Аԥсны зехьынџьара амандарина аҿыхра иаҿуп. Сынтәа ари ашәырхк иеилаҳауа рзы ныҳәарахоит — аҽаҩра даара ибзиахеит, атәыла анҭыҵгьы меигӡарахда иушьҭыша ыҟоуп.
Аԥсуа мандаринақәа ргьама лымкаала ихауп. Агәаӷь рыланы, шамахамзар, иуԥылом. Аԥсны амандарина асезон абҵарамза инаркны жәабран мзанӡа инаӡоит.
Абҵарамза инаркны Аԥсны ихацыркхеит амандарина аҿыхра аамҭа. Гәылрыԥшьтәи ацитрустә наплакы "Софиа" аҟынгьы амандарина аҿыхра иаҿуп.
Сынтәа ари ашәыр бзианы иит, агьамагьы хаауп.
Аҽаҩра ахьбзиахаз аҟнытә атәыла анҭыҵтәи аџьырмыкьахь меигӡарахда иушьҭыша ҟалоит.
Амандарина ҿырхуеит секаторла, иҭыжәжәаны аҿыхра ҟалаӡом, аҵла иаԥырхагоуп.
Убас ииашаны иҿыху ашәыр анҵырагьы еиҳахоит.
Амандарина аҿыхра иазҟазоу рус ирласӡаны иҟарҵоит.
Сынтәа ацитрусқәа рыҟәшәара хацыркхеит абҵарамза 10 инаркны.
Амандарина аҿыхразы арахь есышыкәса иаауеит Аԥсны ақыҭауаа, иара убас Алада Урыстәылеи, Донецки, Лугански рҟынтә ауааԥсыра.
Сынтәа убас аусуразы иааз ируаӡәкхеит Кот-д'Ивуари Гвинеиеи ртәылауаагьы.
Амандарина ахә ҳаракӡам уажәааны, кьылак - 50 мааҭ ҳәа иухәҳар ауеит.
Ақыҭанхамҩа аминистрра адыррақәа рыла, сынтәа Аԥсныи Урыстәылеи рҳәаа иахыргахьеит 11 нызқь 200 тонна амандаринақәа.
Макьанагьы даҽа 30 нызқь тонн раҟара ацитрустәқәа ҟалоит ҳәа иазыԥшуп.
Аԥсны амандарина асезон абҵарамза инаркны жәабран мзанӡа инаӡоит, егьиабжьара ирҭиуа амандаринақәа, шамахамзар, аԥснытәқәаӡам.


АҞӘА, рашәарамза 28 — Sputnik, Бадраҟ Аҩӡба. Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистрраҟны имҩаԥысит апресс-конференциа, изаамҭанытәины имҩаԥысыз Женеватәи аилацәажәарақәа реихшьаалақәа ирызкни Италиа иаартыз акультуратә центр иазкни. Қырҭтәыла ООН Ассамблеиа хадаҟны абри азҵаара ахьықәдыргыло инамаданы ҳареи Аахыҵ Уаԥстәыла аделегациеи мап ацәыркуеит уи азҵаара Женева алацәажәара иҳәеит апресс-конференциаҟны аминистр Виачеслав Чрыгба.
"Аԥсны аделегациеи Аахыҵ Уаԥстәыла аделегациеи мап ацәаҳкуеит Женева абри азҵаара ашьҭыхра, уаанӡа уи ҳшалацәажәозгьы. Ҳара уи адагьы изныкымкәа ЕАШ (США) ашҟа ааԥхьара ҟаҳҵахьан авизақәа роура азин ҳарҭарц, Аԥснытәи аделегациа Ниу-Иорк иқәгыланы рпозициа рыларҳәартә еиԥш аҭагылазаашьа роурц. Аха авизақәа ҳаҭара аӡәгьы дахыццакуам" — иҳәеит Чрыгба.
Чрыгба иажәақәа рыла аԥсуа ган изныкымкәа иднардырхьеит ахҵәацәа рганахьала иамоу апозициа.
"Қырҭтәыла изныкымкәа Ассамблеиа хадаҿы иқәнаргылахьеит ахҵәацәа рыхынҳәра азҵаара. Актәи ашықәс азы Ассамблеиа хада алахәылацәа рҽацәхьаркит абжьыҭира, аха нас арезолиуциа иадгыланы рыбжьы рҭиуа иалагеит. Қырҭтәылазы ари спорттә уснагӡатәык еиԥшны иҟалеит№ — иҳәеит иара.
Изаамҭанытәәиу Аахыҵ Кавказ аҟны ашәарҭадареи аҭышәынтәалареи ирызку Женеватәи жәларбжьаратәи аилацәажәарақәа рраунд мҩаԥысит рашәарамза 14 — 15 рзы.


"Сынтәа амандарина аҽаҩра бзиоуп. Амармалташьтә птәы ԥырхага анамҭартә еиԥш бжьынтә иаҳхәышәтәит. Ҵыԥх зынӡа иҟаӡамызт азы, сынтәа ирацәахеит, аҽаҩра ҳахьахәаԥшуа 600 тонн раҟара ҳазаԥшуп. Макьана аҟәшәара ҳаламагац, амза 8, 9 рзы иахацҳаркырц ҳгәы иҭоуп. Амандарина ахатә аамҭа амоуп ианаархәаша, уи абҵарамза анҵәамҭа инаркны ԥхынҷкәынмза аҟынӡа ауп, аха уажәгьы иаархәоит. Ахә шьақәзыргылоу иара аџьырмакьа ахаҭа ауп: ибзиааны иаархәалар, ахәгьы ҳаракхоит. Ирацәоуп аҳәынҭқаррақәа Урыстәылаҟа амандарина назго, дара ахә марианы ирҭиуеит, аха аԥсуа мандарина еиҳа ихаауп", — ҳәа азгәеиҭеит Анқәаб.
Аиҿцәажәара инарҭбаан шәазыӡырҩыр ҟалоит арадио Sputnik Аԥсны ишиашоу ицо аефир аҟны, асааҭ 18:00 рзы.


"Ԥшьышықәса ҵуеит аҵыҵындра ааӡара ҳаҿуижьҭеи, иара ишахәҭоу иаҵныҟәатәуп, ианахәҭоу ахәшә, аӡы аҭаҭәуп. Аҵыҵындра атәы узымдыруазар, уаламгар еиӷьуп. Ҳаалыҵ аҭираҿы уадаҩрас иҳамоу аҳәаа ауп, ишаҳҭаху еиԥш иаҳзахыгом, иара ирлас ибжьысуа акоуп, мышкала ианахыумга икаужьыр акәхоит. Урыстәыла иахьаҳҭиуа ҳамоуп, изгогьы дыҟоуп. Аҵыҵындра ааӡара, ахәшәтәра даара ахарџь рацәа ақәуп, аџьабаа рацәаны иадуҵароуп, уи ауп ахәгьы замоу. Уажәы аҿыхра ҳаналагалак, ауаа адҳаԥхьалоит, урҭгьы рус ахә ахшәаатәуп. Аҵыҵындра хәажәкырамза анҵәамҭаз, мшаԥымза алагамҭаз аҭирахь инаҳгарц ҳгәы иҭоуп", - ҳәа азгәеиҭеит Абыхәба.
Инеиҵыху аицәажәара шәазыӡырҩыр шәылшоит арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы.


АҞӘА, рашәара 12 – Sputnik. Жәларбжьаратәи амчрақәак Урыстәыла имҩаԥысуа апроцессқәа ишырҿагылогьы, адунеитә геополитикаҿы Урыстәыла иналукааша ҳәынҭқарроуп ҳәа иҳәеит рашәарамза 11 рзы Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахада Рауль Ҳаџьымба Урыстәыла Амш инамаданы Урыстәылатәи Афедерациа Ацҳаражәҳәарҭаҟны иқәгылараан.
"Урыстәыла аҭоурых ҿыц аҟны 1990 шықәса рашәарамза 12 арыцхә иҷыдоу актуалреи аполитикатә ҵаки аиуит. Абри амш аҽны ирыдыркылеит Урыстәылатәи Афедерациа аҳәынҭқарратә суверенитет азы Адекларациа. Акрызҵазкуа ари ахҭыс урыстәылатәи аҳәынҭқарратәра ашьақәгылареи ашьақәырӷәӷәареи, зҭоурыхтә мҩа Урыстәыла алахьынҵа, уи аихьӡара дуқәа ирыдызҳәало ажәларқәа зегьы реидкыларазы иҟаҵоу шьаҿа ӷәӷәаны иҟалеит", - иҳәеит Ҳаџьымба.
Жәларбжьаратәи амчрақәак Урыстәыла аглобалтә процессқәа ралахәра аԥырхагахара рыҽшазыршәогьы, адунеитә геополитикаҿы ихадароу аҭыԥ аанызкыло аҳәынҭқаррақәа ируакуп.
Урыстәылатәи Афедерациа Аԥсны Аҳәынҭқарра ахьыԥшымра аназханаҵа анаҩс, аҩҳәынҭқаррак реизыҟазаашьақәа хаҳарала аҿиарамҩа ҿыц ианылеит. Аамҭа-аамҭала анагӡара иаҿуп Урыстәылеи Аԥсныи ирыбжьоу "Аидгылареи астратегиатә партниорреи рзы" Аиқәшаҳаҭра аԥҟарақәа. Аԥсны Аҳәынҭқарра асоциал-економикатә дгылара иазку апрограмма қәҿиарала анагӡара иаҿуп ҳәа азгәеиҭеит Аԥсны Ахада.
Ашәышықәсақәа рыҩнуҵҟала аиҭаира амҩа иану Урыстәыла ауадаҩрақәа, аамҭа хьанҭақәа ириааны, хьыӡла-ԥшала амилаҭтә интересқәа рыхьчара, арратә мчхара, атәылахьчаратә лшара арӷәӷәара алшеит, иахьагьы арра-стратегиатәи еиҳа хадара злоу асоциалтә-економикатәи уснагӡатәқәа рыӡбара зылшо апроект дуқәа рынагӡара иаҿуп ҳәа азгәеиҭеит атәыла ахада.
Иара убасгьы дазааҭгылеит "Аиҩызареи астратегиатә партниорреи рзы" Аиқәшаҳаҭра аԥҟарақәа маҷ-маҷ рынагӡара шалыршахо, Аԥсны асоциал-економикатә цхыраара апрограмма хра аманы ишаларҵәахо.


Алада Уаҧстәыла Ахада Леонид Тибилов Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахада Рауль Ҳаџьымба ихьӡала адныҳәаларатә аацҳамҭа ааишьҭит нанҳәамза 26 рзы.
Адныҳәалараҟны, лымкаала, иҳәоуп:
Ҳаҭыр ду зқәу Рауль Џьумка-иҧа,
Алада Уаҧстәыла анапхгареи Алада Уаҧстәыла ажәлари рыхьӡала, хаҭала сара сҟынтә, Шәаргьы Аҧсны Аҳәынҭқарра ажәлар зегьы ирыдысныҳәалоит акрызҵазкуа аныҳәа - Урыстәылатәи Афедерациа аҟнытә Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахьыҧшымра азхаҵара амш!
2008 шықәса нанҳәамза 26 – ҳҳәынҭқаррақәа рҭоурых азы лахьынҵаӡбага рыцхәқәаны иҟалеит, ҳтәылақәа ирықәынхо ажәларқәа рхатәҳәаақәҵаратә зин инақәыршәаны, Урыстәылатәи Афедерациа анапхгара иаднакылеит ҳтәылақәа рхьыҧшымразы аҭоурыхтә ҵакы змоу аӡбамҭа. Ари ҳажәларқәа ршәарҭадара ахьчара алыршараҟны хадара змоу шьаҿаны иҟалеит.
Алада Уаҧстәылеи Аҧсни рыжәларқәа иуадаҩыз аҭоурыхтә мҩа ианысит, хьыӡла-ҧшала ирхыргеит аҧышәарақәа зегьы, аҧеиҧш лаша рхы ақәырҵеит иреиҕьыз урҭ рҵеицәа.
Агәра згоит ашәышықәсақәа иргәылсны иаауа ҳажәларқәа ирыбжьоу аиҩызара шьаҭас измоу аладауаҧстәыла-аҧснытәи аизыҟазаашьақәа аҧхьаҟа есааира ишыҕәҕәахало, аҿиара шрылшо ҳтәылақәа реизҳазыҕьара ахьӡала.
Абри аныҳәамш аҽны Шәаргьы Аҧсны аиашьаратә жәлар зегьы ирзеиҕьасшьоит агәабзиара, аихьӡарақәа, аизҳазыҕьара.
Возврат к списку


Аԥсны Жәлар реизара аилатәараҟны аҳәынҭқарра ахада иалхрақәа рнахаразы аӡбамҭа рыдыркылеит лаҵара 28 аҽны.
"Аԥсны Жәлар реизара аилатәараҟны еиуеиԥшым азҵаарақәа ықәгылан, аха зегь реиҳа ихадаз Аԥсны аҳәынҭқарра ахада иалхрақәа ԥхынгәы 21 аҟынтәи нанҳәамза 25 рахь аиагара акәын. Ус еиԥш иҟоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵахьан Аԥсны ахадеи аоппозициа амчрақәеи лаҵарамза 21 рзы. Аилатәара мҩаԥысуан ажурналистцәа аламырхәӡакәа. Аилатәара иалахәыз 30-ҩык адепутатцәа рҟынтәи 25- ҩык ақәшаҳаҭхеит, егьырҭ рыҽныркылоу мамзаргьы арыцхә аиагара иақәшаҳаҭымху еилкааӡам. Адепутатцәа аӡәызаҵәык иҳәеит ибжьы шеимҭаз азакәан апроект", - иҳәеит Аҩӡба.
Шәазыӡырҩла арадио Sputnik Аԥсны аефир.


Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистрра иатәу аиқәырхаратә катер раԥхьаӡа акәны Аԥсныи Урыстәылеи рымшынтә ҳәаа иахысит. Уаанӡа ус еиԥш иҟамыз алшарақәа иахьа изыбзоурахаз, уи хықәкыс иамоу атәы, насгьы уи ареис аныҟәараз ҭагылазаашьақәас иаԥҵахо атәы Sputnik арадиоефир аҿы еиҭеиҳәеит Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистр Лев Кәыҵниа.
Рашәара 27 рзы имҩаԥысраны иҟоу афотоцәыргақәҵа "Кавказтәи аҳәырԥсарра аԥсабара" ахь инарго аусумҭақәа нарыгӡеит Кавказтәи аҳәырԥсарра аҭҵаарадырратә усзуҩцәа.
Азакәан иаҵанамкуа амигрантцәа зҭаз ашхәа Ҭырқәтәылатәи апровинциа Мугла Егеитәи амшын аԥшаҳәа иахьаҵанакуаз иӡааҟәрылеит.
Америкатәи ар Польша мрагыларатәи аҳәааҿы ф-ҭыԥк рҿы иргылахоит ҳәа аҳәамҭа ҟаиҵеит Польша Атәылахьчара аминистр Мариуш Блашьчак.
Аԥсуа бызшәа ӡырган Берлин "Аҭҵаарадыррақәа рыҵх ду" захьӡу ацәыргақәҵаҿы. Аԥсуа стенд шеиҿкааз, насгьы иарбан зҿлымҳароу уи иамаз, абри атәы арадио Sputnik Аԥсны иазеиҭалҳәеит Германиа иҟоу Аԥсны ахаҭарнак Хьыбла Амҷыԥҳа.
Хықәкырацәатәи, аҵыхәтәанӡатәи аҭыжьымҭақәа иреиуоу аҳаирпланшәарыцақәа Урыстәыла арра-космостә мчқәа ахархәаразы ироуит.
Аҟәатәи абжьаратә школ №2 аҟны амцакра ҟалеит лаҵара 2, 2019 шықәса рзы. Сааҭқәак рыла амца ырцәан.
Амотоцикл арныҟәаҩ имш аҽны арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы ашәаҳәаҩ, "аихатә ҽы" абзиабаҩ Ерик Миқаа еиҭеиҳәеит амотоцикл ақәтәара игәазырԥхаз.
Амшқәа ахьӡ шроузи амчыбжь ашьақәгылареи рзы дыррақәак ҳацеиҩылшоит Sputnik аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.
Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо шамахамзар цуҭацыԥхьаӡа аԥхын аламҭала инаркны ԥхынгәымза абжаранӡа имҩаԥыргоит Ацуныҳәа. Иҟалалоит ианахыҳәҳәогьы нанҳәамзанӡа. Егьырҭ ақыҭақәа рҟнеиԥш, Очамчыра араион Ӷәада ақыҭангьы рашәара 16, амҽышаҽны имҩаԥыргеит Ацуныҳәа. Уи шазгәарҭаз атәы дазааҭгылоит Sputnik аколумнист Есма Ҭодуаԥҳа.
Рашәара 17 рзы лымшира азгәалҭоит Аԥсны Жәлар рартистка, Аҳәынҭқарратә капелла ахкы назыгӡо Манана Шамԥҳа. Ашәаҳәаҩцәа рҭаацәараҿы амузыка ишазыҟоу, насгьы лымшира шазгәалҭо атәы Манана Шамԥҳа арадио Sputnik иазеиҭалҳәеит.
Гагра араион ашколқәа рҟны аԥышәарақәа рыҭиреи, аушьҭымҭацәа рылҵшәақәеи, актәи акласси ахәыҷбаҳчақәеи рҿы адкылара шымҩаԥысуеи ртәы дазааҭгылеит араион аҵара аҟәша аиҳабы Мадина Ажьиԥҳа.
Аинформациатә маҵзуреи арадиои Sputnik Аԥсны ишәыднагалоит Аԥсны ахы-аҵыхәа имҩаԥысуа ауснагӡатәқәа зныԥшуа амчыбжь азтәи акультуратә афиша.
Алитератураҭҵааҩы, акритик Владимир Агрба арадио Sputnik аефир аҟны раԥхьатәи аԥсуа драматург Самсон Ҷанба дигәаларшәо иаликааит уи иуаҩышәа, иаамсҭашәара.
Дырмит Гәылиа иҩны-амузеи афондқәа реиҳабы Маиа Кәҵниаԥҳа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭалҳәеит ауадақәа руак аҟны ицәыргоу амаҭәарқәа рҭоурых.
Аԥхын адыд-мацәыс иаҳа лассы-ласс иҟалалоит. Аԥсуа жәлар разхаҵарақәа рыла иарбанызаалак адыд заахаз Анцәа иитәу, иԥшьоу акы акәны иахәаԥшуан. Адыд-мацәыс заахаз ауаҩы иҿыхрагьы иныҳәашьагьы рҷыдарақәа Нарҭдырреи адәынтәи афольклорҭҵаареи рцентр аҭҵаарадырратә усзуҩ Есма Ҭодуаԥҳа лматериал аҟны.
Амедицина аусзуҩцәа Жәларбжьаратәи рымш азгәарҭоит рашәарамза 16 аҽны.
Амузыкант, асахьаҭыхыҩ, азиндырҩы изанааҭ ала аҵара змоу Ерик Миқаа арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны еиҭеиҳәеит ашәҟәыҩҩра ахшыҩҵак шизцәырҵыз, аповест аҩра игәазырԥхаз.
Ҭырқәтәылантәи нхара ҳәа зҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь ихынҳәыз ҳџьынџьуаҩ Ҳаади Лакрба иҭоурых ажурналист Сырма Ашәԥҳа ланҵамҭаҿы.
Гал араион ахада ихаҭыԥуаҩ Асҭамыр Асланӡиа арадио Sputnik Аԥсны аефир аҟны еиҭеиҳәеит араион аҟны аԥсшьаҩы дызҭаар илшо аҭыԥқәа.


Џьырхәатәи ахәыҷтәы лагерь аиҿкааҩ Гәында Еныкь арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы илҳәеит алагерь аиҿкаара даназхәыцуаз, ахәыҷқәа ршәарҭадара азҵаара игәцаракны ишлымаз.
Пицундеи Гагреи амҩатә машәырқәа аҭыԥ рыман ԥхынгәы 8, 12 рзы. Аахақәа роуит Урыстәыла, Украина, Аԥсны ртәылауаа.
Атәыла ахадас акандидатцәа рҭаҩра шымҩаԥысыз, Алхратә комиссиа хада уадаҩрақәас изықәшәаз, макьаназы иҟаҵатәны иҟоу шәаԥхьар шәылшоит Sputnik аматериал аҿы.
Магри - Веселое иахьрыҵанакуа аҭыԥ аҿы амшын агәаҿы аԥшатлакә ҟалар алшоит. Акурорт аԥшәмацәеи асасцәеи ргәырҽанырҵоит аӡы ааигәара рыԥсы рымшьаларц.
Аԥсны Афырхаҵа Валери Делба ихьӡ зху ахыцуаа реицлабра мҩаԥысит ԥхынгәымза 15 рзы, Аҟәа араион Гәыма ақыҭан.
1989 шықəса, ииультәи 15-16 рзы Аҧсны имҩаҧысуаз ахҭысқəа ртəы игəалаиршəоит усҟантəи аамҭазы журналистк иаҳасабала урҭ амшқəа ирҿахəҳəагаз Даур Инаҧшьба.
Аӡҩыбжьа ақыҭа ахада Дмитри Абыхәба арадио Sputnik аефир аҟны иҳәеит аҭыԥантәи аарыхыҩцәа раалыҵ аҭиираҟны ауадаҩрақәа шрымоу.
Аԥсны ахада иалхрақәа мҩаԥысраны иҟоуп нанҳәа 25 рзы.
Зыхьӡ нагоу ашьапылампыласҩы қəыҧш, иреиҕьӡоу амбахьчаҩ, Ҭырқəтəыла инхо ҳара ҳџьынџьуаҩ Алҭаи Агрба иҭоурых Сырма Ашәԥҳа лматериал аҿы.
Агәыҳалалратә фонд "Ашана" жәларбжьаратәи апроектқәа напхгара рызҭо Есма Ҳагԥҳа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭалҳәеит Москва имҩаԥгахо ацәыргақәҵа "Аҟазара аԥсҭазааразы" амҩаԥгара заԥшьыргаз, уаҟа ирҭиуа аусумҭақәа ирыхҭныҵуа ахьыршьҭуа.
Аԥсны ахада изаамҭанытәиу иалхрақәа мҩаԥысраны иҟоуп 2019 шықәса нанҳәа 25 рзы.
Гал араион ауааԥсыра лассы-лассы ахәышәтәырҭақәа ирыдҵаало иалагеит аԥстәқәа рыцҳара иахырҟьаны. Аапкрачымазара авирус асеиԥш арацәара зыхҟьази уи ҽацәыхьчашьас иҟоуи ртәы Sputnik аматериал аҿы.
Иран уаанӡа уран арбеиара 4,5% рҟынӡа иханагалахьан, уи аиадертә еилаӡараҿ иарбоу акыр еиҳауп.
Аԥқьаҭ ду азы атурнир ITF W60 (аԥхьахәтә фонд 60 нызқь доллар) мҩаԥысуан Германиа, ақалақь Ферсмольде аҿы ԥхынгәы 8 - 14 рзы.
Ҩажәи жәаба шықәса раԥхьа, ииуль 15-16, рзы Аԥсны иҟаз ахҭысқәа, раԥхьатәи аԥсуа-ақырҭуа еиҿагыларақәа арадио Sputnik Аԥсны аефир аҿы игәалаиршәоит урҭ ирылахәыз, Афгантәи аибашьра аветеран, Аԥсны Афырхаҵа Геннади Маан.
Аԥсны Афырхаҵа Валери Делба ихьӡ зху ахыцуаа реицлабра мҩаԥысит ԥхынгәымза 15 рзы, Аҟәа араион Гәыма ақыҭан. Афырхаҵа ихьӡала аиндаҭлара ҩынтәуп имҩаԥысуеижьҭеи.
Хра злоу ахҭысқәа - иалкаау аполитикатә, асоциалтә, акультуратә хҭысқәа. Ҳара урҭ ҳрылацәажәоит, ахәшьара аҳҭоит, алкаа рзыҟаҳҵоит.
1989 шықәсазтәи ԥхынгәымзатәи ахҭысқәа арадио Sputnik аефир аҟны игәалаиршәеит урҭ ирылахәыз Вахтанг Ԥиԥиа.
Афильмқәа рыхәаԥшра уамак сазгагам. Мызкахьы акы-ҩба киносахьа сахәаԥшыр ҟалоит, иҟалоит самыхәаԥшыр зынӡагьы. Аха избахьо голливудтәи аблокбастерқәа сиужетла ирыҵахаӡом, 1989 шықәсазтәи аԥсуа-ақырҭуа еидысларақәа ирылахәыз саб иашьа Коба Ҷыҭанаа, урҭ амшқәа игәаларшәо, исзеиҭеиҳәаз ажәабжь.


АҞӘА, цәыббра 10– Sputnik. Аԥсны Адәныҟатәи аусқәа рминистр Даур Ақаҩба Аԥсныи Урыстәылеи адипломатиатә еизыҟазаашьақәа рыбжьарҵеижьҭеи жәеиза шықәса аҵра инадҳәаланы адныҳәаларатә шәҟәы изишьҭит.
Адныҳәаларатә шәҟәаҿы иазгәаҭоуп:
"Иахьа иҵит жәеиза-шықәса Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи адипломатиатә еизыҟазаашьақәа рыбжьарҵеижьҭеи. 11-шықәса раԥхьа, цәыббрамза 9, 2008 шықәсазы Урыстәылеи Аԥсныи рыбжьара адипломатиатә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵаразы аилацәажәарақәа мҩаԥысуан. Уи аҽны Урыстәылатәи Афедерациа акрызҵазкуа ашьаҿа ҟанаҵеит, ари ахҭыс иабзоураны еиуеиԥшым аусхкқәа рҿы аҩ-ҳәынҭқаррак реизыҟазаашьақәа аҩаӡара ҳаракахьы рнагара алыршахеит. Иахьа Аԥсныи Урыстәылеи русеицура агәреибагареи, зинла аиҟарареи, аҳаҭыреиқәҵареи шьаҭас иаманы ишьақәгылоуп", - ҳәа.
Даур Ақаҩба ҷыдала азхьаԥшра аиҭеит Сергеи Лавров аԥсуа-аурыс еизыҟазаашьақәа рҿы илагала дуқәа.
"Аԥсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи ԥхьаҟагьы хықәкны ирымоуп ганрацәала реиҩызара арҿиареи аԥсуа-аурыс еинырра аҿаиара аԥеиԥш инарҭбааны аарԥшреи", - азгәарҭоит Аԥсны ААР аҿы.
2008 шықәса нанҳәа 26 рзы Урыстәылатәи Афедерациа Аԥсны Аҳәынҭқарра ахьыԥшымра азханаҵеит. Абри ашьҭахь Аԥсныи Урыстәылеи рыбжьара адипломатиатә еизыҟазаашьақәа шьақәыргылан 2008 шықәса, цәыббра 9 рзы.
Рауль Ҳаџьымбеи Владимир Путини раԥхьатәи реиԥылара мҩаԥысит 2014 шықәса рзы. Усҟан дара рнапы аҵарҩит Аиҩызареи астратегиатә усеицуреи рзы Аиқәшаҳаҭра. Аиқәшаҳаҭра напы аҵаҩын Путин шәачатәи ирезиденциа "Бочаров ручей" аҿы абҵара 24, 2014 шықәса рзы.
Аҩбатәи аиԥылара мҩаԥысит лаҵарамза 15, 2015 шықәса рзы, Шәача. Усҟан азхьаԥшра аҭан Аиҩызареи астратегиатә усеицуреи рзы Аиқәшаҳаҭра ахәҭаҷқәа рынагӡара шымҩаԥысуа.
Аԥсныи Урыстәылеи аекономикеи ашәарҭадареи русхк аҟны реинырра иалацәажәан Москва, жәабран 18, 2016 шықәса рзы.
Пицунда, нанҳәа 8, 2017 шықәса рзы имҩаԥысит аԥшьбатәи реиԥылара. Усҟан напы аҵаҩын Амедицинатә ԥгаԥса аиҿкаара аусхк аҟны аусеицуразы Аиқәшаҳаҭра.
Путини Ҳаџьымбеи абри ашьҭахьтәи реиԥылара мҩаԥысит абҵара 21, 2018 шықәса рзы, Шәача. Усҟан урҭ алацәажәеит Аԥсны абанктә система аҿиара, абахҭа ҿыц аргылара, ақыҭанхамҩа ацхраара уҳәа егьырҭ крызҵазкуа азҵаарақәа.
2019 шықәса нанҳәамза 6 рзы, Аԥсны ахьыԥшымра азхаҵара 11 шықәса ахыҵра аламҭалазы, Шәача имҩаԥысит Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Рауль Ҳаџьымбеи Урыстәылатәи Афедерациа Ахада Владимир Путини реиԥылара.
Аԥсныи Урыстәылеи хәаахәҭратә партниорцәоуп. Убас, 2018 шықәса рзы Аԥсныи Урыстәылеи рыбжьара атауареикәыршара иартәеит 258,6 миллион доллар, убри аан аекспорт – 192,4 миллион доллар, аимпорт – 66,2 миллион доллар.
2019 шықәса ажьырныҳәа-хәажәкыра ирыбжьаркуа аамҭазы атауареикәыршара иартәеит 49,9 миллион доллар, урыстәылатәи аекспорт – 38,9 миллион доллар, аимпорт – 10,9 миллион доллар.


Аҭоурых
Цәыббра 16 рзы 70 шықәса ихыҵуеит Муҳадин Шенкауа – ҞЧА ауаажәларра-политикатә усзуҩы, Адунеизегьтәи аԥсуа-абаза конгресс Иреиҳаӡоу ахеилак алахәыла. Ари арыцхә инадҳәаланы Аконгресс Аинфопортал иазнархиеит аиубилиар иԥсҭазаареи ганрацәалатәи иусуреи иазку аочерк.
Цәыббра 14 рзы еицырдыруа абаза уаажәларратә усзуҩы Магомеҭ Ҳаџьбақьыр-иԥа Кьышьмахәа 70 шықәса ихыҵуеит. Ари арыцхә инақәыршәаны АААК Аинформациатә портал иазнархиеит аиубилиар иԥсҭазааратә мҩа иазку аочерк.
Шәышықәса раԥхьаҟа ухаҿгьы иузаагомызт ашьха ааӡара знапы алакымыз абаза ҩнаҭак ыҟоуп ҳәа, ианакәзаалакгьы ари аус зегьы бзиа ирбоз, пату зқәыз акы акәны иҟан. Иара иахьагьы аҭагылазаашьа рацәак аҽамԥсахит: ҳаамҭазтәи ашьхааӡаҩцәа ашьхагәарқәа дырҿыцит, иахьатәи аамҭа иақәшәо иҟарҵеит, аха ус шакәугьы, дара ирылшеит ижәытәӡатәиу ашьхааӡаратә традициақәа ҟазарак еиԥш реиқәырхара.
Иорданиа иҟоу аԥсуа-абаза диаспореи, хаҭалагьы — ауаажәларратә еиҿкаара «Диуан Абаза» ахада Ҳасан Абазеи (Чычба) — ҿырԥшыс иааугар ҟалоит, аиаша акыраамҭа иҵәахны иҟазаргьы ауаҩы ицәа-ижьы иалоу иԥсадгьыл ахь абзиабара ахы шаанарԥшуа.
Хабарда ибжьаӡыз жәларбжьаратәи рымш азгәарҭоит есышықәса, нанҳәамза 30 рзы. Ҳтәылаҿы ибжьаӡыз ирхыԥхьаӡалоу реиҳараҩык — Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьраан ибжьаӡыз роуп.
1989 шықәса, нанҳәамза 25-26 рзы Аҟәа имҩаԥысит Кавказ ашьхарыуа жәларқәа Рассамблеиа (Рконфедерациа) актәи аизара ду. Аԥсны жәлар рџьынтәылатә еибашьраҟны ихадоу ароль назыгӡаз абри ахеилак 30-шықәса ахыҵра инамаданы, АААК Аинфопортал иазнархиеит уи аԥҵара иазку аҭоурых.
Баграт Шьынқәба ихьӡ зху аԥсуа бызшәа афонд ахантәаҩы, АААК Иреиҳаӡоу ахеилак алахәыла Виачеслав Чрыгба еиҭеиҳәеит аԥсуа бызшәа аиқәырхара аус аҿы Уельстәи (Британиа Ду) аԥышәа ҳаҿыԥшыр шыҟало.
Нанҳәа 15 рзы Аԥсны иазгәарҭоит Ахатәгәаԥхарауаҩ имш. Ари амш рызкуп – Аԥсны жәлар рџьынџьтәылатә еибашьраан хатәгәаԥхарала ҳажәлар ирывагыланы аӷа иабашьыз афырхацәа. Абри арыцхә инақәыршәаны АААК аинфопортал иазнархиеит аветеранцәа-ахатәгәаԥхарауаа ирызку ҭоурыхқәак.
Нанҳәа 13 рзы ииубилеи азгәеиҭоит АААК Иреиҳаӡоу ахеилак ахантәаҩы, аҵарауаҩ, амеценат, ауаажәларратә усзуҩы, зхықәки зымчхареи зыжәлар реиҭеира иазызкыз – Мусса Егзакь. Акрызҵазкуа ари амш инадҳәаланы, АААК аинфопортал иазнархиеит аиубилиар изку аочерк.
Нанҳәа 8 рзы, Ҟарачы-Черқьессиатәи Ареспубликеи Ставропольтәи атәылаҿацәи рҟны еицырдыруа ауаажәларратә усзуҩы Армида Чагәа илхыҵуеит 65 шықәса. Уи амш инақәыршәаны АААК аинфопортал иазнархиеит лыԥсҭазааратә мҩеи, имҩаԥылго аусқәеи, лыгәҭакқәеи зныԥшуа аочерк.


02.08.2017
Нанҳәамза 2 рзы Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахада Рауль Ҳаџьымба далахәын 1941-1945шш. рызтәи Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаан Санчаратәи акаҵәара ахьчаразы иҭахаз аибашьцәа рыҧсыбаҩқәа Ҧсҳәы ақыҭан анышә рамадара ацеремониа.
Ацеремониа алагамҭаз, ажурналистцәа рызҵаарақәа рҭак ҟаҵо, Ахада иазгәеиҭеит Ҧсҳәы ақыҭаҟынтәи ауаа ықәҵны имцаратәы, ара рынхара аиҕьтәразы аҭагылазаашьақәа рзаҧҵара шаҭаху. Инаҵшьны дазааҭгылеит ақыҭа уажәтәи анапхгара аус ахьынӡаруа ашықәсқәа ирылагӡаны иҟаҵоу шмаҷым.
«Иргылоуп ашкол, ауахәама. Уи ауаа ргәы шьҭнахит, аусурҭа роуит, анхара иацырҵартә агәаҳәара рнаҭеит. Ари Аҧсынтәыла акәакь хәыҷ иқәынхо ауаа рцивилизациа даҽакала ирзаҧҵазар рықәнагоуп», - иҳәеит Рауль Ҳаџьымба.
Алахьеиқәҵаратә митинг аҟны дықәгыло, Ахада иҳәеит дарбанзаалак зыҧсадгьыл зхы ақәызҵаз асолдаҭ анышә дамадазар шакәу, изызҳауа аҿар ҳахьчаҩцәа ргәалашәара акамыршәра шрылааӡатәу. Иара убасгьы ари аус аиҿкаара иалахәыз аҧсуааи аурысцәеи «Санчара. Ашьхаҳаракыратә фронт-2017» захьӡу аҧшааразы аекспедициа алахәцәеи зегьы иҭабуп ҳәа реиҳәеит.
«Кавказ акаҵәарақәа зықьҩыла ауааҧсыра рхы ақәырҵеит. Иахьа ҳара анышә иамаҳдоит Асовет ар 33-ҩык асолдаҭцәа. Урҭ реиҧш иҟоу аҵеицәа ргәалашәареи иаадырҧшыз афырхаҵара ахамшҭреи уалны иҳадуп Аҧсны иқәынхо зегьы. Ҧсра рықәым Аҧсадгьыл афырхацәа», - иҳәеит Рауль Ҳаџьымба.
Аҟәа араион Анапхгара ахада иқәгылараҟны инаҵшьны дазааҭгылеит 1942ш. нанҳәамза 27 рзы анемец архәҭақәа ақыҭа Ҧсҳәы шааныркылаз, Асовет ар уи цәыббрамза 9 рзы ахы ишақәиҭыртәыз атәы.
«Ара гәыкала имааиз ҳәа аӡәгьы дыҟаӡам. Ҭаацәарацыҧхьаӡа ари аибашьра аӡә дызцәаламӡыз ыҟам. Араион Анапхгара ахьӡала ари аекспедициа иалахәыз, Ҧсҳәы ақыҭа ахадара, иқәынхо ауааҧсыра зегьы иҭабуп ҳәа расҳәар сҭахуп», - иҳәеит Валери Смыр.
Аекспедициа аицеиҿкааҩ, ААР иатәу Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҧсуаҭҵааратә институт аҭҵаарадырратә усзуҩ еиҵбы Николаи Медвенски иҳәеит, Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа еилгеижьҭеи 72 шықәса шҵхьоугьы, уи ахҟьа-ҧҟьақәа акыраамҭа иахьатәигьы игылараны иҟоугьы абиҧарақәа ргәы шарцыхцыхло.
«Иахьатәи амш уи арҵабыргуеит. 1942ш. ҧхынгәымза 15 рзы Санчаратәи акаҵәара агаразы аҽазышәараҟны иҭахаз Аахыҵкавказтәи афронт 46-тәи ар 61-тәи ахысратә дивизиа 66-тәи, 307-тәи ахысратә полкқәа 33-ҩык рсолдаҭцәеи рофицарцәеи иахьа анышә иамадан», - ҷыдала иажәаҟны дазааҭгылеит иара.
Николаи Медвенски агәыҕра ааирҧшит зыҧсадгьыл зхы ақәызҵаз аибашьцәа рыҧсыбаҩқәа рыҧшаареи анышә рамадареи ирызку аусурақәа ишрыцҵахо.


Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Адунеи аҿы иҟоу амилаҭқәа аказы ҳнарыҵамхо аԥсуаа ҳхатәы хныҟәгашьа, ачеиџьыка ҳамоуп. Зыхьӡ хара инеиҩхьоу аԥсуа чеиџьыка "еиҭымуп" аишәа зырԥшӡо арыжәтә ада. Ҳәара аҭахым, аԥсуа еишәа саси ԥшәымеи анадтәало ҵәыцак-ҵәыцак иадамхаргьы аҩы кәеи-кәеи аанкыланы "Анцәа улԥха ҳаҭ" рҳәоит.
Аԥсуа ихы идыруеижьҭеи аҩы ичеиџьыка, исасдкылара, ес-ҽнытәи иԥсҭазаара иахәҭакын. Аԥсуаа асас данырҭамызгьы, рыҩн усқәа ирылганы уаххьафаразы аҭаацәара анаатәалак, реиҳабы "Анцәа улԥха ҳамазааит" ҳәа даарықәныҳәаны ҵәыцак ижәуан. Асас дахь аҩнаҭа ашҟа данымҩахыҵуа, ма иаалырҟьаны цәгьак-бзиак уақәшәар, ус реиԥш иҟало аҭагылазаашьақәа рзы аҩнаҭаҿы арыжәтә ҟамлар шхьымӡӷ дууз дырны аԥшәма дызламкьысуаз арыжәтә хазы иԥхьаикуан. Аамҭа анааилак дарԥшӡаразы.
Ҳаамҭазы еилахарак уоуны аҩы узҭамҭәазар, аԥшаара уадаҩым, иааухәар алшоит аҩныҟаҵара еиԥшу азауад аҟны иҭрыжьуа - аҩы. Аха аџьбарареи аҽынкылареи аҩныҟаҵара иаҳа иахьаԥысуазы, аҭыԥантәи ауааԥсыра уи еиҳа иазҿлымҳауп. Азауад ҩқәа ахьаархәо еиҳараӡак аҳәаанырцә ауп.
Ашәышықәсқәа раԥхьа аԥсҭазаара армариара ианашьҭамыз, анхацәа ацәгьеи абзиеи раан рыҩнаҭа зырԥшӡаша аҩы рнапала ирааӡаз аӡахәа иаҿалаз ажь иалырхыр еиӷьыршьон.
Аӡахәа аԥсуаа ҳҟны иԥшьоу аҵлақәа ирхыԥхьаӡалоуп, ԥсыуа ззырҳәо рбаҳчақәа рҿы иазҳауан жәытәаахыс. Арыжәтә алхра адагьы хәшәык аҳасабала иахәаԥшуан.
Иахьазы иҟарҵоны иуԥылашам, аха Аԥсны лассы-лассы иаҭаауаз аҵарауаҩ Евгени Шиллинг ианҵамҭақәа руак аҿы ишаирбаз ала ажәытәаны аца хьаа ауаҩы данаргәаҟуаз, иҷыдоу аныҳәара изыҟарҵон. Уи амҩаԥгараан рхы иадырхәон аӡахәа амахәқәа ирылхны иҟаҵаз агьажь, уи хынтә ачымазаҩ ихы иакәрыхшон, нас инаган аҩцараҿы ирҵәахуан.
Аӡахәа еизҳазыхьахарц, аԥсуа нхаҩцәа нап адкыланы ианеиҭарҳауа аамҭоуп ааԥыни ҭагалани. Абарҭ ашықәс аамҭақәа рзы аӡахәа урҿиар алшоит иҵәырҟацаны (азгә. отводками), ма ихыҵәҵәаны адгьыл аҵаҵаралеи (азгә. чубуками). Аилыхразы иманшәалоу аамҭоуп ҳәа азырыԥхьаӡоит хәажәкырамза анҵәамҭеи мшаԥымза алагамҭеи, аӡы аӷрало иалагаанӡа. Аха ԥыҭҩык иазгәарҭоит аԥхарра заа иҟалар, жәабранмзазгьы еилухыр ауеит ҳәа.
Аӡахәа ишахәҭо иазҳарц, ажь бзианы иаҿаларц, уи иалҵраны иҟоу аҩы аԥшшәи агьамеи бзиахарц азы жәытәаахыс аӡахәа зыҟәнырҵоз аҵлақәа иреиуан ал, амжәа, ахәырма.
Аԥсуаа ҳҟны аӡахәеи, ажьи, аҩи рыҩаӡара ҳаракы зныԥшуа аҳәамҭақәагьы маҷӡам. Урҭ инарылукаауеит Абрыскьыл изку аҳәамҭеи Нарҭаа репоси.
Ажәытәӡатәи аамҭақәа идырҿиаз Абрыскьыл изку аҳәамҭа даҽазныкгьы ишьақәнарӷәӷәоит ҳадгьыл наџьнатә аӡахәа шанаалоз. Избанзар, Абрыскьыл ихаан аӡахәа бжьындаҳақәа убысҟак ирацәан иаҳәа ҭкәыцәаа ихиҵәон. Санаҵысуа схы ласырҟәыр, сызбо анцәа сеихырхәо џьыршьоит, насгьы аҽуаҩ-хаҵа дыҩны данцо, ихәда иаҿашәар ҟалоит ҳәа.
Нарҭаа репос ҳазхьаԥшуазар, уа еилыхха иубоит Нарҭаа аӡахәа иахӡыӡаауа ишырааӡоз атәы. Нарҭаа ирызку атекстқәа иуеилдыркаауеит Нарҭаа рбаҳча шырацәаз, аҩгьы меигӡарахда ишҭарҭәоз. Аҩыҟаҵара дазҟазан Нарҭ Хнышь. Ҩымаҭәас Нарҭаа иныҟәыргоз ҳаԥшьан (аԥсуаа иахьагьы аҳаԥшьада ихәарҭам, уа аҩы ҭарҭәоит ибжьымсырц, аҿынкылара бзиахарц). Нарҭаа рҳаԥшьақәа рацәан, аҩгьы рҭабзиахон. Урҭ ҩыда акрырфомызт. Рымацара ианыҟоугьы, акрыфаразы иантәалак, еиҳабы-еиҵабыла зегьы еибамныҳәакәа игылаӡомызт.
Изларҳәо ала Нарҭаа рҳаԥшьақәа ирыман рхатәы хьыӡқәа: Ҩаӡамакьат, Хьамхәа, Аҩаӡакьат, Агӡакьат уҳәа егьырҭгьы. Арҭ аҳаԥшьақәа зегьы иреиҳан Ҩаӡамакьат. Иара Нарҭаа рӡаагага ԥҳалқәа фышә акуан. Ҩаӡамакьат инахагыланы иқәыз ииҳәаз неигӡар акәын.
Аха Нарҭаа убас ҟазшьас ирыман еимабзиаханы ишааиуаз акәымкәа, утәы-стәы аарыбжьалон. Убас ҽнак аҳаԥшьа рзеимакырахеит. Аимак-аиҿак згәы кыднахыз Нарҭ Сасрыҟәа "ҳаимак зхароу уара уоуп, уҟамзар еимактә ҳауамызт" – иҳәан, Ҩаӡамакьат анышә иҩыҵхны ианиршә, ашьхақәа ирхыууаан Аԥсны агәаны икаҳаит. Ҩаӡамакьат ахьынкаҳаз иԥыххаа ицеит. Аҳаԥшьа агәаӷьқәа ҭан. Аҳаԥшьа анԥҽы, ажьгәаӷьқәа бӷьыжәаан Аԥсны иахьабалак иқәԥсеит. Агәаӷьқәа ахькаԥсаз аӡахәа рхылҵт. Урҭ ирҿалаз ажь Нарҭ рыжь ҳәа иашьҭан, уи иалҵуаз аҩы аиԥш ҩы ыҟамызт, аха Нарҭаа репос аҿы ишаҳәо ала уи ажәла ыӡт, ианыӡааит.
Ҳара иҳаздыруам Нарҭ рыжь ыҟаҵәҟьазу, мамзаргьы жәлар рфантазиа иацырҟьоу, аха ҳара иаҳтәу ажь жәлақәоуп ҳәа ҳауаажәлар иазгәарҭоит: Акаҷыҷ, Аҳардан, Амлахә, Ауасырхәа, Аҽыкажь уҳәа.
Ишаабоу еиԥш, ажь ааӡареи аҩыҟаҵареи аԥсуа иԥсҭазаара иахәҭакуижьҭеи акрааҵуеит. Уимоу, ачеиџьыка иузаҟәыҭхом арыжәтә. Аԥсуаа ҳныҳәарақәа, ачара, аԥсра, аԥсхәра ухаҿы иузаагом иара ада. Аԥсуа изы аҩы ус баша ақьафҟаҵара иатәымызт, уи жәаҳәарада, ахатәы культура аман.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аԥсны Аџьынџьтəылатə еибашьра ианалага, Нхыҵ-Кавказынтəи ҳаиашьаратə жəларқəа ашьха каҵəарақəа ирхысны, шьапыла мацара ахымшҭыхə рыхганы бџьаршьҭыхла ҳаԥсадгьыл ҳацрыхьчон. Урҭ рахьтə иҟоуп аибашьра амца шыра еибганы изалымҵқəаз, хабарда ибжьаӡқəаз, ахəрақəа зауқəаз, зыҩныҟа изыхнымҳəқəаз.
Убарҭ дыруаӡəкуп зыӡбахə ҳамоу аибашьҩы гəымшəа, афырхаҵа Заур Пежев. Заур Пежев дҭахоит 1992 шықəса абҵарамзазы, Шроматəи ажəылараан, ҳаӷацəа аԥсышьацəгьа изааргеит. Заур иҭаацəа рыҷкəын иԥсы зыхҭниҵаз Аԥсны инхоит жəашықəса раахыс, ҳацəгьа-ҳабзиа иаӡəыкны иалагылоуп.
Заур иан Лера Шереужева-Пежева слацəажəарц сҭаххеит лыҷкəын изкны, аха лара Аԥсны дсықəымшəеит, Нальчик дыҟан, лыԥшəма игəамбзиара иахҟьаны ахəышəтəырҭа иҭан. Аҭел сылзасит, схы лабасырдырит, анаҩс иласҳəеит ҳаицəажəарц шысҭахыз лыҷкəын игəалашəара аҳаҭыразы, сажəа ҩбалымтəит, ҳаиҿцəажəарагьы абас еиԥш ихацлыркит.
"Сара Аԥсны сыԥсы аҿҳəароуп, ииашаны ишəасҳəоит абри. Сара сԥа Аԥсны аибашьра иалагеит ҳəа аниаҳа, ахəылбыҽха аҩныҟа дааит, ус саиҳəеит: "Сан, сара уаҵəыҵəҟьа Аԥсныҟа сцароуп, уаҟа аԥсуаа рнырҵəара иаҿуп, аангылашьа сымаӡам. Аԥсуаа ҳара ҳашьцəа рами, ҳҭынхацəа рами, дара милаҭ маҷуп, ҳрыцхраароуп, ҳгəы рҭынчны, ара ҳнапқəа еиқәыԥсаны ҳазтəаӡом", - иҳəеит", - абас лԥа еибашьра дшааз атəы ҳзеиҭалҳəон афырԥҳəыс, аибашьҩы гəымшəа иан.
Заур Пежев иҩызцəеи иареи рҽеидкыланы Аԥсныҟа амҩа ианықəлоз, издыруадаз еицыз агəыԥ алахəцəа рахьтə злахьынҵа кьаҿхоз дшыҟаз. Аԥсадгьыл ахьчаҩцəа, афырхацəа рыгəаӷьра, рхымҩаԥгара ес-иуа ирыцилап, еизҳауа абиԥара ҿа дара рҿырԥшы ала ирааӡалап.
"Заур ишьапқəа аӡаӷьақəа рыҵалеит шьапыла дахьныҟəоз. Гагранӡа инаӡеит, ус еиԥш иҟалеит, иара уа даангылеит, иеибашьратə мҩагьы убрантəи иалагеит. Шроматəи ажəыларахь ицоз аҟабарда ҷкəынцəа иаргьы дрылан. Аӡиас ирсит иҭаланы мацара, ахьҭа ыҟан, ахгара уадаҩын. Ишьапы иеихсны ирхəит ақырҭқəа, анаҩс иҳəынҷаны иргеит", - лылаӷырӡқəа илыдмырҳəо дҳацəажəон Заур Пежев иан.
Заур Пежев ицыргаз иҩызцəа рахьтə руаӡəк доурышьҭит, аӷа инапаҵаҟа егьырҭ ирԥеиԥшыз аџьамыӷəа цəгьан. Лыҷкəын иоуз аԥсышьацəгьа шлызхымгогьы, Лера Пежева лгəы лырӷəӷəарц лҽазылшəоит. Избанзар, лара лԥа иԥсҭазаара зыхҭниҵаз Аԥсынра аиааира агеит, ишьақəгылеит аҭынчра.
"Сыҷкəын хəҭа-хəҭала деиҿырхит, инапы амамызт, ишьапы амамызт, илымҳа, иԥынҵа уҳəа зегьы ҿыхын. Ах, ишԥасцəыуадаҩу урҭкəа рҳəара, сгəы мыжда иачҳауазеи?.. Александр Золотинска-иԥа Анқəаб, ахԥатəи сыҷкəын иакəны дсыԥхьаӡоит, даара адгылара сиҭеит. Сыҷкəын Заур иара иоуп Нальчикҟа дсоуртə иҟазҵаз. Ҩыџьа аԥацəа сыман, рҩыџьагьы рыԥсҭазаара иалҵхьеит, Анқəаб сыҷкəын гəакьа иеиԥш дсыԥхьаӡоит", - дҳацəажəон Лера Шереужева-Пежева.
Аибашьра аветеран, Аԥсны Афырхаҵа Заур Пежев Аԥсныҟа данаауаз ихыҵуан 22 шықəса. Аҭаацəаараҿы иара дреиҳабын, диман аиашьа еиҵбы. Ааигəа ихьыз ачымазара иахҟьаны уигьы иԥсҭазаара далҵит.
"Заур аррамаҵзура данахыс ашьҭахь, аҵара дҭан. Аха, аибашьра ҟалеит ҳəа аниаҳа, зегь кажьны Аԥсныҟа дааит. Иҭабуп ҳəа расҳəоит зегьы, еснагь сааигəа игылаз, Анацəа рхеидкыла, Константин Озган, хаҭала Екатерина Бебиаԥҳа изныкымкəа адырраҭарақəа сыҷкəын изызкхьоу, Лиалиа Чамагәуаԥҳа, Лили Ҳагԥҳа, ҩнаҭацыҧхьаӡа даҳҭааны, ҳаҷкəынцəа рҭахара лхатə хьааиҧш издызкылаз, ашəҟəқəа зҩыз, ҳацəгьеи-ҳабзиеи иалагылоу, зегьы даараӡа иҭабуп", - дҳацəажəон Лера.
"Заур абҵарамза 3 рзы дҭахеит, иԥсыбаҩ сзааргеит абҵарамза 10 рзы. Ихьанҭоуп ахьаа ахгара, аха, иаҳаурызеи, шаҟаҩы анацəа ус игəжəажəо инхазеи. Анцəа сиҳəоит, анык убри аҩыза агəырҩа цəгьа ҳазшаз илзааимгааит. Ԥшьҩык ахшара зыцəҭахаз Ҭамара Езыгəбаиаԥҳа, срыцҳашьаны ус салҳəеит ҽнак: "Быҷкəын еибашьра дызлаабышьҭызеи, излабгəаӷьызеи, брыцҳаҳшьоит", - ҳəа. Сара сыԥсадгьыл акəны исыԥхьаӡоит Аԥсны, мамзар нхара ҳəа саангыломызт", - ҳəа азгəалҭеит афырԥҳəыс.
Ацəгьара ахы ҟəыннашьом ҳəа, Лера Пежева илызхымгашаз ҩаԥхьа ахьаа днаҵалеит, илзынхаз лԥеиҵбы ачымазара иахҟьаны иԥсҭазаара далҵит.
"Убасҟангьы Александр Анқəаб Аԥснынтəи ауаа сзааишьҭит - зԥацəа ҩыџьа аибашьраҿы иҭахаз Аза Агəмааԥҳа, Лиалиа Чамагəуаԥҳа, иҟан ирыцқəаз аҳəса. Лера агəаҟра дақəшəеит, лааигəа шəыҟазароуп, лгəырҩа лыцеиҩышəшароуп ҳəа иԥхьаӡаны ахаҵгылара сзыҟаиҵеит", - дҳацəажəон ҩыџьа аԥацəа ран.
Лера Шереужева-Пежева агəабзиареи агəамчи лзеиӷьаҳшьоит. Илааӡаз лԥа, Аԥсны Афырхаҵа Заур Пежев, наунагӡа Аԥсны аҭоурых хьтəы нбанла дазынхоит.


Хҩык аԥсуа сахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа алахәхоит Грозныи имҩаԥысуа XI асахьаҭыхыҩцәа рцәыргақәҵа «Аахыҵ Урыстәыла» захьӡу аҿы
Хҩык аԥсуа сахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа алахәхоит Грозныи имҩаԥысуа XI асахьаҭыхыҩцәа рцәыргақәҵа «Аахыҵ Урыстәыла» захьӡу аҿы. Уи аатит Чечентәыла, Грозныи ақалақь аҿы, Аҳмаҭ Кадыров ихьӡ зху амемориалтә комплекс «Ахьӡ-Аԥша апарк» аҟны жьҭаарамза 3 рзы.
Ацәыргақәҵа иалахәуп Урыстәыла асахьаҭыхыҩцәа Реидгылақәа жәибжь рыҟәша рҟынтәи: Адыгатәылантәи, Дагестанынтәи, Ингәыштәылантәи, Ҟабарда-Балкариантәи, Калмыкиантәи, Ҟарачы-Черқьесынтәи, Нхыҵ Уаԥстәылантәи, Ставропольтәи атәылаҿацә аҟынтәи, Астраханынтәи, Волгоградынтәи, Ростов атәылаҿацш аҟынтәи, Шәачантәи, Таганрогынтәи, Новоросискынтәи. Ацәыргақәҵаҿы иҟоуп еиуеиԥшым ахырхарҭақәеи ажанрқәеи рыла аусумҭақәа.
Ацәыргақәҵахь инаган амҿтәы скульптура «Ааԥын», еицырдыруа аԥсуа скульптор Витали Џьениа иусумҭа, Сергеи Ҵәыџь иусумҭа «Ақалақьтә пеизаж», иара убасгьы х-графикатә усумҭак- Аҟәатәи асахьаҭыхҩы қәыԥш Маиана Ҵәыџьԥҳа лусумҭақәа.
Ацәыргақәҵа мҩаԥыслоит абҵарамза 3 рҟынӡа.
Аԥсны ахаҭарнак Витали Џьениа иара убасгьы ҳаҭыр зқәу сасык иаҳсаб ала дрылахәын агәырӷьаратә еилатәарақәа, урҭ рызкын Грозныи ақалақь 195 шықәса ахыҵра, уи азгәарҭеит жьҭаарамза 5 рзы. Аԥсны асахьаҭыхҩы ианашьахоит Чечентәыла Акультура аминистрра амедал «Аихьӡара дуқәа рзы».


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
1989 шықəса, ииультәи 15-16 рзы имҩаҧысуаз ахҭысқəа Аҧсны аҭоурых адаҟьақəа иузырнымхуа ианхалеит. Урҭ ахҭысқəа ргəаларшəара ҳарҭ иаҳуалҧшьаны иҳаҧхьаӡоит. Усҟантəи аамҭазы ақырҭқəа рхымҩаҧгара иаҵаз аҵыҵҕəы еилкаахеит шықəсқəак рнаҩс, ҩаҧхьа бџьаршьҭыхла ҳаҕацəа ҳаҧсадгьыл ианақəла. Абарҭқəа ртəы игəалаиршəоит журналистк иаҳасаб ала урҭ ахҭысқəа ирылахəыз, ҳажəлар аинформациа рызназгоз Даур Инаҧшьба.
"Ҧхынгəымзазы имҩаҧгаз ахҭысқəа машəырны иҟалаз ракəӡам. 80-тəи ашықəсқəа иҳаҩсыз ашəышықəсазы ақырҭқəа еилыхха ирбон СССР ахыбгалара амҩа ишанылаз. Уаанӡагьы усгьы аҧсуаа иҳацрыхон, ргəы иҭаркит наунагӡа уаҳа аҧсуаа рхы изымҩахо, Аҧсны Қырҭтəыла иалаҳҵап ҳəа. Зегь раҧхьа иргыланы анаплакқəа, аусҳəарҭақəа, аҵараиурҭақəа реиҟəшара иалагеит милаҭтə ҟазшьала. Аҧсуа университет аҟны аҵара зҵоз астудентцəеи, аус зуаз ақырҭқəеи аҧсуа университет ааныжьны Қарҭтəи ауниверситет аҟəша Аҟəа еиҿыркааит", - ҳəа ахҭысқəа игəалаиршəоит ажурналист Даур Инаҧшьба.
Ҧхынгəымзазы, 1989 шықəса рзы ауниверситет иҭалоз ақырҭқəа рарзаҳалқəа рыдыркыло иалагеит Аҟəатəи актəи ақырҭуа бжьаратə школ аҟны. Аҧсуаа изныкымкəа уи азы дара ирацəажəеит ус еиҧш ҟарымҵарц, иакəым ахылҿиаарц шалшоз. Аха, ақырҭқəа уи иазыӡырҩуамызт.
"Иахьеиҧш исгəалашəоит ҧхынгəымза 15 ашьыбжьышьҭахь, раҧхьатəи аидысларақəа ҟалеит Аҟəатəи актəи ақырҭуа бжьаратə школ аҧхьа, ақырҭқəа рхарала. Нас аидысларақəа аҭыҧ рыман ақалақь еиуеиҧшым аҭыҧқəа рҟны, амшын аҿықə аҟны. Убас аидысларақəа шцоз амш ахəларахь ахы археит. Усҟан ақырҭқəа абџьар рыман, аҧсуаа абџьар ркӡамызт. Ианааилашəшəуаз аамҭазы аҧсуаа еизаны иахьгылаз ақырҭқəа автомашьынақəа рыла, арҭҟəацгақəа шьҭыхны аҧсуаа ҧаҳжəоит ҳəа ишаауаз Тҟəарчалаа рыҷкəынцəа рҧыланы рхықəкы рзынамыгӡо иааныркылеит. Ауха ус ишеит", - ҳəа азгəеиҭоит Даур Инаҧшьба.
Атрагедиатə хҭысқəа рыла иҭəыз ҧхынгəымзатəи амшқəа рыҧсҭазаара иалнахит ҳауаажəлар рхаҭарнакцəа, ахəрақəа заузгьы рхыҧхьаӡара маҷмызт.
"Аҟəа ацҳа ҟаҧшь аҟны Очамчырантəи иаауаз, Гəылрыҧшьынтəи аҧсуаа ҳрыцхраап ҳəа иаауаз ахацəа рахьтə иҟоуп иҭахақəаз. Ауха Кəтолаа рыҷкəынцəа ацҳа ҟаҧшь аҟны иҭахоит. Иара убас, аҧсуаа ҭахеит Аҧсны еиуеиҧшым егьырҭ аҭыҧқəа рҿы ақырҭқəа рхарала, имаҷҩмызт ихəны ахəышəтəырҭақəа рахь инаргазгьы аҧсуаа. Адырҩаҽынгьы аҭагылазаашьа шыуадаҩыз иаанхон. Убри азы, СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутат Владислав Арӡынбеи иҩызцəеи Москваҟа ашəҟəы рҩит ацхыраара ҳашəҭ ҳəа. Избанзар, урҭ амшқəа ирылагӡаны аҧсуаа ндырҵəар алшон ақырҭқəа", - иҳəеит ажурналист.
Аҧсуаа иҟарҵаз аҳəара иахаҵгылеит Москва, ҳаирапланла Аҟəаҟа иааит СССР аҩныҵҟатəи ар рполк адҵа ҷыдақəа назыгӡоз агəыҧ. Дара ирылшеит бџьарла еиқəных иҟаз ақырҭқəеи, иабџьардаз аҧсуааи реидыгара. Анаҩс, арҭ аусқəа рзы ашьауҕатə ус хацдыркит.
"Аус аҭҵаара амҩаҧгара рнапы ианырҵеит Қырҭтəыла апрокəратура хада аусзуцəа. Дара рацəаҩӡаны Аҟəаҟа иааит, аҧсуаа харада ахара рыдырҵон. СССР Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцəас усҟан араҟа иҟаз изныкымкəа ашəҟəы рҩит Москваҟа, СССР апрокəротура хада ашҟа, аха абарҭ инарыгӡоз аус ирзаҟəымхит. Убарҭ ахҭысқəа ирыхҟьаны иҟан идырбаандаҩыз, зус рыӡбаз аҧсуаа. Анаҩс, аҧсуаа изларылшоз ала адукатцəа ҧшааны, урҭ рҭыгара аус еиҿыркаауан", - абас ҧхынгəымзатəи ахҭысқəа игəалаиршəоит Даур Инаҧшьба.
1989 шықəса, ҧхынгəымəазы Аҧсны араионқəеи, Аҟəа ақалақьи аҭыҧ змаз ахҭысқəа еилыхха иаадырҧшит ақырҭқəа аҧхьаҟагьы аибашьра амҩа ишанылоз, Аҧсны рымпыҵахаланы аҧсуаа тəцəас рыҟаҵаразы.
"Ҩымш хымш ирылагӡаны еидыган еиҿагылаз амчқəа. Еиҿагылаз ҳəа, аҧсуаа усгьы акагь рымаӡамызт, аҽага зкыз дубарын, абаҳа зкыз дубарын, мамзаргьы ашəарыцагатə шəақь. Урҭ амшқəа раан аҵак ҷыда амоуп ҳəа исыҧхьаӡоит Аалӡга ахықəан машьынала еиқəных иаауаз ақырҭқəа раанкылара шалыршаз, Аалӡга аӡиас ацҳа ахьху Очамчыра ақалақь аҟны. Усҟан Очамчыра араионтə комитет актəи маӡаныҟəгаҩыс дыҟан Сергеи Уасил-иҧа Багаҧшь. Иара илшоит урҭ рҿагылара аиҿкаара, ҧхьаҟагьы раамышьҭра", - ҳəа азгəеиҭоит ажурналист.
Усҟантəи аамҭазы арҭ ахҭысқəа ӡырызгоз, Москвантəи иаарышьҭыз аҩныҵҟатəи ар рполк ирыцыз Даур Инаҧшьба излаиҳəо ала, ажəлар иреилдыркаауан дара имҩаҧыргоз аус аҵакы, убри аамҭазы Ҷлоу ақыҭан машəырла Аҩныҵҟатəи ар рполк афицарцəа ҩыџьа ҭахеит.
"Зыӡбахə ҳəатəу рацəаҩуп, аӡə дысцəыбжьахар иашам. Зегьы рџьабаа рацəан, згəы былуаз, ипатриотцəаз, урҭ ахҭысқəа рышьҭахь аҧсуаа рмаҵзурақəа ирымырхит. Усҟан ахаҵара ду аадырҧшит Очамчыра амилициа рҟны аус зуаз амилициа аусзуҩы Шларба Даур, Гəырџьуа Валери, урҭ амшқəа рзы ҕəҕəала дхəын амилициа рҿы аус зуаз Агəниа ҷкəын, иахьагьы иҧсы ҭоуп. Абас, хаҭа-хаҭала згəы еибафоз, згəы цҳафыруаз аҧсуаа ыҟамызҭгьы, усҟан ақырҭқəа аҧсуаа рхəаҽыр алшон", - ҳəа азгəеиҭоит ажурналист Даур Инаҧшьба.
Абасала, 1989 шықəса, ҧхынгəымзатəи ахҭысқəа ҳажəлар ргəаҿы ихамшҭыхəу мшқəаны иаанхоит.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
Аурыс поет, ажурналист, аиҭагаҩ Александр Виктор-иԥа Бардодым гəыла-ԥсыла еснагь Аԥсны дадҳəалан. Аамҭак шааиоуаз иаразнак Аԥсныҟа иҩызцəа рахь даауан, аратəи аԥсабара, аҳауа, ауаа акыр изааигəан, иаргьы дырзааигəан. Иара аԥсшəа аҵара илиршеит, анаҩс аԥсуа поетцəа ражəеинраалақəа аурысшəахь еиҭеигон, иҭиҵаауан Аԥсны аҭоурых акультура.
Роин Агрбеи Александр Бардодыми еибадырит 1989 шықəса рзы. Убри нахыс иҿымцəаауаз аиҩызара рыбжьан, еиқəшəалон Аҟəа, Афон ҿыц, Москва.
"Москватəи алитературатə институт аҿы аҵара аниҵоз, Саша аԥсуааи иареи еибадырит. Курск аҿы еидтəалан апоетесса Гəында Сақаниаԥҳаи иареи егьырҭ аԥсуааи. Убри нахыс Аԥсны даара бзиа ибеит, лассы-лассы даалон. Гиви Смыри иареи еибадырит, даара аизыҟазаашьа бзиа рыбжьан, "сыҷкəын" ҳəа аниеиҳəалозгьы ыҟан", - ҳəа азгəеиҭоит Роин Агрба.
Александр Бардодым диит Москва, жьҭаарамза 16, 1966 шықəса рзы. 1984 шықəса рзы дҭалоит А.М. Горки ихьӡ зху Алитературатə институт. Уа курск аҟны иқәшәеит аԥсуа студентцәагьы - Аслан Занҭариа, Омар Сангәлиа, Даур Аршба, Баҭаҟәа Ҭарба, Леила Ԥачлиаԥҳа, Гәында Сақаниаԥҳа. Аԥсуа литературазы асеминарқәа рзымҩаԥигон Денис Чачхалиа.
Александр иҵара хиркəшаанӡа аррамаҵзура дахысыр акəхеит, аинститут далгеит 1991 шықəса рзы.
Аԥсны Аџьынџьтəылатə еибашьра ианалага, Александр Бардодым аганахь даанымхеит. Раԥхьатəи амшқəа рзы агазеҭ "Куранты" аҟынтə командировка ҳасабла Новочеркасскҟа дцеит, уантə Черқьесскынтə Грозныиҟа, Грозныинтəи Шамиль Басаев игəыԥ дацны шьхала Гəдоуҭанӡа дааӡеит.
"Хатəгəаԥхарала Грозныинтəи иааз раԥхьатəи агəыԥ Руслан Гелаев напхгара зиҭоз далан, мышқəак рнаҩс Гелаев данца, Шамиль Басаев командаҟаҵаҩыс дзауз иара убри агəыԥ далалеит раԥхьатəи амшқəа инадыркны. Иареи сареи гəыԥк аҿы ҳаицыҟан. Ихаҭара џьашьатəын Саша. Ҳара ҳахьцоз зегьы ҳаицын, аха зныкгьы абџьар ҭимырҟьацызт. Автомат ҳамҭас ирҭаз далаҽхəон, избанзар Дудаев инапаҟынтə иоуит. Есыҽны иара илиршон арадио ашҟа аинформациа ашьҭра, агазеҭ "Куранты" азы ажəабжь ацҳара. Аԥсны имҩаԥысуаз ахҭысқəа инарымаданы дыҩуан, акомментари аҟаҵарагьы дахьӡон", - игəалаиршəоит Роин Агрба.
Аинформациатə еибашьра аҭыԥ ҷыда анааннакылоз аамҭазы, Алеқсандр Бардодым илиршеит аҟазара аарԥшра. Аибашьра ианалага аԥхьатəи амшқəа рзы ус имариамызт аимадара ашьақəыргылара, Алеқсандр Бардодым уи аус иҽазҵəылхны дашьҭан.
"Иара убас, ажəабжь ицҳауан курск аҿы аҵара ицызҵоз, ҳара ҳҩыза Георги Лексис ила, иара иԥсҭазаара далҵхьеит. Георги Лексис Москва арадио "Свобода" аҿы корреспондентс аус иуан. Саша еиҳарак аинформациатə еибашьра дазықəԥон, ицоз аибашьраҵəҟьа аасҭа", - иҳəеит Агрба.
Роин Агрба иажəабжь "А дикие волки продолжали драться" Александр Бардодым иоуп изызку. Уаҟа автор иҽазишəоит Саша ихаҭара аарԥшра.
"Зхатə гəыцə змаз, иуникалтəыз уаҩын. Иџьашьатəуп, иара дышьхауаҩымызт, даҽа ааӡарак иман, аха, ашьхарыуажəлар дрыламҩашьо дыҟан, убас иҟан ихымҩаԥгара, ичҳара. Аҭагылазаашьа уадаҩ аҟны аибашьра ахьанҭара ашьҭыхра илшеит. Аԥсҭазаара бзиа ибон, еснагь игəалаҟазаара бзиан, агəышьҭыхра илан", - ҳəа азгəеиҭоит Роин Агрба.
Роин Агрба излаиҳəо ала, Александр Бардодым уамашəа ажəеинраалақəа дрыԥхьон, абжьааԥынтəи ицəажəара акəзар, хрыжь-хрыжь ишьақəгылан.
Леон иорден занашьоу Александр Бардодым Аԥсныҟа данаа ашьҭахь хымчыбжьа ааҵуаны дҭахоит, анышəгьы дамардоит Афон Ҿыц. Иара ауасиаҭ аанижьхьан, дҭахоны дҟалозар, Афон ҿыц анышə дамардарц азы.
"Афонҿыцтəи аибашьҩи сареи Саша иҭоубыҭ Москваҟа ашьҭразы катерла ҳаӷацəа рмацəаз иҭакыз Гагра ала Шəачаҟа иаҳгеит. Иҭаацəа ааит Шəачаҟа, рыҷкəын иԥсыбаҩ Москваҟа иргаразы. Аҳаирплан дынҭаҳҵахьан еиԥш еилаҳкааит, иҭаацəа мап шацəырымкуа Афон ҿыц анышə иамадара. Москва акциа амҩаԥгаразы, иара Лексис дназлаз, Москва ақалақь аҟны ирымазарц рҭахын Саша дызҭаз аҭоубыҭ, убри аҟынтə иҭаацəа амц иржьеит, "аԥсуаа Саша Аԥсны анышə дамардарц рҭахӡам" ҳəа. Ус анҳаҳа, аҭагылазаашьа ашəарҭара шацызгьы, ҩаԥхьа Гаграла амшынӷбала деиҭаҳархынҳəит", - иҳəеит Роин Агрба.
Аидарамҩангагатə ҳаирплан ала Бардодым иԥсыбаҩ Москваҟа идəықəҵаны, сааҭқəак рнаҩс аҭоубыҭ иацыз апассаџьырцəа мҩанызгоз аҳаирплан ала Москваҟа иԥрыр акəын. Аха аҭагылазаашьа аҽаԥсахит, Бардодым иԥсы зыҿҳəараз Аԥсныҟа наӡаӡа иаагара алдыршеит иҩызцəа.
"Саша иҭаацəа, иҩызцəа зегьы ҳаицны ҳааит Афон ҿыцҟа. Араҟа анышə дамаҳдеит. Иҭаацəа Москва ирымаз-ирыхӡыз ҭины, рыҷкəын имаҭəақəа ишəҟəқəа рыманы, Аԥсныҟа нхара ииасит. Шықəсқəак раԥхьа иаб иԥсҭазаара далҵит, иан иахьа дынхоит Аҟəа ақалақь Аҳабла ҿыц аҟны. Иҩызцəеи ҳареи ҳаибабалоит, ҳаицəажəалоит, иҭаацəа ракəз
ар, даара иинтеллигентцәоу уаауп", - ҳəа азгəеиҭоит Роин Агрба.
Александр Бардодым ирҿиара, аҭоурых иазынижьыз ацəаҳəақəа иахьа рҵакы дууп, урҭ ирылхны ирҳəоит ашəақəа. Аконфедератцəа иргимнхаз Бардодым иажəеинраалақəа ирылхны милаҭла ичечену Имам Алимсултанов иҩит ашəа: "Помянем тех, кто были с нами". Шықəсқəак рнаҩс, урҭ ажəақəа аҵак ҿыц роуит, аха иара дахьымӡеит...
Над грозным городом раскаты,
Гуляет буря между скал.
Мы заряжаем автоматы
И переходим перевал…
В страну, где зверствуют бандиты,
Горит свободная земля,
Приходят мстители-джигиты
Тропой Мансура, Шамиля...
Помянем тех, кто были с нами,
Кого судьба не сберегла,
Их души тают над горами
Как след орлиного крыла...
"Абарҭ ахкуплетк сара исирбахьан, аԥшьбатəи акуплет имыҩӡацызт. Шəача аморг аҟны иҭыԥ данықəырҵа, ашьа зыхьшыз имаҭəа ԥхьаркырц ианалага, аморг сыҩналан иџьыба сынҭалан исыԥшааит ашьа иаганы иҟаз иблокнот. Уаҟа ианын аҵыхəтəантəи иара иажəеинраалақəа, аԥшьбатəи акуплетгьы назлаз. Иара аблокнот алахьынҵаҵəҟьагьы џьашьахəуп, аҵыхəтəантəи асекундқəа рзы ахьчара ҳалшеит, еиқəхеит. Аблокнот аҟынтə анапылаҩыра ииҭахьаз аԥсыжраҟны Шамиль ицəыриган, иаҳирбеит. Уи абӷьыц Афон ҿыцтəи амузеи аҟны ишьҭазароуп, сгəы излаанаго ала, Шамиль ихиҩылаахьаз акəзар ҟалап, избанзар икьыԥхьны иҩуп", - игəалашəарақəа ҳацеиҩишеит Роин Агрба.
Зыуаҩра ҳаракыз, зҟазара ҵаулаз, Аԥсны азы зыԥсы зҭиуаз, зышьҭамҭа аҭоурых ианымҵуа иазынзыжьыз Александр Бардодым игəалашəара наӡаӡа хашҭра ақəымкəа иаанхоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Иахьа аабыкьа аресторан Сан-Ремо аҿаԥхьа иршьыз "аӷьычцәа-нагақәа" (воры в законе) ҳәа изышьҭоу рҭынхацәа ааизан, дамырхит Аԥсны Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистр Гарри Аршба, иара убас, Апрокурор хада Зураб Ачба. Анапхгараҿы иҟоу амчра амитинг ҟамлакәа, рыкәша-мыкәша иҟоу акриминогентә ҭагылазаашьа аԥсахшьа иазку иҷыдоу политикак рымам.
Ишәгәаласыршәоит, амитинг ашьҭахь 2016 шықәсазы уаанӡатәи аминистр Леонид Ӡаԥшьба дшамхыз, амала аминистрра ахыбра иажәлаз рахьтә аӡәымзараӡәы дҭакым. Ажәакала, митинг мацаралоуп акадртә ԥсахрақәа амчратә структурақәа рҿы ишымҩаԥысуа.
Аҵыхәтәантәи аамҭақәа рзы акриминал аҽеиҵыхны ҳаԥсҭазаара иалалеит. Ауаҩӷьычра, ақәылара, ауаҩшьра уҳәа, ажәлар рыҭра иҭзырҟьаша ахҭысқәа рацәоуп. Хәҩык рҟынӡа Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрцәа ԥсахуп, апрокурор хадацәагьы хҩык рҟынӡа уажәтәи апрезидент иаамҭазы, аҭагылазаашьа уи амыхәеит ҳамҳәозар. Абри зегь ҳаԥшуа, иаҳҳәар ҳалшоит, амитинг психологиала акадртә зҵаарақәа рыӡбара аамҭа ҳҭагылоуп ҳәа.
Иаԥсахуама ас иааинырсланы аминистрцәа рыԥсахра ҳазлацәажәо азҵаатәы, азинхьчаратә система змырҿио ахәшәтәра нап амыркыкәа. Ҳауаажәлар ирбарҭоуп абӷа умазар, абахҭа уацәцар шалшо, мамзаргьы иҟәымшәышәу ахьырхәра уоурц шауа.
Ишәгәаласыршәоит, ҳазҭоу ашықәс мшаԥымзазы дӷьычны, нас дҭакны дышдыргәаҟуаз Омар Мерцхәылаа. Уи ииулак ацәгьоуцәа ихала дрыцәцеит ԥхынгәымза 6 рзы. Ари аус цәгьа азы амитинг аӡәгьы иҟаимҵеит, насыԥны ирӷьычыз абналашьа дақәшәеит.
Анаҩсан, иҟалеит акыр игәаӷьыуацәаз ахҭыс, Мерцхәылаа иӷьычра далахәуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны иаанкылаз Анзор Ҭарба дышдырҳәацәоз Аҩнуҵҟатәи аусқәа аминистрра ахыбраҿы уаҟа аус зуаз дыршьуеит, нас, амедицинатә експертизагьы ҟамҵакәа иршьыз иҭынхацәа дрырҭоит. Ари аҩыза ацәгьоуразы гәҩарас иҟаз Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра ахаҭарнакцәа Бадри Џьыкырба, Аслан Ҷедиа, Минас Одабашьиан, Леван Ҭопуриа апрокуратура хада иҟанаҵаз аҳәарала Аҟәатәи аусӡбарҭа ԥхынгәымза 18 рзы аԥшьҩык ирзалырхит "аҩынтәи аҭакра".
Ашаҳаҭҩы дҭазырхаз рчаи инахәо аҩны иаадыртәеит, абахҭаҿы раанкылара ацымхәрас, избанзар "абӷа рымоуп" сгәахәуеит. Ҳара иаҳдыруеит иҵегьы иԥсыҽу ацәгьоурақәа рзы "аҩынтәи аҭакра" зқәашьымхо шыҟоу.
Сгәанала, абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь акәын Аԥсны ахада аминистргьы апрокуроргьы ԥхьатәара ианишьҭышаз, иамхтәуп ҳәа иԥхьаӡозҭгьы.
Иахьатәи амитинг зыхҟьаз ацәгьоура ҟалеит Аҟәа агәаны, абҵара 22, ахәаша шьыбжьон агәазы. Ақьафурҭа Сан–Ремо уахьындәылҵуа итәаз иреихсит иахьа уажәраанӡа зхаҭара шьақәыргылам акиллерцәа. Иршьит "аӷьычцәа нагақәа" ирхыԥхьаӡалаз Асҭамыр Шамбеи Алхас Аҩӡбеи.
Зегь реиҳа игәыҭшьаагоу - дхәын ақьафурҭа аусзуҩ, ахәыҭаҩ, ҩышықәса зхыҵуа ахәыҷы дызмоу Доминика Ақырҭааԥҳа. Иахьагьы уи лыԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылоуп. Иҭахаз ҩыџьа зшьыз рыԥшаара, аминистри, апрокурори рамхра азҵаатәы ықәдыргылеит иахьа 300-ҩык инарзынаԥшуа еизаз аҭынхацәеи уи иаднаԥхьалази. Еизеит, ирыӡбеит, русура иамхуп рҩыџьагьы.
Абри ахҭыс аныҟала ашьҭахь, иааԥшит акриминал иахаҭарнаку реибашьрақәа макьана нҵәашьа шрымам, убри адагьы, урҭ рҵыхәала ааха ӷәӷәа зауа ҟалар шалшо. Лгәы иаанагозма Доминика акаҳуа ҿазҵаз ирызнаго акиллер иҭирҟьоз ахы даҿашәар лылшоит ҳәа? Ақалақь агәаны шәарҭарахеит. Шәарҭароуп, избанзар акриминалтә струтурақәа ишырҭаху ҳдунеи иалоуп, реибашьрақәеи реидысларақәеи рхыԥша уажәы-уажә иааҳалаҩҩуеит.
Доминика лҩызцәа ирыхҭысуа уиаҟара ибаргәым, урҭ рзы амитинггьы аӡәгьы иҟаиҵом. Ииашоуп, ауаҩшьра цәгьауаҩроуп, аӡәгьы азин имаӡам ауаҩы иҭархара, аха Сан-Ремо аҿаԥхьа иҟалаз ахҭыс ашьҭахь еилкаахеит "аӷьычцәа нагақәа" ҳаҭыр шрықәу, уимоу, асоциалтә ҳақәа рҿы "закә ҷкәынцәа бзиақәоузеи, аиашара иадгылон" ҳәа акыр ирхашшааз рацәаҩхеит. Иахьатәи амш ишаҳнарбаз ала, ирхаҵгылогьы рымоуп.
Агәра сызгом, ахархьуаа ирхыԥхьаӡалоу ҩыџьа ршьит ҳәа амитинг еиҿызкаауа дҟалап ҳәа. Абри зегьы аҭыԥ иқәызҵаша амчраҿ иҟоу анапхгара роуп.
Аминистрцәа реиҭныԥсахлара иалшома акриминогентә ҭагылазаашьа аԥсахра? Иаԥсахӡом сгәахәуеит, аполитикатә гәаӷьра анацымла. Амчратә усбарҭақәа русура мҩақәызҵаша атәыла ахада иоуп, иара иуалуп иааиԥмырҟьаӡакәа рус ахылаԥшра, аҩнуҵҟатәи асистема аиӷьтәра анагӡара.
Иахьа ԥхьатәара ицаз аминистр Гарри Аршба иаамҭазы иаанкылаз ацәгьоуцәа маҷҩымызт, уажәы ицамҭаз хьыӡҳәала исҳәозар, абҵара 24 рзы ирӷьычыз Армен Григориан дыԥшаауп, уи ацәгьоура ҟазҵаз ҳәа гәҩарас ирымоу аанкылоуп. Сгәанала, аминистр амчра аҟынтә адгылара имазароуп, хыхьынтә иақәнагам дҵа имоукәа аус иулароуп, убри адагьы, амчратә усбарҭатә система шьаҭанкыла аԥсахреи, ахылаԥшреи рҿы дзаҵәымзароуп.
Иахьа еизаз рыбзоурала, дарбану сыздыруам, аха аӡәы изы аҭыԥ ҭадырцәит, агәра агара сцәыуадаҩуп, ҿыц иарҭо ацәгьоурақәа раԥырҟәҟәаараҿы абаа хижәо дҟалоит ҳәа. Ари аӡә ихала изыӡбо зҵаараӡам, ари аполитикатә елита ҳәа изышьҭоу рыԥсҭазаара амчра зегь зыхҭнырҵаша усуп.
Аицҵақәа рҭыԥ аԥсахра аицҵалыҵ ианыԥшуам. Аамҭа ԥыҭк цар, даҽа хышәҩык ааизаны, даҽа министрк дамырхып, даҽаӡә изы аҭыԥ ҭарцәуа. Азакәан аҿаԥхьа зегь еиҟарамхакәа, ҳара ҳҳәынҭкарра ауасхыр кәадахоит.
Автори аредакциеи ргәаанагарақәа еиқәымшәар ҟалоит.


26.07.2019
Ԥхынгәымза 26 рзы Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Рауль Ҳаџьымба ихантәаҩрала имҩаԥысит Аԥсны аминистрцәа реилазаара аилатәара.
Амшхәаԥштә хада иалагалан абарҭ азҵаарақәа:
1. «Арӡынба ихьӡ зху Аҟәа ақалақь жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза аеродром азеиҧш гыларҭа змоу аеродром ҳәа астатус аҭаразы» Ахада Идҵа апроект;
2. В.Г. Арӡынба ихьӡ зху Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа» анбантә код аҭара;
3. Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳаиртә наӡаӡаареи авиациеи рхархәарази, В. Г. Арӡынба ихьӡ Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза аусура иазку аусмҩаԥгатәқәа рынагӡареи рзы анорматив-зинтә актқәа разырхиара.
Аҳәынҭқарратә мазареи априватизациеи рҳәаақәҵаразы аҳәынҭқарратә еилакы ахантәаҩы Вахтанг Ԥиԥиа Ахада идҵа инақәыршәаны имҩаԥгаз аусурақәа ртәы дазааҭгылеит:
«Ҳара ари аусура амҩаԥгара ҳалагеит Ахада идҵала. Аобиект аҟны апроект-харџьынҵатә усурақәа рымҩаԥгара иақәшаҳаҭхаз аурыс инвестор дадыԥхьалан. Иааиуа амзазы ихыркәшахоит апроект-харџьынҵатә документқәа реиқәыршәаразы имҩаҧысуа аусура. Абри аамҭазы иахәҭоу атрибутқәа ахҵаны иҟазароуп. Аҟәа ақалақь аҳаиртә баӷәаза ус баша ҳаиртә-транспорттә хаданы мацара иҟаӡам. Ари даара крызҵазкуа обиектоуп. Ҳара ҳзықәгәыӷуа апассаџьырцәа рырацәахара мацара акәӡам. Аобиект хаҳара аманы иҟазҵо еиҳаракгьы аидарамҩангара ауп. Аԥсны ахаангьы аҵак ду змаз транспорттә бжьысырҭаны иҟан. Аҳаиртә баӷәаза аусура иаламыргакәа, Аԥсны аҧхьаҟа атранспорттә база зыҟалом. Ари раԥхьатәи шьаҿоуп, уи анаҩсангьы, аидарақәа рымҩангаразы амшынтә баӷәаза ду аус адулара мҩаҧысуеит».
Аминистрцәа реилазаара аилатәараҟны Ахада инапы аҵаиҩит «В.Г. Арӡынба ихьӡ зху аҳаиртә баҕәаза Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза аеродром «Аҟәа» азеиԥштә гыларҭа ҳәа астатус аҭаразы» Адҵа.
Адокумент аҟны, ҷыдала, иҳәоуп:
«Аҧсны Аҳәынҭқарра Аҳаиртә закәанеидкыла инақәыршәаны, В.Г. Арӡынба ихьӡ зху Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа» аеродром атәылауааи аҳәынҭқарратә ҳаирпланқәеи ргыларҭазы ахархәара хықәкыс иҟаҵаны, В.Г. Арӡынба ихьӡ зху Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа» аеродром азеиҧш гыларҭа змоу аеродром астатус аҭазааит».
Аҧыза-министр Валери Бганба ишиҳәаз ала, атәылауааи арратә авиациеи рзеиҧш гыларҭа алыршара ауп ари зызку.
Аминистрцәа реилазаара Ақәҵара аднакылеит В.Г. Арӡынба ихьӡ зху Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа» анбантә код аҭаразы;
Адокумент атекст аҟны иҳәоуп:
«В.Г. Арӡынба ихьӡ зху «Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа» иааиҧмырҟьаӡакәа жәларбжьаратәи аҳаиртә мҩангарақәеи аҳаирпланқәа жәларбжьаратәи рыҧыррақәеи рымҩаҧгара, аҳаиртә еимадара, Аҧсны Аҳәынҭқарра атуризм, аекономикатә еизыҟазаашьақәа рырҿиаразы аартра хықәкыс иҟаҵаны, 2009 шықәса нанҳәамза 5 аҟн. № 2473-с-IV Аҧсны Аҳәынҭқарра Аҳаиртә Закәанеидкыла ахәҭаҷ 47, ахәҭаҷ 48 Аҧсны Аҳәынҭқарра Аиҳабыреи Урыстәылатәи Афедерациа Аиҳабыреи рыбжьара аҳаиртә транспорт аусхк аҟны русеицуразы 2010 ш. жәабранмза 17 аҟн. Аиқәшаҳаҭреи, жәларбжьаратәи азини жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәеи рыпринципқәеи рнормақәеи инарықәыршәаны,
Аҧсны Аҳәынҭқарра Аминистрцәа реилазаара
ИАҚӘНАҴОИТ:
1. Иаартызааит:
В.Г. Арӡынба ихьӡ зху Аҟәа ақалақь жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза аеродром аҳаирпланқәа жәларбжьаратәи рыҧыррақәа рымҩаҧгаразы;
- В.Г. Арӡынба ихьӡ зху «Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа» аҳаирпланқәа рыҧыррақәа рымҩаҧгаразы.
2. В.Г. Арӡынба ихьӡ зху жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа», Аҧсны Аҳәынҭқарра аҳаиртә наӡааӡара ирыҭазааит жәларбжьаратәи ҧшь-нбанктәи акод «URAS».
3. Аҧсны Аҳәынҭқарра Адәныҟатәи аусқәа рминистрреи Аҧсны Аҳәынҭқарра атранспорт азы Аҳәынҭқарратә усбарҭеи ишьақәыргылоу аҧҟарала дара ирыҵанакуа алшарақәа инарықәыршәаны азинмчызмоу Урыстәылатәи Афедерациа аҳәынҭқарратә усбарҭақәа адырра рырҭааит В.Г. Арӡынба ихьӡ зху жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа», Аҧсны Аҳәынҭқарра аҳаиртә наӡааӡара жәларбжьаратәи ҧшь-нбанктәи акод «URAS» шрыҭоу Абри Ақәҵара ап.1 инықәныҟәаны, анаҩс Урыстәылатәи Афедерациа Аҳаирнавигациатә информациа Аизга (AIP) алагаларазы.
Абри Ақәҵара анагӡара ахылаҧшра анапы ианҵазааит Аҧсны Аҳәынҭқарра Адәныҟатәи аусқәа рминистрреи Аҧсны Аҳәынҭқарра атранспорт азы Аҳәынҭқарратә усбарҭеи».
АА Атәылахьчара аминистрра Арра-ҳаиртә мчқәа рыдҵаҟаҵаҩ Адгәыр Гәымба иҳәеит ари ахырхарҭала Аҧсны Аҳәынҭқарра атәылахьчаратә усбарҭа заа ишазыҟанаҵахьоу акадр ҿыцқәа, урҭ иахьанатә специалист ҳасабла авиациатә усхк аҟны аусура ишазхиоу.
«Иаҳхаҳмыршҭыроуп иҳаҩсыз ашықәсқәа рызгьы иҟаҵаз шырацәоу. Иахьатәи аусмҩаҧгатәқәа – урҭ ашықәсқәа раан иҟаҵаз ашьаҿақәа ирылҵшәоуп. Уи атуристцәагьы аинвесторцәагьы радҧхьалара алзыршо аимадарақәа рызҵаара ауп. Аҳаиртә баҕәаза аус ауеит авиациатә усура ахырхарҭала мацара акәымкәа, иавиациатәым аусура аганахьалагьы. Ари ҳтәыла абиуџьеттә лшарақәаны иҟалоит. Насгьы ари макьана раҧхьатәи шьаҿақәоуп», - иҳәеит Ахада.
Атранспорт азы Аҳәынҭқарратә усбарҭа атәылауаҩратә авиациа аҳәынҭқарратә ҳәаақәҵара аҟәша аиҳабы Заур Ешба аилатәара иалахәыз адырра риҭеит Аҳаиртә баҕәазақәа шышьақәгылоу авиациатәи, даҽакала иаҳҳәозар, апассаџьырцәа рыдкылареи рымҩангареи иазку, егьи, иавиациатәыми, уи иаҵанакуеит апассаџьырцәа ирҧылои инаскьазгои ахаҿқәа ирызку акоммерциатә маҵзура. Адунеитә ҧышәаҟны аҳаиртә баҕәазақәа иавиациатәым русура 1,5-2-нтә еиҳаны ахашәала аанагоит, авиациатә аасҭа.
Аминистрцәа реилазаара иара убас иаднакылеит Аҧсны Аҳәынҭқарра аҳаиртә наӡааӡареи, авиациеи рхархәареи В.Г. Арӡынба ихьӡ зху жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза «Аҟәа» аусура алыршаразы аусмҩаҧгатәқәа рымҩаҧгареи русхк аҟни анорматив-зинтә актқәа разырхиаразы Адҵа.
Аминистрцәа реилазаара аилатәараҟны иахәаҧшит, иагьрыдкылеит Аҧсны Аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәи аусқәа русбарҭақәа рматериалтә-техникатә еиқәыршәара, русзуҩцәа руалафахәқәа, рсоциалтә хәдықәҵарақәа аамҭа-аамҭала реизырҳара иазку ахарџьқәа афинансқәа реицзаужьразы Аҧсны Аҳәынҭқарреи Урыстәылатәи Афедерациеи рыбжьара Аиқәшаҳаҭразы ақәҵара.
Иара убас ирыдыркылеит Аҧсны Аҳәынҭқарра амилаҭтә парк «Кәыдрытәи аҩхаа» напхгараҭаразы ақәҵара. Абасала, Аҧсны Аҳәынҭқарра адгьылҵакыра 27% иаиуеит ҷыдала ихьчоу адгьылҵакыра астатус. Ари рбага ҳаракуп ҳәа азгәеиҭеит Аекологиа Аинститут адиректор Роман Дбар.
Ахада имҩаҧгоу аусуразы зегьы иҭабуп реиҳәеит, аилатәараҟны изхәаҧшу азҵаарақәа Аҧсны Аҳәынҭқарра абиуџьеттә лшарақәеи ахьӡи анырра бзиа шрырҭо азгәаҭаны.


Сырма Ашәԥҳа, Sputnik
"Изакәытә насыԥузеи аԥсуа даԥсыуаны Анцәа дахьишаз, урҭ ԥызас Нестор Лакоба иеиԥш иҟаз ауаҩы дахьранеишьаз, зыжәлар гәыла-ԥсыла бзиа избоз, зхы-зыԥсы рыхҭнызҵоз", - абас иҩуан Нестор Лакоба изы иара ирҵаҩцәа ируаӡәкыз М.Ф. Гужовски.
Ииашаҵәҟьаны, абри ахшыҩҵак иагәылаҵәахызар ҟалап аԥсуа жәлар рыԥсҭазаареи ргәыӷрақәеи здырҳәалоз аԥсуа револиуционер, аԥыза ҳәа имаз ахьӡ иаԥсахаз Нестор Аполлон-иԥа Лакоба ихаҭара, иааидкыланы идунеихәаԥшышьа зегьы иагәылаҵәаху аԥсуа иҟазшьа хатәрақәа зегьы. Милаҭ еилых ҟамҵакәа ажәлар рыбзиабара иԥсҭазаара зегьы цәаҳәа ҟаԥшьны иагәылсуан. Уи дырҵабыргуеит еиуеиԥшым аҭоурыхтә хҭысқәа, ихымҩаԥгара, иусура, еицакра зқәым иааԥсара. Ажәлар ракәзар, убасҵәҟьа бзиа дырбон, рхеиԥш пату иқәырҵон.
Нестор Лакоба диит лаҵарамза 1, 1893 шықәса рзы, Гәдоуҭа араион Лыхны ақыҭан. Дхәыҷаахыс агәаҟра иалаз бзианы еиликаауан, иара диит анхаҩы иҭаацәараҿы. Иаб лассы иԥсҭазаара далҵит, иани ҩыџьа иашьцәеи иареи имариамыз аамҭа иҭагылан, ахныҟәгара рцәыуадаҩын. Нестор Лакоба иан илхылгоз аџьамыӷәа цгьеи иқыҭауаа зҭагылаз агәаҟреи акыр ибарҭан, игәаҟынӡа инеигон. Аиашареи ажәлар рыҩнуҵҟа аизыҟазаашьақәеи ирыдҳәалаз азҵаарақәа гәҭыхас еснагь иман, аха ақыҭаҿы урҭқәа зегьы рҭакқәа изҭодаз?..
Нестор Лакоба раԥхьатәи иҵарадырра хацыркын ауахәаматә школ аҟны, иара убас Лыхнытәи ақыҭатә школ аҟны. 1905 шықәса рзы, Урыстәыла раԥхьатәи ареволиуциа ашьҭыбжь ӷәӷәаны ианарга, 12 шықәса зхыҵуаз Нестор, иԥгылаз ауадаҩрақәа дыриааины Тифлистәи адоуҳатә ҵараиурҭа дҭалеит. Аҵара бзиаӡан ицааиуан, ашәҟәқәа рыԥхьара бзиа ибон. Анаҩс Тифлистәи адоуҳатә семинариа дҭалеит.
Усҟантәи аамҭазы Нестор Лакоба дзықәгәыӷуаз иҩызцәеи иареи ауаажәларра рсоциатә ҭагылазаашьа аԥсахра иазкыз азҵаарақәа ирылацәажәон, аҿар рыҩнуҵҟа ареволиуциатә ҟазшьа змаз ажәабжь аладырҵәон, анҵамҭақәа, ашәҟәқәа рнапаҿы ироуртә еиԥш аҭагылазаашьа аԥырҵон.
Нестор Лакоба иреволиуциатә усуреи, имилаҭ хақәиҭратә қәԥареи, анаҩстәи ишьаҿақәеи шьагәыҭс ироуз усҟантәи аамҭазы иҿаԥхьа иқәиргылаз ахықәкы ауп, уи иуаажәлар рыԥсҭазаара аиӷьтәразы ақәԥара ауп, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡа убри акәын дызҿӡаз...
Нестор Лакоба азҿлымҳара ду аиҭон амҳаџьырра иахҟьаны атәым дгьыл аҟны инхоз ҳџьынџьуаа рырхынҳәра азҵаара. Уи ус шакәу шьақәзырӷәӷәоз ак акәхеит шықәсқәак раԥхьа Ҭырқәтәыла аижәлантәқәа Бганаа реиқәшәараҿы саныҟаз, хаҭала сзацәажәаз, зыхьӡ-зыԥша акыр иҳараку Ардаҳан Бганба исзеиҭеиҳәаз аҭоурых. Уи игәалаиршәеит Нестор Лакоба идҳәалаз акыр аинтерес зҵаз хҭыск. "Арахь баала, схәыҷы", - иҳәан, днасыԥгылан, игәараҭа ашҭа ду ахь иҿынеихеит. Ахьаца дуқәа игылаз ҳнарымҵалеит, ус иажәабжьгьы нхациркит:
"Сара Бганы Шәлиман имаҭацәа среиуоуп. Ҭырқәтәыла Шәлиман иашҭа иҭагылоу ахьацақәа 200 шықәса инареиҳауп. Ҳара ҳабдуцәа рҟынтә излаҳаҳаз ала, арҭ ахьацақәа даара имшны ирыԥхьаӡон. Ҳарҭгьы даара пату ҳазрықәуп, ақыҭақәа ҳахьрыласоу бзиа ҳбоит. "Дад, ҳара ҳашьҭахь аҳәирақәа ахырҵәаны инышәмыжьын ҳашҭақәа", - рҳәалон ҳаиҳабацәа. Нестор Лакоба Ҭырқәтәылаҟа данаа, ҳара дҳасасын, абарҭ иббо ахьацаҵлақәа рымҵан акыр аиԥыларақәа, аизарақәа мҩаԥигеит. 68 шьтәа шьны, убас қәнагала иԥылеит, иара убасҵәҟьа ҳаҭырла ирԥылеит иара ибзоураны ҳгәараҭа иҭалаз асасцәа", - иҳәеит Ардаҳан Бганба, аҭоурых ашьҭа азгәаҭауа.
Ардаҳан Бганбеи иара убас иазгәеиҭеит Нестор Лакоба Ҭырқәтәылаҟа иаара ҳџьынџьуаа рырхынҳәра азҵаарақәа рыӡбара ишадҳәалаз:
"Нестор Лакоба Ҭырқәтәылаҟа иаара хықәкыс иамаз абраҟа инхо аԥсуаа Аԥсныҟа рырхынҳәра акәын. Еҳ, шаҟа иҟәыӷақәааз ҳаиҳабацәа… Урҭ араҟа аҩнеихагылақәа рыҟаҵара рҭахӡамызт, избанзар рыԥсадгьыл ахь ахынҳәра иаргәаҟуан, анасыԥдақәа…", - абраҟа еиқәиҳәалеит Ардаҳан Бганба иажәабжь.
Аамҭа уадаҩ аҟынтә ужәлар ралгара ус имариам, уи азы иузҭазароуп агәаӷь, иумазароуп аҟәыӷара, уахысроуп аԥышәара аамҭа. Урҭқәа зегьы злаз Нестор Лакоба ҳажәлар драԥхьагылахарц азы ҳазшаз дҳаҭәеишьеит.
1921 шықәса рзы, Аԥсны Асовет мчра анышьақәгыла, Нестор Лакоба активла аԥсҭазаара ҿыц аҽалархәра нап аиркит. Уи еснагь аҭакзыԥхықәу аусбарҭақәа рҟны аиҳабыратә маҵзурақәа ныҟәигон. Аревком ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩыс дыҟан, арратәи амшынтәи аусқәа рзы жәлар ркомиссарс, Аҟәатәи агорнизон аиҳабыс. Еиҳаракгьы ажәлар рыбзазара аҭышәныртәалара акәын дзышьҭаз, акыҭақәа рахь ирацәаны дныҟәон.
1922 шықәса рзы Аԥсны Асовет актәи аизараҟны Лакоба Аԥсны жәлар ркомиссарцәа рсовет ахантәаҩыс далхын, иара убас иреиҳаӡоу аекономикатә усбарҭа напхгара азиуан, убас еиԥш хырхарҭа рацәала еиларсыз аусқәа зегьы ҳәаақәиҵон, урҭ аҿиара бзиагьы рыманы имҩасуан.
Иара илахьынҵа дызҭанаргылахьаз ахҭысқәа зегьы ҳасаб рзуны, Лакоба акыр азҿлымҳара аиҭон аҵарадырра, акультура аус, аҿар уи иадиԥхьалон, амилаҭтә знеишьа иадҳәалаз илаԥш ҳәаа акыр иҭбаан, ижәлар рҭоурыхтә ҭынха аиқәырхара дашьҭан. Иара хаҭала дырԥылахьан Максим Горки, Владимир Маиаковски реиԥш иҟаз ауаа, иара убас аиҩызара рыбжьан арҿиара знапы алакыз, акультура амаҵ азызуаз ауааи иареи.
1930 шықәса рзы Аԥсны жәлар ркомиссарцәа рсовет аԥыхын. Анаҩс Аԥсны Қырҭтәыла аилазаараҟны Автономтә республиканы иҟалеит. Лакоба Аԥснытәи АССР Анагӡаратә комитет хада ахантәаҩыс далххеит.
Усҟан аполитика иаланагалаз аԥсахра хьанҭақәа ҳажәлар рыԥсҭазаара ианымԥшыр алымшеит. Иҟаз ауадаҩрақәа дырхьымԥшкәа, Лакоба иԥсадгьыл аԥеиԥш азы иқәԥара иациҵон. Уи ԥсраҽнынӡа Аԥсны Қырҭтәыла иалҵразы, ақырҭуа политика иԥсадгьыл анырра алмыршаразы аџьабаа ду ибон. Урҭқәа зегьы анаҩсан Лакоба илахьынҵа рыӡбеит...
Нестор Лакоба иԥсадгьыл азы дыззықәԥоз амҩа зҟырҟы икылагылаз Лавренти Бериа ашҳам иҭан дишьит аԥсуа жәлар раԥхьагыла, ргәыӷырҭа. Ари ахҭыс ҟалеит иахьашәны, ԥхынҷкәын 28, 1936 шықәса рзы.
Аиашара иашьҭаз, уи азы ааԥсрак ззымдыруаз, зыжәлар рхақәиҭра иазықәԥоз аԥсуа хаҵа иԥсра Аԥсынтәыла зегь азы даара ихьаа дуны иҟалеит. Нестор Аполлон-иԥа Лакоба игәалашәара ҳаҭырла иныҟәыргоит иуаажәлар, Аԥсны аҵеи лаша ҳәа ихьӡ наунагӡа аҭоурых иазынхоит.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


АҞӘА, абҵара 12 – Sputnik. Аԥсны аиустициа аминистр лзы Аусԥҟа анапы аҵаҩын иахьа, абҵара 12 рзы. Абри атәы аанацҳауеит ахада иофициалтә саит.
Аусԥҟаҿ иаҳәоит:
"Аԥсны Аҳәынҭқарра аиустициа аминистрс дҟаҵазааит Марина Шалуа-иԥҳа Ԥлиаԥҳа".
Аԥсны Аҳәынҭқарра Аиустициа аминистр Марина Шалуа-иԥҳа Ԥлиаԥҳа диит 1968 шықәса, нанҳәамза 19 рзы Аҟәа ақалақь аҟны
1985ш. – Аҟәатәи абжьаратә школ №17 аушьҭымҭа
1990ш. – Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә Университет аҭоурых-зинтә факультет далгоит
1991-1993шш. – Аԥсны Ахәаахәҭра аминистрра аиурист хада
1993-1995шш. – Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә мазареи ахатәтәреи рнапхгараҭаразы аҳәынҭқарратә еилакы аиурист
1995-2005шш. – Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Иусбарҭа аекономикеи азини рыҟәша азинтә зҵаарақәа рсектор ареферент, ареферент аиҳабы, аиҳабы
2002-2005шш. – Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада ихаҭарнак Жәлар Реизара-Апарламент аҟны
2005-2010шш. –азинтә зҵаарақәа рзы Аԥсны Аҳәынҭқарра Актәи Ахада ицхырааҩ
2010-2014шш. – Аԥсны Аҳәынҭқарра Актәи Ахада Ифонд ахантәаҩы ицхырааҩ
2014 шықәса инаркны иахьанӡа – Аԥсны Аҳәынҭқарра Аиустициа аминистр
Уаанӡа Аԥсны Аҳәынҭқарра ахада Рауль Ҳаџьымба министррақәаки ҳәынҭеилакқәаки рнапхгаҩцәа раҭаразы аусԥҟақәа инапы рыҵаиҩхьан.
Убас, жьҭаарамза 31 рзы Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада Рауль Ҳаџьымба Аԥсны Аҳәынҭқарра Акультура аминистр Ельвира Арсалиаԥҳа лзы Аусԥҟа инапы аҵаиҩит. Аԥсны Аҳәынҭқарра Агәабзиарахьчареи асоциалтә еиқәыршәареи рминистрс дҟаҵоуп Ҭамаз Ҵахнакьиа. Аԥсны Аҳәынҭқарра Адемографиеи арепатриациеи рминистрс даҭоуп Беслан Дбар.
Аԥыза-министр ихаҭыԥуаҩыси Афинансқәа рминистрси дҟаҵоуп Џьансыхә Нанба. Ареспублика ашәахтәқәеи аизгақәеи рминистрс – Даур Кәырмазиа.
Аԥсны Аҭагылазаашьа ҷыдақәа рминистрс – Лев Кәыҵниа.
Аԥсны Аҵара аминистрс – Адгәыр Какоба.
Аԥсны Атәылахьчара аминистрс ихьӡ ҳәоуп Мираб Кьышьмариа. Аԥсны Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс дҟаҵоуп Гарри Аршба, Адәныҟатәи аусқәа рминистрс - Даур Ақаҩба.
Уаанӡа атәыла ахада Рауль Ҳаџьымба Аԥсны аԥыза-министрс Бганба Валери иҟаҵараз аусԥҟа инапы аҵаиҩхьан, аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩыс деиҭеит Даур Аршба.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
- Хымз рыҩныҵҟа: аминистрцәа реилазаара аиҿкаараз аҿҳәара
-
Аԥыза-министр Аԥсны аиҳабыра реиҭеиҿкаараз ақәҵара инапы аҵеиҩит


Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik
Дарбанызаалак ауаҩы иоуз ахәра изцәырнагоит ахьаа. Аибашьра иуннаҵаз ахәра ахьаақәа ирхьаауп. Ааи, ирҳәоит аамҭа цацыԥхьаӡа ахәрақәа арӷьоит, абӷажә зхамло акгьы ыҟаӡам ҳәа. Аха ишԥаҟауҵари, уԥсҭазаара иахәҭакхаз уи ахьаа ахаршьҭшьа умамзар, уи уашьцылазар, иутәу акы акәны иуԥхьаӡозар, иҭахаз уҷкәын иҟәырҷаханы ан илзаанхазар акы акәзар!
Убас лыҷкәын еиҵабы Роберт иҭахара зызхымгоз, уи илымкаа адунеи ақәзаара гәнаҳарас изыԥхьаӡоз ан Дусиа Шьынқәба-Ҳашба лхьаа згәыламӡоз лымшынҵақәа хсыртырц сыӡбеит, уи азы заанаҵ лҭаацәа срацәажәаны...
"Амцаԥшь алҟьа, аԥсҭҳәақәа хчыла,
Аԥсынтәыла анҭахауаз.
Ахақәиҭра, аиааира иазықәԥоз,
Урылагылан сыҷкәын, нан..."
"Шьҭа блала еибамбо, ҿыла изымеицәажәо, сыҷкәын ҟәыбҷа с-Роберт изкны исҩырц сҭахуп ажәақәак..." - далагоит абас ан лымшынҵа.
"...Аҳашба Роберт Владимир (Палуша) – иԥа диит 1970 шықәса ажьырныҳәамза 1 азы Очамчыра араион Ԥақәашь ақыҭан. Ҳҭаацәараҿы дабиԥазаҵәымызт, диман аиашьа еиҳабы Ахра, иаҳәшьа Инга, иара дреиҵыбӡан. Роберт мшызҳа изҳауан, иҭаацәа ҳилагәырӷьон. Аха дшыхәыҷыз агәамбзиара шьҭихит, аҳақьымцәа изларҳәаз, уи ицәа иалан ачымазара "аепилепсиа", алаԥсра ҳәа изышьҭоу. Схәыҷи сареи ҳшьақәа еиқәшәон, ашьа сара исылхны иара илаҵо мацара аҳақьымцәа аԥсра дахдырԥеит, ачымазара даиааит.
Деизҳаит, Ԥақәашьтәи абжьаратә школ даналга, дҭалоит усҟан Очамчыра араион Араду ақыҭа иаартыз Арадутәи азаанаҭ-техникатә ҵараиурҭа. Уи даналга ашьҭахь, аррамаҵурахьы иԥхьоит. Аррамаҵура данахысуаз уи ихәыҷра ашықәсқәа рзы имаз агәамбзиара ахы инардыруа далагеит, атәы еиҳабацәа ианеилыркаа фымз рышьҭахь аррамаҵура дақәиҭыртәуеит. Аҩныҟа даныхынҳә, игәамбзиара дахамышшаакәа, иқыҭаҿы ақыҭанхамҩатә техника дақәтәан аусура далагеит. Згәы аартыз, зыблақәа еснагь изхаччоз сыҷкәын Роберт иқыҭауаа рзы ихы деигӡомызт, убри азы бзиа дагьеицырбон.
Ус иааҳадгылеит Нанҳәамза 14, 1992 шықәса ашьаарҵәыреи агәаҟреи зцыз. Аибашьра иалагеит, раԥхьаӡатәи ахысыбжьқәа алаҩҩит Ԥақәашь. "Уаангыл, угәабзира уашәшәыроуп! Уашьеиҳаб дцоит еибашьра, уара аҩны уҟаз" ҳәа аиҳабацәа шиабжьыргозгьы, "са сымцар, егьи дымцар, ҳ-Аԥсынра зыхьчода? Насгьы, мышкызны аибашьра еилгар, зыҷкәынцәа ҭахаз аҭаацәа рыбла сызлаҭаԥшуеи! Уаанӡа ақыҭаҿы атехника сақәтәаны аус зуртә сылшара ыҟазҭгьы, сҩызцәа ахьцо са сызцаӡом ҳәа аҩны сынкылар ԥхашьароуп" иҳәан, раԥхьатәи амшқәа инадыркны Роберт абџьар шьҭыхны, иҩызцәеи иашьа Ахреи днарывагылан еибашьра ддәықәлеит. "Аҳаҳаи, сан, акы бацәымшәан! Иаарласны аԥсуаа аиааира ҳгоит, Аԥсны ахы иақәиҭхоит!" - ҳәа сгәы ирӷәӷәон. Саргьы сгәазхара исзымбацыз сыҷкәын ԥшӡа инаишькласҳәон: "Нан, уҩызцәагьы уаргьы машәыр Анцәа ишәықәимҵааит".
Ажьырныҳәа 20 рзы ажәылара ӷәӷәа ҟалеит, аӷацәа Салиаа рхәы иахысны рҽазыршәеит Ԥақәашь ақыҭа рнапахьы аагара. Ақыҭа изалалазҭгьы Ԥақәашьи Тҟәарчали еимаздо амҩа рнапы аҵаҟа иҟалон. Аха Ԥақәашьаа уи алдмыршеит. Ари ажәылараан ақыҭа зыхьчоз дреиуан с-Робертгьы. Уи аҭабиа дҭатәаны аӷа диеихсуан, аҵыхәтәаны аӷацәа рыснаипер иҭирҟьаз ахы игәаҵаӷара иҭашәеит.
Зхәыҷраҟны аԥсра иацәынсырхаз, зарԥысымҭазы ақырҭуа лақәа исцәырфаз сыҷкәын, ажьырныҳәамза 20 рзы иԥсҭазаара ҿахҵәеит. Зегь реиҳа бзиа иибоз иԥсадгьыли иуаажәлари иԥсы рыхҭниҵеит. Аӷа ихымца дҭанархеит, бзиа иибоз, дзыхӡыӡаауаз, иани иаби жәымҭацәгьақәа ҳаԥсы шҭаз. "Бзиала" ҳәа наҳаҳәан, сыҷкәын ԥшӡа сгәазхара исзымбоз, ҳаанижьит. Хашҭра уқәымзааит! Хашҭра шәықәымзааит ҳ-Аԥсны ԥшӡа шьала икәабаны еиқәзырхаз ҳҵеицәа хьӡырҳәагақәа...
Сара с-Роберт уҭахеит,
у-Аԥсны, уқыҭа ухьчауан.
Ԥақәашь, Салиаа рхәы уҭадырхеит,
Уани уаби гәырҩа цәгьала ҳдыртәеит.
Еҳ, заҟа ицәгьоузеи,
Уани уаби рлахьынҵа.
Заҟа игәыҭшьаагоузеи,
Уҵеи уаԥхьа даныԥсуа.
Нан, с-Роберт, снана,
Ирацәаҩуп уан леиԥш зылаӷырӡ ҭыкәкәо,
Ирацәаҩуп уан леиԥш лахьынҵацәгьала ишоу..."
Аибашьра ианалага иқәлацәа дрылагыла зқыҭа, зыԥсадгьыл, зыуаажәлар зыхьчоз Роберт Аҳашба дҭахеит 23 шықәса дшырҭагылаз ажьырныҳәамза 20 рзы аибашьра аилашыкьымҭаз. Иҭахара ашьҭахь иан лыԥсы ахьынӡаҭаз лхьааи, лгәырҩеи, лыгәҭахәыцрақәеи амалдон ихьӡ ала илыҩуаз амшынҵа. Изылкуан лхәатәы ажәеинраалақәа, убри ала маҷк лгәы лҟажон.
"Ихәлоит ишоит, са сзы акоуп,
Исзеилкаауам сызлоу ашоура.
Сызхарагьы ҩра ҟалаӡом –
Сызхарагьы ахәыцра.
Исхәыцуада, уара, сыҷкәын,
Еснагь саԥхьа угыло џьысшьоит.
Убжьы хаа сгәы иқәыҩуеит
Убла ԥшӡақәа сырхыԥшылоит.
Еиҭах снарылагоит сгәаҟрақәа рыҩра,
Уи ала аамҭақәа рыхгара..."
Сынтәа иԥсы ҭазҭгьы Роберт Аҳашба ихыҵуан ҩынҩажәи жәба шықәса. Иани иаби рыдунеи рыԥсаххьеит, рыҷкәын иҭахара ашьҭахь агәамбзиара ҵыргеит, урҭ рыԥсы ахьынӡаҭаз мышкгьы рыҷкәын иӡбахә анырымҳәоз ыҟамызт. Агәаҟра ӷәӷәақәа шырхыргахьоугьы, Ҳашаа рҭаацәара иахьа рхы иахашшаартә иҟам. Аҳашба Роберт иашьеиҳаб Ахреи иаҳәшьа Ингеи ҭаацәароуп, ирымоуп амаҭацәа. Урҭ ирхашҭраны иҟаӡам аибашьҩы Роберт Аҳашба ифырхаҵара, ишырхамышҭуа еиԥш аԥсуа жәлар зегьы аҵеицәа хьӡырҳәагақәа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Cырма Ашәԥҳа, Sputnik
- Даур, уажəшьҭа шаҟа шықəса ҵуеи Аԥснытəи ателерадиоеилахəыраҿы аус ууеижьҭеи, ажурналистика унапы алакуижьҭеи?
— Аԥсуа телехəаԥшра ашҟа аусура ҳаиасит сара, Енвер Арџьениа, Руслан Ҳашыг, а-90-тəи ашықəсқəа рзы. Аибашьра алагара шықəсык аҟара шагыз ателехəаԥшраҿы аусура салагеит корреспондентк иаҳасаб ала.
Даур Инапшба
- Ҳазҭагылоу аамҭазы Аԥсуа телехəаԥшраҿы имҩаԥугоу иарбан дырраҭоу?
— Иахьа ателехəаԥшраҿы сара сыхҳəааҟаҵаҩуп, ажəабжьқəа рҿы аус зуеит.
- Даур, Аԥсны Аџьынџьтəылатə еибашьра ианалага аԥхьатəи амш инаркны аҵыхəтəанӡа уи амҩа уанысит, укалам шукыз иукын. Иабаухьӡеи уара аибашьра, ишԥауаҳаи Аԥсны аибашьра иалагеит ҳəа?
— Аибашьра ианалага нанҳəамза 14, 1992ш.рзы, асааҭ 10 рзы аусура сыҟан. Аҽны ҳара ҳҭынхак дыржуан, аҧсыжрахь сцараны сшыҟаз Тҟəарчалҟа, ҳазгараны иҟаз ҳамаҳə иҳəеит аибашьра ишалагаз, ақырҭқəа Маҷаранӡа ишааӡахьаз. Аибашьра иалагараны ишыҟаз ҳцəа ианыруан, аха убасҵəҟьа иаалырҟьаны идəықəлап ҳəа ҳгəыӷуамызт ҳаӷацəа.
- Ари аҩыза ажəабжь ануаҳа ашьҭахь, анаҩстəи ушьаҿа зеиҧшрааз?
— Иаразнак аусура сгьежьит, иҟаҳҵаша алацəажəара ҳалагеит. Аизара мҩаԥигон Руслан Ҳашыг, Шамил Хəсеин-иҧа Ҧлиа ҧсшьара дыҟан ҳəа ауп ишысгəалашəо. Шамил Ҧлиа иакəын усҟан хантəаҩыс иҳамаз. Руслан Ҳашыг ҷыдала аӡəгьы адҵа иҭаны дишьҭуамызт, избанзар аибашьра еибашьроуп, аҭагылазаашьа уадаҩын, дагьиашан ҳəарада. Нас, Гарик Дбар, Гари Арсҭаа, Слава Сақаниа, Ахра Акаба, Гьаргь Гəлиа, сара, уажə аӡə дыбжьасыжьыр ауеит, арҿиара знапы алакыз роуп зегьы, ақалақь ахь ҳцеит. Акамерақəагь маҷны иҳаман, аха аӡə даар авидеокамера иманы, даҽаӡə дцо абас аус ҳуан. Сара Ацҳа ҟаҧшь аҿы сыҟан ашьыжь асааҭ 11 инаркны.
- Аибашьра анцоз аамҭазы раԥхьатəи уанҵамҭа абаҟаҵаз, насгьы иалахəыдаз?
— Аҟəа, Ацха ҟаԥшь азааигəара хыхьынтəи ақырҭқəа рҳаирплан аԥсшьаҩцəа ирылахысын, амшын аҟəараҟынтəи иҩны иаауан. Ус ашьыбжьышьҭахь, атанк Ацҳа шкəакəа ала иқəсыз, Беслан Џьелиа напхгара ззиуаз агəыԥ иԥыржəеит, аибашьра ианалага раԥхьатəи синтервиугьы убри акəын. Убри анԥыржəа ашьҭахь, 20-ҟа минуҭ ҵхьан еиԥш иҭаҳхит, дара аибашьцəа зегьы ҳрыҽцəажəеит. Рыцҳарас иҟалаз, Беслан Џьелиа игəыԥ уи аҽны лыԥхала еилгеит, аха ашьҭахь, даҽа мызкы аҟынтə Аҟəа араион ашьха қыҭақəа руак аҟны адҵа анагӡара ишцоз, ақырҭқəа рыкəшан иркын цəгьаԥсышьа рырҭеит. Аибашьра анеилгаз ауп иахьҭахаз аҭыԥқəагьы анырыԥшааз, ааҩык рҟынӡа ҭахеит.
- Ишдыру еиԥш, усҟантəи аамҭазы ақалақь аҿы аангылашьа ыҟамызт, шəалҵра шԥаҟалеи?
— Амза 14 ауха ахəылбыҽха, аҩныҟа ицазгьы дҟалеит, имцазгьы дҟалеит, аусураҿы зегьы ирхыргеит шамахамзар. Нанҳəа 15 рзы аҭагылазашьа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон. Аҟəатəи ашьхаҿы хыхь ателевышка ахьыҟоу ақырҭқəа халаны иркит, аефирахь ҳазҭымҵуа аҭагылазаашьа аԥырҵеит. 16 рзы ахəылбыҽха, хыхь ашьхаҟынтəи, нас усҟан аиҳабыра реилазаара ахыбраҿы акəымзи ҳахьыҟаз Аҟəа агəаны, хыхьынтəи апулемиотқəа рыла ҳусура еихсуа иалагеит. Нас, аҩнаҵаҟа ҳаҵаланы ҳҽаҳҵəахит. Ус иаҳхаҳгеит ауха, адырҩаҽны, Руслан Ҳашыг адҵа ҟаиҵахьан, ПТС ҳəа изышьҭоу еиҭаҵуа иҭызхуа амашьына Гəдоуҭаҟа ишьҭхьан, Дəрыҧшь ақыҭаҿы акəу, Лыхны ақыҭаҿы акəу џьара ирҵəаххьан. Аибашьра еибашьроуп, Аԥсны аиҳабыра рхаҭарнакцəеи, Қырҭтəыла аруаа рнапхгаҩцəеи аицəажəара мҩаԥыргон аибашьра аанкыларазы, мышкы ҩымш ус еицəажəарала изалшозар ҳəа. Избанзар, усҟан аԥсуаа абџьар рымамызт, ус ргəы ӷəӷəан, рыҧсадгьыл рыхьчон, аха излеибашьуаз акагьы рымаӡамызт. Убри аҟынтə аицəажəарақəа цон, асасааирҭа "Аиҭар" аҟынӡа иаахьан. Усҟан Аԥсны аиҳабыра реилазаара ахантəаҩы ихаҭыԥуаҩыс аус иуан Сергеи Уасил-иԥа Багаԥшь. Руслан Ҳашыг, Багаԥшь еиҳа аинформациа иман азы, диазҵааит. Багаԥшь, Руслан иуаажəлар алигарц еиҳəеит Аҟəа. Аибашьра ианалага адырҩаҽны, адырхаҽны ҳара арҿиаратə ус знапы алакыз, иахьеиԥш исгəалашəоит, РАФ ҳəа амашьына ҳаман, иҳамаз ҳтехника хəыҷы ҳаманы ус ҳшеилаҳəаз ашьыбжьышьҭахь ҳдəықəлеит Гəдоуҭаҟа. Ус ҳашцоз, уажəы Сухум-маркет ахьыҟоу аҿаҧхьа игылаз ҩнык еихсит ақырҭқəа, аиҿахысрақəа ҟалеит. Уи ҳара ҳаҧхьа ауп ианыҟалаз. Аиҿахысра анеилга, ҳалҵын Гəдоуҭаҟа ҳцеит.
- Аибашьра ахҭысқəа акырӡа ирацəоуп. Егьа ус акəзарьы, еиҳа ухаҿы-угəаҿы иаанхаз уаҳзалацəажəар ҟалоума?
— Ахҭысқəа жəаҳəарада ирацəан. Зегь раасҭа игəыҭшьаагаз хҭысын ҧхынҷкəын 14, 192 ш.рзы Лаҭа иахыҧраауаз аҳаирплан ақырҭқəа еихсны иахькарыжьыз, уа ахəыҷқəа, абыргцəа, аҳəса, имицыз асабицəа ахьалаблыз, абри зегь раасҭа игəыҭшьаагаз хҭысын, игəыҭшьаагаз жəабжьын. Аицəажəарақəа цон, ҩымш-хымш рышьҭахь аҧсыбаҩқəа анаарга, Гəдоуҭатəи ақалақь абаҳчақəа руак аҿы анышə ианарҭоз аҽны саргьы уа сыҟан, уи зыла иабаз ауаҩы илаҕырӡқəа изынкылаӡомызт. Владислав Григори-иҧа Арӡынба убра дгылан, Аҧсны аиҳабыра ыҟан. Ахааназы ула ихымҵуа трагедиатə сахьаны иаанхоит. Уа анацəа, аҭынхацəа, ус иҭахаз ззымдыруаз зегьы уи аҩыза алахьеиқəҵаратə трагедиа, агəыхь зцыз, ахьаа зцыз аҳəара уадаҩуп. Жəаҳəарада, хəажəкыратəи ажəылараан аума, ианартəи ажəылараан аума, егьырҭ ажəыларақəа рҿоума, аҷкəынцəа ҭахон, ишхəыз иргон, ишьны ҳара иҳарҭон… Агыгшəыггьы ус ахы мҩаҧнагаӡом ақырҭқəа аҧсуаа ҳганахь ала усҟан рхы шымҩаҧыргаз. Нас, аибашьра анеилга, уажəы Ареспубликатə хəышəтəырҭа ахьыҟоу, убраҟа хəажəкыратəи ажəылараан изыхнымҳəыз аҧсуа еибашьцəа ирыцызи, хатə гəаԥхарала иҟази анышə иарҭеит. Аибашьра анеилга иҵырхуан урҭ рыԥсыбаҩқəа. Убригьы даара итрагедиан. Анацəа, абацəа, аҭынхацəа рыԥсқəа маҷханы икаҳауан. Асалафанқəа рыкəыршаны, иубаратəы иҟан иргəаҟӡаны ишыршьыз. Иахьеиҧш исгəалашəоит аӡəы инапқəеи ишьапқəеи адаҷ рхан, џьара дықəшьны дааргозма, издыруада?… Иҭахаз ҭахеит, аха зыҧсы ҭаны иҟазгьы даара иргəамҵны рыԥсҭазаара иалхын. Убри акадрқəа иахьагьы иҳамоуп, уи аҩыза алаҧшра ауаҩы даара игəы ӷəӷəамзар игəы тҟəацны дыҧсуан.
- Аибашьра анцоз аамҭазы мраҭашəарантəи мрагыларатəи афронт ахь уаара анбалыршахеи?
— Мрагыларатəи афронт ахь раҧхьаӡа акəны сиасит 1992 ш. жьҭаарамзазы. Роберт Ломиеи сареи агəыҳалалратə цхыраара аазгоз аҳаирпланқəа убарҭ мшынгəыла ицон, убарҭ ҳрыцны ҳцеит ҳаргьы. Тҟəарчал ҳаҟан, Мықə, Ҷлоу, Ануаа рхəы, Џьгьарда. Роберт Ломиа иҭихыз акадрқəа, ажурналистцəа роуп еиҳарак ирдыруа, аоператорцəа рџьабаа уиаҟара ирыздырӡом, Тамшьтəи амҩаҿ, Тамшь ахəы ркын аҧсуа еибашьцəа, Аҟəеи Очамчыреи еимаздоз амҩаҿы иҟаз аибашьра, иҟəаҟəаны еилажьыз, Ануаа рхəы, Роберт иҭихыз авидеокадрқəа адунеи иахыҵəеит. Убри раҧхьатəи ҳара ҳцара акəын мрагыларахьтəи афронт ашҟа.
- Шаҟа аамҭа шəыҟааз уа?
— Мчыбжьык аҟара ҳаҟазар ҟаларын.
- Ақыҭақəа зегьы рылсра шəзахьӡама?
— Зегьы рылсра узахьӡаӡомызт. Ауха цəгьала ҳхаргалеит. Тҟəарчалынтəи машьынала аџьаҧҳан хəыҷы ирымаз ргон, уи Ҷлоунӡа ҳнанагеит. Ҷлоу сара сыҩны ҳавсны Џьгьарда ҳнеит. Џьгьардантəи, Симион Занҭариа тракторла дылбааны ауха ҵхыбжьон ҳхеигалеит Ануаа рхəы. Ақырҭқəеи дареи 500 метра еиҿатəан, ауха уа ҳаҟан, адырҩаҽны нас арахь ҳааит.
- Аибашьра еилгеит ҳəа ажəабжь анбауаҳаи?
— Аибашьра шеилгоз, нас аҵыхəтəантəи цəыббратəи ажəылара аамҭазы еилкаан. Ҳара абџьар кны ҳаибашьуамызт, ҳаибашьцəа иҟарҵоз аҟара ҳабаҟаз, аха лкаақəак ҟауҵозар, Аиааира шааигəахоз удырратəы иҟан. Амза 19, 20 рзы ҳара ҳтəқəа знык Гəымысҭа аӡиас ианыр нахыс, аибашьра шеилгоз еилкаан. Амза 25 инаркны сара аҭыхрақəа рахьгьы аныҟəара саҟəыҵит. Аҟəа аныргоз Гəдоуҭа ҳҭыҧ аҟны сыҟан аусураҿы. Аҟəа анырга ашьҭахь, ҩымш-хымш рыла аҳəааҟынӡа инаӡеит.
- Анцəа иџьшьаны иахьа иҳамоуп ҳажəлар акыр шықəса раахыс иззықəҧоз Аиааира, Ахақəиҭра, Азхаҵара. Аибашьра ашьҭахьгьы, иахьагьы ирацəоуп узлахəу аҭоурыхтə хҭысқəа. Еиҳа иалукаауа иарбан?
— Ахҭысқəа рацəоуп. Аиааира ҳгеит аҧсуа жəлар, аҧсуа еибашьцəа, акомандаҟаҵаҩ хада Владислав Григори-иҧа Арӡынба ибзоурала. Усҟан убри аҩыза аҭагылазаашьа ыҟан, уагьы аӡə дахырҳəоушəа, Гамсахəырдиа дахҳəаны даҽаӡə дааргозшəа иҟаз закуандаран. Абарҭ ацəгьоуцəа еиҳа амч рыман. Иахьеиҧш исгəалашəоит, Мизан Ломиеи сареи, ацҳа ҳақəсны Егры, абри аибашьра анеилга жьҭаара 2, 3 рзы акəхап, Рухинӡагьы ҳцахьан аҭыхра. Уа ауаа ҭəны игылоуп, арахь ихҵəаны иқəҵны ицаз, арахь ҳара ҳтəқəа аҳəаа рыхьчароуп. Аибашьра ашьҭахьтəи Аиааира агəы змаз, зхы зынымкылоз ыҟан, абџьар рацəаны иҟан, алеишəа шьақəыргылатəын Аҧсны ахы-аҵыхəа. Арахь абџьар зкызгьы изымкызгьы иалахан иҟаз ақырҭқəа рацəан, зыҷкəын дҭахаз, зыӡҕаб дҭахаз ргəаҕ урҭ ирхыргарц иалагон, урҭ хьчатəын. Даара иуадаҩын аамҭа. Гал иҟалаз ахҭысқəа шамахамзар ҳара ҳрылахəын сҩызцəеи сареи журналистцəақəак раҳасаб ала. Атеррактқəа, ауаҩшьрақəа, атəылабгара… 1992 ш.инаркны 2008 шықəсанӡа Аҧсадгьыл зыхьчоз, згəы азыбылуаз аӡəымзар аӡəы иабџьар еиҵыхны, игəы рҭынчны дмыцəаӡеит. Сара хаҭала сгəы анҭынчхаз нанҳəамза 26, асааҭ хҧа рзы Урыстəыла Аҧсны азханаҵеит ҳəа ателехəаҧшра ианҳаланаҳəаз нахыс ауп. Убасҟан, уф гəышьа, ҳҳəан ҳаҧсы ааиваҳгеит.
- Даур, ҳхьыҧшымра азхаҵара анаҩс, уара журналистк иаҳасаб ала, Аҳəынҭқарра ахада уицны аҭоурыхтə ҵакы ахьымҩаҧысуаз Москва уаҭаартə еиҧш аҭагылазаашьа уман, уимоу аҧсышəала Кремль убжьы ҩныҩит. Ишҧамҩаҧысуаз усҟантəи ахҭысқəа?
— Аоператор Алықьса Агəхааи сареи насыҧс иҳауит, Ихьыҧшым Аҧсны ахəынҭқарра ахада Сергеи Уасил-иҧа Багаҧшь раҧхьатəи иофицалтə визитла Урыстəыла аҳҭнықалақь ахь ицара ауаа рызнагара, аиқəышаҳаҭра раҧхьатəи анапаҵаҩра аарҧшра. Анапаҵаҩра мҩаҧсыуан Кремль, Аҧсны Аҳəынҭқарра ахада Сергеи Уасил-иҧа Багаҧшьи, Урыстəылатəи Афедерациа ахада Дмитри Анатоли-иҧа Медведеви ракəын аиқəшаҳаҭра знапы аҵазыҩуаз. Ҳара убри ахҭыс ааҳарҧшырц азы убрахь амҩа ҳақəырҵеит. Ҭагалан аҧхьатəи амшқəа рзы акəын, ашоурақəа ыҟан, амаҕрахҵəақəа ҳшəын. Зныктəи ҳамаҭəа аашьҭыхны ҳцеит Адлер, ашьыбжьышьҭахь ҳҧыруан. Аҳаиртə баҕəазаҿы абилеҭқəа шҳамазгьы аҭыҧ ыҟам рҳəеит. Ҳара ҳахьцоз раҧхьа иҳамҳəаӡеит, аха нас аҳаирплан ҳнақəдыртəан ахуҳəа Москва ҳнеит. Раҧхьа урысшəала ирҳəон аиқəшаҳаҭра знапы аҵазыҩуаз зусҭцəоу, нас иалахəыз рбызшəа алагьы ирҳəон. Сергеи Уасил-иҧа иҳəеит сара аҧсышəала исҳəарц. Ишақəнагоу сеилаҳəаӡамызт. Дҩалаган акостиум, агалстук уҳəа схы инаркны сшьапаҟынӡа ишахəҭаз сеилеиҳəеит, зегь сзааихəеит. Ҳҽазыҟаҳҵон азал аҩныҵҟа, аӡəгьы дыҩнарыжьлаӡомызт уахь. Иара дшеилахазгьы дааҩналан: "Даур ушҧаҟоу, умшəан, угəы каумыжьын, убзиоуп, убзиоуп" — иҳəан сара сгəы рҕəҕəаны ддəылҵны дцеит. Абриаҟара иара шəуск, зықьуск иман аха, абни хьаас иман, ауаа рҟны дышҧацəырҵуеи, дышҧеилаҳəоу ҳəа. Ари гəырҕьаратə хҭысуп, аха агəырҕьаратə хҭыс аҟынгьы ауаҩы даҿахар ауеит, даҽакала ихы мҩаҧигар ҟалоит, убри ахааназы исхашҭуам. Уа даҽа хҭыскгы ыҟан. Кремль ҳанҭалоз зегьы даҽа мҩак ала ирышьҭуан, ахылаҧшра гəазҭоз сара даасыхəаҧшын, нас сгалстук сара сҽеибыҭаны сгылоуп арахь, "Вы личник" — иҳəан, уи иаанаго Багаҧшь дзыхьчо шəа шəоума ауп, сазымхəыцӡакəа "Да" — сҳəеит. Арҭ зегьы даҽа мҩак ала иргеит, сара убас Кремль сныҩнарҵеит. Еилкаауп, ахҭыс ду ҟалеит, ҩ-ҳəынҭқаррак аиҩызареи аусеицуреи рзы аиқəшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Анапаҵҩрақəа рышьҭахь, Кремль иаанхо еицəажəоит азал аҩныҵҟа. Аоператорс инрыжьуа Медведев дҭызхуа заҵəык иоуп. Зегь дəылырцеит, Алықьса Агəхаа уа дгылоуп. Ари Медведев дзыхьчоз аиҳабы "ари дызусҭа ҳəа сирбеит". Апрезидент дышицыз иасҳəеит, абасала аоператори сареи азал аҿы ҳаанхеит. Рыхəаҧшра акыр иаҧсан. Иара Медведев Багаҧшь дшизыҟаз, аминистрцəа, Урыстəыла анапхгара уҳəа. Иара убри аҩыза ҟазшьак иман, амхылдыз еиҧш ауаа идиҧхьалон. Игəыразра, игəыҳалалра, иара уаҩы ҳаракын, уаҩы ҧшӡан, хашҭра иқəым.
- Аԥсышəала узыҧхьаз ажəақəа рыхшыҩҵак ҳгəалауршəар ҟалоума?
— Аиҩызареи аусеицуреи рзы аиқəышаҳаҭра рнапы анырҵоит Урыстəыла Аҳəынҭқарра ахада Дмитри Медведеви, Аҧсны Аҳəынҭқарра ахада Сергеи Багаԥшьи — абас иҟан аԥсышəала игаз аҳəоушьҭыбжь.


Алхратә комиссиа хадаҟны иаԥҵоу Алингвисттә комиссиа аилатәара мҩаԥысран иҟоуп жәабранмза 10 рзы.
"Ашәахьа, асааҭ ҩба рзы абызшәазы акомиссиа аилатәара мҩаԥысуеит, аԥсуа бызшәа ишыидыруала аԥышәара аҭаразы дааиран дыҟоуп атәыла ахадарахьы акандидат Адгәыр Арӡынба. Абызшәатә комиссиа ари аԥышәара азхиоуп, иахәҭоу аматериалқәа зегьы ҳадаҳкылахьеит. Аԥышәарақәа аҭаразы аҽҳәара аамҭа жәабранмза 11 рзы инҵәоит, уаанӡа даарбанзаалакгьы игәаҭара ҳазыхиоуп. Иазгәаҭатәуп, иахьа атәыла ахадарахьы иқәгылоу акандидатцәа рҟынтә ҩыџьа аԥышәарақәа уаанӡа ишарҭахьаз, иазымҭац ракәны иҟоуп Адгәыр Арӡынбеи Кан Кәарҷиеи", - азгәеиҭеит Коӷониа.
Акомиссиа алахәыла иажәақәа рыла, аԥышәара аҭаразы аԥҟарақәа шыҟаз иаанхеит.
"Знык аԥышәаразы инеиз акандидат ихатәы бызшәала адҵа изынамыгӡазар, "дазыҟаҵаӡамызт, даҽазны иауҭап" ҳәа ашколи ауниверситети рҿы ишыҟоу еиԥш аԥҟара ыҟам. Абызшәа здыруа идыруеит, уи амҩа иҭатәуп",- иҳәеит Коӷониа.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:
- Алингвистикатә комиссиа атәыла ахадарахь акандидатцәа рзы аԥышәара дырӷәӷәоит
-
Акандидатцәа рзы аԥышәара, ма абызшәатә культура аҩаӡара


Иахьа ашьыжь Ҭырқәтәылатәи ақалақьқәа Вани Ерджиши рҟны 4,7 змагнитуда ыҟаз адгьылҵысра азгәаҭан.
Урыстәыла ахада Владимир Путин ҩынтәуп атәыла ауааԥсыра рахь аҳәамҭа ҟаиҵоижьҭеи коронавирус ахы цәырнагазар аахыс.
Урыстәыла ахада Владимир Путин ҩынтәуп атәыла ауааԥсыра рахь аҳәамҭа ҟаиҵоижьҭеи акоронавирус ахы цәырнагазар аахыс.
Аспециалистцәа ражәақәа рыла, Америка аҭагылазаашьа акырӡа иуадаҩуп. Иҟоу адыррақәа рыла, апандемиа иахҟьаны рыԥсҭазаара иалҵуеит 100-200 нызқьҩык ауаа, даҽа дыррақәак рыла - 2,2 миллионҩык.
Шәачеи Краснодартәи атәылаҿацә аҿи автомашьынақәа рныҟәаразы еиуеиԥшым акатегориақәа иртәу аушьҭыгабӷьыцқәа рырҭоит.
Апортал стопкоронавирус.рф, адыррақәа рыла иахьазы Урыстәыла коронавирус змоу ҳәа ишьоуп 2337-ҩык. 17-ҩык рыԥсҭазаара иалҵхьеит.
Ииасыз амчыбжь азы Урыстәыла аиҳабыра абжьагара ҟарҵеит атәылауаа атуризм ахықәкала рныҟәарақәа ааныркыларц.
Хәажәкыра 30 инаркны, рықәра иахьмырԥшыкәа москваа аҩнтәы режим ақәныҟәара рыдҵоуп акоронавирус алаҵәара аҽарҭбаара алмыршазарц азы.
Арежим иаанагом Москва алалареи алҵреи ҟалом ҳәа уи иаанаго мзызда ақалақь аҩныҵҟа анеиҭаҵ-ааиҭаҵра ҟалом ауп.
Хымз рыҩнуҵҟа Афедералтә биуџьет аҟынтәи ашәарацҵақәа рзыҟаҵахоит "ан лмал" зауа аҭаацәарақәа.
Ашәаҳәаҩ хәажәкыра аҽеиҩшамҭаз Американтә дхынҳәит агастрольқәа мҩаԥганы. Хара имгакәа агәаҵәкра имоуп ҳәа ахәышәтәырҭахь днаган.
Аџьынџьтәылатә еибашьра дуӡӡа аиааира иазку аестафета маԥысуеит Ихьыԥшым Атәылақәа Реилазаара атәылақәа рыдәныҟатә ҳәаа инықәҵаны.
Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла аҩнуҵҟа коронавирус рымоуп ҳәа ишьақәырӷәӷәоуп иааидкыланы 840-ҩык ауааԥсыра рҟны.
Токио имҩаԥысраны иҟаз Аԥхынтәи Аолимпиада-2020 аҿҳәара инахахоит шықәсык аҟынӡа.
Ахәышәтәырҭа апациентцәа агәыҵәкра адагьы, еиуеиԥшым апатологиақәа рыман. Дара 88 шықәсеи 73 шықәсеи рхыҵуан.
Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла иазгәаҭоуп 495-ҩык ачымазцәа, акоронавирустә инфекциа COVID–19 змоу.
Ачымазара ҿкы акоронавирус иаҿагыланы ақәаԥараз Урыстәылантәи Италиаҟа амедицинатә цхырааразы идәықәҵоуп жәиԥшь ҳаирплан.
Акоронавирус иахырҟьаны Урыстәыла акраамҭа зҵәахра ауа аалыҵ ауааԥсыра рҟны аҭахра ахьеиҳахаз азы асеиԥш аԥкра алагалоуп.
Урыстәыла акоронавирус аҿагылара аҳәаақәа ирҭагӡаны ааԥынтәи ашколхәыҷқәа рыԥсшьара хы-мчыбжь рҟынӡа идроуит, ахәыҷқәа рҵара иацырҵар рылшоит аҩнынтәи.
Аԥсны ахада иеиҭалхра мҩаԥысит хәажәкыра 22 рзы. Аԥсны АКХ заанаҵтәи адыррақәа рыла, аԥыжәара иоуит Аслан Бжьаниа (56,5%).


Жьҭаара 27 инаркны абҵарамза 1-нӡа ҞЧА имҩаԥысуан абаза бызшәеи алитературеи аԥшьбатәи рфестиваль. Аусмҩаԥгатә хыркәшан итрадициатәу аконференциа – «Ҭобыль иаԥхьарақәа» рыла.
Саид Барганџьиа
Аҭҵаарадырра-практикатә конференциа «Ҭобыль иаԥхьарақәа» рыла ихыркәшан жьҭаара 27 инаркны абҵарамза 1-нӡа ҞЧА имҩаԥысуаз абаза бызшәеи алитературеи аԥшьбатәи рфестиваль.
Апрофессор, абызшәадырҩы, Ҟарачы-Черқьесиатәи аҳәынҭқарратә университет аҭҵаарадырратә усуразы апроректор Сергеи Паз излаиҳәаз ала, аԥхьарақәа рыпрограмма инақәыршәаны, ражәахәқәа рыманы иқәгылеит – аҵарауаа қәыԥшқәа, аԥышәа змоу аҵарауаа, арҵаҩцәа-апрактикцәа, ҞЧА аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрра аспециалистцәа, Ареспублика амуниципалтә раионқәа рҟны иҟоу аҵарадырреи акультуреи рыҟәшақәа русзуҩцәа, амагистрантцәа, ҞЧАУ аспирантцәа, иара убасгьы Аԥсныи Ставропольи рҟынтә аԥхьарақәа ирҭааз аҵарауааи астудентцәеи.
Аԥхьарақәа мҩаԥысит апленартә еилатәареи, асекциақәа русуреи аформат ала. Асекциақәа рҿы иалацәажәон: абаза бызшәеи аԥсуа бызшәеи иахьатәи рҭагылазаашьа, нас рҵара иадҳәалоу апроблемақәа; аҟабарада-черқьес бызшәа, уи алитературеи афольклори; абаза, аԥсуа литературақәеи, афольклорқәеи; ахатәы бызшәеи алитературеи рҵара атеориеи апрактикеи, амаҭәарбжьаратә ҭҵаарақәеи, арҵаратә методикақәеи ирыдҳәалоу азҵарақәа. Апленартә еилатәара урысшәала имҩаԥысит. Асекциақәа рҿы изыԥхьоз ажәахәқәа раԥхьаӡа акәны абаза бызшәеи, аԥсуа бызшәеи, аҟадарда-ачерқьес бызшәеи рыла ицәырган – иара абригьы ахатәы бызшәақәа реиқәырхара аус аҿы ԥхьаҟа шьаҿакны иҟалеит.
Аконференциаҿы иалацәажәеит иара убас абри ахырхарҭала иҟарҵахьоу аконкреттә шьаҿақәеи, ироухьоу аихьӡарақәеи.
«Ҟарачы-Черқьесиа акрааҵуеит апоетцәеи, ашәҟәыҩҩцәеи, егьырҭ арҿиара знапы алаку ауааи рҩымҭақәа ахьыркьыԥхьша асахьаркыратә журналқәа аԥҵатәны иҟазижьҭеи. Ари апроблема ҞЧА амилаҭтә шәҟәыҩҩцәа реидгылақәа ишьҭырхуеижьҭеи акрааҵуеит. Сынтәа У.Д. Алиев ихьӡ зху Ҟарачы-Черқьесиатәи аҳәынҭқарратә университет анапхгара иаӡбеит алитература-сахьаркыратә, аҭҵаара-рккаратә журналқәа ԥшәба раԥҵара, ҞЧА ашьагәыҭтә жәларқәа рбызшәақәа рыла», – иҳәеит Сергеи Паз, иагьациҵеит «Ҭобыль иаԥхьарақәа – 2019» аҟны, ҞЧА аҳәынҭқарратә университет аректор Ҭаусолҭан Узденов амилаҭтә бызшәақәа рыла иҭыҵыз ажурналқәа актәи рномерқәа ауаа идырбаны ҳамҭас ишриҭаз. Арҭ ажурналқәа ирыхьӡуп «Абазашта адзыхьква» («Абазашҭа аӡыхьқәа» абаза бызшәала иҭыҵуеит – аред.), «Хақә» ( "Аԥсадгьыл" аҟабарда-черқьес бызшәала иҭыҵуеит – аред.). Арҭ ажурналқәа шықәсык ахь ҩынтә рҭыҵра азԥхьагәаҭоуп ҳәа азгәеиҭеит абызшәадырҩы.
Иара еизаз зегьы иргәалаиршәеит 2019 шықәсазтәи аконференциа уаанӡатәи ашықәсқәа рзтәи аконференциақәа ишреиԥшым, избан акәзар иара мҩаԥгоуп ауаажәларратә еилазаара рыҿиара иазынархоу Ахада игрантқәа рфонд аҟнытә иҟаҵаз агранттә цхыраарала. Уи адагьы, аконференциа аусура сынтәа активла иалахәын Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҵарауааи астудентцәеи, Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аҵарауааи рделегациа.
«Есышықәса «Ҭобыль иаԥхьарақәа» рымҩаԥгара аԥышәа иаҳнарбоит арҵаҩратә еилазаара рыбжьара иара – абаза бызшәеи алитературеи, акультуреи реиқәырхареи рыҿиареи рзы акрызҵазкуа елементны ишыԥхьаӡоу», - ҳәа иажәа хиркәшеит Сергеи Паз.
Абаза бызшәеи алитературеи рфестиваль есышықәса имҩаԥнагоит жәларбжьаратәи аилазаара «Алашара», Ҟарачы-Черқьестәи аҳәынҭқарратә университети, ҞЧА Аҵареи аҭҵаарадырреи рминистрреи, Абаза муниципалтә раиони алархәны. Афестиваль анаԥҵаз 2014 шықәса инаркны иалоуп абарҭ аусмҩаԥгатәқәа: ҞЧА абжьаратә школқәеи аколлеџьқәеи рҵаҩцәа рыбжьара абаза бызшәала ахыҭҳәаа аҩразы аицлабра, исахьаркны аԥхьаҩцәа реицлабра, абаза бызшәеи алитературеи рзы аолимпиада. Афестиваль хыркәшахоит «Ҭобыль иаԥхьарақәа» рыла, уаҟа аицлабрақәа зегьы реихшьалақәа ҟарҵоит, урҭ рҟны аиааира згаз аҵаҩцәеи дара азыҟазҵаз арҵаҩцәеи аҳамҭақәа ранашьара мҩаԥысуеит.


АҞӘА, хәажәкыра 26 – Sputnik. Ауаажәларратә транспорт аныҟәара аанкылахоит хәажәкыра 27 инаркны мшаԥымза 7-нӡа, аха атаксиқәа уаанӡеиԥш русура иацырҵоит иҳәеит арадио Sputnik аинтервиу азҭаз Аенергетикеи, атранспорти, аимадареи рзы аҳәынҭқарратә усбарҭа анапхгаҩы Робесҭан Габлиа.
Иара иазгәеиҭеит, амаршруттә таксиқәа знапаҵаҟа иҟоу анаплакқәа адырра шрырҭаз хәажәкыра 27 нахыс русура шааныркылаша азы. Иара убри аамҭазы атаксиқәа рымҩахә иацлаӡом.
"Атаксиқәа ртәы ҳҳәозар, урҭ рымҩахә ацҵара ҟалаӡом. Абри атәы раҳҳәахьеит афирмақәа зегьы, даргьы ҳаҳәара еилыркааит", – иҳәеит Аҳәынҭусбарҭа анапхгаҩы иагьациҵеит, арҭ аԥҟарақәа реилагаразы ахараԥса макьана ишьақәыргылам, аха уи азҵаарагьы иахәаԥшхоит ҳәа.
Атакси арныҟәцаҩ иклиент абжьааԥнытәи атариф еиҳау амҩахә имихзар, атәылауаҩ дашшыр ҟалоит Аԥсны Аенергетикеи, атранспорти, аимадареи рзы аҳәынҭқарратә усбарҭахь, уаҟа азҵаара ҭырҵаауеит ҷыдала иазку аҟәшаҿы.
Габлиа иазгәеиҭеит убасгьы, аҭагылазаашьа зхы иархәаны хатәгәаԥхарала апассаџьырцәа рнага-аагара зхы иаҭәазшьо амашьына дуқәа рныҟәцаҩцәа азинхьчаҩцәа ишааныркылало, анаҩсгьы ахьырхәра шырзыԥшу.
"Ҳара ибзианы еилаҳкаауеит, абарҭ аусмҩаԥгатәқәа ирыхҟьаны ауаа ауадаҩрақәа маҷымкәа ишрызцәырҵуа, аха ҳауаажәлар ргәабзиара, рыԥсҭазаара зегьы ирхадароуп, уи ада ԥсыхәа ыҟам. Абарҭ а-ҩымчыбжьк рыла аҭагылазаашьа зеиԥшрахо ҳазхәыцроуп", – иҳәеит Аҳәынҭусбарҭа ахантәаҩы.
Амедицинатә усзуҩцәа рзы иныҟәалоит иҷыдоу амаҵуратә автотранспорт, аҩнынтә аусурҭаҟынӡа изгало-иаазгало. Арҭ амашьынақәа есыҽны адезинфекциа иахыслоит.
Аԥсны ахада инапынҵақәа назыгӡо Валери Бганба акоронавирус ҿкы COVID-19 аҽацәыхьчаратә усмҩаԥгатә ҿыцқәа рзы аусдҵа инапы аҵаиҩит аҩаша, хәажәкыра 24 рзы.
Уи инақәыршәаны, ҳазҭоу ашықәс, хәажәкыра 25, асааҭ 24:00 инаркны мшаԥы 7-нӡа амассатә, акорпоративтә (агәырӷьаратә) усмҩаԥгатәқәа рымҩаԥгара ҟалом, ачарақәа ахьыруа ахыбрақәагьы русура аанкылоуп.
Иара убас иҟалом абаџьдатә хәаахәҭра ахьымҩаԥысуа адәқьанқәеи (диути-фри), ауаажәларратә крыфарҭақәеи, аџьармыкьа хадақәеи, амаҭәа ахьырҭиуа аџьармыкьақәеи русура. Абри аамҭазы ахәаахәҭырҭақәа азин рымам зда ԥсыхәа ыҟам атауарқәа рыхә ашьҭыхра, афатә, ахәыҷтәы тауарқәа, ахәшәқәа, амедицинатә, адезинфекциатә маҭәашьарқәа, ауаҩы ихыхьчагатә маҭәарқәагьы убрахь иналаҵаны.
Ауаажәларратә транспортгьы аныҟәара иаҟәыҵуеит хәажәкыра 27 инаркны.
Уи адагьы хәажәкыра 25 инаркны мшаԥы 7-нӡа иҟалом Аԥсны аекскурсиақәа рымҩаԥгареи атәылауаҩра змам аҳәаанырцә тәылауаа аекскурсиатә, аԥсшьаратә хықәкы рыманы атәыла ралалареи, иара убас аекскурсиа аҳасабала арахь амашьынақәа раареи.
Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:


Саида Жьиԥҳа, Sputnik
Владимир Жьиба иахьынӡеидыруаз, иара идагьы иашьцәеи иаҳәшьцәеи, Виктор ижәлан Амԥар. 50 шықәса раахыс, Владимир иидыруаз, мамзаргьы ҿыц дзабадыруаз Амԥараа, Виктор ифотосахьа дирбон, иӡбахә шәаҳахьоума ҳәа иҭоурых аиҭаҳәара далагон. Аха рыцҳарас иҟалаз, аӡәгьы диздыруамызт.
"Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра ҟалаанӡа, акыр шықәса аԥхьа, иахьа еицаҳдыруа асахьаҭыхыҩ, Афонтәи аберҭыԥ ахылаԥшҩыс иҟаз Андреи (Адгәыр) Амԥар иаб Тарел, иӡбахә саҳахьан ҳәа сеиҳәеит ҳаибадырра аҽны. Ҳҩыџьегьы изааигәаз иуа-иҭынха ҳаԥшаарц ҳгәы ишҭаз, иара машәырла иԥсҭазаара далҵуеит. Уи нахыс сыԥшаарақәа зегьы лҵшәадахеит",-иҳәоит Владимир.
Уажәааигәа, саб иаҳәшьаду Шьамина (Марица леиҵбы) лмоҭацәа рыла еилыскааит, Виктор, Амԥар акәӡам, Чыкәбар ауп ижәлоу, Асовет Еидгыла Афырхаҵа Џыр Чыкәбар иашьа гәакьа иоуп ҳәа.
Виктори Марицеи рықәрақәа шмаҷыз рыԥсҭазаара иалҵит. Хаҵеи ԥҳәыси 30 шықәса инарҭысит ауп. Ахшара дахьрымамыз аҟнытә иуадаҩхеит Виктор ихаҭара ашьақәыргылара.
Мышқәак раԥхьа, Џыр Чыкәбар имоҭа Ада дсыԥшаан, слазҵааит, бабду Џыр, Виктор захьӡыз аиашьа димазма ҳәа. Ааи, лҳәан ифотосахьагьы сзаалышьҭит. Апатреҭқәа анеиҿасырԥшы хаҿсахьакь акәызшәагьы збеит, даара еиԥшын. Афырхаҵа иишәыз амаҭәеи, амедалқәеи еиқәҿырҭуан.
© Фото : из архива семьи ЧукбарВиктор Чукбар
Ада, издыруаз аҭоурых атәы анласҳәа, "мап, сабду иашьа дҭаацәараӡамызт, иԥсҭазаара даналҵуаз 23 шықәса ракәын ихыҵуаз, амала Кавказтәи ашәҩык далан, Гьаргь иџьарқәа хԥа ианашьан" лҳәеит.
Абас, ҩаԥхьа Виктор ихаҭара шьақәҳаргылоит ҳәа ҳаналага, ҳгәыӷрақәа еиԥҟьеит.
Издыруада уажәшьҭа апатреҭ иану ауаҩы ижәла? Иара Виктор акәушь ихьӡу? Нас рхаҿсахьақәа акны изызбеи?
Аха уеизгьы, абри анҵамҭа зылаԥш ақәшәо аҳәара шәысҭоит, аӡәыр Кавказтәи ашәҩык иахәҭакыз, Гьаргь иџьарқәа хԥа занашьаз, Виктор захьӡыз, изаамҭанымкәа зыԥсҭазаара иалҵыз арԥыс иӡбахә шәаҳахьазар, мамзаргьы џьаракыр ишәаҳауазар, адырра сышәҭарц.
Избан, изҳарӡри аамҭала Аԥсны ахьӡ ҭызгоз, аурыс аԥсҳа изныкымкәа ифырхаҵаразы Аҳәынҭқарратә ҳамҭала иаликаахьаз Виктор иҭоурых.


Аԥсны акоронавирус макьана уаҩы идбалаӡам, ауаа ари аҿкы рацәыхьчаразы аусқәа мҩаԥгоуп: аҵаратә усбарҭақәа аркуп, аспорттә, акультуратә-массатә усмҩаԥгатәқәа аԥыхуп.
Очамчыратәи ашылалагарҭатә зауад "Анхара" аиҳабы Борис Кәартаа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит ахрыӷхкқәа рганахьала Урыстәыла ирыдыркылаз ақәҵара русура иахьынӡаныԥшуа атәы.
Аԥсны аус руеит акоронавирус аламырҵәаразы аусбарҭабжьаратәи аҳәаақәҵаратәи аштабқәа. Иахьатәи амш азы атәылаҿы аӡәгьы идбалам COVID-19.
Ашьапылампыл асразы адунеитә чемпионат ConIFA-2020 мҩаԥысраны иҟан Аҩадатәи Македониа ҳазҭоу ашықәс, лаҵарамза 30 инаркны рашәарамза 7 рҟынӡа.
Гәылрыԥшь араион Дранда аҳабла ахада Оҭар Елерџьиа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭеиҳәеит уаҟа инхо рыбзазашьа атәы.
Афымцамч аарышьҭуан жәабранмза алагамҭа инаркны, абри аамҭа иалагӡаны Аԥсны иаиуит 198,3 миллион киловатт-сааҭ.
Хәажәкыра 22 рзы имҩаԥысыз Аԥсны ахада иалхрақәа рҟны аиааира игеит Аоппозициатә блок аԥхьагыла, Жәлар реизара адепутат Аслан Бжьаниа.
Иацы Владимир Путин иазгәеиҭеит ҿыц Аԥсны ахадас иалху Бжьаниа аус ицура дшазыхиоу "Аԥсныи Урыстәылеи реизыҟазаашьақәа ԥхьаҟагьы рырӷәӷәара аганахьала".
Ҭырқәтәыла инхо ҳдиаспора Аԥсны имҩасыз алхрақәа хәшьарас иарҭои, насгьы иарбан зҵаарақәоу ҳрепатриациа иадҳәалан азхьаԥшра зҭатәны ирбо, абри атәы арадио Sputnik аефир аҿы еиҭеиҳәеит Ҭыркәтәыла иҟоу Аԥсуа культуратә центрқәа рхеидкыла ахантәаҩы Аҭанур Аҟәысба.
Ахада имаҵура аҵагылара ацеремониа азакәан инақәыршәаны имҩаԥысроуп Алхратә комиссиа хада аихшьаалатә ԥкаанҵа анапаҵаҩра анымҩаԥнагалак инаркны 30-тәи амш азы.


15.05.2018
Лаҵарамза 15 рзы имҩаҧысит Аҧсны Аҳәынҭқарра Ахада Рауль Ҳаџьымба Урыстәылатәи Афедерациа Аҷыдалкаатәи Азинмчызмоуи Ацҳаражәҳәаҩ Алексеи Двинианин иҟнытә агәраргагатә шәҟәы иҭара иазку ацеремониа.
***
Рауль Ҳаџьымба: «Ҳаҭыр зқәу Алексеи Аркади-иҧа, азин сышәҭозар гәык-ҧсыкала бзиала шәаабеит Аҧсныҟа ҳәа шәаҳәаны, амаҵура аанкылара шәыдысныҳәаларц сҭахуп.
Сынтәа Аҧсны Урыстәыла нанҳәамза 2008 шықәсазы иаднакылаз аҭоурыхтә зыӡба 10 шықәса ахыҵра азгәанаҭоит. Ари аӡбамҭа Аҧсни Алада Уаҧстәылеи рҭоурых еиҧш, Урыстәылатәи аҳәынҭқарразы акрызҵазкуа хҭысны иҟалеит.
Ҳҳәынҭқарра ахьыҧшымра азхаҵара иашьҭанеиуа ашықәсқәа рыҩныҵҟала Аҧсны Аҳәынҭқарра иалшеит жәларбжьаратәи ауаажәларразы зыгәрагоу, аҭакҧхықәра ныҟәызго партниорны ишыҟоу ашьақәырҕәҕәара. Аҧсны аҧхьаҟагьы зхәыцрыла, ҭакҧхықәрала аусеицура иазхиоуп аҧсны-урыстәылатәи астратегиатә еизыҟазаашьақәа ганрацәала реизырҳара аҭахны ишыҟоу аарҧшуа.
Урыстәыла-аҧснытәи аизыҟазаашьақәа аҿиара ишаҿу азы гәыҩбара ыҟаӡам. 10 шықәса рыла ҩ-ганктәи аусеицуразы азинтә уасхыр ҕәҕәа шьҭаҵоуп, аидгылареи астратегиатә партниоррреи рзы Аиқәшаҳаҭрагьы убрахь иналаҵаны.
Иахьа ҿыҕәҕәала иуҳәар ҟалоит, урыстәыла-аҧснытәи аҳәынҭқаррабжьаратә еимадарақәа аҵак ҷыда шьҭырхуеит ҳәа, Нхыҵкавказ аҭагылазаашьа аҿиара инадҳәаланы агәреибагараҟны, аҭышәынтәалараҟны, ашәарҭадараҟны ароль ду нарыгӡоит.
Иҳаҩсыз ашықәсқәа рзы Урыстәылатәи Афедерациа знысыз ашьақәгылара амҩа мариамызт. Убас шакәызгьы Урыстәыла иалшеит иҕәҕәоу, ихьыҧшым атәыла астатус ашьақәырҕәҕәара, шәышықәсала иааиуа аҳәынҭқарра аҵасқәа реиқәырхара.
Аҧсны ахә ҳаракны иршьоит Урыстәылатәи Афедерациеи ҳареи иҳабжьоу аидгыларатә еизыҟазаашьақәа, аҧсны-урыстәылатәи аинырра ганрацәала арҵаулара аҵак ду арҭоит.
Ҳара аиҩызареи аилибакаареи рымацара ракәӡам еидызкыло. Шәареи ҳареи аҭоурыхи адемократиеи, ҳҳәынҭқаррақәа аҧхьаҟагьы реизҳазыҕьара иузаҟәымҭхо иадҳәалоу ҳфырхаҵаратә ҭоурых еидҳәалоуп. Сгәы иаанагоит ҳалшарақәа еицҵаны шьаҿ-шьаҿала ҳастратегиатә партниорра ашьақәырҕәҕәара амҩа ҳацәхьаҵуам ҳәа.
Ҳаҭыр зқәу Алексеи Аркади-иҧа, Шәара шәнапы алашәкуеит ибзианы ижәдыруа адипломатиатә усура. Шәнапы иануп акырџьара ҳтәылақәа ирзеиҧшу азҵаарақәа рыҟны рҿаҧхьа иқәгылоу ауснагӡатәқәа рыӡбара.
Ҳаҭыр зқәу Алексеи Аркади-иҧа, ишәыду аҭакҧхықәра ҳаракы зцу аус аҟны ишәзеиҕьасшьоит аихьӡара дуқәа.
Бзиала шәаабеит ҳәа шәаҳҳәоит Аҧсны!»
Алексеи Двинианин: «Ҳаҭыр зқәу Ахада, ҳаҭыр зқәу Рауль Џьумка-иҧа, ҳаҭыр зқәу Адәныҟатәи аусқәа рминистр Даур Владимир-иҧа, ҳаҭыр зқәу Аҧсны Аиҳабыра! Сара сзы ҳаҭыр дууп Аҧсны иҟоу Урыстәылатәи Афедерациа Ацҳаражәҳәаҩыс саҭара. 13 шықәса ззыскыз атәыла, раҧхьа аҧсны-қырҭтәылатәи аизыҟазаашьақәа рҭышәныртәалара азҵаарақәа, анаҩс 2008 шықәса нанҳәамза 26 инаркны, Аҧсны Аҳәынҭқарра Урыстәылатәи Афедерациа ианазханаҵа ашьҭахь шәреспублика иахьатәи аамҭа иақәшәо, идемократиатәу, иеизҳазыҕьо ганрацәала аҿиара ацхыраара аҭара саҿын. Урыстәылатәи Афедерациа Ахада Урыстәылатәи Афедерациа Адәныҟатәи аусқәа рминистрра абжьгарала ари амаҵура санаиҭоз снапы ианиҵеит Рауль Џьумка-иҧа ишиҳәаз еиҧш, ихадароу ҩ-ганктәи аиқәшаҳаҭрақәа шьаҭас измоу ахырхарҭа адгылара аҭара. Сара зыӡбахә сымоу «Аиҩызареи, аусеицуреи, аицхыраареи рзы" 2008 шықәсазтәи Аиқәшаҳаҭра, иара убас 2014 шықәса абҵарамза 24 аҟнытә «Аидгылареи астратегиатә усеицуреи рзы» Аиқәшаҳаҭра ауп.
Агәра ганы сыҟоуп, аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа, аицхыраара, ҳҳәынҭқаррақәа реизҳазыҕьара ахырхарҭа аҧхьаҟагьы ишацҵахо. Ҳаҭыр зқәу Ахада, агәра шәсыргар сҭахуп, Урыстәылатәи Афедерациа Ахада Владимир Владимир-иҧа Путин ари ахырхарҭа ганрацәала арҭбааразы исыдиҵаз азы исылшо зегьы шыҟасҵо. Ҳәарада, аҧхьаҟатәи сусураҿы сара ганрацәалатәи аусеицура, аҧснытәи аганахьала аицхыраара сақәгәыҕуеит. Иҭабуп».