rmdhirr/javanese-1k-dpo-cleaned · Datasets at Hugging Face

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'omah'."}, {"role": "assistant", "content": "Omah kuwi **bangunan** kanggo **tempat tinggal**. Digawe seko **batu bata**."}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'omah'."}, {"role": "assistant", "content": "**Griya** (utawi **dalem**) inggih punika salah satunggaling wangunan ingkang ginanipun kangge papan panggenan tilem saha ngaso. Griya dados papan kangge kulawarga saged kempal lan nindakaken kagiyatan padintenan."}]

2

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel teh anget?"}, {"role": "assistant", "content": "Carane nggawe teh anget gampang. Cemplungke teh, gula, terus **dikasih** banyu panas."}]

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel teh anget?"}, {"role": "assistant", "content": "Caranipun damel teh anget ingkang sekeca punika gampil sanget:\n1. **Piyambakaken Gelas**: Mangga dipunsiapaken gelas kaliyan sendok.\n2. **Lebetaken Teh kaliyan Gendhis**: Mangga dipunlebetaken teh celup utawi teh bubuk saha gendhis (gula) sakcekapanipun.\n3. **Paringi Toya Benter**: Teh lajeng dipuntinyuh mawi toya ingkang benter (panas).\n4. **Udek**: Lajeng dipunudek ngantos campur sadaya. Teh anget sampun siyap dipununjuk."}]

2

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna warna-warnane pelangi."}, {"role": "assistant", "content": "Wernane pelangi kuwi **abang**, **kuning**, **ijo**, **biru**."}]

[{"role": "user", "content": "Sebutna warna-warnane pelangi."}, {"role": "assistant", "content": "Werni-werni kluwung (pelangi) ingkang limrah ketingal wonten pitu, inggih punika: **abang, jingga, jene, ijem, biru, nila, kaliyan wungu**."}]

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa bedane 'sugeng enjing' lan 'sugeng sonten'?"}, {"role": "assistant", "content": "Bedane wektune. Sugeng enjing dinggo **pagi**, sugeng sonten dinggo **sore**."}]

[{"role": "user", "content": "Apa bedane 'sugeng enjing' lan 'sugeng sonten'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Bentenipun wonten ing wekdal panggénanipun:\n\n* **'Sugeng énjing'**: Inggih punika atur salam ingkang dipunucapaken nalika **énjing-énjing** (pagi hari).\n* **'Sugeng sonten'**: Inggih punika atur salam ingkang dipunucapaken nalika **sonten** (sore hari).""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'wayang kulit'."}, {"role": "assistant", "content": "Wayang kulit kuwi **pertunjukan** wayang. Digawe seko **kulit** kewan."}]

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'wayang kulit'."}, {"role": "assistant", "content": "**Wayang kulit** inggih punika salah satunggaling seni pamentasan tradisional Jawi ingkang ngginakaken wayang ingkang kadamel saking lulang (kulit) lembu utawi mahesa. Pamentasanipun dipuntindakaken dening satunggaling **dhalang** ingkang nglampahaken wayang wonten ing sawingkingipun kelir pethak, saengga ingkang ketingal dening pamirsa namung ayang-ayanganipun."}]

2

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 panganan khas Yogyakarta.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Panganan khas Yogya yaiku **gudeg**, **bakpia**, lan **sate klatak**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 panganan khas Yogyakarta.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Mekaten tigang conto dhedharan khas saking Ngayogyakarta:\n1. **Gudeg**: Olah-olahan gori (nangka nem) ingkang dipunmasak mawi santen ngantos empuk. Raosipun legi saha gurih.\n2. **Bakpia**: Jajanan ingkang kadamel saking glepung (tepung) ingkang dipunisi kacang ijem utawi rasa sanesipun.\n3. **Saté Klatak**: Saté daging ménda (kambing) ingkang unik, namung dipunbumboni sarem (uyah) saha dipunsunduki mawi ruji sepedhah.""}]"

4

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'aku arep lunga'?"}, {"role": "assistant", "content": "Kramane **kula badhe pergi**."}]

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'aku arep lunga'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Ukara 'aku arep lunga' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'kula badhé kesah'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa fungsine 'keris'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Keris kuwi **senjata** tikam tradisional. **Selain itu** kanggo ageman utawa pusaka.""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa fungsine 'keris'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Dhuwung** utawi **keris** inggih punika sanjata pusaka tradisional Jawi. Ginapun sanes namung kangge sanjata tikam, nanging ugi dados ageman (ageman) ingkang ngemu pralambang, saha dados barang pusaka ingkang dipunpepetri.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Apa bedane 'sega' lan 'sekul'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Sami mawon, artine **nasi**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa bedane 'sega' lan 'sekul'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**'Sega'** kaliyan **'sekul'** punika sami tegesipun, inggih punika 'nasi'. Bentenipun wonten ing tataran basanipun:\n\n* **'Sega'**: Kalebet basa **Ngoko** (limrah).\n* **'Sekul'**: Kalebet basa **Krama** (sopan).""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun ngagem 'blangkon'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Blangkon kuwi **langsung** dinggo nang sirah. Ora usah ditaleni.""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun ngagem 'blangkon'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Blangkon** inggih punika tutup sirah (iket) Jawi ingkang sampun dados. Cara ngagemipun gampil sanget, namung kantun dipunagem kemawon wonten ing mustaka, mboten prelu dipuniket malih kados déné iket limrah.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'Candi Borobudur'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Candi Borobudur kuwi candi **agama Budha**. **Paling gede** sak donya.""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'Candi Borobudur'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Candhi Barabudhur** inggih punika candhi Buddha ingkang paling ageng ing donya, mapan wonten ing Magelang, Jawa Tengah. Candhi punika dipunbangun ing abad kaping 9 nalika jaman wangsa Syailendra lan dados salah satunggaling Situs Warisan Donya UNESCO.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'turu'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane turu kuwi **bobo**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'turu'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Turu' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'tilem'**. Menawi langkung inggil (Krama Inggil), kagem ngurmati tiyang sanes, ngginakaken tembung **'saré'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'batik'."}, {"role": "assistant", "content": "Batik kuwi kain sing **digambar** nganggo **lilin**."}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'batik'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Batik** inggih punika seni nggambar wonten ing saknginggilipun mori (kain) mawi pirantos **malam** (lilin) ingkang dipunpanesi. Salajengipun, mori dipunparingi werni mawi cara tartamtu. Batik Indonésia, mliginipun saking Jawi, sampun dipunakeni dening UNESCO minangka Warisan Kamanungsan.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Apa bedane 'wedang ronde' lan 'wedang jahe'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Bedane nang **isine**. Wedang ronde ana **bulat-bulat** seko ketan.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa bedane 'wedang ronde' lan 'wedang jahe'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Wedang jahé** kaliyan **wedang rondé** sami-sami ngginakaken jahé, nanging wonten bentenipun:\n\n* **Wedang Jahé**: Namung unjukan ingkang kadamel saking godhogan jahé kaliyan gendhis. Isinipun namung toya jahé.\n* **Wedang Rondé**: Inggih punika wedang jahé ingkang dipunparingi isian tambahan, inggih punika bal-bal alit ingkang kadamel saking glepung ketan ingkang isinipun kacang (dipunwastani **rondé**).""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'omahku'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **rumah saya**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'omahku'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kangge nyebataken 'rumah saya' mawi basa Krama, tembung ingkang leres inggih punika **'griya kula'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'keraton'."}, {"role": "assistant", "content": "Keraton kuwi **istana** raja-raja **Jawa**."}]

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'keraton'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Keraton** inggih punika dalem (istana) agung papan panggenanipun ratu (raja) saha kulawarganipun. Salian dados papan panggenan, keraton ugi dados pusat pamaréntahan, kabudayan, saha pagesangan spiritual satunggaling karajan.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'mangan'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **nedha**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'mangan'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Mangan' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun wonten kalih, gumantung sinten ingkang nindakaken:\n* **'Nedha'**: Dipunginakaken kangge **kula piyambak** (diri sendiri). Conto: *'Kula badhé nedha rumiyin.'*\n* **'Dhahar'**: Dipunginakaken kangge **tiyang sanes** ingkang dipunkurmati. Conto: *'Bapak sampun dhahar?'*""}]"

4

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'gamelan'."}, {"role": "assistant", "content": "Gamelan kuwi **alat musik** tradisional Jawa. Cara maine **ditabuh**."}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'gamelan'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gamelan** inggih punika satunggal set (ricikan) pirantos musik ingkang limrahipun dipuntabuh, kadosta saron, bonang, kaliyan gong. Gamelan dados pengiring pamentasan wayang kulit, beksan, saha upacara adat Jawi.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'klambi'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **baju**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'klambi'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Klambi' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'rasukan'**. Menawi langkung inggil (Krama Inggil), ngginakaken tembung **'ageman'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'gudeg'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Gudeg kuwi **makanan** khas Yogya. Digawe seko **nangka** enom.""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'gudeg'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gudeg** inggih punika dhedharan khas saking Ngayogyakarta ingkang bahan utaminipun gori (nangka nem). Gori dipunmasak dangu sanget mawi santen saha bumbu-bumbu, saengga raosipun legi lan gurih. Limrahipun dipunsajikaken mawi sekul, sambel gorèng krècèk, saha opor ayam.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'arep'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **mau**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'arep'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Arep' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'badhé'**. Conto: *'Kula badhé kesah dhateng pasar.'*""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'banyu'."}, {"role": "assistant", "content": "Banyu kuwi **air**. Zat **cair** sing penting kanggo urip."}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'banyu'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Banyu** (krama: **toya**) inggih punika zat cair ingkang wigati sanget kagem pagesangan. Sedaya makhluk gesang mbetahaken toya kangge ngunjuk, reresik, saha kagiyatan sanesipun.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'mata'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **mripat**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'mata'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Mata' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'mripat'**. Menawi langkung inggil (Krama Inggil), kagem ngurmati tiyang sanes, ngginakaken tembung **'paningal'** utawi **'soca'**.""}]"

4

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'srengenge'."}, {"role": "assistant", "content": "Srengenge kuwi **matahari**. Benda langit sing **panas** lan madhangi donya."}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'srengenge'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Srengéngé** (krama: **surya**) inggih punika lintang (bintang) ingkang dados pusat tata surya kita. Surya dados sumber utami cahya saha benter (panas) kagem pagesangan wonten ing Bumi.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'tangan'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **asta**.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'tangan'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Tangan' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'asta'**.""}]"

4

8

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'upacara Sekaten'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'**Sekaten**' kuwi **upacara** ing keraton. Kanggo **peringatan** Maulid **Nabi**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'upacara Sekaten'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Sekatèn** inggih punika upacara adat taunan ingkang dipunwontenaken ing Keraton Surakarta saha Yogyakarta kangge mèngeti wiyosan (kelahiran) Nabi Muhammad SAW. Ing upacara punika, gamelan pusaka keraton (Gamelan Sekatèn) dipuntabuh wonten ing plataran Masjid Agung.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa bedane 'abang' lan 'abrit'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'**Abang**' lan '**abrit**' kuwi **artine** podo. Artine **MERAH**.** 'Abrit' **luwih** alus.""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa bedane 'abang' lan 'abrit'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**'Abang'** kaliyan **'abrit'** sami tegesipun, inggih punika 'merah'. Bentenipun wonten ing tataran basanipun:\n\n* **'Abang'**: Kalebet basa **Ngoko**.\n* **'Abrit'**: Kalebet basa **Krama**.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'Jawa'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'**Jawa**' kuwi **pulo** ing Indonesia. **Panggonane** wong **Jawa** lan **Sunda**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'Jawa'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Jawi** (Jawa) inggih punika salah satunggaling pulo ing Indonésia ingkang paling padhet pendhudhukipun. Pulo Jawi dados pusat pamaréntahan, ékonomi, saha kabudayan Indonésia.""}]"

2

8

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'sirah'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **KEPALA**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'sirah'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Sirah' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'sirah'** ugi, nanging kangge ngurmati tiyang sanes (Krama Inggil), ngginakaken tembung **'mustaka'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'gunung Merapi'."}, {"role": "assistant", "content": "'**Gunung Merapi**' kuwi **gunung** berapi. **Paling aktif** ing Indonesia. **Panggonane** ing Jawa Tengah.**"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'gunung Merapi'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gunung Merapi** inggih punika salah satunggaling gunung geni ingkang paling aktif ing Indonésia, mapan wonten ing wates antawisipun Jawa Tengah kaliyan Ngayogyakarta. Sinaosa asring njeblug, tlatah ing sakupengipun Merapi subur sanget.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'sikil'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'**Sikil**' kramane **KAKI**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'sikil'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Sikil' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'suku'**. Menawi langkung inggil (Krama Inggil), kagem ngurmati tiyang sanes, ngginakaken tembung **'ampéyan'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'Malioboro'."}, {"role": "assistant", "content": "'**Malioboro**' kuwi jeneng **dalan** ing **Yogya**. **Pusat** wisata lan **belanja**.**"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'Malioboro'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Malioboro** inggih punika nami satunggaling margi (jalan) ingkang misuwur sanget ing kitha Ngayogyakarta. Margi punika dados pusat kagiyatan pariwisata, olèh-olèh, saha kuliner. Suasananipun tansah regeng (ramai) dening para wisatawan.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'ireng'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **HITAM**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'ireng'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Ireng' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'cemeng'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'Candi Prambanan'}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'**Prambanan**' kuwi **candi Hindu**. **Panggonane** cedhak **Yogya**. **Candi**ne **dhuwur-dhuwur**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'Candi Prambanan'}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Candhi Prambanan** inggih punika komplèks candhi Hindu paling ageng ing Indonésia. Candhi punika dipunbangun ing abad kaping 9 kangge muja Trimurti, inggih punika tigang déwa utami agami Hindu: Brahma, Wisnu, saha Siwa.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'wedi'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **TAKUT**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'wedi'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Wedi' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'ajrih'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'sega liwet'."}, {"role": "assistant", "content": "'**Sega Liwet**' kuwi **sega** sing dimasak **karo** santen. **Panganan** khas **Solo**.**"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'sega liwet'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Sekul liwet** inggih punika dhedharan sekul gurih (mirip sekul uduk) ingkang dipunmasak mawi santen. Dhedharan punika kalebet salah satunggaling tetedhan khas kitha Surakarta (Solo). Limrahipun dipunsajikaken mawi jangan lodheh, opor ayam, saha kumut (areh).""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'ngomong'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **BERBICARA**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'ngomong'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Ngomong' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun wonten kalih, gumantung sinten ingkang nindakaken:\n* **'Matur'**: Dipunginakaken kangge **kula piyambak**. Conto: *'Nyuwun sewu, kula badhé matur.'*\n* **'Ngendika'**: Dipunginakaken kangge **tiyang sanes** ingkang dipunkurmati. Conto: *'Bapak nembe ngendika.'*""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'kebaya'."}, {"role": "assistant", "content": "'**Kebaya**' kuwi **klambi** tradisional kanggo **wong wedok**.**"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'kebaya'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Kebaya** inggih punika rasukan (busana) tradisional kagem para putri (wanita) ing Indonésia, mliginipun ing Jawi, Sunda, saha Bali. Limrahipun kebaya kadamel saking bahan ingkang tipis saha dipunagem kaliyan jarik utawi sarung.""}]"

2

8

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'udan'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **hujan**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'udan'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Udan' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'jawah'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'basa Jawa'."}, {"role": "assistant", "content": "'**Basa Jawa**' kuwi **basa** sing dienggo **wong Jawa**. **Ana** tingkatan basane.**"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'basa Jawa'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Basa Jawi** inggih punika basa ingkang dipunginakaken dening suku Jawi, mliginipun ing Jawa Tengah, Yogyakarta, saha Jawa Wétan. Basa Jawi gadhah ciri khas inggih punika wontenipun tataran basa (unggah-ungguh basa), kadosta **Ngoko** (limrah/akrab) kaliyan **Krama** (sopan/hormat).""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'putih'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **pethak**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'putih'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Putih' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'pethak'**.""}]"

4

8

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'sungkem'."}, {"role": "assistant", "content": "'**Sungkem**' kuwi **tradisi** kanggo **njaluk pangapura** marang wong tuwa. **Dilakoke** pas **lebaran**.**"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'sungkem'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Sungkem** inggih punika tradisi Jawi minangka wujud pakurmatan saha pangabekti dhateng tiyang sepuh (orang tua) utawi sesepuh. Caranipun inggih punika kanthi jengkeng (berlutut) saha nyepeng jengkunipun (lutut) tiyang sepuh. Limrahipun dipuntindakaken nalika dinten riyadi (lebaran) kangge nyuwun pangapunten.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'cilik'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **KECIL**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'cilik'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Cilik' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'alit'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'pasar klewer'."}, {"role": "assistant", "content": "'**Pasar Klewer**' kuwi **pasar** gedhe ing **Solo**. **Dodolan** kain **batik**.**"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'pasar klewer'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Pasar Klewer** inggih punika peken (pasar) tékstil paling ageng ing kitha Surakarta (Solo). Peken punika misuwur minangka pusat grosir batik saking sakupengipun tlatah Solo, Yogyakarta, saha Pekalongan.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'gedhe'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **BESAR**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'gedhe'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Gedhe' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'ageng'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'aksara Jawa'."}, {"role": "assistant", "content": "'**Aksara Jawa**' kuwi **huruf** tradisional kanggo **nulis** basa Jawa. **Ana** 20 huruf.**"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna apa kuwi 'aksara Jawa'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Aksara Jawi**, ingkang ugi dipunwastani **Hanacaraka**, inggih punika satunggaling sistem seratan (aksara) tradisional ingkang dipunginakaken kangge nyerat basa Jawi. Aksara punika gadhah 20 aksara dhasar (nglegena), pasangan, sandhangan (kangge ngewahi swanten vokal), saha aksara-aksara sanesipun.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'karo'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **dengan**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'karo'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Karo' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'kaliyan'**. Conto: *'Kula badhé kesah kaliyan Bapak.'*""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'lawar' ing masakan Bali.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'**Lawar**' kuwi **masakan** Bali. Campuran **daging** cincang, sayuran, lan **getih**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'lawar' ing masakan Bali.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Lawar** inggih punika dhedharan tradisional saking Bali ingkang kadamel saking campuran daging ingkang dipuncacah, sayuran, parutan krambil (kelapa), saha bumbu-bumbu. Ingkang dados ciri khasipun, lawar asring dipuncampur mawi rah (getih) sato kéwan ingkang seger, ingkang maringi raos gurih saha werni abrit.""}]"

3

9

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'saiki'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kramane **sekarang**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa basa kramane 'saiki'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Saiki' kalebet basa Ngoko. Basa Kramanipun inggih punika **'sapunika'**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'suku' ing geografi.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'**Suku**' kuwi **kaki** gunung. **Bagian** ngisor **gunung**.**""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasna babagan 'suku' ing geografi.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Wonten ing geografi, **suku gunung** (kaki gunung) inggih punika tlatah ing sakandhapipun gunung. Tlatah punika limrahipun wujud dataran andhap ingkang landai lan dados wates antawisipun gunung kaliyan dataran ing sakupengipun.""}]"

2

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'bapak'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Bapak nggih menika bapak.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'bapak'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Bapak** (utawi **rama**) inggih punika sebutan kagem tiyang sepuh jaler (ayah). Bapak gadhah peran ingkang wigati wonten ing kulawarga minangka pangayom saha pangupajiwa.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'ibu'."}, {"role": "assistant", "content": "'Ibu nggih menika ibu.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'ibu'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Ibu** (utawi **biyung**) inggih punika sebutan kagem tiyang sepuh èstri (ibu). Ibu inggih punika wanita ingkang ngandhut, nglairaken, saha ngrimat putra-putranipun.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'sekolah'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Sekolah nggih menika sekolah.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'sekolah'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Sekolah** (krama: **pawiyatan**) inggih punika satunggaling lembaga ingkang dipunwontenaken kangge paring piwucalan (pengajaran) saha gladhen (pendidikan) dhateng para siswa.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'angin'."}, {"role": "assistant", "content": "'Angin nggih menika angin.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'angin'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Angin** (krama: **maruta**) inggih punika obahing (gerakan) hawa ingkang medal saking bentenipun tekanan hawa ing atmosfir.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'meja'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Meja nggih menika meja.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'meja'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Méja** inggih punika salah satunggaling perabotan ingkang gadhah papan ingkang rata ing saknginggilipun, dipunsangga dening suku-suku, ginanipun kangge mapanaken barang.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'kursi'."}, {"role": "assistant", "content": "'Kursi nggih menika kursi.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'kursi'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Kursi** (krama: **korsi**) inggih punika perabotan ingkang ginanipun kangge lenggah (duduk). Limrahipun gadhah papan palenggahan, sandharan, saha suku sekawan.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'buku'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Buku nggih menika buku.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'buku'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Buku** inggih punika tumpukan kertas ingkang dipunjilid, isinipun seratan utawi gambar, ingkang dados sumber kawruh (pengetahuan) saha hiburan.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'jendela'."}, {"role": "assistant", "content": "'Jendela nggih menika jendela.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'jendela'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Jendhéla** inggih punika bagian saking wangunan ingkang saged dipunbikak, limrahipun dipunpasangi kaca. Ginapun kangge mlebetipun cahya saha sirkulasi hawa.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'pintu'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Pintu nggih menika pintu.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'pintu'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Pintu** (krama: **konten**) inggih punika bagian saking wangunan ingkang saged dipunbikak lan dipuntutup, ginanipun kangge margi (jalan) mlebet lan medal saking satunggaling ruangan.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'listrik'."}, {"role": "assistant", "content": "'Listrik nggih menika listrik.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'listrik'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Listrik** inggih punika satunggaling wujud énergi ingkang medal saking aliran muatan listrik. Listrik wigati sanget kagem pagesangan modéren, kagem paring pepadhang saha nguripaken pirantos-pirantos éléktronik.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'kopi'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Kopi nggih menika kopi.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwo 'kopi'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Kopi** inggih punika unjukan ingkang kadamel saking wiji kopi ingkang dipunsangrai lajeng dipungegil (digiling) dados bubuk. Kopi misuwur amargi gadhah raos ingkang khas saha saged nambahi semangat.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'gula'."}, {"role": "assistant", "content": "'Gula nggih menika gula.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'gula'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gendhis** (gula) inggih punika bahan ingkang raosipun legi, limrahipun dipunginakaken minangka bumbu masakan utawi campuran unjukan. Wonten kalih jinis utama, inggih punika gendhis pasir (saking tebu) saha gendhis Jawi (saking nira klapa utawi arèn).""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'garam'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Garam nggih menika garam.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'garam'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Sarem** (garam) inggih punika bumbu pawon ingkang awujud kristal pethak, raosipun asin. Sarem ginanipun kangge paring raos asin ing masakan saha kangge ngawètaken dhedharan.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'api'."}, {"role": "assistant", "content": "'Api nggih menika api.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'api'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Api** (krama: **geni**) inggih punika asil saking prosès pambengan (pembakaran) ingkang ngedalaken benter (panas) saha cahya. Geni ginanipun kangge masak, paring pepadhang, saha paring raos anget.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'pisang'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Pisang nggih menika pisang.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'pisang'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gedhang** (pisang) inggih punika woh-wohan ingkang limrahipun werninipun jene menawi sampun mateng. Gedhang kalebet dhedharan ingkang kathah gizinipun saha saged dipundhahar langsung utawi dipunolah dados jajanan.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'nasi'."}, {"role": "assistant", "content": "'Nasi nggih menika nasi.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'nasi'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Sekul** (nasi) inggih punika uwos (beras) ingkang sampun dipunmasak (dipunliwet utawi dipundang). Sekul dados dhedharan pokok kagem kathah-kathahipun masyarakat ing Indonésia.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'sepeda'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Sepeda nggih menika sepeda.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'sepeda'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Sepédhah** inggih punika titihan (kendaraan) ingkang gadhah rodha kalih utawi tiga, dipunlampahaken mawi pedal ingkang dipunkayuh. Sepédhah kalebet pirantos transportasi ingkang ramah lingkungan.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'motor'."}, {"role": "assistant", "content": "'Motor nggih menika motor.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'motor'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Motor** (sepeda motor) inggih punika titihan rodha kalih ingkang dipunlampahaken mawi mesin. Motor dados pirantos transportasi ingkang populer sanget amargi saged mlampah rikat saha irit bahan bakar.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'pesawat'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Pesawat nggih menika pesawat.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'pesawat'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Montor mabur** (pesawat terbang) inggih punika titihan ingkang saged mabur ing angkasa. Montor mabur kalebet pirantos transportasi paling rikat kangge kesah tebih, antawisipun kitha utawi nagari.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'kapal'."}, {"role": "assistant", "content": "'Kapal nggih menika kapal.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'kapal'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Kapal** inggih punika titihan ingkang mlampah wonten ing saknginggilipun toya (laut, lepen, utawi dano). Kapal gadhah ukuran ingkang ageng lan saged ngusung tiyang utawi barang kanthi jumlah ingkang kathah.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'kereta api'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Kereta api nggih menika kereta api.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'kereta api'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Sepur** (kereta api) inggih punika titihan dharat ingkang wujudipun rentengan gerbong ingkang dipuntarik dening lokomotif lan mlampah wonten ing saknginggilipun ril. Sepur saged ngusung penumpang utawi barang kanthi jumlah ingkang ageng sanget.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'hujan'."}, {"role": "assistant", "content": "'Hujan nggih menika hujan.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'hujan'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Jawah** (hujan) inggih punika dhawahipun tètèsan toya saking méga (awan) dhateng lumahing bumi. Jawah wigati sanget kagem pagesangan amargi dados sumber toya kagem tetuwuhan saha ngisi sumber-sumber toya sanesipun.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'awan'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Awan nggih menika awan.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'awan'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Méga** (awan) inggih punika kempalan tètèsan toya utawi kristal ès ingkang alit sanget wonten ing atmosfir. Méga kadadosan saking prosès kondensasi uap toya.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'langit'."}, {"role": "assistant", "content": "'Langit nggih menika langit.'"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasna 'langit'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Langit** inggih punika papan ing saknginggilipun lumahing bumi ingkang ketingal saking ngandhap. Wanci siyang, langit ketingal biru amargi panyebaran cahya surya. Wanci dalu, langit ketingal peteng dipunrenggani dening rembulan saha lintang.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'bintang'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""'Bintang nggih menika bintang.'""}]"

[{"role": "user", "content": "Apa kuwi 'bintang'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Lintang** (bintang) inggih punika benda langit ingkang saged ngedalaken cahyanipun piyambak amargi wontenipun réaksi fusi nuklir. Surya (matahari) inggih punika lintang ingkang paling celak (dekat) kaliyan Bumi.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Kados pundi siklus toya punika?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Siklus toya inggih punika prosès mubengipun toya saking bumi dhateng atmosfir lajeng wangsul malih. Kawitanipun, toya saking seganten""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi siklus toya punika?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Siklus toya** (siklus hidrologi) inggih punika prosès sirkulasi toya ingkang boten naté kendhat saking atmosfir dhateng bumi lan wangsul malih dhateng atmosfir. Proses utaminipun inggih punika:\n1. **Évaporasi (Penguapan)**: Benter surya ndadosaken toya ing seganten, dano, lan lepen dados uwab toya ingkang minggah.\n2. **Kondénsasi (Pengembunan)**: Wonten ing nginggil, uwab toya dados asrep lajeng éwah dados tètèsan toya alit, mbentuk méga (awan).\n3. **Présipitasi (Jawah)**: Nalika tètèsan toya sampun ageng, lajeng dhawah malih dhateng bumi dados jawah, salju, utawi ès.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 jinis sendhi ing badan manungsa.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Wonten tiga jinis sendhi utama:\n1. Sendhi Engsel, contonipun wonten ing jengku\n2. Sendhi""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 jinis sendhi ing badan manungsa.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Mekaten tigang conto jinis sendhi (persendian) wonten ing badan manungsa:\n1. **Sendhi Éngsél**: Obahipun namung satunggal arah, kados déné éngsél konten. Contonipun: sendhi wonten ing jengku (lutut) saha sikut.\n2. **Sendhi Puter**: Obahipun muter. Contonipun: sendhi antawisipun balung gulu kaliyan tengkorak.\n3. **Sendhi Peluru**: Obahipun saged dhateng sedaya arah. Contonipun: sendhi antawisipun balung asta nginggil kaliyan bahu.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi cara kerja paru-paru?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Paru-paru ginanipun kangge ambegan. Nalika kita narik napas, oksigen mlebet. Nalika""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi cara kerja paru-paru?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Paru-paru** gadhah ginanipun ingkang utami wonten ing sistem pernapasan. Cara kerjanipun inggih punika:\n1. **Narik Napas (Inspirasi)**: Nalika kita narik napas, otot diafragma kontraksi, saengga rongga dhadha wiyar lan hawa ingkang kathah oksigénipun (O₂) mlebet dhateng paru-paru.\n2. **Pabenan Gas**: Wonten ing alveolus (gelembung alit ing paru-paru), oksigén saking hawa dipunlintokaken kaliyan karbon dioksida (CO₂) saking rah (getih).\n3. **Mbusak Napas (Ekspirasi)**: Otot diafragma rélaksasi, saengga rongga dhadha ciut lan meksa hawa ingkang kathah karbon dioksidanipun medal saking paru-paru.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna panca indera manungsa.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Panca indera wonten gangsal, inggih punika:\n1. Paningal (mripat)""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna panca indera manungsa.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Manungsa gadhah gangsal (lima) indera utami ingkang dipunwastani **panca indera**, inggih punika:\n1. **Paningal (Pelihat)**, pirantosipun mripat.\n2. **Pangrungu (Pendengar)**, pirantosipun talingan.\n3. **Pangambu (Pembau)**, pirantosipun grana (irung).\n4. **Pangecap (Pengecap)**, pirantosipun ilat (lidah).\n5. **Peraba**, pirantosipun kulit.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel lisah klentik?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Lisah klentik kadamel saking krambil. Krambil dipunparut, lajeng dipunperes dados santen. Santen lajeng""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel lisah klentik?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Lisah klentik** (minyak kelapa) saged kadamel kanthi cara tradisional, inggih punika:\n1. **Marut Krambil**: Krambil (kelapa) ingkang sampun sepuh dipunparut.\n2. **Meres Santen**: Parutan krambil dipunparingi toya lajeng dipunperes kangge ngasilaken santen.\n3. **Masak Santen**: Santen dipunmasak wonten ing wajan kanthi geni alit. Terus dipunudek supados boten gosong.\n4. **Misahaken Lisah**: Menawi dipunmasak dangu, santen badhé misah dados kalih, inggih punika lisah (ingkang bening) saha blondo (ampasipun). Lisah lajeng saged dipunpendhet.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken babagan rantai makanan.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Rantai makanan nggih menika proses mangan lan dimangan. Contonipun, suket dipunpangan dening""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasaken babagan rantai makanan.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Ranté makanan** inggih punika urut-urutan prosès transfer énergi saking setunggal makhluk gesang dhateng makhluk gesang sanesipun nglangkungi kagiyatan nedha-dinedha. Wonten ing ranté makanan, wonten tingkatan:\n1. **Produsén**: Makhluk gesang ingkang saged damel dhedharanipun piyambak, inggih punika tetuwuhan ijem.\n2. **Konsumén Tingkat I**: Sato kéwan ingkang nedha produsén (hérbivora).\n3. **Konsumén Tingkat II**: Sato kéwan ingkang nedha konsumén tingkat I (karnivora).\n4. **Pengurai**: Mikroorganisme ingkang ngurai makhluk gesang ingkang sampun pejah.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 conto vitamin lan ginanipun.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Tiga conto vitamin inggih punika:\n1. Vitamin A, kangge kasarasan mripat\n2. Vitamin C""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 conto vitamin lan ginanipun.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Mekaten tigang conto vitamin kaliyan ginanipun ingkang utami:\n1. **Vitamin A**: Wigati sanget kagem kasarasan paningal (mata) saha sistem kekebalan badan.\n2. **Vitamin C**: Gadhah ginanipun minangka antioksidan, mbiyantu nambani tatu, saha njagi kasarasan kulit lan gusi.\n3. **Vitamin D**: Mbiyantu badan nyerep kalsium ingkang wigati kagem kasarasan balung (tulang) saha waos (gigi).""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi cara kerja kompas?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Kompas ngginakaken jarum magnet. Jarum punika tansah nuding dhateng arah""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi cara kerja kompas?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Kompas** saged nudingaken arah amargi ngginakaken satunggaling **jarum magnét**. Jarum punika dipundamel saking magnét alit ingkang saged mubeng kanthi bébas. Amargi Bumi gadhah médan magnét ingkang ageng, jarum kompas badhé tansah kaseret lan lurus kaliyan arah médan magnét Bumi, saengga pucukipun tansah nuding dhateng arah **Kutub Lor Magnétik Bumi**.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'gerhana bulan'."}, {"role": "assistant", "content": "Gerhana bulan kadadosan nalika Bumi mapan wonten ing antawisipun Surya kaliyan Rembulan. Amargi punika, cahya"}]

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'gerhana bulan'.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gerhana wulan** (gerhana bulan) inggih punika fénoména alam ingkang kadadosan nalika sapérangan utawi sedaya panampang wulan katutupan dening ayang-ayangan Bumi. Bab punika saged kadadosan menawi posisi Bumi mapan wonten ing satunggal garis lurus antawisipun Surya (matahari) kaliyan wulan (bulan).""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 jinis polusi.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Jinis polusi ingkang umum nggih menika:\n1. Polusi Hawa\n2. Polusi""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 jinis polusi.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Polusi inggih punika mlebetipun zat utawi énergi dhateng lingkungan ingkang ndadosaken dampak awon. Tigang jinis polusi utami inggih punika:\n1. **Polusi Hawa**: Kontaminasi hawa dening zat-zat mbebayani kados déné pegog (asap) saking kendaraan saha pabrik.\n2. **Polusi Toya**: Kontaminasi toya (kados déné lepen saha seganten) dening uwuh (sampah) utawi limbah.\n3. **Polusi Lemah**: Kontaminasi lemah dening uwuh ingkang boten saged bosok (kados déné plastik) utawi zat kimia.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel gula Jawa?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Gula Jawa kadamel saking nira klapa utawi arèn. Nira punika dipunmasak ngantos kenthel lajeng""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel gula Jawa?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gendhis Jawi** (gula merah) limrahipun kadamel saking toya nira (sadapan saking wit klapa utawi arèn). Caranipun inggih punika:\n1. **Mendhet Nira**: Nira dipunpendhet saking witipun.\n2. **Masak Nira**: Nira lajeng dipunmasak wonten ing wajan ageng ngantos umob (mendidih) saha kenthel.\n3. **Nyithak**: Menawi sampun kenthel sanget, adonan gendhis lajeng dipunlebetaken dhateng cithakan (limrahipun kadamel saking bathok klapa utawipring) lan dipunademaken ngantos atos.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'DNA'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""DNA nggih menika materi genetik ingkang wonten ing salebeting sél. Wangunipun""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'DNA'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**DNA (Asam déoksiribonukléat)** inggih punika molekul komplèks ingkang ngemot sedaya pitedah genetik kagem pagesangan, perkembangan, saha fungsi sedaya makhluk gesang. Wangunipun kados déné andha ingkang dipunpluntir (double helix) lan mapan wonten ing inti sél.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 conto sumber energi alternatif.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Sumber energi alternatif contonipun:\n1. Surya (panas panonpoé)""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 conto sumber energi alternatif.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Mekaten tigang conto sumber énergi alternatip ingkang ramah lingkungan:\n1. **Énergi Surya**: Énergi ingkang asalipun saking benter surya (panonpoé), dipunéwahi dados listrik mawi panel surya.\n2. **Énergi Angin**: Énergi ingkang asalipun saking obahing angin, dipunéwahi dados listrik mawi kincir angin.\n3. **Énergi Toya (Hidroéléktrik)**: Énergi ingkang asalipun saking aliran toya ingkang rikat (kados déné ing wadhuk), dipunginakaken kangge muter turbin.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi proses gerhana surya?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Gerhana surya kadadosan nalika posisi Rembulan wonten ing antawisipun Bumi kaliyan Surya. Menika ndadosaken""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi proses gerhana surya?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gerhana surya** (gerhana matahari) inggih punika fénoména alam ingkang kadadosan nalika posisi wulan (bulan) mapan wonten ing satunggal garis lurus antawisipun Bumi kaliyan Surya. Amargi punika, cahya surya dhateng Bumi kapendhet (terhalang) dening wulan. Gerhana surya namung saged dipuntingali saking sapérangan alit tlatah wonten ing Bumi.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'termometer'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Termometer nggih menika pirantos kangge ngukur""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'termometer'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Térmométer** inggih punika pirantos ingkang dipunginakaken kangge ngukur suhu (temperatur). Térmométer ingkang paling umum ngginakaken raksa utawi alkohol ing salebeting tabung kaca ingkang gadhah skala ukuran, kados déné Celsius, Fahrenheit, utawi Kelvin.""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 conto sato kéwan ingkang gesang ing seganten.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Sato kéwan ingkang gesang ing seganten contonipun:\n1. Iwak Paus\n2. Lumba-lumba""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 conto sato kéwan ingkang gesang ing seganten.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Mekaten tigang conto sato kéwan ingkang gesang wonten ing seganten (laut):\n1. **Iwak Paus**: Mamalia seganten ingkang paling ageng.\n2. **Lumba-lumba**: Mamalia seganten ingkang pinter sanget.\n3. **Iwak Hiu**: Iwak prédator ingkang misuwur.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel tape ketan?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Tape ketan kadamel saking ketan ingkang dipunmasak lajeng dipunparingi ragi. Sasampunipun dipunparingi ragi, ketan""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel tape ketan?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Tapé ketan** inggih punika dhedharan ingkang kadamel saking ketan ingkang dipunférméntasi. Caranipun:\n1. **Masak Ketan**: Ketan dipunkumbah lajeng dipunmasak (dipundang) ngantos mateng.\n2. **Ngademaken**: Ketan ingkang sampun mateng dipunademaken ngantos leres-leres asrep (dingin).\n3. **Maringi Ragi**: Menawi sampun asrep, ketan dipuntaburi ragi tapé ingkang sampun dipunlemesaken ngantos rata.\n4. **Mbungkus**: Ketan lajeng dipunbungkus mawi ron (daun) jambu utawi dipunlebetaken wonten ing wadhah ingkang katutup rapet.\n5. **Férméntasi**: Dipunsimpen wonten ing papan ingkang anget antawis 2-3 dinten. Sasampunipun, tapé sampun mateng, raosipun legi saha ngandhut toya.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'ekonomi'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Ekonomi nggih menika elmu ingkang sinau babagan""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'ekonomi'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Ékonomi** inggih punika ngèlmu sosial ingkang nyinau babagan produksi, distribusi, saha konsumsi barang lan jasa. Ékonomi ugi nyinau kados pundi caranipun manungsa ngginakaken sumber daya ingkang winates kangge nyekapi kabetahan gesang ingkang boten winates.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 perangan utama saking wit (pohon).}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Perangan utama saking wit nggih menika:\n1. Oyod (akar)""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 perangan utama saking wit (pohon).}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Satunggaling wit limrahipun gadhah tigang perangan (bagian) utami, inggih punika:\n1. **Oyod (Akar)**: Ginanipun kangge nyerep toya saha mineral saking lemah, ugi kangge ngiyataken wit.\n2. **Wit (Batang)**: Ginanipun kangge nopang pang (dahan) saha ron (daun), ugi dados margi transportasi toya saha dhedharan.\n3. **Ron (Daun)**: Ginanipun minangka papan kagem prosès fotosintésis.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel gethuk?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Gethuk kadamel saking téla ingkang dipunkukus ngantos empuk. Sasampunipun empuk, téla""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun damel gethuk?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Gethuk** inggih punika jajanan Jawi ingkang kadamel saking téla. Caranipun:\n1. **Ngukus Téla**: Téla pohung (singkong) dipunoncèki (dikupas), dipunkumbah, lajeng dipunkukus ngantos empuk.\n2. **Numplek**: Menawi sampun empuk lan taksih benter, téla lajeng dipunangkat lan dipuntumbuk ngantos lembut. Wonten ing proses punika, dipuncampur kaliyan gendhis saha sarem sakcekapanipun.\n3. **Maringi Werni (Opsional)**: Saged dipunparingi pawarni dhedharan supados langkung éndah.\n4. **Nyajikaken**: Gethuk lajeng saged dipunpotong-potong lan dipunsajikaken mawi taburan parutan krambil.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'mikroskop'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Mikroskop nggih menika pirantos kangge ningali barang ingkang""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'mikroskop'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Mikroskop** inggih punika pirantos optik ingkang dipunginakaken kangge ningali objèk ingkang alit sanget ingkang boten saged dipuntingali dening mripat biasa. Mikroskop ngginakaken lensa kangge ngathahaken (memperbesar) bayangan saking objèk kasebat.""}]"

1

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 conto bumbu pawon.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Bumbu pawon contonipun:\n1. Brambang\n2. Bawang""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 conto bumbu pawon.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Mekaten tigang conto bumbu pawon (dapur) ingkang paling umum dipunginakaken:\n1. **Brambang (Bawang Merah)**\n2. **Bawang (Bawang Putih)**\n3. **Sarem (Garam)**""}]"

1

8

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun ngirangi uwuh plastik?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Caranipun saged mawi 3R: Reduce (ngirangi), Reuse (nggunaake malih), saha Recycle""}]"

[{"role": "user", "content": "Kados pundi caranipun ngirangi uwuh plastik?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Ngirangi uwuh (sampah) plastik saged dipuntindakaken mawi pinten-pinten cara, antawisipun:\n1. **Ngirangi (Reduce)**: Ngirangi pangginaan plastik ingkang namung sepisan kaginakaken, kados déné kanthong krèsèk, sedotan, saha botol unjukan.\n2. **Ngginakaken Malih (Reuse)**: Ngginakaken malih wadhah plastik ingkang taksih saged dipunginakaken.\n3. **Daur Ulang (Recycle)**: Milah uwuh plastik supados saged dipunolah malih dados barang énggal.\n4. **Mbekta Kantong Belanja Piyambak**: Tansah mbekta kantong blanja saking kain nalika badhé dhateng peken utawi toko.""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'fosil'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Fosil nggih menika sisa-sisa makhluk gesang jaman rumiyin ingkang""}]"

[{"role": "user", "content": "Jelasaken menapa punika 'fosil'?}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""**Fosil** inggih punika sisa-sisa, tapak, utawi tilas sanesipun saking makhluk gesang (kados déné tetuwuhan saha sato kéwan) saking jaman géologis ingkang kapengker, ingkang kawètaken kanthi alami wonten ing kerak bumi. Fosil saged wujud balung, cangkang, utawi tapak suku ingkang sampun dados séla (batu).""}]"

2

9

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 jinis pirantos musik gamelan.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Pirantos musik gamelan contonipun:\n1. Saron\n2. Gong""}]"

[{"role": "user", "content": "Sebutna 3 jinis pirantos musik gamelan.}, {""role"": ""assistant"", ""content"": ""Mekaten tigang conto pirantos (alat) musik ingkang kalebet wonten ing ricikan gamelan Jawi:\n1. **Saron**: Pirantos musik ingkang wujudipun wilahan logam ingkang dipuntabuh, ginanipun minangka balungan (kerangka) gendhing.\n2. **Gong**: Pirantos musik ingkang wujudipun bunder ageng, dipuntabuh kangge paring tandha wonten ing pungkasaning ukara lagu.\n3. **Kendhang**: Pirantos musik ingkang kadamel saking lulang (kulit), ginanipun kangge ngatur wirama (irama) gendhing.""}]"

1

9