พญาช้างผู้อารี
นิทานเรื่องนี้เล่าและถูกนํามาเล่าเพราะเชื่อว่าเป็นนิทานชาดกว่าเป็นอดีตชาติของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าเคยเสวยชาติเป็นสัตว์ประเภทต่างๆ และเป็นมนุษย์บ้าง และชาตินี้ได้เสวยชาติเป็นพญาช้างที่มีฝูงสัตว์และช้างป่าเป็นบริวารมากมาย อาศัยอยู่ในป่าใหญ่อย่างสงบสุขเรื่อยมา พญาช้างได้สอนให้บริวารทั้งหลายเป็นผู้ที่รู้จักให้และรู้จักการทํางานร่วมกันรวมถึงให้รู้จักร่วมกันแบ่งปันความสุขแก่กันและกันด้วย 
วันหนึ่งมีชายหาของป่าเดินหลงทางเข้ามาในป่าลึก เขาตะโกนสุดเสียง 
“ช่วยด้วย! ช่วยด้วย! ข้าหลงทาง!” แต่ก็ไม่มีใครได้ยินเสียงร้องขอความช่วยเหลือเลย ชายหาของป่าเริ่มตะโกนเสียงดังขึ้นอีก “ช่วยด้วย! ช่วยด้วย! ข้าหลงทาง! ช่วยข้าหาทางกลับบ้านหน่อย ช่วยด้วย! ช่วยด้วย!” ชายหาขอป่าตะโกนอยู่นานก็เริ่มกลัวพลางนึกว่าตนเองต้องหลงป่าจนตายอยู่ที่นี่จริงๆ ในขณะนั้นเองก็มีพญาช้าง และฝูงช้างโขลงหนึ่งเดินผ่านมา พอเห็นช้างทั้งโขลงครั้งแรกชายหาของป่าก็หวาดกลัวมากจนตั้งสติได้แล้วว่าช้างไม่ทําร้ายตน ชายหาของป่าจึงออกปากร้องขอความช่วยเหลือ 
“ช่วยข้าด้วยเถิด ข้าหลงทางและอยากกลับบ้าน ช่วยบอกทางออกจากป่านี้ให้ข้าด้วยเถิด!” พญาช้างได้ฟังดังนั้นจึงบอกชายหาของป่าว่า “ได้สิ! ไม่มีปัญหา” ชายหาของป่าได้ฟังพญาช้างผู้เมตตากล่าวดังนั้นก็เริ่มสังเกตเห็นว่าพญาช้างตนนี้มีความสง่างามยิ่งนัก งาทั้งสองข้างของพญาช้างก็ดูทรงพลังและงดงามเช่นกัน พญาช้างกล่าวกับชายหาของป่าว่า
“เหยียบขึ้นมาบนคอของข้าสิ แล้วจงขี่หลังข้า เดี๋ยวข้าจะพาเจ้าออกจากป่าเอง” ชายหาของป่าได้ยินดังนั้นจึงปฏิบัติตามที่พญาช้างบอกแล้วพญาช้างจึงนําทางชายหาของป่าออกจากป่าแห่งนั้น ระหว่างทางนั้นพญาช้างยังได้ช่วยชายหาของป่าเก็บอาหารป่า ผักผลไม้ และเห็ดต่างๆ เพื่อนํามาขายในตลาดหมู่บ้านอีกด้วย พอออกมาจากป่าและชายหาของป่าจําทางกลับหมู่บ้านของตนได้แล้ว จึงกล่าวกับพญาช้างว่า 
“ข้าจะตอบแทนบุญคุณครั้งนี้ของท่านได้อย่างไร และข้าจะได้พบท่านอีกได้อย่างไร?” 
พญาช้างกล่าวตอบด้วยความเมตตาว่า “หากเจ้าอยากพบเราอีกก็ให้ร้องเรียกหาเราได้” ว่า “พญาช้าง พญาช้าง ได้โปรดออกมาพบข้าด้วยเถิด” พอกล่าวจบทั้งสองก็แยกย้ายกัน ชายหาของป่าก็กลับเข้าไปในหมู่บ้านของตนส่วนพญาช้างก็กลับคืนสู่ป่าผืนใหญ่
วันต่อมาชายหาของป่านําของป่าที่เขาและพญาช้างช่วยหามาได้ไปขายในตลาดหมู่บ้าน อีกทั้งยังได้เล่าเรื่องที่เขาหลงทางเข้าไปในป่าลึกจนได้พบกับพญาช้างผู้อารีที่ได้พาเขาออกมาได้ให้ชาวบ้านฟัง พร้อมทั้งเล่าให้ชาวบ้านฟังด้วยว่า 
“ท่านพญาช้างผู้มีเมตตานั้น ยังดูสง่างามทรงพลังและสําคัญที่สุดยังมีงาทั้งสองข้างที่สวยงามอีกด้วย”ในหมู่คนฟังนั้นก็มีพ่อค้างาช้างฟังอยู่ด้วย เมื่อพ่อค้างาช้างได้ฟังดังนั้นหลังจากฟังเรื่องทั้งหมดแล้วเขาจึงกล่าวกับชายหาของป่าว่า
“นี่ พ่อหนุ่ม! ทําไมเจ้าไม่เข้าไปในป่าไปเอางาช้างออกมาขายให้ข้าล่ะ? งาช้างมีราคาสูงมาทีเดียว เจ้าจะได้มีเงินร่ํารวยขึ้น”
ชายหาของป่าได้ยินดังนั้นจึงตอบกลับไปทันทีว่า“ข้าจะเนรคุณกับผู้มีพระคุณอย่างพญาช้างได้อย่างไร ท่านพญาช้างนอกจากจะช่วยข้าหาทางกลับบ้านแล้วยังช่วยข้าหาของป่าออกมาขายอีกด้วย ข้าไม่ทําอย่างที่เจ้าพูดเด็ดขาด!”
เมื่อได้ฟังดังนั้นพ่อค้างาช้างจึงหว่านล้อมต่อไปว่า“เจ้ารู้รึไม่ว่าเงินที่ขายงาช้างนั้นมากพอที่เจ้าจะซื้อบ้านหลังใหญ่อยู่ได้อย่างสุขสบายกับภรรยาหลายๆ คนเลยทีเดียว เจ้าก็จะมีความสุขอย่างที่เจ้าไม่เคยมีมาก่อนเลย”
หลังจากพูดจาหว่านล้อมเสร็จพ่อค้างาช้างจึงยื่นข้อเสนอปิดท้ายว่า “เอาอย่างนี้แล้วกันนะ! ถ้าเจ้าเปลี่ยนใจอยากขายงาช้างให้ข้าก็บอกข้าได้นะ!” 
ชายหาของป่าคิดพิจารณาข้อเสนอ เขาคิดแล้วคิดอีก นึกถึงเงินก้อนโตที่เขาจะได้รับหลังจากขายงาช้างได้ นึกถึงความสุขต่างๆ นานาที่จะตามมา นึกถึงความสะดวกสบายที่เขาจะได้รับต่อจากนี้ คิดไปคิดมาจนหลับไปและเก็บไปฝันหวาน
แต่วันต่อมาชายหาของป่าจึงเข้าไปในป่าลึกเดินไปจนกระทั่งไปถึงจุดที่เขาพบพญาช้างเชือกนั้นแล้วเขาร้องเรียก“พญาช้าง พญาช้าง ได้โปรดออกมาพบข้าด้วยเถิด” ทันใดนั้นก็ออกมาพบชายหาของป่าตามเสียงเรียกของเขา ทันทีที่พบพญาช้าง ชายหาของป่าก็กล่าวกับพญาช้างว่า 
“โอ! ท่านพญาช้างผู้อารี ท่านใจดีมีเมตตากับข้าจริงๆ” เขากล่าวกับพญาช้างด้วยความสงบเสงี่ยมเจียมตัว “ข้า เป็นชาวบ้านหาของป่าผู้ยากจน ข้าไม่มีบ้านดีๆ อยู่เหมือนเช่นคนอื่นๆ เขา”
พญาช้างได้ฟังดังนั้นจึงถามออกไปอย่างมีเมตตาว่า“เจ้าจะให้เราช่วยได้อย่างไร?”ชายหาของป่ากล่าวตอบด้วยความดีใจว่า “งาของท่านนั้นมีค่ามีราคายิ่งนัก ข้อจะขอตัดงาท่านซักครึ่งหนึ่งเพื่อนําไปขายเอาเงิน ท่านจะว่าอะไรข้ารึไม่?”
พญาช้างก้มมองดูชายขายของป่าด้วยความเมตตาพร้อมกับกล่าวว่า“มาตัดงาของเราไปสิ! เจ้าจะได้เอาไปขายแล้วค่อยนําเงินไปซื้อบ้านใหม่” 
ชายหาของป่าไม่รีรอรีบเอาเลื่อยมาตัดงาของพญาช้างออกไปขายทันที เขาขายได้เงินมากมายจึงนําเงินไปซื้อบ้านหลังใหม่ดังที่ตั้งใจไว้ มีเพื่อนฝูงมาเยี่ยมเยียนมากหน้าหลายตา เป็นช่วงเวลาที่เขามีความสุขมาก หนึ่งเดือนผ่านไปเงินที่เหลือจากซื้อบ้านก็หมดไป เขาจึงเข้าไปในป่าอีกเพื่อไปของาช้างจากพญาช้างอีก เมื่อไปถึงจึงตะโกนร้องเรียกพญาช้างทันที
“พญาช้าง พญาช้าง ได้โปรดออกมาพบข้าด้วยเถิด” ไม่นานนักพญาช้างก็ปรากฏตัวต่อหน้าชายหาของป่าพร้อมกับกล่าวด้วยน้ําเสียงนุ่มนวลว่า“ทําไมเจ้าถึงดูเศร้าหมองนักล่ะ?”
ชายหาของป่าตอบไปว่า “ท่านพญาช้างผู้มีเมตตา ข้าไม่มีความสุขเหลืออยู่อีกแล้ว ข้าขอตัดงาของท่านไปขายอีกจะได้ไหม?” “ได้สิ มาตัดงาอีกข้างของเราไปสิ! เจ้าจะได้มีเงินและเงินก็จะทําให้เจ้ามีความสุขขึ้นมาอีก” พญาช้างตอบไปพร้อมกับน้ําตาก็ไหลไปด้วย
ชายหาของป่าใช้เลื่อยที่เขานํามาด้วยตัดงาของพญาช้างไปอย่างรวดเร็ว ขายได้เงินมาเขาก็ใช้เงินหมดไปภายในหนึ่งเดือน พอเงินหมดจึงเข้าไปในป่าอีกพร้อมกับร้องเรียก “พญาช้าง พญาช้าง ได้โปรดออกมาพบข้าด้วยเถิด ท่านยังพอมีงาเหลืออยู่บ้างข้าจะขอตัดงาส่วนที่เหลือของท่านไปได้หรือไม่” 
ทันที่ที่ได้ฟังคําขอของชายหาของป่าพญาช้างก็ไม่ขัดข้อง ชายหาของป่าไม่รีรอรีบใช้เลื่อยตัดงาส่วนที่เหลืออยู่ของพญาช้างออกไปอย่างรวดเร็ว ในขณะที่ชายหาของป่าตัดงาพญาช้างนั้นพญาช้างก็น้ําตาไหลไปด้วยความเศร้าโศกและเจ็บปวด ส่วนชายหาของป่าก็ไม่ได้สังเกตสิ่งทีเกิดขึ้นเลยแม้แต่น้อย ทันทีที่เขาตัดงาช้างส่วนที่เหลือได้แล้วเขาก็รีบนํางาพญาช้างไปขายที่ตลาดในหมู่บ้าน หลังจากที่พญาช้างถูกตัดงาไปขายจนหมดแล้ว พญาช้างก็ทนความทุกข์ทรมานและความเจ็บปวดไม่ได้อีกต่อไป พญาช้างล้มลงท่ามกลางเหล่าบริวารช้างทั้งหลายในป่า ก่อนจะสิ้นใจได้กล่าวกับบรรดาบริวารช้างทั้งหลายว่า “เหล่าบริวารทั้งหลายของเรา จงฟังไว้ว่าเราได้มอบงาช้างให้กับชายหาของป่าไปจนหมดแล้ว ตอนนี้เราก็สุขใจที่ได้เป็นผู้ให้แล้วเราก็จากจากไปอย่างสุขใจเช่นกันเราก็สุขใจที่ได้เป็นผู้ให้แก่ชายหาของป่าผู้นั้น” 
พอกล่าวจบลงพญาช้างก็จากไปจากสงบ