаҵара аимуцзаргьы, Аԥсны аекономикатә, агеополитикатә потенциал дуӡӡа змоу тәылоуп. Аԥсуа жәлар рҭоурых ажәытәӡа ишаларсоугьы, аҵыхәтәантәи аамҭазы агәаҟрақәа маҷымкәа ирхыргеит. Ҳгәыӷуеит, ҳаԥхьаҟа жәларбжьаратәи аилазаараҿы ари атәыла аҩызцәа рацәаҩны иарҳап ҳәа, астратегиатә ҵакы змоу аҵакырадгьыл ахьчаразы. Аԥсни Италиеи абизнес-усеицура рыбжьалар ауеит, макьана ҳхазы иааҳартыша тәылоуп», – иҳәеит адепутат.
Италиа аинтерес ахьаиуша ахырхарҭақәа ируакны иара аӡбахә иҳәеит аԥсшьара.
«Аԥсшьара – Аԥсназы акрызҵазкуа хырхарҭоуп. Италиа иҳамоу аԥышәа рыцеиҩаҳшар ҟалоит, аинвестициақәа алаҳҵаргьы ихәарҭоу усхоит. Абарҭ азҵаарақәа рганахьала аус аур алшоит хара имгакәа Рим иаартхо италиа-аԥсуа хәаахәҭратә палата. Ари ахҭысгьы алыршахеит ԥхынҷкәын 4 рзы Ламециа-Терме имҩаԥысуаз Аԥсны апрезентациа иабзоураны. Сажәа хыркәшо иаазгарц сҭахуп ааигәа зыдунеи зыԥсахыз Европарламент ахада Давид Сассоли ицитата: «Ауаа рыбжьара аҭӡы ргылатәӡам, ирбгатәуп», – ҳәа иажәа хиркәшеит италиатәи апарламент адепутат Маттео Далль-Оссо.
Аконференциаҿ иқәгылеит иара убас адвокат Антонио Латтанцио, аналитик Суоми Монселлато, Италиа иҟоу аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрра анапынҵа ҷыдақәа назыгӡо Ацҳаражәҳәаҩ Вито Гриттани, ауаажәларратә усзуҩ акультуратә ассоциациа «Кантьере лабораторио» анапхгаҩы Витторио Джильотти, нас АААК Иреиҳаӡоу ахеилак Аппарат анапхгаҩы Кан Ҭаниа.
Ҭаниа иажәақәа рыла, Италиа аганахьала иқәгылаз зегьы ус иахәҭоуп ҳәа акәымкәа акыр иналаланы Аԥсны аҭоурых ҭырҵааит, уи иахьатәи жәларабжьара-зинтә статус, акәша-мыкәша ишьақәгылаз агеополитикатә ҭагылазаашьа иалацәажәеит, доусы ргәаанагара рҳәон ражәа иацклаԥшны, аха убри аан ганкы мацара иадымцәылакәа.
«Раԥхьаӡа акәны Италиа апарламент аҟны аԥсуа, абаза бызшәақәа ҿацаӡа иҩныҩит, Аԥсны аҿахәы аҳәеит. Ҳгәанала, ари иналукааша хҭысуп, уи алҵшәақәа иҵегь ҳаԥхьаҟагьы иаҳбараны ҳаҟоуп, иаҳҳәап Италиа ауниверситетқәеи ҳареи аиқәшаҳаҭрақәа ҳабжьаҳҵарц ҳгәы иҭоуп, италиатәи абизнесуааи аратәи анаплакцәеи аимадарақәа рыбжьалоит. Абас еиԥш ахы инаркны аҵыхәанӡа Аԥсны мацара иазку аицәажәарақәа Европа уажәаԥхьа имҩаԥаҳамгацызт аҳәынҭқарратә ҩаӡара аманы», – ҳәа азгәеиҭеит Кан Ҭаниа.
Иара иажәақәа рыла, Аԥсны ахада Аслан Бжьаниеи Аконгресс ахантәаҩы Мусса Егзакьи ари аицәажәара иахьалахәыз уи аҩаӡара иаҳагьы ишьҭнахит, Аԥсны егьырҭ атәылақәа рзы ишаарту аршаҳаҭит.
«Абри аҩыза атрибунақәа рҟынтә аԥсуаа ҳҿахәы ҳҳәартә иахьыҟалаз аҵак дуӡӡа амоуп, ақырҭуа пропаганда алаҟьашьымкәа аԥсуа бжьы цқьа анго. Ҳәара аҭахума, Аԥсны ахадара ари аицәажәара иахьалахәыз иаршаҳаҭуеит ҳаԥсадгьыл ахьыԥшымра азхазҵаша атәылақәа рхыԥхьаӡара еиҳахар шаҳҭаху, Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс ахантәаҩы иалахәра иаҳәоит миллионҩыла адунеи иалаԥсоу аԥсуа-абаза диаспорагьы ари аполитикатә шьаҿа ишадгыло», – иҳәеит Кан Ҭаниа.
Абри ахҭыс ахаҭа амҩаԥысра зыбзоуроу 2017 шықәсазы иаартыз Италиа иҟоу Аԥсны адипломатиатә хаҭарнакра аусуроуп, ҳәа ациҵеит Ҭаниа.
Адипхаҭарнакра анаартха, уи аусуразы аҭакԥхықәра рыдлеит Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрра анапынҵа ҷыдақәа назыгӡо ацҳаражәҳәаҩцәа Вито Гриттани Кан Ҭаниеи. Убри аахыс иахьанӡа имҩаԥган хыԥхьаӡара рацәала асоциалтә-культуратә усмҩаԥгатәқәа, Аԥсны аӡбахә бзиа, ҳкультура, ҳҭоурых ӡырызго.
«Адипломатиа – аамҭеи аџьабаа рацәеи зҭаху процессуп, ауаагьы аҭахуп, аматериалтә ресурсгьы маҷымкәа иақәырӡтәуп. Италиеи, егьырҭ европатәи аполитикцәеи ҳареи ҳдиалог ԥхьаҟагьы иацаҳҵалоит, Европа иахьаҵанакуа иқәынхо ажәларқәа зегьы Аԥсны иахьатәи алакҭа иҭаԥшырц, ҳтәыла аҭоурых ҵабырггьы рдыруазарц. Абри амҩала ацара шаҭаху азы гәыҩбара ҳамаӡам, Аԥсны мҽхакы ҭбаала адипломатиатә азхаҵара аиурц азы, - ҳәа иажәа хиркәшеит Кан Ҭаниа.
Иара иҭабуп ҳәа реиҳәеит аналитик, агеополитиказ абжьгаҩ Суоми Монселлато, ААР ацҳаражәҳәаҩ ҷыда Вито Гриттани, Аԥсны аҩызцәа абас еиԥш адәныҟатәи аполитиказы аҵакы змоу аусмҩаҿпгатә аиҿкаара иахьацхрааз.
Фото 1: Италиа Апарламент аҟны имҩаԥысыз апресс-конференциа. Арыӷьарахьтә арымарахь: адвокат Антонио Латтанцио, аналитик Суоми Монселлато, акультуратә ассоциациа "Кантьере лабораторио" анапхгаҩы Витторио Джильотти, Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрра анапынҵа ҷыдақәа зырҭо Ацҳаражәҳәаҩ Вито Гриттани, адепутат Маттео Далль-Оссо, Италиа иҟоу Урыстәыла Ацҳаражәҳәарҭа аусзуҩ Михаил Россииски, ҩыџьа италиатәи ажурналистцәа.
Фото 2: Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа онлаин имҩаԥысуаз Италиа Апарламент адепутат Маттео Далль-Оссо ипресс-конференциа аан
Фото 3: Мусса Егзакьи Кан Ҭаниеи онлаин имҩаԥысуаз Италиа Апарламент адепутат Маттео Далль-Оссо ипресс-конференциа аан


АҞӘА, ԥхынҷкәын 30 – Sputnik. Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 538-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 112-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.
Гәдоуҭатәи ахәышәтәырҭаҿы рыԥсҭазаара иалҵит ҩыџьа апациентцәа.
1959 шықәса рзы ииз ахаҵа ахәышәтәырҭахь днаган ԥхынҷкәын 28 рзы акыр иҭагылазаашьа уадаҩны. Иахәҭаз амедицинатә цхыраара ширҭазгьы иԥсҭазаара далҵит аклиникатә диагноз "акоронавирустә инфекциа ҿыц" иманы.
64 шықәса зхыҵуаз ахаҵа ԥхынҷкәын 17 рзы ахәышәтәырҭа дҭашәеит адиагноз "зыхәышәтәра хьанҭоу аполисегментартә гәыҵәкра" иманы. Изымҩаԥыргоз ахәышәтәра иахьмырԥшкәа, иара иԥсҭазаара далҵит ԥхынҷкәын 28 рзы. Изышьақәырӷәӷәан акоронавирустә инфекциа ҿыц.
Абыржәтәи аамҭазы Гәдоуҭатәи араионтә хәышәтәырҭа хадаҿы ишьҭоуп 96-ҩык ауааԥсыра, урҭ рахьтә 85-ҩык акоронавирус адиагноз рзышьақәырӷәӷәоуп, рҭагылазаашьа бааԥсуп 29-ҩык, ибжьаратәуп - 25-ҩык.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭаҿы ирхәышәтәуеит акоронавирус зцәа иалоу 36-ҩык апациентцәа, Очамчыра ирхәышәтәуеит 29-ҩык, Тҟәарчалтәи ахәышәтәырҭаҿы - 15-ҩык, Гагратәи ахәышәтәырҭаҿы - 45-ҩык.
Аҟәатәи амобилтә хырхарҭарацәатә госпиталь аҟны ишьҭоуп акоронавирус зыдбалоу 40-ҩык пациент. 36-ҩык рҭагылазаашьа бжьаратәуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ԥшьҩык рҭагылазаашьа бааԥсуп.
Ауааԥсыра COVID-19 рацәыхьчаразы аоперативтә штаб ажәлар рахь ааԥхьара ҟанаҵоит ачымазара ҿкы рымкырц азы иахәҭоу аԥҟарақәа зегьы ирықәныҟәаларц.
Акоронавирус иазку ажәабжьқәа зегьы шәрыԥхьар ҟалоит абра>>


ОБСЕ
ОБСЕ (англ. OSCE — Organization for Security and Co-operation in Europe , афр. Organisation pour la sécurité et la coopération en Europe) — Европа Ашәарҭадареи аусеицуреи рзы аиҿкаара. Адунеи аҟны зегь реиҳа идуу регионалтә еиҿкаароуп, иара ашәарҭадара азҵаарақәа анапы алакуп. ОБСЕ еиднакылоит 57 тәыла, Аҩадатәи Америкеи, Европеи, Агәҭатәи Азиеи рҟны иҟоу.
Европа Ашәарҭадареи аусеицуреи рзы аиҿкаара (ОБСЕ) еиҿкаан нанҳәамза акы, 1975 шықәса рзы Финлиандиа, Хельсинки ақалақь аҟны, уи 35 ҳәынҭқарра рхадацәа алахәын уи аҽны рнапы аҵарҩит Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аилатәара Ахыркәшаратә акт.
Аҭоурых[аредакциазура | акод аредакциазура]
«Европа Ашәарҭадареи аусеицуреи рзы аиҿкаара» аԥҵан еснагь аус зуа жәларбжьаратәи афорум европатәи аҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа зегьы злахәу (Албаниеи Андорреи уахь иаламҵакәа), иара убасгьы Еиду Америкатәи Аштатқәеи Канадеи рыбзоурала, уи ахықәкы хада Европа арратә еиҿагыларақәеи ашәарҭадара арӷәӷәареи роуп.
Аиҿкаара аԥҵаразы аилатәара х-етапкны имҩаԥысуан[аредакциазура | акод аредакциазура]
1. Ԥхынгәымза 3 инаркны 7-нӡа – Хельсинки – Адәныҟатәи аусқәа рминистрцәа реилатәара;
2. Цәыббрамза 18, 1973 шықәса – ԥхынгәымза 21, 1975 шықәса – Женева – Ахыркәшаратә акт атекст аиқәыршаҳаҭра, арҽеирақәеи ажәалагалақәеи рыдгалара;
3. Ԥхынгәымза 30 – нанҳәамза 1, 1975 шықәса Финлиандиа аҳҭнықалақь Хельсинки аҟны 35 ҳәынҭқарра – ашьаҭаркыҩцәа рнапы аҵарҩит Европа Ашәарҭадареи аусеицуреи рзы аиҿкаара Ахыркәшаратә акт (Хельсинктәи аиқәышаҳаҭра).
Аиҿкаара аԥҵара аҭоурых[аредакциазура | акод аредакциазура]
Европа Ашәарҭадареи аусеицуреи рзы аиҿкаара (ОБСЕ) еиҿкаан нанҳәамза акы, 1975 шықәса рзы Финлиандиа, Хельсинки ақалақь аҟны. Уа 35 ҳәынҭқарра рхадацәа рнапы аҵарҩит Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аилатәара Ахыркәшаратә акт. Аҳәынҭқаррақәа рхаҭарнакцәа реизара иаку жәларбжьаратәи аполитика арегион аҟны ааԥхьара азыҟаҵара шьақәзыргыло раԥхьаӡа акәны иҳәан, уи аидеиа Бухарест 1966 шықәса рзы, ОВД аблок иалоу европатәи атәылақәа рсоциалисттә лагер ахаҭарнакцәа рыбжьара. Аамҭак анаҩс ари ажәалагала адгылара арҭеит Франциеи егьырҭ мраҭашәаратәи аҳәынҭқаррақәеи. Аха зегь реиҳа ари аус аҟны апозициа ӷәӷәан Финлиандиа. Ари атәыла ауп ажәалагала ҟазҵаз ас еиԥш аиԥыларақәа, иара аҳҭнықалақь Хельсинки амҩаԥгаразы.
Заанаҵтәи аконсультациатә етап мҩаԥысуан абҵарамза 1972 шықәса инаркны, ԥхынгәымза 1973 шықәсанӡа. Аицәажәара мҩаԥыргон 33 европатәи ҳәынҭқарра рҟынтә аделегатцәа, иара убасгьы Канадеи Еиду Америкатәи Аштатқәеи рхаҭарнакцәа. Ари аетап аҟны иаку абжьгарақәа анаҩстәи аусеицура алкаара иазкын, ишьақәыргылан арегламенти, аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы амшхәаԥштә азҵаарақәа. Раԥхьатәи аиԥылара мҩаԥысит ԥхынгәымза, 1973 шықәса рзы. Ари арыцхә инаркны Европа Ашәарҭадареи аусеицуреи рзы аиҿкаара (ОБСЕ) аусуразы аҳасабрбақәа рыҟаҵара азгәаҭан. Ари аетап аҟны аилацәажәара иалахәын Албаниеи Аҩадатәи Америка аҳәынҭқаррақәа ҩбеи рнаҩсгьы, европатәи аҳәынҭқаррақәа рыдәныҟатәи аусқәа рминистрцәа зегьы. Иԥшаан ихадароу азҵаарақәа рзын еицырзеиԥшу адыррақәа, уи аныԥшит «Ахыркәшаратә абжьгарақәа» рҟны. Аҩбатәи аетап аҟны, уи Женева имҩаԥысуан цәыббрамза 1973 шықәса инаркны ԥхынгәымза 1975 шықәсанӡа, аиҿцәажәарақәа мҩаԥызгоз атәылақәа ишьақәдырӷәӷәон иаку аусеицуразы еиҳа ихадоу ахәҭақәа, уи иахьынӡауа ала, алахәцәа зегьы ринтересқәа ирықәшәон, насгьы аимак-аиҿак цәырызгоз азҵаарақәа рыла еиқәышаҳаҭхартә аҭагылазаашьа аԥнаҵон. Ахыркәшаратә акт анапаҵаҩра мҩаԥысуан ԥхынгәымза анҵәамҭеи нанҳәамза алагамҭеи рзы 1975 шықәса рзы Хельсинки. Уи аус рхы аладырхәт аиқәышаҳаҭра зыбжьазҵоз 35 тәыла реиҳабыра анапхгара. Алкаатә еиқәышаҳаҭра аофициалтә хьӡы аман «Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аилатәара Ахыркәшаратә акт» (аур. «Заключительный акт СБСЕ») ҳәа, иофициалтәымкәа ари аиқәышаҳаҭра «Хельсинсктәи аиқәышаҳаҭра» ҳәа иашьҭан.
Хельсинктәи аиқәышаҳаҭра ахәҭа хадақәа[аредакциазура | акод аредакциазура]
Хельсинктәи аиқәышаҳаҭра ахәҭа хадақәа ахыркәшаратә документқәа рҟны официалла иарбан Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алҵшәақәа. Ара, иара убасгьы, жәларбжьаратәи азинтә еизыҟазаашьақәа апринцип хадақәа жәаба арбан. Урҭ рыбжьара иалкаатәуп европатәи атәылақәа ишьақәгылоу рҳәаақәа рыхмырбгалаеи, ахаламырхәреи апринцип, аҳәынҭқаррақәа реиҟарара, ауаҩы ихақәиҭрақәа рахьтә ихадоу ашьаҭақәа, амилаҭ ахатәы лахьынҵа аӡбаразы амилаҭқәа рзинқәа. Уи анаҩсангьы, аиқәышаҳаҭрақәа аус рыдулан акультуратә, арра-политикатә, азинтә, агәыҳалалратә хырхарҭақәа рыла реизыҟазаашьақәа. Абри инаркны Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Ахеилак лассы-лассы еиқәшәо иалагеит. Аиԥыларақәа мҩаԥысуан Белград (1977–1978 шш.), Мадрид (1980–1983 шш.), Стокгольм (1984 ш.), иара убасгьы Вена (1986 ш.). Зегь реиҳа иалкаатәу еилацәажәарахеит Париж цәыббрамза 1990 шықәса рзы имҩаԥгаз, уи рхы аладырхәт атәылақәа-алахәылацәа рнапхгара ҳаракы. Ари аилацәажәара аҟны ауп иахьрыдыркылаз еицырдыруа Парижтәи ахартиа, уи иабзоурахеит ихьшәашәаз аибашьра ахыркәшара, анапы аҵаҩын бџьарла аиқәыршәаразы аиқәышаҳаҭра, иара убасгьы адокумент аҟны ибжьаҩын ихадараз, анаҩстәи аконсультациақәа рзы аиҿкааратә зҵаарақәа.
1991 шықәса рзы Москва имҩаԥысыз аилацәажәараҿы ирыдыркылеит ауаҩы изинқәа рзы аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәи азакәанқәа хазырҭәаауа ақәҵара. 1992 шықәса рзы Хельсинки имҩаԥысыз аилатәараҿы СБСЕ аусура аформат ԥсахын. Уаанӡа иара аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа рнапхгаҩцәа еиқәшәаны иахьцәажәоз форумызҭгьы, уи ари аамҭа инаркны еснагь аус зуа еиҿкаараны аҟалара иалагеит.
Иара убри ашықәс азы Стокгольм имҩаԥгаз аилацәажәараҿы иалагалан даҽа ҭыԥкгьы СБСЕ амаӡаныҟәгаҩ хада. 1993 шықәсазтәи аиԥылараҿы, уи Рим имҩаԥысит, Иааицмырҟаӡакәа есқьынагь аус зуа ахеилак аԥҵаразы аиқәышаҳаҭра рыдыркылеит, уахь атәылақәа-алахәылацәа ахаҭарнакра аарԥшразы рделегатцәа нарышьҭуан. Убри ала СБСЕ еснагь аус зуа еиҿкаарак аҳасаб ала ашьақәгылара иалагеит. Ахьӡи ауси форматк ахь акылгаразы, 1994 шықәса рзы Будапешт аӡбамҭа рыдыркылеит, СБСЕ ахьӡ аԥсахразы, уи Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара ҳәа иԥсахын (ОБСЕ). Ари ақәҵара амчра аиуит 1995 шықәса рзы.
Абарҭқәа рышьҭахь, даара акрызҵазкуаз Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара (ОБСЕ) аделегатцәа реиԥыларақәа мҩаԥысуан Лиссабон (1996 ш.), Копенгаген (1997 ш.), Осло (1998 ш.), Сҭампыл (1999 ш.), Вена (2000 ш.), Бухарест (2001 ш.), Лиссабон (2002 ш.), Маастрихт (2003 ш.), Софиа (2004 ш.), Лиублин (2005 ш.), Асҭана (2010 ш.). Арҭ афорумқәа рҟны ирылацәажәан арегионалтә шәарҭадара, атерроризм, асепаратизм, ауаҩы изинқәа рзы иҟоу ауадаҩрақәа уҳәа реиԥш иҟоу азҵаарақәа. Иазгәаҭатәуп, 2003 шықәса раахыс Урыстәыла Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара (ОБСЕ) акыр апозициа ӷәӷәа шааннакылаз, уи апозициа акыр атәылақәа-алахәылацәа реиҳарак рпозициа зынӡа еиԥшымызт. Абри иахҟьаны иаку азҵаарақәа акыр аԥыхын. Аамҭаказы иҟан убас еиԥш ацәажәарақәагьы, Урыстәылатәи Афедерациа Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара (ОБСЕ) иалҵыр ҟалоит ҳәа.
Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара (ОБСЕ) аҳасабтәқәеи ахықәкқәеи[аредакциазура | акод аредакциазура]
Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара (ОБСЕ) ахықәкы хадақәа иреиуоуп Европа иахьаҵанакуа аҭышәынтәалареи аҭынчреи рышьақәыргылара. Ари аҳасабтә анагӡаразы аиҿкаара активла аҳәынҭқаррақәеи, аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәеи рыҩныҵҟа аҭыԥ зауа аимак-аиҿакқәа рҭышәныртәалара активла иалахәуп, иара убасгьы хылаԥшра анаҭоит абџьар аларҵәара, адипломатиатә усмҩаԥгатәқәа нанагӡоит апрофилактикатә ҟазшьа змоу, еиуеиԥшым аҭыӡшәақәа раԥырҟәҟәааразы. Аиҿкаара арегион аҟны аекономикатә ҭагылазаашьеи аекологиеи ирышьклаԥшуеит, насгьы Европа атәылақәа рҟны ауаҩы изинқәа рыхьчара хылаԥшра анаҭоит. Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара (ОБСЕ) аусура азынархоуп атәылақәа-алахәылацәа рҟны алхрақәа рымҩаԥгара амониторинг рзура, уи азын алхрақәа ахьымҩаԥысуа атәылақәа рахь анаԥшыҩцәа дәықәнаҵоит. Аиҿкаара адемократиатә институтқәа рыҿиара иалкаан аус аднаулоит.
Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара (ОБСЕ) иалоу аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа зегьы иаку, зегьы ирзеиԥшу астатус рымоуп, аӡбамҭақәагьы рыдыркылоит аконсенсус шьаҭас иҟаҵаны. Дара рзын ихадарам аиуристтә ҟазшьа аныҟәгара, аха акыр аполитикатә ҵак ду рымоуп. Аиҿкаара аштат иалоуп: аиҿкаара анапхгараҭаратә органқәа рҟны 370-ҩык ауаа, иара убасгьы 3500-ҩык инарзынаԥшуа аусзуҩцәа адәнытәи миссиақәа рҟны аус руеит.
Аҳәынҭқаррақәа-алахәылацәа[аредакциазура | акод аредакциазура]
Атәылақәа-алахәылацәа рахьтә аиҿкаара аҟны еиҳарак аҭыԥқәа змоу Европа атәылақәа роуп. Иааизакны ОБСЕ иалоу атәылақәа-алахәылацәа 57 ыҟоуп. Европа анаҩс ари аиҿкаара иалахәуп ҩ- ҳәынҭқаррак Аҩадатәи Америка аҟнытә (Канадеи Еиду Америкатәи Аштатқәеи), иара убасгьы азиатәи атәылақәа жәпакы (Монголиа, Узбекисҭан, Таџьикисҭан, Туркментәыла уҳәа егь.). Аха алахәыла истатус – ари ак акәӡам аиҿкаараҿы иҟоу. Аусеицуразы партниорцәас иԥхьаӡоуп Афганистан, Тунис, Марокко, Израиль уҳәа акыр аҳәынҭқаррақәа.
Анапхгара[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ахантәаҩыс иҟоу (англ. Chairperson-in-Office, CiO; уи ахантәаҩыс иалырхуа, атәыла- ахантәаҩыс иҟоу Адәныҟатәи аусқәа рминистр иоуп) – напхгара аиҭоит ОБСЕ аусура. Насгьы акоординациа азиуеит аусбарҭақәа русуреи ОБСЕ аинститутқәеи. Аиҿкаара адгылара мҩаԥигоит, хылаԥшра аиҭоит, акризистә ҭагылазаашьа аҟны аконфликтқәа рыӡбара дацхраауеит.
2010 шықәса рзы ОБСЕ ахантәаҩыс дыҟан Ҟазахсҭан ахаҭарнак, 2011 шықәса рзы – Литва Адәныҟатәи аусқәа рминистр Аудрониус Ажубалис. 2012 шықәса рзы ОБСЕ анапхгараҭара Ирландиа ашҟа ииасит, 2013 шықәса рзы ОБСЕ анапхгараҭара Украина ашҟа ииасит. 2014 шықәса рзы ОБСЕ ахантәаҩыс иалхын Швеицариа. Афедеративтә Республика Германиа адәныҟатәи аусқәа рминистр Франк-Вальтер Штаимаиер ОБСЕ дахагылеит 2016 шықәса рзы. 2017 шықәса рзы – Австриа Адәныҟатәи аусқәа рминистр Себастиан Курц. 2018 шықәса рзы ОБСЕ анапхгараҭара Италиаҟа ииасит. ОБСЕ ахантәаҩыс дҟалеит Италиа Адәныҟатәи аусқәа рминистр Анџьелино Алфано, рашәарамза нахыс уи диԥсахит Енцо Моаверо-Миланези.
Амаӡаныҟәгаҩ хада[аредакциазура | акод аредакциазура]
Амаӡаныҟәгаҩ хада - Амаӡаныҟәгарҭа дахагылоуп. Иара аминистрцәа Рхеилак ауп амаҵура дахазыргыло, ҿҳәарас хышықәса аҭаны:
- Вильгельм Хиоинк (1993–1996 шш.)
- Джанкарло Арагона (1996–1999 шш.)
- Иан Кубиш (1999–2005 шш.)
- Марк Перрен де Бришамбо (2005–2011 шш.)
- Ламберто Заниер (2011–2017 шш.)
- Томас Гремингер
ОБСЕ аилазаара[аредакциазура | акод аредакциазура]
Аиҿкаара аорган хадақәа иреиуоуп:
- Асаммит – аамҭа-аамҭалатәи еиԥылароуп, аҳәынҭқаррақәа рхадацәеи ОБСЕ атәылақәа рнапхгареи злахәу;
- Адәныҟатәи аусқәа рминистрцәа рхеилак – ОБСЕ аҳәынҭқаррақәа- алахәылацәа рыдәныҟатәи аусқәа рминистрцәа есышықәсатәи реиԥыларақәа роуп;
- Еснагьтәи ахеилак, ахантәаҩы инапхгарала шықәсык аҩныҵҟа имҩаԥысуа (англ бызшәа Chairperson-in-Office, CiO), аполитикатә консультациақәеи аӡбамҭақәа рыдкылареи ирзынархоуп;
- Ашәарҭадара ахырхарҭа аҟны аусеицуразы афорум – Вена есымчыбжьа имҩаԥысуа еиԥылароуп МБД-еи, насгьы абџьараларҵәара хылаԥшра аҭареи азҵаарақәа ирылацәажәоит;
- Амилаҭ маҷқәа русқәа рзы Иреиҳаӡоу акомиссар;
- Адемократиатә институтқәеи ауаҩы изинқәеи рзы ОБСЕ абиуро;
- ОБСЕ Апарламенттә ассамблеиа;
- Амассатә информациа ахархәагақәа рхақәиҭра азҵаарақәа рзы ахаҭарнак – амассатә информациатә хархәагақәа рҟны аҭагылазаашьа аҿиашьа дахылаԥшуеит ОБСЕ иаҵанакуа 56 ҳәынҭқарра-лахәыла рҟны.
ОБСЕ аофициалтә бызшәақәа[аредакциазура | акод аредакциазура]
Европа ашәарҭадареи аусеицуреи рзы Аиҿкаара аҿы ахархәара змоу официалтә бызшәақәоуп: англыз бызшәа, аиспан бызшәа, аиталиан бызшәа, анемец бызшәа, аурыс бызшәа, афранцыз бызшәа.
ОБСЕ абиуџьет[аредакциазура | акод аредакциазура]
ОБСЕ еизаку абиуџьет ҩ-хәҭакны ишоит: амаӡаныҟәгарҭеи аинституқәеи рбиуџьети адәнытәи операциақәа рбиуџьети ҳәа. 2013 шықәса рзы аиҿкаара абиуџьет ишьақәнаргылеит 145 миллион евро.
Апарламенттә ассамблеиа[аредакциазура | акод аредакциазура]
ОБСЕ Апарламенттә ассамблеиа иалоуп атәылақәа зегьы рхаҭарнакцәа. Ари аилазаара аԥҵан 1992 шықәса рзы апарламентбжьаратә еиҿкаараны. Уи аилазаараҿы иҟоуп 300-ҩык адепутатцәа, урҭ уахь иназышьҭуа атәылақәа-алахәылацәа роуп. Ари аусбарҭа аштаб-квартира Копенгаген иҟоуп. Апарламенттә ассамблеиа ахадараҿ иҟоуп ахантәаҩи амаӡаныҟәгаҩ хадеи. ПАСЕ аҳәаақәа ирҭагӡаны аус руеит иааиԥмырҟьаӡакәа аус зуа ҷыдалатәи акомитетқәа хԥа.
ОБСЕ аҵакы Акыр агхақәа амазаргьы, ОБСЕ аҵакы мыцхә иҳаракны ашьара залыршахом. Ари аиҿкаара дууп, уи атәылақәа-алахәылацәа аимак- аиҿак зцу азҵаарақәа рзы аӡбамҭақәа рыԥшаар ахьрылшо, иалкаау проблемак азы ӡбамҭак адкылара ахьрылшо еиҿкаароуп. Убри анаҩсангьы, аиҿкаара акыр аџьабаа аднабалоит европатәи атәылақәеи адемократиатә еилазаарақәеи рҟны ауаҩы изинқәа рыхьчарагьы.


Аԥсуа-абаза милаҭ рыҿиара иацхраауа Жәларбжьаратәи ахеидкыла «Алашара» ахада, Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс Иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩы Мусса Егзакь «Алашара» фышықәса ахыҵра аламҭалазы АААК аинфопортал иаиҭаз аинтервиу аҟны еиҭеиҳәеит ахеидкыла аусуреи, пхьаҟатәи гәҭакқәас иамоуи ртәы.
– Сынтәа шәара иаԥышәҵаз, хадарагьы ззыжәуа жәларбжьаратәи ахеидкыла «Алашара» фышықәса ахыҵит. Иаҳзеиҭашәҳәарц ҳҭахын абри аус ахацыркра шәшалагаз. Абас иҟоу аиҿкаара аԥҵара аидеиа шԥашәызцәырҵи?
– Абаза жәлар реизҳазыӷьара иадҳәалоу аусқәа рымҩаԥгара ҳалагахьан 2013 шықәсазы «Алашара» официалла ашәҟәы иҭаҳаҩаанӡагьы, уи акырӡа шагыз. 2011 шықәсазы еилкаахо иалагеит иаку аҳәаақәҵаратә центрк ыҟамкәа, ашәуаа ахьынхо аҵакырадгьыл аҿы ҳгәы иҭоу аусқәа зегьы рымҩаԥгара шыуадаҩхо. Убас ҳагьазааит Иавтономтәу, икоммерциатәым аиҿкаара «Алашара» аԥҵара шаҭаху, Абазашҭа инхо аԥсуа-абаза жәлар реизҳазыӷьаразы апрограмма ашьақәыргылареи анаҩс уи аларҵәареи хықәкыс иҳаманы.
– Иахьазы «Алашара» – ахықәк дуқәа зҿаԥхьа иқәзыргыло, аха еснагь қәҿиарала иагьыназыгӡо еиҿкаароуп. Ианаԥҵаз раԥхьатәи аамҭақәа рзы иарбан хыдҵақәаз хадаратәла иамаз, насгьы иарбан уадаҩрақәаз усҟан ишәԥылоз? Шәышԥариааиуаз урҭ ауадаҩрақәа?
– Усҟангьы уажәгьы ихадароу хыдҵас иҳамоу – ҳажәлар рыбзазара ахырхарҭақәа зегьы рыла ацхыраара рыҭароуп, ԥхьаҟатәи реизҳазыӷьаразы. Уи шыҟаҵатәу ҳәа хазы литературак ԥшааны узаԥхьаӡом, мамзаргьы егьырҭ ауаажәларратә еиҿкаарақәа рԥышәа рымданы ухы иузархәаӡом. Убри акәын уадаҩрас иҟаз – «Алашара» аусзуҩцәа злагоз зегьы раԥхьаӡа акәны иҟарҵон. Аха лҵшәас иҳаурц иаҳҭахыз ҳдыруан аҟнытә, насгьы гәыкала ҳажәлар ҳахьырзыҟоу иабзоураны, усҟангьы иахьагьы ицәырҵуа еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ҳариааиуеит. Убри аҟнытә иахьа ҿыӷәӷәала иаҳҳәарц ҳалшоит амилаҭ рыҿиара аазырԥшуа иқәҿиаратәу амодель ашьақәыргылара ҳалшеит ҳәа.
– Фышықәсатәи шәусура аихшьалақәа ҟаҵо, ҳаҭала шәара хәшьарас иашәҭои «Алашара» аусура? Аԥхьа шәаналагоз шәзызхәыцуаз, ишышәҭахыз еиԥшҵәҟьа зегь ҟалеит ҳәа шәызҳәома? Шәыззыԥшыз нагӡахама, мамзаргьы шәыззыԥшыз инахыҳәҳәо алҵшәақәагьы шәоузар?
– Ҳусура даараӡа ибзиоуп ҳәа ахәшьара асҭаӡом, «Алашара» алахәцәа рыҽдырҭынчцәар ҳәа сшәоит аҟынтә, аха иааидкыланы уахәаԥшуазар, алҵшәақәа цәгьам ҳәа уҳәартә иҟоуп. «Алашара» еснагь аҿиарамҩа иануп, ус анакәха еиԥҟьарада ԥхьаҟа ицоит, убри аҟнытә ҳаҟәшақәа зегьы русура аоптимизациа азаҳуеит. Иаҳҳәап сынтәа иаԥҵан астурктуратә ҟәша ҿыц – Ахада иаппарат, уи хықәкыс иамоуп есышықәсатәи аусуратә планқәа рышьақәыргылара, ауаҩытәыҩсатә, аматериалтә ресурсқәа еффективла рхархәарала аусура аиӷьтәра, иара убас агәыԥ зегьы русура азеиԥш ҳәаақәҵара аҭара. Есышықәса иҳадаҳкыло аҿиара апрограмма есааира ихаҭәаахоит акрызҵазкуа, зынагӡарагьы мариам аусмҩаԥгатәқәеи апроектқәеи рыла.
Фышықәса рышьҭахь хьаҳәхьачарада исҳәар сылшоит раԥхьатәи ҳагәҭакқәа наӡеит ҳәа, убри аҟнытә аханатә иалҳхыз амҩала ҳцоит – абаза жәлар рбызшәеи, ркультуреи, рытрадициақәеи рыхьчара хықәкыс иҟаҵаны.
– Фышықәса рыла «Алашара» ахықәкқәеи ахыдҵақәеи рҽышԥарыԥсахи? Насгьы иарбан шәеиҿкаара зегь реиҳа ихадароу ҵакыс иамоу, ҩажәа шықәса рышьҭахьгьы ԥсахрада иаанхо?
– Ҳхықәкы хада – аԥсуа-абаза жәлар рхаҭарнакцәа зегьы аӡәыцыԥхьаӡа ақәҿиарақәа роуа иҟаларц ауп. Уи иаанаго – доусы иҭахызароуп аҵара бзиа иманы, доуҳала дбеианы дыҟазарц; ижәлар рҟны ҿырԥшыс дҟарҵо, ижәлар дырхаҭарнак иашахо, абиԥарала иҳауз абызшәеи, акультуреи, аҵасқәеи рыхьчара адагьы, аԥсуааи ашәуааи ахьынхозаалак ақьаиреи агәыразреи раларҵәара дазхиазароуп. Ҳажәлар абас иҟоу ахаҭарнакцәа рыла ишьақәгылар, ҳакәша-мыкәша иҟоу адунеи еиӷьаҳтәырц алшара ҳауеит.
Фышықәса рышьҭахь абри ҳхықәкы шыҟац иҟоуп, 20, 50, ма 100-шықәса рышьҭахьгьы, агәра ганы сыҟоуп убасҵәҟьа ишаанхо. Аԥсуа-абаза жәлар – ҭаацәарак ҳауп, ус анакәха ҳазегь аҭакԥхықәра ҳадуп уи арӷәӷәареи аҿиареи рзы.
– «Алашара» аӡбахә анаҳҳәо, раԥхьаӡа иргыланы ҳхаҿы иааиуа – уи еиднакыло хҭак еицҭазыршәуа ауаа роуп. Дареи шәареи мҩа дук шәеицанысит. Шәгәанала, ахеидкылақәа ақәҿиара анроуа, уи иалоу ауаа иабанӡарыбзоуроу? Иарбан уаҩытәыҩсатә ҟазшьақәоу иаҳа азҿлымҳара зышәҭо, аусзууҩ ҿыц идкылараан?
– Ақәҿиара зыбзоуроу ауаа аӡәыкны реидгылароуп. Ажәлар ртәгьы анаҳҳәо, убас иаӡәыкзароуп. Ҳкомандахь ауаа рыдкылараан раԥхьаӡа иргыланы ҳазхәаԥшуа – системала аусура азхиареи, аҭышәынтәалареи, аҭакԥхықәреи роуп. Ауаҩы еиликаауазароуп иара иџьабаа ахаҭабзиареи, аҵыхәтәан иҳауа алҵшәеи шеибарку, ус анакәха жәлар рыҿиарагьы иузаҟәымҭхо ишадҳәалоу.
Ҳусзуҩцәа зегьы еизҳауеит доуҳалеи профессионаллеи. Ҳазҿу аус ажәлар реизҳазыӷьара иахьазку азы даргьы иреиӷьӡоу рыуаҩышәаратә ҟазшьақәа шәуеит.
– Жәларбжьаратәи ахеидкыла «Алашара» иреиҳаӡоу еихьӡарас ишәыԥхьаӡои?
– Бзиарас иҟоу зегьы иреиҳау – акзаареи аидгылареи шакәу аилкаара ауп. Ауаа агәахәара роуа иалагеит еидгыланы апроблемақәа еицырыӡбо, еибабо ианалага. Ҳара еилаҳкааит ҭаацәара дукны ҳшыҟоу, доусы илагала – зегьы ишрыхәо. Еилаҳкааит ҳгәыла бзиарак изыҟаҳҵар, ҳхаҭақәагьы иҳахәара шыҟаҳҵаз. Ашьыжь аҩны уанаадәылҵуа, угәыла данубалак гәыкала «Шьыжьбзиа! Сабауцхраари?» ҳәа иауҳәар уҭаххоит.
Ауаа зынӡа даҽа еизыҟазаашьақәак рыбжьалеит, аицхыраара, акзаара агәахәара унаҭоит. Ажәа хаак ҳҳәандаз ҳәа ҳаҟоуп еснагь, уи ҳзырҳәаша аус бзиақәа ҳрышьҭоуп. Ҳажәлар рхаҭарнакцәа ахьынхо аҭыԥқәа зегьы рҟны системала аус шаҳуц иаҳуеит, иреиӷьӡоу ауаҩытәыҩсатә ҟазшьақәа ԥхьаҟагьы раарԥшразы, ауаа ргәалаҟареи, иааидкыланы рыԥсҭазаара ахаҭабзиареи реиӷьтәразы.
– Шәхеидкыла имҩаԥнагахьоу апроектқәа рҟынтә иарбан зегь реиҳа зымҽхак ҭбаау?
– Амҽхак адура ахьыҟоу ҳгәыԥ зегьы еихсыӷьра зқәым есыҽнытәи русураҿоуп, уи аусура алҵшәақәа шамоу аарԥшхоит есымзатәи, есышықәсатәи аҳасабырбақәа рҿы. Иџьабаауп, аха џьабаада иарбанзаалак аус лыҵшәадахоит. Егьыс мҽхакыҭбаалатәи усмҩаԥгатәыс иаҳаԥхьаӡо иреиуоуп Абаза жәлар рыхәмаррақәеи, Аԥсуа-абаза жәлар ркультура амши. Есышықәса урҭ мҩаԥысуеит ԥхынгәымза анҵәамҭазы, иагьеизыргоит ауаа рацәа, ҳажәлар рхаҭарнакцәа аауеит ааигәатәи ақыҭақәа рҟынтә еиԥш, адиаспорақәа рҟынтәгьы, иара убас иаҳҭаауеит Ҟарачы-Черқьессиа ауааԥсыреи асасцәеи.
Абаза жәлар рыхәмаррақәа – зымҽхак дуу спорттә еицлаброуп, агәызҩыдаратә ԥсҭазаашьа алазырҵәо, амилаҭтә хәмарра хкқәа еиқәзырхо, изырҿио усмҩаԥгатәуп.
Акультура амш уажәшьҭа ишаԥу еиԥш Черқьесск ацентртә парк аҟны имҩаԥысуеит. Амилаҭтә ашәақәеи, акәашарақәеи, ачысқәеи, ацәыргақәҵақәеи, атеатри, анапҟазареи, атрадициатә костиумқәеи – абри зегьы ҽнак ала иубартә алшара ыҟоуп. Ари амш – ныҳәа дууп Ҟарачы-Черқьессиа атәылауааи асасцәеи зегьы рзы. Абаза жәлар ркультура амш ԥхынгәы 23 рзы иахьазгәарҭо машәырӡам. Абри аҽны Аҟәа иазгәарҭоит Аԥсны аҳәынҭқарратә бираҟ амш. Ҳаргьы адунеи зегьы идҳарбоит аԥсуа-абаза жәлар аӡәыкны ҳшыҟоу, бираҟк шаҳхашәыршәыруа, уи даараӡа ҳгәы аладууп.
– Иарбан проектқәоу иааиуа ахәышықәсазы иазԥхьагәаҭаны ишәымоу?
– Ҳхеидкыла априоритеттә хыдҵақәас ишыҟоу иаанхоит ҳажәлар рбызшәеи, ркультуреи, рҵасқәеи реиқәырхара, реизырҳара. Убри инамаданы ҳара иацаҳҵоит абызшәатә курсқәа русура, абаза бызшәа зҵарц зҭаху зегьы рзы иаартуп; акьыԥхьтәи, аудио-видео материалқәа ҭҳажьуеит абаза бызшәа арҵаҩцәеи афилологцәа қәыԥшцәеи ирыцхыраагӡахарц, хкырацәала егьырҭ ауснагӡатәқәагьы мҩаԥаҳгоит ахатәы бызшәа аларҵәара иазынархоу.
«Алашара» игәцаракны иазнеиуеит ауаажәларратә еилазаара аҿиара азҵаарагьы. Уажәазы иприоритеттәу зҵаараны ҳҿаԥхьа иқәгылоуп Абаза жәлар рмилаҭтә фонд аусура арҭбаара, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны ашәуа қыҭақәа руааԥсыра аԥара еизганы рхаҭақәа ирыӡбоит иахьнырхша.
Аспорт арҿиареи агәызҩыдаратә ԥсҭазаашьа аларҵәареи – «Алашара» аусура ахырхарҭақәа иреиуоуп, уи рнапы алакуп ахеидкылаҿы иаԥҵоу аспорти амедицинеи рыҟәшақәа. Ҟарачы-Черқьесиа иахьаҵанакуа аспорттә, акультуратә-гәызҩыдаратә обиектқәа ҳаргылоит, аԥсуа, абаза спортсменцәа ацхыраара раҳҭоит, амедицинатә цхыраара ахаҭабзиара еиӷьаҳтәуеит, амедицинатә усбарҭақәа рҿеиԥш ашколқәеи ахәыҷбаҳчақәеи рҟынгьы.
Евразиатәи аонкологиа афедерациа иҳацымҩаԥнаго акциа «Аонкологиатә чымазарақәа заатәи рдиагностика» ҵыԥх Кара-Пагәа ақыҭан имҩаԥаҳгеит, ҳаԥхьаҟа егьырҭ ақыҭақәа зегьы рҿгьы амҩаԥгара ҳгәы иҭоуп.
Ахеидкыла аҟәша «Аҭаацәеи ахәыҷқәеи» ашәуа қыҭақәа рҟны иаԥҵоу Аҳәса ркоординациатә хеилаки русура иацырҵоит атрадициақәа реиқәырхареи ахшара рацәа змоу аҭаацәара ахыԥша аӡыргареи аганахьала.
Аҿар ирызку аҟәша аҭоурыхтә ныҟәарақәа мҩаԥнагалоит «Ҳабдуцәа рышьҭала» ҳәа хьӡыс измоу, иара убас акультуреи, аҵасқәеи, ахатәы бызшәеи рдырра ахьынӡаҳараку аазырԥшуа аинтеллектуалтә хәмаррақәа мҩаԥнагоит; иалахәхоит аҿар рыҿиара иазынархоу арегионалтә, афедералтә программақәа, ауаҩы ихаҭара ашьақәырӷәӷәара иазку апроектқәа мҩаԥнагоит. Абарҭ аусхкқәа зегьы ҵакыс ирымоу ақәыԥшцәа рылаԥшҳәаа арҭбаареи, адырра ҿыцқәа раиуреи рҿы ацхраара рыҭароуп.
ИАЕ «Алашара» аинформациатә аиурситтә ҟәшақәа ракәзар, ашәуа уааԥсыра аинформациа роура еиӷьнатәлоит, ашьагәыҭтә милаҭ маҷ рзинқәа рыхьчара иацнаҵалоит.
Уажәазы аус здаҳуло апроектқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп «Абаза жәлар рашәаҳәаратә, рыкәашаратә фестиваль», «Абаза ашықәс ашәа», Ельбырӷан ақыҭан аетнографиатә музеи аргылара уҳәа убас ирацәаны.
Ҳнапы злаку апроектқәа иаҳа инартбааны иубар улшоит ишьақәырӷәӷәоу 2019 шықәсазтәи «Алашара» аусуратә план аҟны.
– «Алашара» ахадас шәыҟанаҵ, Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс Иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩыс шәалхын. Аамҭа кьаҿк иалагӡаны арҭ аҩ-еиҿкаарак еицымҩаԥыргаз апроектқәа ыҟоуп. Урҭ рыӡбахә ҳзеиҭашәҳәар ҳҭахын.
– АААК Аԥҟаԥҵәа инақәыршәаны, «Алашара» – ҳәарадатәи Аконгресс апартниорс иқәгылоит. «Алашара» иалоу зегьы Аконгресс иахәҭакуп, Аконгресс иалахәугьы – убас. Убри аҟнытә инаҳагӡо апроектқәа зегьы еицеиԥшуп ҳҳәар ҳалшоит: еснагь аинформациа еимаҳдоит, ҳԥышәеи ҳагәҭакқәеи еимаҳдоит. Аҩ-еиҿкаарак рҟны аструктуратә ҟәша ҿыцқәа аԥҵоуп – аусура ҳәаақәызҵо аппаратқәа.
– Аԥсны имаҷым ауаажәларратә еиҿкаарақәа, ауааԥсыра рҭахрақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла қәҿиарала аус зуа, аха иахьазы «Алашара» иаҩызоу, иуниверсалтәу хеидкылак ҳԥымлар ҟалап: амедицинеи алитературеи, аспорти аекологиеи, абызшәа аиқәырхара азҵаареи ақыҭауаа рзы аусурҭа ҭыԥқәа рыԥшаара азҵаареи – зегьы неибеиԥшны изыӡбаша. Иаҳҳәар ауама «Алашара» регионалтә ҿырԥштәуп ҳәа Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс аусуразы, аха уи аан адунеи зегь амҽхакны ҳәа?
– Иаҳҳәар ҟалоит, иагьҳәатәуп абарҭ ашықәсқәа ирылагӡаны аус ауеижьҭеи «Алашара» иарҳаз аԥышәа – амилаҭ рыҿиара аус аҿы зеиӷьыҟам ҿырԥшы бзиоуп ҳәа, уи адунеи егьырҭ ажәларқәагьы рхы иадырхәар рылшоит. Аконгресс аусура «Алашара» амодель шьаҭас иамоуп, уи аԥышәа иқәныҟәоит, уажәнатәгьы иааԥшхьеит Аԥсны аҵакырадгьыл аҿы ари амодель қәҿиарала аус шауа. Ҳаԥхьаҟагьы абас еиԥш ҳусура иацаҳҵоит аԥсуа-абаза жәлар рхаҭарнакцәа ахьынхо егьырҭ аҭыԥқәа рҟынгьы.
шәҭалароуп, ма шәыҽҭажәыҩроуп.


30.03.2023
Иахьа Башкорҭосҭан Ареспублика Ахада дызхагылоу аделегациа официалтә визитла Аԥсны Аҳәынҭқарра иаҭааит.
Аԥсны-урыстәылатәи аҳәынҭқарратә ҳәааҟны аделегациа иаԥылеиит Ахада Аслан Бжьаниа зхадараҟны дыҟоу Аԥсны анапхгара.
Авизит мҩаԥысуеит хәажәкырамза 30 инаркны мшаԥымза 2 рҟынӡа.
Аделегациа аилазаараҟны иҟоуп: Башкорҭосҭан Ареспублика Аиҳабыра Аԥыза-министр Александр Назаров, Башкорҭосҭан Ареспублика Аҳәынҭқарратә Еизара – Курултаи ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩ Рустам Ишмухаметов, БА Аиҳабыра Аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩ – аекономикатә ҿиареи аинвестициатә политикеи рминистр Рустам Муратов, БА адәныҟаекономикатә еимадарақәеи аконгресстә усуреи рминистр Маргарита Болычева, БА аҵареи аҭҵаарадырреи рминистр Аибулат Хажин, БА анаплакреи атуризми рминистр ихаҭыԥуаҩ Светлана Верещагина, ааглыхреи, афымцамчи, арҿыцрақәеи рминистр Валери Галиев.
Аофициалтә визит аан хәажәкырамза 31 рзы Аҟәа имҩаԥысуеит Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниеи Башкорҭосҭан Ареспублика Ахада Ради Хабирови реиԥылара.
Башкорҭосҭан Ареспублика аделегациа Аҟәа, Гәылрыԥшь, Очамчыра, Гәдоуҭа араионқәа ирҭаауеит.
Авизит аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥысраны иҟоуп Башкорҭосҭан Ареспублика ахәаахәҭра-економикатәи аинвестициатәи лшара ацәыргақәҵара, иара убас аусеицуразы аиқәшаҳаҭрақәа ирыҵаҩхоит.


Аԥсны ақыҭақәа рҟынтә 300-ҩык инареиҳаны ашколхәыҷқәа рхы аладырхәит амилаҭ хәмаррақәа ирызкыз АААК амастер-классқәа
Амилаҭ спорт хәмаррақәа раларҵәара иазкыз АААК апроект хыркәшоуп. Уи иалахәын 300-ҩык инареиҳаны ашколхәыҷқәа Аԥсны ақыҭақәа ааба рҟынтә: Мгәыӡырхәа, Дәрыԥшь, Абгархықә, Ҷлоу, Араду, Мықә, Тамшь, Џьгьарда. Ари апроект аҳәаақәа ирҭагӡаны Аконгресс аҟәатәи аофис аусзуҩцәеи АААК Аҭыԥантәи аҟәшақәа рхаҭарнакцәеи еилахәны ахәыҷқәа амилаҭ хәмаррақәа рҭоурых иазку алекциақәа ирыԥхьон иара убас аицлабрақәа рымҩаԥгашьа ддырҵон. Амастер-классқәа мҩаԥысит абарҭ амилаҭ хәмаррақәа рыла: «Аимҵакьача», «Ахылԥахас», «Акьыброу».
Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс Иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩы Мусса Егзакь иазгәеиҭеит амилаҭ хәмаррақәа рзыхынҳәра иазку апроект аҵак ду шамоу ажәлар ркультура аиқәырхара аус аҿы.
«Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо Аконгресс аҭыԥантәи аҟәшақәа рымчала инагӡахо апроектқәа Абаза жәлар рмилаҭтә культура аиқәырхареи арҿиареи хықәкыс ирымоуп. Урҭ ззынархоу, раԥхьаӡа иргыланы, аҿар роуп, изызҳауа абиԥара рмилаҭ спортхкқәеи ахәмаррақәеи бзиа ирбо рааӡара иазкуп», – иҳәеит Егзакь.
Амилаҭ хәмаррақәа ирызкыз амастер-классқәа ԥшьымз раахыс имҩаԥысуан, рашәарамза инаркны цәыббрамза нҵәаанӡа. Ари аамҭа иалагӡаны апроект алахәцәа аԥсуа милаҭ спорт зеиԥшроу еилыркааит, бзиагьы ирбеит. Абри атәы еиҭеиҳәеит АААК Аҿар рыҿиареи абаҩрҵәыреи рыҟәша аиҳабы, амилаҭ хәмаррақәа реиҭеира иазкыз апроект анапхгаҩы Валери Берзениа.
«Ҳара иҳалшеит аҿар разхьарԥшра. «Амҵакьача» ахәмарра аӡбахә аиҭаҳәара адагьы, ҳхаҭақәагьы ахәмаршьа дҳарбон, даргьы иргәаԥханы иҳацлон. Знык ахәмарра ианалагалак, иузаанкылаӡомызт», – иҳәеит Валери Берзениа.
Амастер-классқәа рымҩаԥгара иаԥхьанеиуан ахәмаррақәа ирызкыз атеориатә материал аизагара, аҭҵаара. АААК акоманда иазнархиеит амилаҭ спорт хкқәа рыԥҟарақәа зну аизга, дара иразку ашәҟәы аматериалқәеи ақыҭауаа еиҭарҳәоз ражәабжьқәеи рыла.
Амилаҭ спортхкқәа реиқәырхареи раларҵәареи аҵакы далацәажәо апроект анапхгаҩы Валери Берзениа иазгәеиҭеит дара аԥсуа милаҭтә культура артефактк аҳасабала хәы змам акакәны ишыҟоу.
«Ҳара хықәкы хадас иҳамоу аԥсуа культуреи, аҭоурыхи, абызшәеи реиқәырхароуп. Аԥсуа милаҭ хәмаррақәа рзыхынҳәра иазкыз апроект аҿар аспорт разхьарԥшра иазынархан, насгьы иааидкыланы аԥсуа культура еиҳагьы бла хала ҳахәаԥшуа, гәыкала иҳадаҳкыло аҟаҵара. Апроект аҳәаақәа ирҭагӡаны ҳара иаҳҭахуп ажәытәан ҳажәлар ирылаҵәаны иҟаз еиуеиԥшым аспортхкқәа аҿар ирдыруа иҟазарц: абарҭ ахәмаррақәа рыла заԥхьаҟа зыԥсадгьыл ахьчара иазыхианы игылаша аибашьцәа азыҟарҵон, аласреи, аилҟьареи, аиҿамсреи рыларааӡон», – ҳәа игәаанагара ҳацеиҩишеит Берзениа.
Амастер-классқәа рыцыԥхьаӡа 40-ҩык инареиҳаны ахәыҷқәа рылахәын. Ахәмаррақәа рынахысгьы Аконгресс аусзуҩцәа урҭ амультфильмқәеи афильмқәеи ддырбон: аиҳабыратә классқәа рҟны итәоу аԥсуа милаҭтә кульутра иазку апроект «Амазара» афильмқәа ирыхәаԥшит, аиҵбацәа – Асҭамыр Кәыҵниа имультфильм «Абраскьыл ифырхаҵара».
Аԥсышәала афильмқәа рыхәаԥшра ашколхәыҷқәа ишыргәаԥхаз атәы еиҭеиҳәеит Аҭыԥантәи ахаҭарнакрақәа аус рыцура аҟәша аиҳабы Дмитри Жьиба.
«Ақыҭақәа фба рҿы афильмқәа дҳарбон, ахәыҷқәа зехьынџьара гәахәарала ирыдыркылон, игәырӷьаҵәа иаҳԥылон. Иргәаԥханы акино иахәаԥшуан, анаҩс ирбаз иалацәажәон, «аԥхынтәи акинотеатрқәа» ҳаманы ҩаԥхьа ҳаиҭарызнеирц иҳаҳәон. Ақыҭауаа рхаҭақәагьы ас еиԥш ахәаԥшрақәа еиҿыркаарц иаҭаху еигьиу ҳәа иазхәыцуа иалагеит», – иҳәеит Дмитри Жьиба.
Амилаҭ спорт хәмаррақәа реиҭазыхынҳәра иазкыз апроект ахыркәшамҭаз имҩаԥган атурнир «Ахьышьҭра», уи рхы аладырхәит акомандақәа ԥшьба: Дәрыԥшьи, Џьгьардеи, Ҷлоуи ақыҭақәа рҟынтә ашколхәыҷқәа, иара убас Аҟәатәи 1-тәи абжьаратә школ аҵаҩцәеи. Аицлабра алахәцәа ирылаз аадырԥшит амастер-классқәа раан ироуз аԥышәа рхы иархәаны.
Апроект аихшьалақәа ҟаҵо АААК акоманда иазгәарҭеит иара қәҿиарала ишымҩаԥысыз, аҿар рыбжьара амилаҭ хәмаррақәа раларҵәара шалыршахаз, анаҩс ари ахырхарҭала иҟаҵатәу азгәарҭеит.
шәҭалароуп, ма шәыҽҭажәыҩроуп.


Ажәабжь ҿыцқәа
24 February 2023 729 Женеватәи аиҿцәажәарақәа
Женеватәи аиҿцәажәарақәа рыцҵара, урҭ ԥхьаҟатәи рԥеиԥш иалацәажәеит Аԥсны ААР аминистр ихаҭыԥуаҩ Иракли Ҭыжәбеи ЕАР ахаҭарнак, аиҿцәажәарақәа рыцхантәаҩ Џьихан Султаноглуи ҭелла реицәажәараан.
23 February 2023 28
«Афестиваль "Славянский базар" 1992 шықәса раахыс имҩаԥыргоит, арҭ ашықәсқәа ирылагӡаны афестиваль рҽаладырхәхьеит 70 ҳәынҭқарра рхаҭарнакцәа.
23 February 2023 121 Женеватәи аиҿцәажәарақәа
Аԥсадгьыл ахьчаҩ Имш азы Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрра Урыстәылатәи Афедерациа Адәныҟатәи аусқәа рминистррахь адныҳәалара ҟанаҵеит. Адныҳәалараҿы иаҳәоит:
21 February 2023 50
Аԥсны жәларбжьаратәи аилазаара алхәдаара иазырхоу ақырҭуа напхгара рҽазышәарақәа ирыхәамԥшыкәа, ареспублика аҳәаанырцәтә еимадарақәа рырҭбаара иаҿуп. Аслан Бжьаниеи Александр Лукашенкои реиԥылара уи бзиаҵәҟьаны ишьақәнарӷәӷәоит.
21 February 2023 49
Аҩаша, жәабранмза 21 рзы Минск ақалақь, Ахьыԥшымра Ахан аҟны Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниеи Белоруссиа Ахада Алеқсандр Лукашенкои реиԥылара мҩаԥысит. Иара убас, аиԥылара далахәын Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистр Инал Арӡынба, Белоруссиа Ахада ихаҭарнак ҷыда Виктор Шеиман.
21 February 2023 21
Аслан Бжьаниа усуратә визитла Белоруссиа даҭааит жәабранмза 20, ашәахьа. Аҩаша, жәабранмза 21 рзы Минск ақалақь, Ахьыԥшымра Ахан аҟны Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниеи Белоруссиа Ахада Алеқсандр Лукашенкои реиԥылара мҩаԥысит. Аиԥылара далахәын Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистр Инал Арӡынба.
16 February 2023 23
Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистр Инал Арӡынба Шьамтәыла ажәлар рахь Аԥсны ажәлар рыхьӡала адышшылара ҟаиҵеит.
16 February 2023 21 Авизитқәеи аусутә ныҟәарақәеи рзы аинформациа
Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистр Инал Арӡынба усутә ныҟәарыла Москваҟа дцеит.
10 February 2023 1356
Аԥсны адәныҟатәи аусқәа рминистр Аԥсны Атәылахьчара аминистрреи Урыстәыла атәылахьчара аминистрреи реинырреи русеицуреи арӷәӷәара ацхыраара ахьеиҭо азы ианашьоуп «Аԥсны аҭынчра ацхырааразы» амедал.
10 February 2023 79
Иахьа агазеҭ «Ведомости» асаит аҿы ицәырҵит аинформациа Аԥсны анапхгареи Урыстәыла акриптоиндустриеи аблокчеини рассоциациа (РАКИБ) анапхгареи Аԥсны аҵакыраҿы акриптовалиутатә хаб аартразы аилацәажәарақәа мҩаԥыргоит ҳәа.


21.03.2023
Хәажәкырамза 21 рзы Аҟәа асасааирҭа «Интер-Сухум» аконференц-зал аҟны имҩаԥысит аполитикатә партиа «Амцахара» XIV аизара ду. Аизара ду аҟны иалацәажәеит Аԥсны адәныҟатәии аҩныҵҟатәии амшхәаԥштә иактуалтәу азҵаарақәа, ауаажәларра-политикатә, аекономикатә ҭагылазаашьа.
Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Аслан Бжьаниа аизара ду даҭааит, Аԥсны Аҳәынҭқарра акәша-мыкәша иҟоу аҭагылазаашьа далацәажәеит аделегатцәеи Аԥсны жәлари ихы рықәкны. .
Аҳәынҭқарра Ахада иҳәеит Аԥсны акәша-мыкәша иҟоу аҭагылазаашьа шыуадаҩу атәы. «Жәларбжьаратәи арра-политикатә ҭагылазаашьа акыр иуадаҩуп. Урыстәыла, уажә аԥхьа ишҳәаз еиԥш, иҷыдоу арратә операциа амҩаԥгара иаҿуп. Иара иаҿагылоуп 50 ҳәынҭқарра инареиҳаны, убарҭ рхыԥхьаӡара иаҵанакуеит Европа зегьи Еиду Америка Аштатқәеи, арҭ амчқәа Қырҭтәыла аиҳабыра ахырҳәар, аҩбатәи аибашьра хдыртырц рҭахуп. Абарҭ ахықәкқәа рымоуп азы ҳазҭоу ашықәс азы мшаԥымза-лаҵарамза рзы Қырҭтәыла мҽхакы ҭбаала аполитикатә акциақәа рымҩаԥгара ргәы иҭоуп. Иахьа 2008 шықәса рзы аасҭа аҭагылазаашьа хьанҭоуп. Урыстәылатәи Афедерациеи ҳареи ганрацәалатәи ҳусеицура арӷәӷәара аҭахуп. Аамҭа кьаҿла ҳҳәынҭқарратә еизыҟазаашьақәа ирԥырхагоу азҵаарақәа рыӡбара алҳаршароуп, урҭ арбанқәоу ҳара ибзианы иаҳдыруеит.
Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи ирыбжьоу 2014 шықәса абҵарамза 24 аҟнытә Аиқәшаҳаҭраҟны иарбоу Атәыла ахьчаратә мчхара арӷәӷәаразы иҟаз алшара ишахәҭоу хархәара амаӡамызт. Раԥхьа иргыланы, зыӡбахә сымоу, 2019 шықәсазы Аԥсны иазԥхьагәаҭаз Очамчыра араион Мыркәыла ақыҭаҟны азеиԥш арратә база аргылароуп, убри инадкыланы Аԥсны Арбџьар мчқәа рырхәҭақәа рырҿыцреи уи аматериалтә – техникатә еиқәыршәареи азҵаароуп. Ари гха дууп азы, ари агха ҳауаажәлар ирныԥшыр сҭахымызт. Убас шакәугьы, аӷа ааишьа имаӡам, уи идызцалалкгьы. Ҳара Аԥсны аҩныҵҟа зегьы еидгылартә иҟаҳҵоит. Урыстәылеи ҳареи ҳаиҩызара иабзоураны иаҳзыԥшу, иҟоу ауадаҩрақәа ҳариааиуеит. Уи азы зегьы ҳаидгылароуп.
Иҟоуп иаартны исзымҳәо. Амобилизациатә зыҟаҵара ашьҭыхразы мҽхакы ҭбаала аусура мҩаԥаҳгоит Аԥсны Аҳәынҭқарра арбџьар мчқәа аибашьра разырхиаразы. Ҳара аибашьра ҳҭахӡам, аха зегьы ҳарзыҟаҵоуп. Аиашьара ҳзызуа Урыстәылеи ҳареи ҳаидгыларала.
Аизара ду иара иалахәын Ахада ихаҭыԥуаҩ Бадра Гәынба, аԥыза-министр Александр Анқәаб, Апарламент аиҳабы Лаша Ашәба, адепутатцәа, аиҳабыра алахәцәа, ақалақьтәии араионтәии администрациақәа рхаҭарнакцәа.


"Иара иеиԥшу дыҟаӡам": аибашьра иалаӡыз Сафер Бганба изкны
© Foto / из семейного архива Сафера БганбаСафер Бганба
© Foto / из семейного архива Сафера Бганба
Аԥсны Аџьынџьтәылатәи аибашьра аветеранцәа, зыԥсадгьыл зхы ақәызҵаз аҵеицәа рыӡбахә ануҳәо, хымԥада иазгәоуҭоит урҭ реибашьратә мҩа, излахәыз ажәыларақәа, аха иҟоуп аҷкәынцәа, раԥхьатәи амшқәа раан иҭахаз. Дара реибашьратә мҩа шкьаҿхазгьы, зегь акоуп иаадырԥшыз агәымшәара аҭоурых иазынхоит. Иахьа иӡбахә шәзеиҭасҳәар сҭахуп цәыббрамза 15, 1992 шықәсазы, ашьхараҟны зырратә уалԥшьақәа нагӡауа иҭахаз бзыԥҭатәи арԥыс, абиԥазаҵә Сафер Рауф-иԥа Бганба. Аибашьҩы дихцәажәеит иаҳәшьа Лиолиа Бганԥҳа.
Сафер Бганба хҩык аиаҳәшьцәа Лиолеи, Еленеи, Еммеи рашьазаҵә иакәын. Дара раб Рауф Қьаамын-иԥа Бганбеи ран Евдокиа Кьаӷәса-иԥҳа Ԥкьынԥҳаи ахшара рацәа шрымазгьы, ақыҭанхамҩа рнапы алакын, махәҿала акрыруан, арахә рааӡон. Ажәакала, џьабаала ахәыҷқәа ршьапы иқәдыргылеит, рызегьы Иреиҳау аҵараиурҭақәа ирҭарҵеит. Сафер Северодвинск Балтисктәи Амшынтә флот аҟны арратә маҵура ихганы, дҭалоит Қарҭтәи аветеринартә институт, Лиолиа Ленинградтәи аинститутқәа руак аҟны аекономист изанааҭ лоуит, Елена Краснодартәи ақыҭанхамҩатә институт аҿы аҵара лҵеит, Емма Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны афилологиатә факультет англыз бызшәа аҟәша далгеит.
18 Жәабран, 15:44
Рауф Бганбеи Евдокиа Ԥкьынԥҳаи рыхшара ҿырԥшыс ирыман усҟантәи аамҭазы еиҵагылаз аҿар. Сафер иакәзар, уи убри аҟара даамысҭашәан, исасра ауаа азгәышьуан. Итәашьала, игылашьала, ицәажәашьала – зегь рыла даԥсыуацәҟьаны дыҟан. Сафер бзиа ибаны иалихыз изанааҭ хада анаҩсгьы, аспорт дазҟазан, карате ахырхарҭала "амаҟа еиқәаҵәа" иман. Дшәарыцаҩ наган, дышьханыҟәан, иқәҿион абџьарҟаҵарагьы. Дахьцалакгьы, џьара бџьар хкык злихша маҭәахәык ма маругак ибар давсуамызт. "Иахьа акәымзаргьы уаҵәы иаҳҭаххоит", - ҳәа реиҳәон абџьар иазҵаауаз. Аибашьра уамак шагмыз Сафер ахыԥсаҟьага аҟаҵара даҿын.
"Сафер Қарҭ аҵара аниҵоз аҩызцәа рацәаҩӡаны иман. Есышықәса аԥхынра изаалон, пату еиқәырҵон. Аха знызаҵәыкгьы иара иоума, ҳара ҳаума, ҳхахьы иааҳгар ҳҭахымызт мышкызны дара злыҵыз ажәлар иааҳәны бџьарла иаҳҿагылоит ҳәа. Уамашәа иубашагьы, Сафер инапала иҟаҵаз абџьаргьы рганахь ирхар акәхеит", - еиҭалҳәоит аиаҳәшьа Лиолиа.
4 Цәыббра, 15:00
Аибашьра раԥхьатәи амшқәа инаддыркны, Сафер дыруаӡәкын шьхала, Кавказ Нхыҵынтәи хатәгәаԥхарала иаҳзаауаз ҳашьцәа ирԥылоз. Анаҩс иҩызцәа Аслани Руслани Хагәшьаа, Ефрем Возбеи, Славик Хышбеи, Алеқсандр Кьетиеи, Славик Ԥсардиеи дрыцны Ԥсахара аганахь аибашьратә цәаҳәа ахьышьақәгылаз аҭыԥ ахь дааны ирратә уалԥшьақәа наигӡон. Ус ишыҟаз, ақырҭуа ԥшыхәыҩцәа адырра роуит шьхала кавказаа ааны аԥсуаа ацхыраара шрырҭо. Убри инамаданы, диверсиак ҟалозар ҳәа Сафер амҩанызацәа ицҵаны Ауадҳара ахырхарҭахь дрышьҭуеит.
"Сафер ҳашьа заҵә иакәын азы, ҳан дӷьаҵәыӷьаҵәуа, умцан лҳәеит ҳәа акагьы шаанамгоз дырны, диҳәон ихы ихьчарц, агәҽанызаара имазарц. Ус, ирратә уалԥшьақәа рынагӡаразы цәыббрамза агәҭаны ашьхаҟа даныршьҭ, уаҟа арахә зманы итәаз, заа агәҽанҵара заухьаз ақырҭуа арахә хьча иааигәыдҵаны дишьуеит. Сафер аџыр иаҩызаз, махәҿыла иӷәӷәаз, баша-маша напыла уззымиааиуаз аӷа хәымга ихымца аҿаԥхьа дымчыдахеит", - лҳәоит аиаҳәшьа.
Сафер иԥсыбаҩ хымш ирзылбаагомызт. Ицыз иҩызцәа ак наихадыршәит ауп. Нас даргьы рыԥсы рыманы алада илбааит, иҟалазгьы рарҳәеит. Абас, аибашьра мызкы ахи аҵыхәеи рыбжьара абиԥазаҵә, 32 шықәса зхыҵуаз, аҭаацәара иаламлацыз Сафер бзиахә иԥсҭазаара ҿахҵәеит.
Рауф Бганба иҵәҩаншьап шыӡыз анилаҽ ашьҭахь аԥсҭазаара игәахшәеит. Евдокиа лакәзаргьы, лхы шьҭыхны аӡәгьы диҿаԥшуамызт. Сафер иаҳәшьа Лиолиа, лхатә ԥсҭазаара мап ацәкны, агәырҩа иамҽхакыз лҭаацәа аҵыхәтәантәи рымшынӡа илбеит. Лаҳәшьцәа аҭаацәара ианалала, лара лаб игәараҭа дазынхеит. Аҳаҭгәынқәа хылаԥшрада инылмыжьит…
20 Лаҵара, 18:14


Пицундатәи аҽырхәмарратә комплекс аҟны рашәара 25 рзы иаатуеит аҽырҩра аамҭа
10:18 25.06.2023 (ирҿыцуп: 22:42 25.06.2023)
© Sputnik / Томас ТхайцукСкачки в селе Моква
© Sputnik / Томас Тхайцук
АҞӘА, рашәара 25 - Sputnik, Бадри Есиава. Пицундатәи аҽырхәмарратә комплекс аҟны рашәара 25 рзы иаатуеит аҽырҩра аамҭа, абри атәы Sputnik акорреспондент изеиҭеиҳәеит Аԥсны Аҽыбӷаҟазаратә спорт Афедерациа ахада Милор Шәлымба.
Ахәмаррақәа ирылагоит асааҭ 16:00 рзы. Шәлымба иҳәеит ишазгәаҭоу ԥшь-еиԥхныҩларак:
"Ахьӡ-аԥша" ахԥатәи аҩаӡара занашьоу Џьамал Гәбаз ихьӡала аҭыԥантәи аҽқәа ыҩуеит 1400 метра;
СССР Зҽаԥсазтәыз аспорт азҟаза, Леон иорден занашьоу Саида Гәынба лыхьӡ ала - 1600 метра;
"Аԥсны Афырхаҵа" Валери Шәлымба игәаларшәаразы аҭыԥантәи ашьацқьа злоу аҽқәа еиԥхныҩлоит 2000 метра;
Аԥсни Урыстәылеи Зҽаԥсазтәыз аспорт азҟаза, "Ахьӡ-аԥша" аҩбатәи аҩаӡара занашьоу, адунеии Европеи акырынтә иачемпионхахьоу, Аолимпиатә хәмаррақәа рыҟны ахԥатәи аҭыԥ аанызкылаз, Аԥсны аспорт еиқәԥаразы Афедерациа ахантәаҩы Денис Царгәыш иаԥхьахә агаразы - 2000 метра еиԥхныҩлоит ашьацқьа злоу аҽқәа.
2023 шықәсазы аҽырҩра аамҭа иалагӡаны нанҳәамза анҵәамҭаз иазгәаҭоуп "Аԥсны ахада Ихраҿа" агаразы аҽырҩра, жьҭаарамзазы - Леон иорден занашьоу Павел Арӡынба игәалашәаразы аицлабра, абҵарамзазы - Аԥсны ачемптонат, жьҭаарамза анҵәамҭазы Мықә имҩаԥгахоит Аԥсны аџьынџьтәылатә еибашьраҟны игаз Аиааира 30 шықәса ахыҵра иазкны, аҽыхәмаррақәа рзы Очамчыра араион ачемпионат.
1 Лаҵара, 18:35


Адиаспора (абырз. διασπορά) — ари ажәлар рыхәҭак ауп, изхылҵыз атәыла аҟны инымхо, аха убри аан иахьынхо атәыла аҟны, иаку иҭышәынтәалоу аетникатә гәыԥқәа аԥҵаны измоу, насгьы дара рыҿиареи руаажәларреи реиԥшзаара амырӡразы, адгыларазы асоциалтә институтқәа змоу жәларуп.
Аҭоурых[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ус еиԥш иҟалеит аҭоурых аҟны, аетносқәа лассы-лассы дара рҵакырадгьылқәа рҟны акәымкәа, егьырҭ атәылақәа рҟны инхалартә еиԥш. Уи зыхҟьаз аибашьрақәа, аҳәаақәа реиҭакра, аимпериақәеи аҳәынҭқаррақәеи рхыбгалара, аԥсабаратә рыцҳарақәа, аекономикатә кризисқәа уҳәа роуп. Абарҭқәа зегьы ажәларқәа ԥсаҟьаны адунеи иаланаԥсоит. Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара адыррақәа рыла, 1960 шықәса рзы атәым тәылақәа рҟны инхон 75,5 миллионҩык ауаа, 2000 шықәса рзы – ари ахыԥхьаӡара 176,6 миллионҩык рҟынӡа иҟалахьан, 2009 шықәса рзы ари ахыԥхьаӡара 213,9 миллионҩык рҟынӡа еизҳаит, 2013 шықәса рзы – 232 миллионҩык.
Иахьа еиуеиԥшым адунеи атәылақәа рҟны инхоит х-процентк инаркны жәа-процентк рҟынӡа ауааԥсыра, урҭ зегьы мигрантцәоуп. Хықәкыла иаҳҳәозар, атәым тәылақәа рҟны инхоит 35 млн акитаиццәа, 25 млн еиуеиԥшым африкатәи атәылақәа ирылҵыз, 19 млн аурысцәа, 14 млн акурдцәа, 9 млн индиаа, 10 млн ирландиаа, 8 млн италиаа, ауриацәа, ацыганцәа, 5,5 млн аерманцәа, 4,5 млн авенгрцәеи аполиакцәеи, 4 млн абырзенцәа, 3,5 млн аҭырқәцәеи иранааи (аџьамцәа), 3 млн иапониаа, 2,5 млн анемеццәа. Атәым тәылақәа рахь иқәнагалаз ауаа еснагь рмилаҭ еиуаз ирыҿцаауан. Уи азын дара ацуҭақәа еиҿыркаауан. Иахьа ацуҭа (община) – ари ауаа ракзаара ауп – ԥҟараны ишышьақәгылаз еиԥш, уи еиднакылоит аҭаацәарақәа, ауацәа, аҭынхацәа – урҭ зегьы еимадоуп анхамҩа, акультура, азинтә усура уҳәа рыла, насгьы ҵакырадгьылк аҟны еицынхоит. Ауаа реизааигәара, аӡәыкны рыҟалара ари ацуҭа иакритериақәаны иҟазар ретникатә хылҵшьҭра, ас еиԥш ацуҭа – адиаспора ҳәа иашьҭоуп. Адиаспора ахкқәа У. Коен иаликаауан ԥшь-диаспора хкык: адиаспорақәа – иалаӡыз (ауриацәа, африкаа, аерманцәа, палестинаа), аџьатә диаспорақәа (индиаа), аџьатәқәа (китаиаа), аимпериатә (британиатәи, франциатәи, испаниатәи, португалиатәи). Дж. Армстронг ҩ - диаспора хкык аликаауан: «амобилтәи» «апролетартәи». «Амобилтә» диаспорақәа ирымоуп акыр иҭбаау, иуадаҩу аҭоурых, урҭ рҭоурых шәышықәсала ишьақәгылоз акакәын. Арҭ адиаспорақәа асоциалтә шьцылара иазыманшәалоуп, убри аҟынтә акыр инарҵауланы издызкылаз аилазаара аҟны рышьаҭа рҳаит уҳәар алшоит. «Амобилтә» диаспора акатегориа иаҵанакуа ракәзар, Дж. Армстронг уахь иаҵаиркыз зегь раԥхьа иргыланы ауриацәеи аерманцәеи рдиаспорақәа роуп.
«Апролетартә» диаспорақәа – ари ааигәа ишьақәгылаз етникатә еилазаароуп. Дж. Армстронг игәаанагарала, «арҭ адиаспорақәа ҳаамҭазтәи аполитика иалҵшәахаз иқәҿиарадоу аалыҵуп».
Г. Шеффер иаликаауеит абас еиԥш адиаспора хкқәа: – инарҵаулоу аҭоурыхтә шьаҭақәа змоу (арахь иаҵанакуеит аерманцәа, ауриацәа, китаиаа рдиаспорақәа); – «макьаназы ихырқәақәо» (америкаа, Европеи, Азиеи, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны скандинаваа); – «иҿоу» (ари адиаспора хкы еиҿыркаауеит абырзенцәа, аполиакцәа, аҭырқәцәа); – «ҿыц иҿио», даҽакала иуҳәозар, ашьақәгылара амҩа иану (ас еиԥш адиаспорақәа зырҿио кореиаа, филиппинаа, насгьы анкьатәи асоветтә республикақәа рҟны инхоз аурысцәеи роуп); – «аҩны змам», зхатәы ҳәынҭқарра змам (ари акатегориахь иаҵанакуеит акурдцәеи, апалестинеццәеи, ацыганцәеи рдиаспорақәа); – «аетномилаҭтә», «ахатәы» ҳәынҭарра рымазшәа агәаанагара зызцәырҵуа, ари зегь реиҳа иалаҵәоу диаспора хкуп; – «еихырԥсаҟьоу», еизакны инхо.
Зегь реиҳа идуу адиаспорақәа жәаба:[аредакциазура | акод аредакциазура]
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы амиграциатә процессқәа даара идуу амасштабқәа аҵанакуа иалагеит – иахьазы адунеи аҟны инхо ауаа рахьтә 35-тәи зҭыԥ иахыҵны даҽаџьара нхара ицаз иоуп. Аҿиара змоу атәылақәа рҟны акәзар, 10-тәи зҭыԥ иахыҵны даҽаџьара нхара ицаз иоуп. Даҽа тәылак ахь нхара ицаз инхарҭа ҭыԥ ҿыц аҟны ибзазашьа анеиқәиршәалак, имилаҭ иаҵанакуа емиграциа рцара дацхраауеит. Убри аҟынтә иџьашьатәӡам, адиаспорақәа рхыԥхьаӡара ас лассы иахьазҳауа. Зегь реиҳа идуу диаспорақәоуп:
10. Ацыганцәа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ацыганцәа ауаа рышәҟәҭагалара лассы-лассы рхы аладырхәуам, рхыԥхьаӡаразы рхатә дыррақәа рымоуп умҳәозар. Убри аҟынтә ари ажәлар ирыдҳәалоу ахыԥхьаӡарақәа зегьы - ус инықәырԥшшәа иҟаҵоу дыррақәоуп, иахьазы дара 8 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп ҳәа азгәаҭоуп. Убасгьы, иԥхьаӡоуп Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны миллионҩык рҟынӡа ацыганцәа шынхо, урҭ рхыԥхьаӡара рацәоуп Бразилиа, Румыниа.
9. Италиаа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ажәбатәи аҭыԥ аҟны иҟоу италиаа рдиаспора 8 миллионҩык рҟынӡа инаӡоит. Дара рмилаҭ аҳәаанырцәтәи атәылақәа рахь рықәҵра хацыркын XIX ашәышықәса анҵәамҭазы, еиҳаракгьы ари апроцесс аҿарҭбааит Актәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь. Уи мзызс еиҳарак иаиуз аӷарра ауп, амамзаара ауаа убас еиԥш аҭагылазаашьа иҭанаргылон, егьырҭ аҵакырадгьылқәа рахь иқәҵны ицаратәы. Италиаа еиҳарак иқәҵны нхара ҳәа иахьцаз Ҩадатәии Ладатәии Америка атәылақәа рахь ауп.
8. Ауриацәа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Аофициалтә дыррақәа рыла, ауриацәа Израиль анҭыҵ инхо рхыԥхьаӡара 8 миллионҩык рҟынӡа инаӡоит, аха зегь реиҳа ауриацәа ахьынхо Еиду Америкатәи Аштатқәа (урҭ уатәи рхыԥхьаӡара 5-миллионҩык иреиҳауп), Франциа, Британиа Ду рҟны ауп. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы ауриацәа рыцуҭа адунеи аҟны зегь реиҳа еиҳауп ҳәа иԥхьаӡоуп, иара убасгьы 2003 шықәсанӡа ауриацәа рдиаспора Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны еиҳа еиҳан Израиль инхоз ауриацәа рхыԥхьаӡара аасҭа.
7. Аерманцәа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Адунеи 102 тәыла рҟны инхоит Ермантәылантәи амигрантцәа. Урҭ рахьтә 87 % атәылақәа 6 рҟны ауп иахьынхо, урҭ рхыԥхьаӡараҿы Урыстәыла, Еиду Америкатәи Аштатқәа, Франциа. Аерманцәа рдиаспорагьы 8 миллионҩык шьақәнаргылеит, убри аан иара Ермантәыла инхо 3 миллионҩык роуп. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы дара рҽазыршәеит иаку еиҿкаарак, адиаспора еидызкыло аԥҵара, аха ари аус макьаназы аҵыхәтәанынӡа иӡбам.
6. Украинаа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Украинаа рыԥшьбатәи ахәҭа (10 миллионҩык инадыркны 15 милионҩык рҟынӡа) Украина анҭыҵ ауп иахьынхо. Зегьы иреиҳау урҭ рдиаспора ахаҭарнакцәа Урыстәыла ауп иахьынхо, иара убасгьы имаҷҩымкәа украинаа нхоит Еиду Америкатәи Аштатқәа, Канада, Молдова. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы зегьы иреиҳаны амигрантцәа нхара ҳәа иахьцо Испаниа, Италиа, Мысра атәылақәа рахь ауп.
5. Аполиакцәа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Аполиак хылҵшьҭра змоу амигрантцәа, аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, 21 миллионҩык ыҟоуп. Урҭ зегь раасҭа иахьынхо ҭыԥуп Еиду Америкатәи Аштатқәа – ара инхо аполиакцәа рхыԥхьаӡара миллионки 500 нызқьҩык рҟынӡа инаӡоит, Бразилиеи Германиеи ракәзар, Польшантәи амигрантцәа рхыԥхьаӡара еиԥшуп уҳәар ауеит – дара ҩ-миллионки 500-нызқьҩык рҟынӡа тәылацыԥхьаӡа инхоит.
4. Аурыс диаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ианеиҵаха 25 миллионҩык рҟынӡа аурысқәа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы Урыстәылатәи Афедерациа анҭыҵҟа нхара ҳәа иагеит. Иҟоуп ахыҵхырҭақәа, урҭ рхыԥхьаӡара 40 миллион рҟынӡа инаӡоит ҳәа аазыцҳауа, аха аҭҵааҩцәа ас еиԥш ахыԥхьаӡара иақәшаҳаҭым. Зегьы иреиҳау европатәи аурыс диаспора нхоит Германиа. Убри анаҩсгьы, урысшәала ицәажәо амигрантцәа рацәаҩуп Еиду Америкатәи Аштатқәа, Израиль, Латвиа.
3. Индиаа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара иҟанаҵаз аҳасабырба инақәыршәаны, адунеи зегьы аҟны инхоит индиаа рхылҵшьҭрақәа 25 миллионҩык рҟынӡа, дара адунеи 110 тәыла рҟны иҟоуп. Зегь реиҳа индиаа рхылҵшьҭрақәа ахьынхо Непал (4 миллионҩык), Еиду Америкатәи Аштатқәа (3 миллионҩык), Малаизиа (2,4 миллионҩык) рҟны ауп.
2. Акурдцәа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Акурдцәа рдиаспора шаҟа ыҟоу аԥхьаӡара зыруадаҩуа акәны иҟоуп, дара ахьынхо ԥшь-тәылак рҟны зныкгьы ауаа ашәҟәранҵара ахьымҩаԥырымгац. Еиуеиԥшым адыррақәа рыла, акурдцәа рдиаспора – 20 миллионҩык инаркны 40 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп, аха зегь реиҳа ииашоуп ҳәа иԥхьаӡоу 35 миллионҩык ҳәа иҟоу адыррақәа роуп.
1. Китаиаа рдиаспора[аредакциазура | акод аредакциазура]
Аҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, китаиаа рхыԥхьаӡара, зҭоурыхтә ԥсадгьыл иацәыхараны инхо, 50 миллионҩык рҟынӡа ыҟоуп. Урҭ реиҳараҩык (20 миллион инаркны 30 миллион рҟынӡа) Лада-Мрагыларатәи Азиа инхо роуп, ҿырԥштәыс иаагозар, Сингапур инхо ауааԥсыра зегь рахьтә 78% шьақәзыргыло китаиаа роуп. Убри анаҩсгьы китаиаа рдиаспора ыҟоуп Америкеи Европеи. Аӡәырҩы асоциологцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, иахьатәи аамҭазы «адунеитә диаспоризациа» апроцесс мҩаԥысуеит, дара адиаспорақәа рхаҭақәа ракәзар, атрансоциалтә ҳақәаны аҟалара иалагеит. Убри аҟынтә, аамҭа цацыԥхьаӡа иалшоит адиаспорақәа рхыԥхьаӡара еизҳар, иазҳауеит убасгьы урҭ аполитикатәи аекономикатәи ҭагылазаашьа иазыҟарҵало аныррагьы.
Адиаспора афункциақәа[аредакциазура | акод аредакциазура]
Адиаспорақәа зегьы лахьынҵак-лахьынҵак рымоуп. Урҭ алахьынҵақәа еиуеиԥшым, дарбанызаалак ауаҩы иԥсҭазааратә мҩа шиндивидуалтәу еиԥш. Аха, егьа ус акәзаргьы, адиаспорақәа русура аҟны еицырзеиԥшу афункциақәа маҷым. Ус еиԥш рҷыдаҟазшьоуп «ижәытәтәиугьы» «иҿыцугьы» адиаспорақәа. Дара адиаспорақәа рцәырҵшьа амзызқәа шеиԥшымгьы, ирзеиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Аха абра иазгәаҭатәуп, зыӡбахә ҳәоу афункциақәа рхаҭәаара, рбеиара уҳәа акыр аиԥшымзаарақәа шрымоу.
Зегь реиҳа иалаҵәаны иҟоу адиаспора афункциақәа иреиуоуп досу рҭоурыхтә ԥсадгьыл, рыжәлар ркультура, рыҿиара, доуҳала рырбеиара ацхраара, адгылара рзыҟаҵара. Иҷыдоу аҭыԥ аанакылоит ахатәы бызшәа аиқәырхара. Ишдыру еиԥш, абызшәа ауп даҽа тәылак аҟны ауаҩы далкааны, дызмилаҭу удыруа дҟазҵо. Ахатәы бызшәа иабзоураны ауаҩы дахьынхозаалак, иарбан ҳәынҭқарразалак аҟны истатусгьы аҽаԥсахуеит. Ҿыц ишьақәгыло адиаспора еснагь ахатәы бызшәа ахархәара анаҭоит иформалтәым аицәажәара аан, аха ашкол, аусеилыргара, амассатә информациа ахархәагақәа рҟны уи ахархәара маҷуп, зынӡагьы иамам уҳәар алшоит. Ахатәы бызшәа зехьынџьара ахархәара аиура азықәԥара аҭахны иҟоуп. Ахатәы бызшәа амилаҭтә культура ретронслиаторс иамоуп, уи ацәыӡра, еиҳаракгьы адоуҳатә хырхарҭаҟны рыцҳара дууп (атрадициақәа, ахдырра, ақьабзқәа). Аха убри аан, збызшәа зцәыӡыз ажәларқәа, ретнос ишаҟәҟьазгьы, диаспораны ишыҟаз иаанхоит (иаҳҳәозар анемеццәа, кореиаа, ассирииццәа, чувашиаа уҳә. егь.) Абас алагьы абызшәа аиқәмырхара адиаспоразы иҳәаақәҵоу ҷыдарам. Адиаспора аусуразы ихадоу акәны иҟоуп аетникатә культура аиқәырхара, уи иаҵанакуеит аматериалтә, адоуҳатә, асоционормативтә усура. Еиҳа инарҵауланы аетникатә культура аныԥшуеит алитература, аҟазара, аетникатә символика, атрадициақәа, еиуеиԥшым аматериалтә культура аформақәа (акрыфара, аҽеилаҳәара), афольклор. Аетникатә культура амырӡра аригьы адиаспора иаҷыдаҟазшьоуп. Аха аамҭа цацыԥхьаӡа адиаспора аетникатә культура изхылҵыз ретнос акультура акыр иацәыхарахоит.
Уи адиаспора ахьынхо ажәлар иныҟәырго атрадициақәеи иареи еилаӡҩоит. Аетникатә культура амырӡра зхьыԥшу адиаспореи изланхо ажәлари ирыбжьоу адистанциа ауп, иара убасгьы, иахьынхо аҳәынҭқарра адиаспорахь иаанарԥшуа атолерантреи, адиаспора ахаҭарнакцәа ркультура аиқәырхара агәазыҳәара ахьынӡарымоуи роуп. Даара аҵак ду амоуп аекономикатә функциагьы, уи акыр адиаспорақәа ахархәара алыршара рҽазыршәоит. Ара зыӡбахә ҳәоу убас еиԥш иҟоу аекономикатә ҿиара аформақәа роуп, иҷыдоу даҽа жәларык ирыламҩашьо жәлар рнапҟазарақәа раалыҵқәа рҭыжьра алыршара. Арҭқәа зегьы адиаспора ахаҭарнакцәа рыԥсҭазаара еиԥш, егьырҭ амилаҭқәа изланхогьы рыԥсҭазаара арбеиоит. Ас еиԥш аекономикатә функциақәа раларҵәара еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ацзаргьы, аҭоурыхтә ԥышәа ахархәара аҭазар, зегьы уи аҟынтә иаиааиуеит, афеида алырхуеит. Ара, иара убасгьы, иазгәаҭатәуп адиаспора аполитикатә функциақәагьы шынанагӡо. Ари раԥхьа иргыланы иахьаныԥшуа иназыцҵоу азинқәа роуразы алоббизм аныҟарҵо ауп. Иҩбахаз, адиаспора, мамзаргьы уи иадҳәалаз акыр аиҿкаарақәа ишьақәгылоу арежим оппозицианы ианазыҟало ауп. Ихԥатәихаз, адиаспорақәа иахьынхо атәыла жәларбжьаратәи апозициақәа анырра анарҭо ауп.
Астатистика[аредакциазура | акод аредакциазура]
Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара адыррақәа рыла, 1960 шықәса рзы атәым тәылақәа рҟны инхон 75,5 миллионҩык ауаа, 2000 шықәса рзы – ари ахыԥхьаӡара 176,6 миллионҩык рҟынӡа ихалахьан, 2009 шықәса рзы ари ахыԥхьаӡара 213,9 миллионҩык рҟынӡа еизҳаит, 2013 шықәса рзы – 232 миллионҩык.