เหตุใดจึงกล่าวว่าสุโขทัยเป็นอาณาจักรที่มีความเจริญและความเจริญของสุโขทัยมีความสำคัญต่อชาติไทยอย่างไร
ความเจริญและความเสื่อมเป็นของคู่กัน เจริญที่ว่านี้อาจว่าด้วยเจริญทางด้านการปกครอง ภาษา วัฒนธรรม รวมถึงศาสนา ถ้าไม่เจริญคงไม่เป็นอาณาจักร คงอยู่กันอย่างบ้านป่าเมืองเถื่อน
อาณาจักรสุโขทัยนี้มีการปกครองแบบบิดาปกครองบุตรในระยะแรก มีการค้าขาย ใครใคร่ค้า... ค้า... มีภาษาของตัวเอง ดังปรากฏในศิลาจารึกพระรามคำแหง (บางท่านว่าศิลาจารึกดังกล่าวมิได้จารึกขึ้นในสมัยสุโขทัย ก็ไว้เถียงเรื่องนี้กันทีหลัง) ต่อมาเริ่มมีลัทธิเทวราชาเข้ามามีไตรภูมิพระร่วงเป็นต้น นอกจากนี้ยังมีเรื่องเกร็ดเล็กเกร็ดน้อยอีก เช่น พระพุทธรูปต่างๆ ที่มีผู้กล่าวว่าพระพุทธรูปสุโขทัยเป็นพระพุทธรูปที่งามที่สุด และมีตำนานนางนพมาศแถมให้อีก
ตามแนวคิดประวัติศาสตร์ชาตินิยม เราย่อมต้องแสดงให้เห็นว่าชาติเรานี้มีของดีมาแต่โบราณกาล เป็นปึกแผ่นมั่นคงมีแก่นสาร เราจึงต้องธำรงรักษาชาติไทยเอาไว้ รวมถึงสิ่งอื่นๆ อันมีมาแต่กาลก่อนเก่า เช่น บวรพระพุทธศาสนา เป็นอาทิ ความคิดเยี่ยงนี้เชื่อว่าก่อให้เกิดความเป็นปึกแผ่นและความสามัคคีของชนในชาติ แต่ก็ก่อให้เกิดความแตกแยกได้เช่นกัน โดยเฉพาะสำหรับคนที่มีเชื้อชาติที่มาอันแตกต่างกัน เป็นต้นว่า แขก จีน ฝรั่ง ฯลฯ และอาจเป็นเครื่องมือให้คนไทยกดขี่กันเองได้ (ก็ไว้เถียงเรื่องนี้กันทีหลังอีกเช่นกัน)
สุโขทัยยังมีความเจริญด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ได้แก่ การชลประทาน และ เครื่องปั้นดินเผา (ดูเพิ่มที่เตาทุเรียง) สองอย่างนี้อาจเป็นรากฐานของสิ่งที่เราเห็นอยู่ในปัจจุบันก็เป็นได้