พระคุณแม่โพสพ
มีพระรูปหนึ่งมีชื่อว่า “พระพุทธคุณลุ่นโท่” เป็นที่เคารพนับถือของชาวบ้านมาก วันหนึ่ง พระพุทธคุณลุ่นโท่รูปนี้ก็เทศนาสั่งสอนชาวบ้าน และถามชาวบ้านขึ้นว่า “ในโลกนี้ใครเป็นผู้มีพระคุณมากที่สุด” บ้างก็บอกว่า "พระพุทธเจ้า เพราะเป็นผู้ที่ก่อกําเนิดศาสนา" บางคนบอกว่า "พระแม่ธรณีซึ่งให้ที่อยู่อาศัย" บางคนก็บอกว่า "พระพุทธคุณลุ่นโท่นั่นแหละ เพราะเทศน์สั่งสอนชาวบ้านมาช้านาน"

ในที่นั้นไม่มีใครรู้ว่าพระแม่โพสพได้เข้ามานั่งฟังเทศน์ด้วย และไม่มีใครกล่าวถึงบุญคุณของนาง นางจึงรู้สึกเสียใจร้องไห้ลุกขึ้นจากไป เดินไปร้องไห้ไปพลางจนถึงแม่น้ําก็นั่งใต้ต้นหว้าที่ขึ้นอยู่ริมแม่น้ํา  คิดในใจว่า นางทําดีตั้งมากมายแต่ไม่มีใครเห็นความดีจะอยู่ให้อับอายทําไม ขณะนั้นก็มีปลาไหลและปลาตะเพียนว่ายน้ําอยู่ใกล้ พระแม่โพสพจึงขี่หลังปลาตัวหนึ่งไปยังเขาเงินยวงจําศีลภาวนาไม่ยอมกลับไปเมืองมนุษย์

ที่เมืองมนุษย์ เมื่อพระโพสพจากไปไม่มีใครรู้  ก็เกิดข้าวยากหมากแพง ชาวบ้านอยู่กันอด ๆ อยาก ๆ ได้รับความทุกข์ทรมาน ก็เกิดความสงสัยพากันไต่ถามพระพุทธคุณลุ่นโท่ซึ่งท่านก็ได้เข้าญาณดูจึงรู้ว่าพระแม่โพสพหนีไปจําศีลภาวนาที่เขาเงินยวงนั่นเอง จึงเป็นอย่างนั้น จึงปรึกษากับชาวบ้านว่าจะทําอย่างไรดีเพื่อให้พระแม่โพสพกลับคืนเมืองมนุษย์

ในที่สุดก็มีปลาฉลาดและนกแซงแซวรับอาสาทําหน้าที่ไปตามอ้อนวอนพระแม่โพสพเอง  เมื่อนกและปลาไปถึงก็พูดจาอ้อนวอนและบอกถึงความทุกข์ยากของพวกมนุษย์ทําทุกวิถีทาง แต่ก็ไม่สามารถทําให้พระแม่โพสพเปลี่ยนใจกลับได้ แม่โพสพให้แต่ข้าวมา 2 ถัง ให้นกแซงแซวกลับไปแบ่งปันกัน ขณะที่บินข้ามแม่น้ํานกแซงแซวได้ทําข้าวทั้ง 2 ถัง หล่นลงแม่น้ําหมด แล้วปลาฉลาดก็กินเข้าไปหมดเช่นกัน แล้วว่ายหนีไปไม่คิดจะนําข้าวไปแบ่งปันให้แก่ชาวบ้าน

วันหนึ่งขณะที่ลูกสาวเศรษฐีโคทันกําลังนั่งตกปลาอยู่แล้วก็ตกได้ปลาฉลาดตัวโต ก็ดีใจมาก นําไปให้พ่อครัวที่บ้านทํากับข้าวกิน เมื่อพ่อครัวผ่าท้องปลาพบเมล็ดข้าวเต็มท้องปลาจึงนําความไปบอกกับเศรษฐีโคทัน เมื่อเศรษฐีทราบก็รู้ทันทีว่าพระแม่โพสพได้กลับมาแล้ว พวกชาวบ้านต่าง ๆ ไม่ต้องอดอยากอีกต่อไป หากไม่มีพระแม่โพสพก็ไม่มีข้าวกินทุกวันนี้